Chapter 8 of 10 · 32 min read

అధ్యాయం 6: హాలోఎరీన్‌లు మరియు బహుహాలోజన్ సమ్మేళనాలు (Haloarenes and Polyhalogen Compounds)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఎరైల్ హాలైడ్‌లు కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణను ఎదురించడానికి నాలుగు కారణాలు.

  • కఠిన పరిస్థితులు (Dow పద్ధతి) లేదా ఆర్థో, పారా స్థానాల్లో ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహాలు ప్రతిక్షేపణను ఎలా సాధ్యం చేస్తాయి.

  • హాలోజన్‌లు వలయాన్ని నిష్క్రియం చేసినా ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలను ఆర్థో, పారా స్థానాలకే ఎందుకు పంపుతాయి; క్లోరోబెంజీన్ హాలోజనీకరణం, నైట్రేషన్, సల్ఫోనేషన్, Friedel–Crafts చర్యలు.

  • డైక్లోరోమీథేన్, క్లోరోఫామ్, అయోడోఫామ్, కార్బన్ టెట్రాక్లోరైడ్ ఉపయోగాలు, ఆరోగ్య ప్రభావాలు.

  • ఫ్రియాన్‌లు, ఓజోన్ పొర; DDT, ఆహార గొలుసు.

6.1 హాలోఎరీన్‌లు కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణను ఎందుకు ఎదురిస్తాయి

క్లోరోఈథేన్‌ను జల NaOH తో మరిగిస్తే ఇథనాల్ వస్తుంది. క్లోరోబెంజీన్‌ను అదే ద్రావణంతో మరిగిస్తే దాదాపు ఏమీ జరగదు. దీనికి నాలుగు కారణాలు ఉన్నాయి.

(a) అనునాదం (Resonance). Cl పై ఉన్న ఒంటరి జంట వలయంలోని π ఎలక్ట్రాన్‌లతో సంయుగ్మంలో ఉంటుంది. క్లోరోబెంజీన్ ఐదు నిర్మాణాల సంకరం (hybrid). వాటిలో మూడింటిలో C–Cl ద్విబంధం (C=Cl⁺), ఆర్థో లేదా పారా కార్బన్‌పై ఋణావేశం ఉంటాయి. కాబట్టి C–Cl బంధానికి పాక్షిక ద్విబంధ లక్షణం వస్తుంది. శుద్ధ ఏకబంధం కంటే దీన్ని విడగొట్టడం కష్టం.

చిత్రం 6.1 · క్లోరోబెంజీన్‌లో అనునాదం, C–Cl బంధం తక్కువ చర్యాశీలత
చిత్రం 6.1 · క్లోరోబెంజీన్‌లో అనునాదం, C–Cl బంధం తక్కువ చర్యాశీలత

III, IV, V నిర్మాణాలలో C=Cl⁺ ద్విబంధం, ఆర్థో లేదా పారా కార్బన్‌పై ఋణావేశం ఉన్నాయి; ఇవి బలమైన C–Cl బంధాన్నీ, o/p నిర్దేశక ప్రభావాన్నీ రెండింటినీ వివరిస్తాయి.

(b) sp² కార్బన్. C–Cl కార్బన్ sp², 33% s-లక్షణంతో. ఇది sp³ కార్బన్ కంటే బంధ జంటను గట్టిగా పట్టుకుంటుంది. బంధం చిన్నది (సుమారు 169 pm, CH₃Cl లో 178 pm), బలమైనది.

(c) అస్థిర ఫెనైల్ కాటయాన్. SN1 కోసం C–Cl బంధం అయనీకరణం చెంది C₆H₅⁺ ఏర్పడాలి. ఈ కాటయాన్‌లో ఖాళీ ఆర్బిటాల్ వలయ తలంలోనే ఉన్న sp² ఆర్బిటాల్. అది వలయానికి పైన, కింద ఉన్న π మేఘంతో అతివ్యాప్తి చెందలేదు, కాబట్టి అనునాదం సహాయం చేయదు. అందువల్ల SN1 సాధ్యం కాదు.

(d) వికర్షణ, అడ్డుపడిన వెనుక దారి. SN2 కోసం కేంద్రక ప్రియం C–Cl బంధానికి వెనుక నుంచి, అంటే వలయం లోపలి నుంచి రావాలి. ఆ దారి మూసుకుపోయి ఉంటుంది. ఎలక్ట్రాన్ సమృద్ధ కేంద్రక ప్రియాన్ని ఎలక్ట్రాన్ సమృద్ధ వలయం కూడా వికర్షిస్తుంది.

CH₂=CHCl వంటి వినైలిక్ హాలైడ్‌లు కూడా ఇవే కారణాలవల్ల చర్యాశీలం కావు: sp² కార్బన్, అనునాదం, అస్థిర వినైల్ కాటయాన్.

6.2 జరిగే కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ

(a) కఠిన పరిస్థితులు: Dow పద్ధతి. క్లోరోబెంజీన్‌ను జల NaOH తో సుమారు 623 K, 300 atm వద్ద వేడి చేస్తారు. సోడియం ఫినాక్సైడ్ ఏర్పడుతుంది, తర్వాత ఆమ్లం ఫినాల్‌ను ఇస్తుంది.

C6H5Cl→623 K, 300 atmNaOHC6H5O−Na+→H+C6H5OH\mathrm{C_6H_5Cl \xrightarrow[623\,K,\ 300\,atm]{NaOH} C_6H_5O^-Na^+ \xrightarrow{H^+} C_6H_5OH}

(b) సక్రియం చేసిన వలయాలు. ఆర్థో లేదా పారా స్థానంలో –NO₂ వంటి ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహం ఉంటే చర్య చాలా సులువవుతుంది. అలాంటి సమూహాలు ఎక్కువైతే ఇంకా సులువు.

క్రియాధారంNaOH(aq) లేదా నీటితో పరిస్థితులుఉత్పన్నం
క్లోరోబెంజీన్623 K, 300 atmఫినాల్ (ఫినాక్సైడ్ ద్వారా)
1-Chloro-4-nitrobenzeneసుమారు 443 K4-Nitrophenol
1-Chloro-2,4-dinitrobenzeneసుమారు 368 K2,4-Dinitrophenol
1-Chloro-2,4,6-trinitrobenzeneగోరువెచ్చని నీరు, సుమారు 323 K2,4,6-Trinitrophenol (పిక్రిక్ ఆమ్లం)

ఆర్థో, పారా ఎందుకు, మెటా ఎందుకు కాదు? చర్య రెండు దశల్లో జరుగుతుంది. ముందు OH⁻, C–Cl కార్బన్‌కు చేరుతుంది. ఇది వలయం యొక్క అరోమాటిక్ షట్కాన్ని (sextet) ఛేదించి, ఋణావేశ మధ్యస్థాన్ని (కార్బానాయాన్, దీన్ని తరచూ Meisenheimer సమ్మిశ్రం అంటారు) ఏర్పరుస్తుంది. తర్వాత Cl⁻ వెళ్లిపోయి అరోమాటికత తిరిగి వస్తుంది.

మధ్యస్థంలోని ఋణావేశం దాడి జరిగిన కార్బన్‌కు ఆర్థో, పారా కార్బన్‌లపై ఉంటుంది. ఆర్థో లేదా పారా స్థానంలోని NO₂ సమూహం అనునాదం ద్వారా ఈ ఆవేశాన్ని తన ఆక్సిజన్‌లపైకి తీసుకోగలదు. ఇది మధ్యస్థాన్ని స్థిరపరిచి చర్యను వేగవంతం చేస్తుంది. మెటా స్థానం నుంచి NO₂ అనునాదం ద్వారా ఆవేశాన్ని స్వీకరించలేదు; అది −I ప్రభావం ద్వారా మాత్రమే కొద్దిగా సహాయపడుతుంది.

కాబట్టి కేంద్రక ప్రియాల పట్ల చర్యాశీలత క్రమం:

2,4,6-trinitro>2,4-dinitro>4-nitro>3-nitro>chlorobenzene\text{2,4,6-trinitro} > \text{2,4-dinitro} > \text{4-nitro} > \text{3-nitro} > \text{chlorobenzene}

6.3 హాలోఎరీన్‌లలో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ

హాలోజన్‌లు బెంజీన్ వలయంపై రెండు వ్యతిరేక ప్రభావాలు చూపిస్తాయి.

  • −I ప్రభావం ద్వారా అవి σ బంధం గుండా ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను బయటకు లాగుతాయి. దీనివల్ల వలయం మొత్తం తక్కువ సమృద్ధమవుతుంది, కాబట్టి ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ బెంజీన్ కంటే నెమ్మది. హాలోజన్‌లు నిష్క్రియకారకాలు (deactivating).

  • +R ప్రభావం ద్వారా అవి ఒంటరి జంట సాంద్రతను వలయంలోకి నెడతాయి. అదనపు సాంద్రత ఆర్థో, పారా స్థానాల్లో కనిపిస్తుంది (చిత్రం 6.1 చూడండి). కాబట్టి ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలు అక్కడికి వెళ్తాయి. హాలోజన్‌లు ఆర్థో/పారా నిర్దేశకాలు (ortho/para directing).

−I ప్రభావం బలమైనది, అది మొత్తం రేటును నియంత్రిస్తుంది. +R ప్రభావం ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం ఎక్కడికి వెళ్తుందో నిర్ణయిస్తుంది. నిష్క్రియకారక సమూహాలు మెటా నిర్దేశకాలనే నియమానికి హాలోజన్‌లే ప్రసిద్ధ మినహాయింపు.

సాధారణంగా పారా ఉత్పన్నం ప్రధానం, ఎందుకంటే పెద్ద Cl పక్కనే ఉన్న ఆర్థో స్థానంపై దాడిని అడ్డుకుంటుంది.

చర్యకారకంఉత్పన్నాలు (పారా ప్రధానం)
హాలోజనీకరణంCl₂, అనార్ద్ర FeCl₃1,2-, 1,4-dichlorobenzene
నైట్రేషన్గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄1-chloro-2-nitrobenzene, 1-chloro-4-nitrobenzene
సల్ఫోనేషన్గాఢ H₂SO₄, వేడి2-, 4-chlorobenzenesulphonic acid
Friedel–Crafts ఆల్కిలీకరణంCH₃Cl, అనార్ద్ర AlCl₃2-, 4-chlorotoluene
Friedel–Crafts ఎసిలీకరణంCH₃COCl, అనార్ద్ర AlCl₃2-, 4-chloroacetophenone

హాలోఎరీన్‌లు సోడియంతో (Wurtz–Fittig, Fittig చర్యలు), మెగ్నీషియంతో (Grignard కారకాలు) కూడా చర్య జరుపుతాయి. వాటిని అధ్యాయం 5 లో చూశాం.

6.4 బహుహాలోజన్ సమ్మేళనాలు (Polyhalogen compounds)

ఒకటి కంటే ఎక్కువ హాలోజన్ పరమాణువులు ఉన్న సమ్మేళనాలను బహుహాలోజన్ సమ్మేళనాలు అంటారు. వీటిలో చాలావరకు పరిశ్రమలో, వ్యవసాయంలో ఉపయోగపడతాయి. చాలా ఆరోగ్యానికి, పర్యావరణానికి హాని కూడా చేస్తాయి.

డైక్లోరోమీథేన్ (CH₂Cl₂)

  • ఉపయోగాలు: ద్రావణి, పెయింట్ తొలగించే పదార్థం; ఏరోసోల్‌లలో ప్రొపెలెంట్; ఔషధ తయారీలో ప్రక్రియ ద్రావణి; లోహాల శుభ్రత, మెరుగుపెట్టడానికి ద్రావణి.

  • ప్రభావాలు: ఇది కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థను దెబ్బతీస్తుంది. గాలిలో తక్కువ స్థాయిలో ఉన్నా వినికిడి, దృష్టి కొద్దిగా దెబ్బతినవచ్చు. ఎక్కువ స్థాయిలో తలతిరగడం, వికారం, చేతి, కాలి వేళ్లలో జుదురు, తిమ్మిరి వస్తాయి. నేరుగా తాకితే చర్మం కాలుతుంది, కంటి కార్నియా కూడా కాలవచ్చు.

ట్రైక్లోరోమీథేన్, క్లోరోఫామ్ (CHCl₃)

  • ఉపయోగాలు: కొవ్వులు, ఆల్కలాయిడ్‌లు, అయోడిన్‌కు ద్రావణి; శీతలీకరణి R-22 (CHClF₂) తయారీకి ముడి పదార్థం. ఒకప్పుడు శస్త్రచికిత్సలో సాధారణ మత్తుమందుగా వాడేవారు, కానీ ఇప్పుడు సురక్షితమైనవి వాడుతున్నారు.

  • ప్రభావాలు: దీని ఆవిరిని పీల్చితే కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థ అణగిపోతుంది. కొద్దిసేపు సుమారు 900 ppm తలతిరగడం, అలసట, తలనొప్పి కలిగిస్తుంది. దీర్ఘకాలం గురైతే కాలేయం (అక్కడ క్లోరోఫామ్ ఫాస్జీన్‌గా మారుతుంది), మూత్రపిండాలు దెబ్బతింటాయి. కొందరికి చర్మంపై పుండ్లు వస్తాయి.

  • నిల్వ: గాలి, కాంతిలో క్లోరోఫామ్ నెమ్మదిగా ఆక్సీకరణం చెంది ఫాస్జీన్ (కార్బోనిల్ క్లోరైడ్) అనే అతి విషపూరిత వాయువుగా మారుతుంది.

2CHCl3+O2→light2COCl2+2HCl\mathrm{2CHCl_3 + O_2 \xrightarrow{light} 2COCl_2 + 2HCl}

అందుకే క్లోరోఫామ్‌ను మూసివేసిన ముదురు రంగు సీసాల్లో, గాలి లేకుండా పైవరకు నింపి ఉంచుతారు. సుమారు 1% ఇథనాల్ కలుపుతారు. ఇథనాల్ ఏర్పడిన ఫాస్జీన్‌ను హానిలేని డైఇథైల్ కార్బొనేట్‌గా మారుస్తుంది.

COCl2+2C2H5OH→(C2H5O)2CO+2HCl\mathrm{COCl_2 + 2C_2H_5OH \rightarrow (C_2H_5O)_2CO + 2HCl}

ట్రైఅయోడోమీథేన్, అయోడోఫామ్ (CHI₃)

  • ఘాటైన, అసహ్యకరమైన వాసన గల పసుపు రంగు సఫటిక ఘనం.

  • ఒకప్పుడు గాయాలపై క్రిమినాశిని (antiseptic) గా వాడేవారు. ఈ క్రిమినాశక చర్య అయోడోఫామ్ వల్ల కాదు, అది విడుదల చేసే స్వేచ్ఛా అయోడిన్ వల్ల.

  • ముఖ్యంగా అసహ్యకరమైన వాసన వల్ల దీని స్థానంలో మెరుగైన క్రిమినాశినులు వచ్చాయి. ఇది చర్మాన్ని, కళ్లను మంట పెడుతుంది; ఎక్కువగా గురైతే అయోడిన్ విషప్రభావం కలగవచ్చు.

టెట్రాక్లోరోమీథేన్, కార్బన్ టెట్రాక్లోరైడ్ (CCl₄)

  • ఉపయోగాలు: శీతలీకరణులు, ఏరోసోల్ ప్రొపెలెంట్‌ల తయారీ; CFC లకు ముడి పదార్థం; ఔషధ తయారీ, సాధారణ ద్రావణి. గతంలో శుభ్రపరిచే ద్రవంగా, మరకలు తొలగించేదిగా, అగ్నిమాపక యంత్రాల్లో వాడేవారు.

  • ప్రభావాలు: మనుషులలో కాలేయ కాన్సర్‌కు కారణమవ్వవచ్చు. తలతిరగడం, తల తేలికగా అనిపించడం, వికారం, వాంతులు సాధారణ ప్రభావాలు; ఇవి నాడీ కణాల నష్టానికి దారితీయవచ్చు. తీవ్రమైతే మత్తు, కోమా, స్పృహ కోల్పోవడం లేదా మరణం సంభవించవచ్చు. ఇది కళ్లను మంట పెడుతుంది.

  • పర్యావరణం: గాలిలోకి విడుదలైతే స్ట్రాటోస్ఫియర్‌కు చేరి ఓజోన్ పొరను క్షీణింపజేస్తుంది.

6.5 ఫ్రియాన్‌లు, ఓజోన్ పొర

ఫ్రియాన్‌లు (Freons) మీథేన్, ఈథేన్‌ల క్లోరోఫ్లోరోకార్బన్‌లు (CFCs). అతి సాధారణమైనది Freon-12, CCl₂F₂. వీటిని CCl₄ నుంచి Swarts చర్య ద్వారా తయారు చేస్తారు.

CCl4+SbF3→SbCl5CCl2F2+…\mathrm{CCl_4 + SbF_3 \xrightarrow{SbCl_5} CCl_2F_2 + \ldots}

ఫ్రియాన్‌లు స్థిరమైనవి, చర్యాశీలత లేనివి, విషరహితాలు, తుప్పు పట్టించనివి, సులువుగా ద్రవీకరించేవి. అందుకే రిఫ్రిజిరేటర్‌లు, ఎయిర్ కండిషనర్‌లు, ఏరోసోల్ డబ్బాలకు అవి ఆదర్శంగా ఉండేవి.

అదే స్థిరత్వమే సమస్య. ఫ్రియాన్‌లు కింది వాతావరణంలో విఘటన చెందవు. సంవత్సరాల తరబడి అవి పైకి స్ట్రాటోస్ఫియర్‌కు చేరతాయి. అక్కడ బలమైన UV కాంతి C–Cl బంధాన్ని విడగొట్టి క్లోరిన్ స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికను విడుదల చేస్తుంది. ఆ ప్రాతిపదిక ఓజోన్‌ను నాశనం చేసే గొలుసు చర్యను మొదలుపెడుతుంది.

CF2Cl2→hν∙CF2Cl+Cl∙\mathrm{CF_2Cl_2 \xrightarrow{h\nu} {}^\bullet CF_2Cl + Cl^\bullet}
Cl∙+O3→ClO∙+O2\mathrm{Cl^\bullet + O_3 \rightarrow ClO^\bullet + O_2}
ClO∙+O→Cl∙+O2\mathrm{ClO^\bullet + O \rightarrow Cl^\bullet + O_2}

చివరి రెండు దశలను కలపండి. Cl• వాడబడి మళ్లీ తిరిగి వస్తుంది కాబట్టి రద్దవుతుంది. నికర మార్పు O₃ + O → 2O₂. క్లోరిన్ ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేస్తుంది, కాబట్టి ఒక్క Cl పరమాణువు బంధింపబడేలోపు వేలాది ఓజోన్ అణువులను నాశనం చేయగలదు.

చిత్రం 6.2 · CFC ల నుంచి విడుదలైన క్లోరిన్ ప్రాతిపదిక వల్ల ఓజోన్ క్షీణత
చిత్రం 6.2 · CFC ల నుంచి విడుదలైన క్లోరిన్ ప్రాతిపదిక వల్ల ఓజోన్ క్షీణత

చక్రాన్ని అనుసరించండి: పై వంపులో Cl• ఒక ఓజోన్ అణువును తొలగిస్తుంది, కింది వంపులో తిరిగి వచ్చి మళ్లీ మొదలుపెట్టడానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది.

ఓజోన్ పొర హానికరమైన UV-B వికిరణాన్ని గ్రహిస్తుంది. ఓజోన్ పలుచబడితే ఎక్కువ UV భూమికి చేరుతుంది. దీనివల్ల చర్మ కాన్సర్, ఎండ దెబ్బలు, కంటిశుక్లం (cataract), రోగనిరోధక వ్యవస్థకు హాని ప్రమాదం పెరుగుతుంది; మొక్కలు, ప్లవకాలు (plankton) దెబ్బతింటాయి. Montreal Protocol (1987) CFC లను ప్రపంచవ్యాప్తంగా దశలవారీగా నిలిపివేయాలని నిర్ణయించింది. వాటి స్థానంలో తక్కువ లేదా Cl లేని సమ్మేళనాలు వస్తున్నాయి.

ఫ్రియాన్ సంఖ్యను చదవడం. ఫ్రియాన్ సంఖ్యకు 90 కలపండి. వచ్చే మూడు అంకెలు C, H, F పరమాణువుల సంఖ్యను ఇస్తాయి. మిగిలిన సంయోజకతలను క్లోరిన్ నింపుతుంది.

ఫ్రియాన్సంఖ్య + 90C, H, Fఫార్ములా
Freon-111011, 0, 1CCl₃F
Freon-121021, 0, 2CCl₂F₂
Freon-221121, 1, 2CHClF₂

6.6 DDT మరియు ఆహార గొలుసు

DDT అంటే p,p′-dichlorodiphenyltrichloroethane, (p-ClC₆H₄)₂CH–CCl₃. క్లోరోబెంజీన్‌ను క్లోరల్ (CCl₃CHO) తో గాఢ H₂SO₄ లో వేడి చేసి దీన్ని తయారు చేస్తారు.

2 C6H5Cl+CCl3CHO→conc. H2SO4(ClC6H4)2CH−CCl3+H2O\mathrm{2\,C_6H_5Cl + CCl_3CHO \xrightarrow{conc.\ H_2SO_4} (ClC_6H_4)_2CH{-}CCl_3 + H_2O}

DDT మొదటి క్లోరినేటెడ్ కర్బన కీటకనాశిని. దీన్ని మొదటిసారి 1873 లో తయారు చేశారు. దీని కీటకనాశక శక్తిని 1939 లో Paul Müller కనుగొన్నారు; దీనికి ఆయనకు 1948 లో వైద్యశాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి లభించింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత మలేరియా వ్యాపింపజేసే దోమలు, టైఫస్ వ్యాపింపజేసే పేనులపై DDT ని విస్తృతంగా చల్లారు. ఇది అనేక ప్రాణాలను కాపాడింది.

దీని సమస్యలు తర్వాత బయటపడ్డాయి.

  • అనేక కీటక జాతులు దీనికి నిరోధకత (resistance) పెంచుకున్నాయి.

  • ఇది చేపలకు అత్యంత విషపూరితం.

  • ఇది రసాయనికంగా స్థిరమైనది. జంతువులు దీన్ని త్వరగా విఘటన చేయలేవు. ఇది కొవ్వులో కరిగి కొవ్వు కణజాలాల్లో నిల్వ ఉంటుంది.

  • ఆహార గొలుసులో ప్రతి మెట్టు పైకి వెళ్లే కొద్దీ దీని గాఢత పెరుగుతుంది. దీన్నే జైవ వృద్ధికరణం (Biomagnification) అంటారు. కలుషిత చేపలను తినే వేటాడే పక్షులలో స్థాయిలు ఎక్కువవుతాయి. అలాంటి పక్షులలో DDT కాల్షియం జీవక్రియను దెబ్బతీస్తుంది, కాబట్టి గుడ్డు పెంకులు పలుచబడి త్వరగా పగులుతాయి.

DDT ని అమెరికాలో 1973 లో నిషేధించారు. భారతదేశంతో సహా అనేక దేశాలు ఇప్పుడు వ్యాధి వ్యాపింపజేసే దోమల నియంత్రణకు మాత్రమే పరిమిత పరిమాణంలో అనుమతిస్తున్నాయి.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: క్లోరోఈథేన్ జల NaOH తో మరిగిస్తే ఇథనాల్‌ను ఇస్తుంది, కానీ అవే పరిస్థితుల్లో క్లోరోబెంజీన్ ఫినాల్‌ను ఇవ్వదు. రెండు కారణాలు ఇవ్వండి.

సాధన: మొదటిది, అనునాదం వల్ల క్లోరోబెంజీన్‌లోని C–Cl బంధానికి పాక్షిక ద్విబంధ లక్షణం వస్తుంది, కాబట్టి విడగొట్టడం కష్టం. రెండోది, C–Cl కార్బన్ sp², కాబట్టి బంధం చిన్నది, బలమైనది. (అలాగే ఫెనైల్ కాటయాన్ అస్థిరం, వెనుక వైపు దాడిని వలయం అడ్డుకుంటుంది.)

సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: జల NaOH పట్ల చర్యాశీలత పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి: 1-chloro-2,4-dinitrobenzene, క్లోరోబెంజీన్, 1-chloro-4-nitrobenzene, 1-chloro-3-nitrobenzene.

సాధన: క్లోరోబెంజీన్ < 1-chloro-3-nitrobenzene < 1-chloro-4-nitrobenzene < 1-chloro-2,4-dinitrobenzene. మెటా NO₂ −I ద్వారా మాత్రమే సహాయపడుతుంది. పారా NO₂ కార్బానాయాన్ మధ్యస్థాన్ని అనునాదం ద్వారా స్థిరపరుస్తుంది. ఆర్థో, పారా వద్ద రెండు NO₂ సమూహాలు అత్యధికంగా సహాయపడతాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: గాఢ HNO₃, H₂SO₄ మిశ్రమంతో క్లోరోబెంజీన్‌ను నైట్రేషన్ చేశారు. ఉత్పన్నాల పేర్లు చెప్పి, ఏది ప్రధానమో చెప్పండి. ఇది బెంజీన్ నైట్రేషన్ కంటే వేగమా, నెమ్మదా?

సాధన: 1-Chloro-4-nitrobenzene (ప్రధానం), 1-chloro-2-nitrobenzene. +R ద్వారా Cl o/p నిర్దేశకం. Cl ఆర్థో స్థానాన్ని అడ్డుకుంటుంది కాబట్టి పారా ఉత్పన్నం ఎక్కువ. Cl −I ప్రభావం వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది కాబట్టి చర్య బెంజీన్ కంటే నెమ్మది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: సగం నిండిన క్లోరోఫామ్ సీసా ఎండలో వదిలేశారు. ఇది ఎందుకు ప్రమాదకరం, దీన్ని ఎలా నివారిస్తారు?

సాధన: కాంతిలో గాలి క్లోరోఫామ్‌ను ఆక్సీకరిస్తుంది: 2CHCl₃ + O₂ → 2COCl₂ + 2HCl. ఫాస్జీన్ ప్రాణాంతక వాయువు. క్లోరోఫామ్‌ను మూసివేసిన, పైవరకు నింపిన ముదురు రంగు సీసాల్లో, సుమారు 1% ఇథనాల్‌తో నిల్వ చేస్తారు; ఇథనాల్ ఏర్పడిన ఫాస్జీన్‌ను డైఇథైల్ కార్బొనేట్‌గా మారుస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: "90 కలపండి" నియమం వాడి Freon-11, Freon-22 ఫార్ములాలు రాయండి.

సాధన: Freon-11: 11 + 90 = 101, అంటే 1 C, 0 H, 1 F. కార్బన్‌కు నాలుగు బంధాలు, కాబట్టి మిగతా మూడు Cl: CCl₃F. Freon-22: 22 + 90 = 112, అంటే 1 C, 1 H, 2 F, మిగిలింది ఒక Cl: CHClF₂.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: క్లోరిన్ పరమాణువు ఓజోన్‌ను నాశనం చేసే గొలుసు దశలను, నికర చర్యను రాయండి. ఒక్క Cl పరమాణువు అనేక O₃ అణువులను ఎలా నాశనం చేయగలదు?

సాధన: Cl• + O₃ → ClO• + O₂, తర్వాత ClO• + O → Cl• + O₂. నికరం: O₃ + O → 2O₂. ప్రతి చక్రంలో Cl• తిరిగి ఏర్పడుతుంది. ఇది ఉత్ప్రేరకం, కాబట్టి HCl వంటి స్థిర సమ్మేళనంలో బంధింపబడే వరకు పనిచేస్తూనే ఉంటుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: DDT (C₁₄H₉Cl₅) మోలార్ ద్రవ్యరాశిని, దానిలో క్లోరిన్ శాతాన్ని లెక్కించండి. (C = 12.01, H = 1.008, Cl = 35.45)

సాధన:

M=14(12.01)+9(1.008)+5(35.45)=168.14+9.07+177.25=354.46 g mol−1M = 14(12.01) + 9(1.008) + 5(35.45) = 168.14 + 9.07 + 177.25 = 354.46\ \mathrm{g\,mol^{-1}}
% Cl=177.25354.46×100≈50.0%\%\,\mathrm{Cl} = \frac{177.25}{354.46} \times 100 \approx 50.0\%

DDT ద్రవ్యరాశిలో సగం క్లోరిన్. ఇంత ఎక్కువ హాలోజన్ ఉండటం కూడా దాని అధిక స్థిరత్వానికి ఒక కారణం.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: ఒక సరస్సులో ప్రతి దశలో DDT 10 రెట్లు గాఢమవుతుందనుకోండి: నీరు → ప్లవకాలు → చిన్న చేపలు → పెద్ద చేపలు → చేపలు తినే పక్షి. నీటిలో 0.0005 ppm ఉంటే పక్షికి ఎంత చేరుతుంది?

సాధన: నాలుగు దశలు, ప్రతి దానికి × 10, కాబట్టి కారకం 10⁴. పక్షిలో స్థాయి = 0.0005 × 10 000 = 5 ppm. ఇదే జైవ వృద్ధికరణం భావన. (ఇక్కడి సంఖ్యలు అభ్యాసం కోసం ఊహించినవి; నిజమైన కారకాలు మారుతాయి.)

త్వరిత పునశ్చరణ

  • హాలోఎరీన్‌లు కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణను ఎదురిస్తాయి: అనునాదం (పాక్షిక C=Cl), sp² కార్బన్, అస్థిర ఫెనైల్ కాటయాన్, అడ్డుపడిన వెనుక దారి, వికర్షణ.

  • Dow పద్ధతి: క్లోరోబెంజీన్ + NaOH, 623 K, 300 atm → ఫినాల్.

  • o/p-NO₂ సమూహాలు కార్బానాయాన్ మధ్యస్థాన్ని స్థిరపరిచి వలయాన్ని కేంద్రక ప్రియ దాడికి సక్రియం చేస్తాయి; m-NO₂ సహాయం తక్కువ.

  • హాలోజన్‌లు నిష్క్రియకారకాలు (−I) కానీ o/p నిర్దేశకాలు (+R). సాధారణంగా పారా ఉత్పన్నం ప్రధానం.

  • CHCl₃ + O₂ (కాంతి) → COCl₂; చీకటిలో, నిండుగా, 1% ఇథనాల్‌తో నిల్వ.

  • అయోడోఫామ్ క్రిమినాశక చర్య విడుదలైన అయోడిన్ వల్ల; వాసన వల్ల దీని వాడకం తగ్గింది.

  • CFC లు స్ట్రాటోస్ఫియర్‌కు చేరతాయి; Cl• O₃ + O → 2O₂ కు ఉత్ప్రేరకం. Freon-12 = CCl₂F₂.

  • DDT: స్థిరమైనది, కొవ్వులో కరుగుతుంది, జైవ వృద్ధికరణం చెందుతుంది; పక్షులలో పలుచని గుడ్డు పెంకులు; చేపలకు విషం; కీటకాలు నిరోధకత పెంచుకుంటాయి.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • నిష్క్రియకారకాలు కాబట్టి హాలోజన్‌లు మెటా నిర్దేశకాలని చెప్పడం. అవి o/p నిర్దేశకాలు.

  • మెటా-NO₂ సమూహం పారా-NO₂ లాగానే క్లోరోబెంజీన్‌ను బలంగా సక్రియం చేస్తుందని అనుకోవడం.

  • అయోడోఫామ్ స్వయంగా క్రిములను చంపుతుందని రాయడం. స్వేచ్ఛా అయోడిన్ చంపుతుంది.

  • ఆవిరికాకుండా క్లోరోఫామ్‌లో ఇథనాల్ కలుపుతారని చెప్పడం. ఇథనాల్ ఫాస్జీన్‌ను నాశనం చేస్తుంది.

  • CFC లు భూమి సమీపంలో విషపూరితమని అనుకోవడం. వాటి ప్రమాదం స్ట్రాటోస్ఫియర్‌లో ఉంటుంది.

  • DDT ని "dichlorodiphenyltrichloromethane" అని రాయడం. చివరి భాగం ethane.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6

స్థాయి 1: భావన తనిఖీ

1. కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ పట్ల క్లోరోబెంజీన్ క్లోరోఈథేన్ కంటే తక్కువ చర్యాశీలత చూపడానికి ప్రధాన కారణం (a) క్లోరోబెంజీన్‌లో Cl మెరుగైన నిష్క్రమించే సమూహం (b) క్లోరోబెంజీన్ అయానికం (c) అనునాదం వల్ల C–Cl బంధానికి పాక్షిక ద్విబంధ లక్షణం ఉంది (d) క్లోరోబెంజీన్ వాయువు

2. Dow పద్ధతిలో క్లోరోబెంజీన్‌ను ఫినాల్‌గా మార్చడానికి వాడేది (a) సుమారు 623 K, 300 atm వద్ద NaOH, తర్వాత ఆమ్లం (b) గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద సిక్త NaOH (c) 323 K వద్ద నీరు (d) NaNO₂, HCl

3. ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణలో క్లోరోబెంజీన్‌లోని Cl పరమాణువు వచ్చే సమూహాన్ని ఎక్కడికి నిర్దేశిస్తుంది? (a) మెటా స్థానం (b) ఆర్థో, పారా స్థానాలు (c) ఆర్థో స్థానం మాత్రమే (d) ఏ స్థానానికీ కాదు, అది చర్యను అడ్డుకుంటుంది

4. క్లోరోబెంజీన్ నైట్రేషన్‌లో ప్రధాన ఉత్పన్నం (a) 1-chloro-3-nitrobenzene (b) నైట్రోబెంజీన్ (c) 1-chloro-2-nitrobenzene (d) 1-chloro-4-nitrobenzene

5. Freon-12 ఫార్ములా (a) CCl₃F (b) CCl₂F₂ (c) CHClF₂ (d) CClF₃

6. క్లోరోఫామ్‌ను ముదురు రంగు, పూర్తిగా నింపిన సీసాల్లో నిల్వ చేస్తారు, ఎందుకంటే (a) కాంతిలో గాలి దానిని విషపూరిత ఫాస్జీన్‌గా ఆక్సీకరిస్తుంది (b) అది కాంతిలో పేలుతుంది (c) అది తేమను గ్రహిస్తుంది (d) అది పాలిమరీకరణం చెందుతుంది

7. అయోడోఫామ్ క్రిమినాశినిగా పనిచేయడానికి కారణం అది (a) బలమైన ఆమ్లం (b) క్షయకారి (c) స్వేచ్ఛా అయోడిన్‌ను విడుదల చేస్తుంది (d) క్లోరిన్‌ను విడుదల చేస్తుంది

8. DDT అంటే (a) dichlorodiphenyltrichloromethane (b) dichlorodiethyltrichloroethane (c) dichlorodiphenyldichloroethane (d) p,p′-dichlorodiphenyltrichloroethane

9. CFC విఘటన తర్వాత స్ట్రాటోస్ఫియర్‌లో ఓజోన్‌ను నేరుగా నాశనం చేసే జాతి (a) Cl⁻ (b) Cl• (c) Cl₂ (d) HCl

10. కార్బన్ టెట్రాక్లోరైడ్‌ను గతంలో దేనిగా వాడేవారు? (a) అగ్నిమాపకం (b) క్రిమినాశిని (c) కీటకనాశిని (d) ఆహార సంరక్షకాని

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. జల NaOH పట్ల చర్యాశీలత తగ్గే సరైన క్రమం (a) chlorobenzene > 4-nitrochlorobenzene > 2,4-dinitrochlorobenzene > 2,4,6-trinitrochlorobenzene (b) 4-nitrochlorobenzene > 2,4-dinitrochlorobenzene > chlorobenzene > 2,4,6-trinitrochlorobenzene (c) 2,4,6-trinitrochlorobenzene > 2,4-dinitrochlorobenzene > 4-nitrochlorobenzene > chlorobenzene (d) 2,4-dinitrochlorobenzene > 2,4,6-trinitrochlorobenzene > chlorobenzene > 4-nitrochlorobenzene

12. జల NaOH తో అతి వేగంగా చర్య జరిపే సమ్మేళనం ఏది? (a) క్లోరోబెంజీన్ (b) 1-Chloro-3-nitrobenzene (c) 1-Chloro-3-methylbenzene (d) 1-Chloro-4-nitrobenzene

13. హాలోజన్‌లు బెంజీన్ వలయాన్ని నిష్క్రియం చేసినా ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలను ఆర్థో, పారా స్థానాలకు నిర్దేశిస్తాయి, ఎందుకంటే (a) −I ప్రభావం మొత్తం చర్యాశీలతను తగ్గిస్తుంది, +R ప్రభావం o, p స్థానాల్లో ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను పెంచుతుంది (b) +R ప్రభావం −I కంటే బలమైనది (c) హాలోజన్‌లు ప్రేరణ ద్వారా ఎలక్ట్రాన్ దాతలు (d) హాలోజన్‌లు ఎలక్ట్రాన్ ప్రియంతో హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తాయి

14. కాంతి, గాలిలో క్లోరోఫామ్ దేనిగా మారుతుంది? (a) CCl₄, H₂ (b) COCl₂, HCl (c) CO₂, Cl₂ (d) CH₂Cl₂, O₂

15. నిల్వ ఉంచిన క్లోరోఫామ్‌కు సుమారు 1% ఇథనాల్ కలపడానికి కారణం (a) ఫాస్జీన్‌ను హానిలేని డైఇథైల్ కార్బొనేట్‌గా మార్చడం (b) ఆవిరిని తగ్గించడం (c) సాంద్రత పెంచడం (d) మెరుగైన మత్తుమందుగా చేయడం

16. అనార్ద్ర AlCl₃ సమక్షంలో క్లోరోబెంజీన్ CH₃COCl తో చర్య జరిపి ప్రధానంగా ఇచ్చేది (a) Cl ఉన్న వలయ కార్బన్‌పై క్లోరోఎసిటైల్‌బెంజీన్ (b) 3-chloroacetophenone (c) ఎసిటోఫినోన్ (d) 4-chloroacetophenone

17. DDT తీవ్రమైన పర్యావరణ సమస్య కావడానికి ప్రధాన కారణం అది (a) వేగంగా విషవాయువులుగా విఘటన చెందుతుంది (b) నీటిలో బాగా కరిగి కొట్టుకుపోతుంది (c) త్వరగా జీవక్రియ చెందక కొవ్వు కణజాలంలో పోగవుతుంది (d) అది బలమైన ఆమ్లం

18. కార్బన్ టెట్రాక్లోరైడ్ నుంచి ఫ్రియాన్‌లను తయారు చేసే చర్య (a) Finkelstein చర్య (b) Swarts చర్య (c) Wurtz చర్య (d) Sandmeyer చర్య

19. ఫెనైల్ కాటయాన్ చాలా అస్థిరంగా ఉండటానికి కారణం (a) ప్రతి కార్బన్‌పై పూర్తి అష్టకం ఉంది (b) మూడు అనునాద నిర్మాణాలతో స్థిరపడుతుంది (c) అది ఋణావేశం కలిగి ఉంటుంది (d) దాని ఖాళీ sp² ఆర్బిటాల్ వలయ తలంలో ఉంటుంది, π వ్యవస్థతో అతివ్యాప్తి చెందలేదు

20. క్లోరిన్ ఉత్ప్రేరిత ఓజోన్ నాశన చక్రం నికర చర్య (a) O₃ + O → 2O₂ (b) 2O₃ → 3O₂ + Cl₂ (c) Cl₂ + O₃ → 2ClO + O (d) O₂ → 2O

21. అయోడోఫామ్ (a) రంగులేని వాయువు (b) ఘాటైన వాసన గల పసుపు ఘనం (c) నీలి ద్రవం (d) వాసన లేని తెల్లని పొడి

22. పెయింట్ తొలగించే పదార్థంగా, లోహ శుభ్రత ద్రావణిగా వాడే, కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థకు హాని చేసే బహుహాలోజన్ సమ్మేళనం ఏది? (a) అయోడోఫామ్ (b) DDT (c) డైక్లోరోమీథేన్ (d) Freon-12

స్థాయి 3: సవాలు

23. DDT (C₁₄H₉Cl₅) లో ద్రవ్యరాశి పరంగా క్లోరిన్ శాతం దాదాపు (C = 12.01, H = 1.008, Cl = 35.45) (a) 40% (b) 50% (c) 60% (d) 35%

24. ఫ్రియాన్ సంఖ్యలకు "90 కలపండి" నియమం ప్రకారం Freon-22 (a) CCl₂F₂ (b) CHCl₂F (c) CHClF₂ (d) CClF₃

25. 1-Chloro-3-nitrobenzene, 1-chloro-4-nitrobenzene కంటే NaOH తో చాలా నెమ్మదిగా చర్య జరపడానికి కారణం (a) మెటా స్థానం నుంచి NO₂ మధ్యస్థంలోని ఋణావేశాన్ని అనునాదం ద్వారా స్వీకరించలేదు (b) మెటా NO₂ ఎలక్ట్రాన్ దాత (c) మెటా NO₂ కేంద్రక ప్రియాన్ని ప్రాదేశికంగా అడ్డుకుంటుంది (d) మెటా NO₂, Cl తో హైడ్రోజన్ బంధం ఏర్పరుస్తుంది

26. 1-Chloro-2,4,6-trinitrobenzene గోరువెచ్చని నీటితో ఇచ్చేది (a) 1,3,5-trinitrobenzene (b) 2,4,6-trinitrotoluene (c) 2,4,6-trinitrophenol (d) 2,4-dinitrophenol

27. క్లోరోబెంజీన్‌ను దేనితో వేడి చేసి DDT తయారు చేస్తారు? (a) క్లోరోఫామ్, AlCl₃ (b) గాఢ H₂SO₄ లో క్లోరల్ (c) పిరిడిన్‌లో ఫాస్జీన్ (d) CCl₄, FeCl₃

28. చీకటిలో Cl₂, అనార్ద్ర FeCl₃ తో క్లోరోబెంజీన్ చర్య జరిపి ప్రధానంగా ఇచ్చేది (a) 1,3-dichlorobenzene (b) hexachlorocyclohexane (c) బెంజైల్ క్లోరైడ్ (d) 1,2-, 1,4-dichlorobenzene

29. ప్రతిపాదన (A): క్లోరోబెంజీన్‌లోని క్లోరిన్ వలయాన్ని నిష్క్రియం చేసినప్పటికీ ఆర్థో/పారా నిర్దేశకం.
కారణం (R): Cl −I ప్రభావం మొత్తం రేటును, +R ప్రభావం దిశను నియంత్రిస్తాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: కింది వాతావరణంలో CFC లు విషరహితాలు, చర్యాశీలత లేనివి.
వాక్యం II: జంతువులు DDT ని వేగంగా జీవక్రియ చేస్తాయి, కాబట్టి అది ఆహార గొలుసుల్లో పోగవదు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1cఅనునాదం C–Cl ను బలపరుస్తుంది.
2aఅధిక ఉష్ణోగ్రత, పీడనం ప్రతిక్షేపణను బలవంతంగా జరిపిస్తాయి.
3b+R ప్రభావం o, p వద్ద సాంద్రతను పెంచుతుంది.
4dపారాకు ప్రాధాన్యం; ఆర్థోకు అవరోధం.
5b12 + 90 = 102: 1 C, 0 H, 2 F, 2 Cl.
6a2CHCl₃ + O₂ → 2COCl₂ + 2HCl.
7cస్వేచ్ఛా అయోడినే క్రిమినాశిని.
8dట్రైక్లోరోఈథేన్‌పై రెండు p-క్లోరోఫెనైల్ సమూహాలు.
9bCl ప్రాతిపదిక O₃ పై దాడి చేస్తుంది.
10aపాత అగ్నిమాపక యంత్రాల్లో వాడేవారు.
11cఎక్కువ o/p NO₂ సమూహాలు, ఎక్కువ స్థిర మధ్యస్థం.
12dపారా NO₂ అనునాదం ద్వారా మధ్యస్థాన్ని స్థిరపరుస్తుంది.
13a−I రేటును, +R స్థానాన్ని నిర్ణయిస్తాయి.
14bఆక్సీకరణం ఫాస్జీన్, HCl ను ఇస్తుంది.
15aCOCl₂ + 2C₂H₅OH → డైఇథైల్ కార్బొనేట్.
16dFriedel–Crafts ఎసిలీకరణం, పారా ప్రధానం.
17cకొవ్వులో కరుగుతుంది, దీర్ఘకాలం ఉంటుంది, జైవ వృద్ధికరణం చెందుతుంది.
18bలోహ ఫ్లోరైడ్ (SbF₃) వినిమయం.
19dπ మేఘంతో అతివ్యాప్తి లేదు, అనునాద సహాయం లేదు.
20aCl• తిరిగి ఏర్పడుతుంది; అది రద్దవుతుంది.
21bఅసహ్యకరమైన వాసన గల పసుపు సఫటికాలు.
22cCH₂Cl₂ ఉపయోగాలు, కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థపై ప్రభావాలు.
23b177.25 / 354.46 ≈ 50%.
24c112: 1 C, 1 H, 2 F, ఒక Cl.
25aఆవేశం o/p కార్బన్‌లపై మాత్రమే ఉంటుంది.
26cతేలిక పరిస్థితుల్లోనే పిక్రిక్ ఆమ్లం ఏర్పడుతుంది.
27bక్లోరల్ రెండు క్లోరోబెంజీన్‌లతో సంఘననం చెందుతుంది.
28dCl o/p నిర్దేశకం; FeCl₃ వలయ ప్రతిక్షేపణను ఇస్తుంది.
29aR, A కి సరైన వివరణ.
30cDDT దీర్ఘకాలం ఉంటుంది; అది పోగవుతుంది.

అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ఎరైల్ హాలైడ్‌లు కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణను నాలుగు కారణాలవల్ల ఎదురిస్తాయి: అనునాదం C–X కు పాక్షిక ద్విబంధ లక్షణం ఇస్తుంది; కార్బన్ sp² (చిన్న, బలమైన బంధం); ఫెనైల్ కాటయాన్ స్థిరపడదు; ఎలక్ట్రాన్ సమృద్ధ వలయం కేంద్రక ప్రియాలను వికర్షిస్తుంది.

  • Dow పద్ధతి: క్లోరోబెంజీన్ + NaOH, సుమారు 623 K, 300 atm → సోడియం ఫినాక్సైడ్ → ఫినాల్ (ఆమ్లం తర్వాత).

  • ఆర్థో లేదా పారా వద్ద −NO₂ ఋణావేశాన్ని స్థిరపరిచి ప్రతిక్షేపణను సులువు చేస్తుంది; ప్రతి అదనపు o/p −NO₂ అవసరమైన ఉష్ణోగ్రతను తగ్గిస్తుంది (623 → 443 → 368 → సుమారు 323 K). మెటా −NO₂ ప్రభావం తక్కువ.

  • వలయంపై హాలోజన్‌లు నిష్క్రియకారకాలు (−I) కానీ ఆర్థో/పారా నిర్దేశకాలు (+R).

  • క్లోరోబెంజీన్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ: Cl₂/FeCl₃ → 1,4- (ప్రధానం) + 1,2-dichlorobenzene; HNO₃/H₂SO₄ → 1-chloro-4-nitrobenzene (ప్రధానం); H₂SO₄ → 4-chlorobenzenesulphonic acid; CH₃Cl/AlCl₃ → 4-chlorotoluene; CH₃COCl/AlCl₃ → 4-chloroacetophenone.

  • డైక్లోరోమీథేన్: పెయింట్ తొలగించేది, లోహ శుభ్రత ద్రావణి, ప్రొపెలెంట్; నాడీ వ్యవస్థకు హాని, వినికిడి, దృష్టి దెబ్బతినవచ్చు.

  • క్లోరోఫామ్: ద్రావణి; పాత మత్తుమందు. గాలి, కాంతి దీన్ని ఫాస్జీన్ (COCl₂) గా ఆక్సీకరిస్తాయి, కాబట్టి ముదురు సీసాల్లో పైవరకు నింపి, సుమారు 1% ఇథనాల్ కలిపి ఉంచుతారు.

  • అయోడోఫామ్: పసుపు ఘనం; క్రిమినాశక చర్య అది విడుదల చేసే అయోడిన్ వల్ల, CHI₃ వల్ల కాదు.

  • CCl₄: ద్రావణి, పాత అగ్నిమాపక ద్రవం; కాలేయాన్ని దెబ్బతీస్తుంది, కాన్సర్‌కు కారణమవ్వవచ్చు; స్ట్రాటోస్ఫియర్‌కు చేరి ఓజోన్‌ను క్షీణింపజేస్తుంది.

  • ఫ్రియాన్‌లు (CFCs): స్థిరమైనవి, విషరహితాలు, తుప్పు పట్టించనివి; శీతలీకరణులు, ఏరోసోల్ ప్రొపెలెంట్‌లు; స్ట్రాటోస్ఫియర్‌లో UV Cl• ను విడుదల చేస్తుంది, అది ఓజోన్‌ను ఉత్ప్రేరకంగా నాశనం చేస్తుంది.

  • DDT (p,p′-dichlorodiphenyltrichloroethane): మొదటి క్లోరినేటెడ్ కర్బన కీటకనాశిని, క్లోరోబెంజీన్ + క్లోరల్, గాఢ H₂SO₄ తో తయారవుతుంది; జీవవిఘటన చెందదు, కొవ్వులో నిల్వ ఉంటుంది, జైవ వృద్ధికరణం చెందుతుంది, పక్షుల గుడ్డు పెంకులను పలుచన చేస్తుంది.

Cl∙+O3→ClO∙+O2ClO∙+O→Cl∙+O2net: O3+O→2O2\mathrm{Cl^{\bullet} + O_3 \rightarrow ClO^{\bullet} + O_2} \qquad \mathrm{ClO^{\bullet} + O \rightarrow Cl^{\bullet} + O_2} \qquad \text{net: } \mathrm{O_3 + O \rightarrow 2O_2}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

సమ్మేళనంఫార్ములాఉపయోగంప్రమాదం
డైక్లోరోమీథేన్CH₂Cl₂పెయింట్ తొలగించేది, ద్రావణినాడీ వ్యవస్థ, వినికిడి, దృష్టి
క్లోరోఫామ్CHCl₃ద్రావణిఫాస్జీన్; కాలేయం, మూత్రపిండాలకు హాని
అయోడోఫామ్CHI₃క్రిమినాశిని (I₂ విడుదల)అసహ్యకరమైన వాసన
కార్బన్ టెట్రాక్లోరైడ్CCl₄ద్రావణి, శీతలీకరణి ముడి పదార్థంకాలేయం, కాన్సర్, ఓజోన్ క్షీణత
Freon-12CCl₂F₂శీతలీకరణి, ప్రొపెలెంట్ఓజోన్ క్షీణత
DDT(ClC₆H₄)₂CH–CCl₃కీటకనాశిని (మలేరియా నియంత్రణ)జైవ వృద్ధికరణం, పలుచని గుడ్డు పెంకులు

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Freon + 90 = C H F": ఫ్రియాన్ సంఖ్యకు 90 కలపండి; మూడు అంకెలు C, H, F; మిగిలినది Cl. Freon-22 → 112 → CHClF₂.

  • "Nitro at O or P is the Nucleophile's Pal" (ఆర్థో/పారా వద్ద నైట్రో కేంద్రక ప్రియానికి స్నేహితుడు): o/p −NO₂ సమూహాలు ఆవేశాన్ని లాగి ఎరైల్ ప్రతిక్షేపణను సులువు చేస్తాయి; మెటా చేయదు.

  • "నిష్క్రియం చేసినా దారి చూపిస్తాయి" (Deactivate but Direct): హాలోజన్‌లు ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణను నెమ్మదింపజేస్తాయి (−I), కానీ కొత్త సమూహాన్ని ఆర్థో/పారాకు పంపుతాయి (+R).

  • "చీకటి, నిండుగా, ఇథనాల్": ఫాస్జీన్ ఏర్పడకుండా క్లోరోఫామ్ నిల్వకు మూడు నియమాలు.

  • "DDT Doesn't Degrade, it Deposits in fat" (DDT విఘటన చెందదు, కొవ్వులో పోగవుతుంది).

భావనల అనుసంధానం

  • అనునాదం, −I, +R ప్రభావాలు, o/p నిర్దేశక సమూహాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం – కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలు, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్‌లు నుంచి వస్తాయి.

  • Dow పద్ధతి ఫినాల్, అయోడోఫామ్ పరీక్ష రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ ఉన్న కర్బన సమ్మేళనాలు లో కొనసాగుతాయి; క్లోరోఫామ్ carbylamine చర్య రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ ఉన్న కర్బన సమ్మేళనాలు లో వస్తుంది.

  • ఓజోన్ క్షీణత, DDT జైవ వృద్ధికరణం జీవశాస్త్రం పుస్తకం 10: జీవావరణ శాస్త్రం మరియు పర్యావరణం తో అనుసంధానమై ఉన్నాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. జాబితా I (సమ్మేళనం) ను జాబితా II (ప్రధాన ఉపయోగం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CH₂Cl₂
B. CHI₃
C. CCl₂F₂
D. DDT
జాబితా II:
i. కీటకనాశిని
ii. పెయింట్ తొలగించేది
iii. శీతలీకరణి
iv. క్రిమినాశిని
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i

32. జాబితా I (క్లోరోబెంజీన్‌తో కారకం) ను జాబితా II (ప్రధాన ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Cl₂ / FeCl₃
B. గాఢ HNO₃ / గాఢ H₂SO₄
C. CH₃COCl / అనార్ద్ర AlCl₃
D. CH₃Cl / అనార్ద్ర AlCl₃
జాబితా II:
i. 1-Chloro-4-methylbenzene
ii. 4-Chloroacetophenone
iii. 1-Chloro-4-nitrobenzene
iv. 1,4-Dichlorobenzene
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i

33. జాబితా I (సమ్మేళనం) ను జాబితా II (ప్రధాన ప్రమాదం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CHCl₃
B. CH₂Cl₂
C. CCl₄
D. DDT
జాబితా II:
i. పక్షుల గుడ్డు పెంకులు పలుచబడటం
ii. ఓజోన్ క్షీణత, కాలేయ కాన్సర్
iii. ఫాస్జీన్ ఏర్పడుతుంది; కాలేయం, మూత్రపిండాలకు హాని
iv. నాడీ వ్యవస్థపై ప్రభావం; వినికిడి, దృష్టి దెబ్బతినవచ్చు
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i

34. జాబితా I (ఫ్రియాన్) ను జాబితా II (ఫార్ములా) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Freon-11
B. Freon-12
C. Freon-22
D. Freon-113
జాబితా II:
i. CHClF₂
ii. C₂Cl₃F₃
iii. CCl₃F
iv. CCl₂F₂
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. క్లోరోఫామ్‌ను అంచు వరకు నింపిన ముదురు సీసాల్లో నిల్వ చేస్తారు.
B. కాంతిలో గాలి క్లోరోఫామ్‌ను నెమ్మదిగా ఫాస్జీన్‌గా ఆక్సీకరిస్తుంది.
C. అయోడిన్ విడుదల చేయకుండానే అయోడోఫామ్ స్వయంగా క్రిములను చంపుతుంది.
D. గాలిలోకి విడుదలైన CCl₄ స్ట్రాటోస్ఫియర్‌కు చేరి ఓజోన్‌ను క్షీణింపజేయగలదు.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

36. క్లోరోబెంజీన్ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. Cl ఆర్థో/పారా నిర్దేశకం.
B. ఇది బెంజీన్ కంటే నెమ్మదిగా ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ చెందుతుంది.
C. Cl −I ప్రభావం వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది, +R ప్రభావం దిశను నిర్ణయిస్తుంది.
D. నైట్రేషన్ ప్రధానంగా మెటా ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది.
(a) A మరియు D మాత్రమే (b) B మరియు D మాత్రమే (c) A, B మరియు D మాత్రమే (d) A, B మరియు C మాత్రమే

37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. మెటా −NO₂ సమూహం కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ పట్ల క్లోరోబెంజీన్‌ను బలంగా సక్రియం చేస్తుంది.
B. క్లోరోబెంజీన్‌లో C–Cl బంధం CH₃Cl లో కంటే పొడవైనది.
C. ఫెనైల్ కాటయాన్ అనునాద స్థిరమైనది, కాబట్టి ఎరైల్ హాలైడ్‌లు SN1 ద్వారా సులువుగా చర్య జరుపుతాయి.
D. ఎలక్ట్రాన్ సమృద్ధ వలయం వచ్చే కేంద్రక ప్రియాలను వికర్షిస్తుంది, ఇది ఎరైల్ హాలైడ్‌లపై దాడిని నెమ్మదింపజేస్తుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

38. DDT గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఇది జీవవిఘటన చెందదు, కొవ్వు కణజాలంలో పోగవుతుంది.
B. ఇది మొదటి క్లోరినేటెడ్ కర్బన కీటకనాశిని.
C. ఇది నీటిలో బాగా కరుగుతుంది, త్వరగా విసర్జించబడుతుంది.
D. దీన్ని క్లోరోబెంజీన్, క్లోరల్‌లను గాఢ H₂SO₄ తో తయారు చేస్తారు.
(a) A మరియు C మాత్రమే (b) A, B మరియు D మాత్రమే (c) B మరియు C మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D

39. జల క్షారంతో Cl స్థానంలో OH రావడానికి అవసరమైన పరిస్థితులను పట్టిక చూపిస్తుంది.

సమ్మేళనంo/p −NO₂ సమూహాల సంఖ్యపరిస్థితులు
క్లోరోబెంజీన్0623 K, 300 atm
1-Chloro-4-nitrobenzene1సుమారు 443 K
1-Chloro-2,4-dinitrobenzene2సుమారు 368 K
2-Chloro-1,3,5-trinitrobenzene3గోరువెచ్చని నీరు, సుమారు 323 K

దత్తాంశం నుంచి ఏ నిర్ధారణ వస్తుంది? (a) o/p −NO₂ సమూహాలు వలయాన్ని కేంద్రక ప్రియాల పట్ల తక్కువ చర్యాశీలం చేస్తాయి (b) ప్రతి అదనపు o/p −NO₂ సమూహం ప్రతిక్షేపణను సులువు చేస్తుంది (c) −NO₂ సమూహాలకు చర్యపై ప్రభావం లేదు (d) −NO₂ సమూహాలు పెరిగే కొద్దీ అవసరమైన ఉష్ణోగ్రత పెరుగుతుంది

40. క్లోరోబెంజీన్ నైట్రేషన్ ఉత్పన్నాల వాటాలను ఒక స్తంభ రేఖాచిత్రం (bar chart) చూపిస్తుంది: ఒక స్తంభం సుమారు 69%, ఒకటి సుమారు 30%, ఒకటి సుమారు 1%. ఏ వివరణ సరైనది? (a) పారా సుమారు 69%, ఆర్థో సుమారు 30%, మెటా సుమారు 1% (b) మెటా సుమారు 69%, పారా సుమారు 30%, ఆర్థో సుమారు 1% (c) ఆర్థో సుమారు 69%, పారా సుమారు 30%, మెటా సుమారు 1% (d) మెటా సుమారు 69%, ఆర్థో సుమారు 30%, పారా సుమారు 1%

41. క్లోరోఫామ్‌లో ద్రవ్యరాశి పరంగా క్లోరిన్ శాతం (C = 12, H = 1, Cl = 35.5) (a) 59.4% (b) 92.2% (c) 83.5% (d) 89.1%

Q42–43 కోసం పేరా. పాత రిఫ్రిజిరేటర్ నుంచి విడుదలైన CF₂Cl₂ అణువు కొన్ని సంవత్సరాలలో స్ట్రాటోస్ఫియర్‌కు చేరుతుంది. అక్కడ అతినీలలోహిత కాంతి C–Cl బంధాన్ని విడగొట్టి ఒక క్లోరిన్ పరమాణువును విడుదల చేస్తుంది. ఒక్క క్లోరిన్ పరమాణువు బంధింపబడేలోపు వేలాది ఓజోన్ అణువులను నాశనం చేయగలదని శాస్త్రవేత్తలు కనుగొన్నారు.

42. ఏ దశ క్లోరిన్ పరమాణువును తిరిగి ఇస్తుంది? (a) CF₂Cl₂ → •CF₂Cl + Cl• (b) Cl• + O₃ → ClO• + O₂ (c) ClO• + O → Cl• + O₂ (d) Cl• + CH₄ → HCl + •CH₃

43. ఒక్క Cl పరమాణువు ఇన్ని ఓజోన్ అణువులను ఎందుకు నాశనం చేయగలదు? (a) క్లోరిన్ పరమాణువులు చాలా బరువైనవి (b) Cl• ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేస్తుంది, ప్రతి చక్రంలో తిరిగి ఏర్పడుతుంది (c) Cl• నైట్రోజన్‌తో చర్య జరిపి ఓజోన్‌ను ఏర్పరుస్తుంది (d) CFC లు అయానికాలు, పూర్తిగా వియోగం చెందుతాయి

44. Cl స్థానంలో OH రావడానికి జల NaOH తో అతి వేగంగా చర్య జరిపే సమ్మేళనం ఏది? (a) క్లోరోబెంజీన్ (b) 1-Chloro-3-nitrobenzene (c) 1-Chloro-4-methylbenzene (d) 1-Chloro-2,4-dinitrobenzene

45. బెంజీన్‌ను Cl₂/FeCl₃ తో చర్య జరిపితే A వస్తుంది. A, పొడి ఈథర్‌లో CH₃Cl, Na తో చర్య జరిపి B ని ఇస్తుంది. B సూర్యరశ్మిలో ఒక తుల్యాంకం Cl₂ తో చర్య జరిపి C ని ఇస్తుంది. C ని జల KOH తో మరిగిస్తే D వస్తుంది. D (a) బెంజైల్ ఆల్కహాల్ (b) 4-Methylphenol (c) ఫినాల్ (d) టొలువీన్

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31bCH₂Cl₂ పెయింట్ తొలగించేది; CHI₃ క్రిమినాశిని; Freon-12 శీతలీకరణి; DDT కీటకనాశిని.
32dCl o/p నిర్దేశకం; ఆర్థో ఎక్కువ రద్దీ కాబట్టి ప్రతిసారీ పారా ఉత్పన్నం ప్రధానం.
33aఅధ్యాయంలో ఉన్నట్లుగా ప్రతి ప్రమాదాన్ని జతపరచాలి.
34c90 కలపండి: 101 → CCl₃F; 102 → CCl₂F₂; 112 → CHClF₂; 203 → C₂Cl₃F₃.
35cA, B, D సరైనవి; అయోడోఫామ్ విడుదల చేసే అయోడిన్ ద్వారా పనిచేస్తుంది.
36dనైట్రేషన్ ప్రధానంగా పారా (కొంత ఆర్థో) ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది.
37aD మాత్రమే సరైనది. మెటా −NO₂ ఋణావేశాన్ని తీసుకోలేదు; ఎరైల్ C–Cl చిన్నది (169 vs 178 pm); ఫెనైల్ కాటయాన్ అస్థిరం.
38bDDT కొవ్వులో కరుగుతుంది, నీటిలో కరగదు; కాబట్టి విసర్జించబడదు, నిల్వ ఉంటుంది.
39bo/p −NO₂ సమూహాలు పెరిగే కొద్దీ ఉష్ణోగ్రత 623 K నుంచి సుమారు 323 K కు తగ్గుతుంది.
40ao/p నిర్దేశకం; ఆర్థో స్థానాలు రద్దీ కాబట్టి పారా ఎక్కువ; మెటా అత్యల్పం.
41d3 × 35.5 = 106.5; 106.5/119.5 × 100 = 89.1%.
42cClO• + O → Cl• + O₂ క్లోరిన్ పరమాణువును తిరిగి ఇస్తుంది.
43bCl• వాడబడి తిరిగి ఏర్పడుతుంది, కాబట్టి బంధింపబడే వరకు (ఉదా. HCl గా) ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేస్తుంది.
44dరెండు o/p −NO₂ సమూహాలు ఋణావేశ మధ్యస్థాన్ని అత్యధికంగా స్థిరపరుస్తాయి.
45aA = క్లోరోబెంజీన్; B = టొలువీన్ (Wurtz–Fittig); C = బెంజైల్ క్లోరైడ్ (పార్శ్వ గొలుసు క్లోరినీకరణం); D = బెంజైల్ ఆల్కహాల్ (SN).
32 min left
‹
›