Chapter 8 of 12 · 30 min read

అధ్యాయం 6: జీవాణువులు (Biomolecules)

మట్టి, రాళ్ళలో ఉన్న మూలకాలతోనే కణం కూడా తయారవుతుంది; కానీ వాటి పరిమాణాలు, అమరిక చాలా భిన్నంగా ఉంటాయి. కణంలో ఏమేమి ఉన్నాయో ఎలా కనుగొంటామో ఈ అధ్యాయం చూపిస్తుంది; తర్వాత నాలుగు ప్రధాన అణు వర్గాలను అధ్యయనం చేస్తుంది.

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • సజీవ కణజాల సంఘటనను రసాయన శాస్త్రవేత్తలు ఎలా విశ్లేషిస్తారు.

  • అమైనో ఆమ్లాలు, కొవ్వు ఆమ్లాలు, గ్లిసరాల్, చక్కెరలు, న్యూక్లియోటైడ్‌లు: చిన్న నిర్మాణ ప్రమాణాలు.

  • ప్రాథమిక, ద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్నాలు, ఉదాహరణలతో.

  • ప్రోటీన్‌లు, వాటి నాలుగు స్థాయిల నిర్మాణం.

  • బహుశర్కరలు, కేంద్రకామ్లాలు, వాటి ఏకలాన్ని (monomers) కలిపే బంధాలు.

6.1 రసాయన సంఘటనను ఎలా విశ్లేషిస్తాం

ముందుగా మూలకాలు. సజీవ పదార్థంలోనూ భూపటలంలోనూ ఒకే రకమైన మూలకాలు ఉంటాయి, కానీ వేర్వేరు నిష్పత్తులలో.

మూలకంభూపటలంలో భారం %మానవ శరీరంలో భారం %
హైడ్రోజన్ (H)0.140.5
కార్బన్ (C)0.0318.5
ఆక్సిజన్ (O)46.665.0
నైట్రోజన్ (N)చాలా తక్కువ3.3
సల్ఫర్ (S)0.030.3
సోడియం (Na)2.80.2
కాల్షియం (Ca)3.61.5
మెగ్నీషియం (Mg)2.10.1
సిలికాన్ (Si)27.7ఉపేక్షణీయం

సజీవ శరీరాలలో కార్బన్, హైడ్రోజన్ చాలా ఎక్కువగా ఉంటాయి. జీవం కార్బన్ సమ్మేళనాలపైనే నిర్మితమైందని ఇది చూపిస్తుంది.

సేంద్రియ సమ్మేళనాలు (Organic compounds). కాలేయం ముక్క లేదా ఆకు వంటి సజీవ కణజాలం తీసుకోండి. దశలు ఇవి:

  • దాన్ని రోలు, రోకలితో ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లంలో (Cl₃CCOOH) నూరాలి. దాంతో చిక్కని ముద్ద (slurry) వస్తుంది.

  • దాన్ని చీజ్‌క్లాత్ లేదా దూది ద్వారా వడపోయాలి.

  • రెండు భాగాలు వస్తాయి: వడపోసిన ద్రవం (filtrate; ఆమ్ల-ద్రావణీయ సమూహం), నిలిచిన భాగం (retentate; ఆమ్ల-అద్రావణీయ భాగం).

ఆమ్ల-ద్రావణీయ సమూహంలో వేలాది చిన్న సేంద్రియ సమ్మేళనాలు ఉంటాయి. ఆమ్ల-అద్రావణీయ భాగంలో పెద్ద అణువులు ఉంటాయి.

అకర్బన సమ్మేళనాలు (Inorganic compounds). కొద్ది కణజాలాన్ని పూర్తిగా కాల్చండి. కార్బన్ సమ్మేళనాలు ఆక్సీకరణం చెంది CO₂, నీటి ఆవిగా బయటకు పోతాయి. మిగిలిన బూడిదలో (ash) అకర్బన మూలకాలు (కాల్షియం, మెగ్నీషియం మొదలైనవి), సల్ఫేట్, ఫాస్ఫేట్ వంటి సమ్మేళనాలు ఉంటాయి.

భాగంఅణుభారంఉండేవి
ఆమ్ల-ద్రావణీయం (వడపోసిన ద్రవం)18 నుంచి సుమారు 800 డాల్టన్‌లు (Da)సూక్ష్మ అణువులు: అమైనో ఆమ్లాలు, చక్కెరలు, న్యూక్లియోటైడ్‌లు మొదలైనవి
ఆమ్ల-అద్రావణీయం (నిలిచిన భాగం)10,000 Da కంటే ఎక్కువ (లిపిడ్‌లు తప్ప)ప్రోటీన్‌లు, కేంద్రకామ్లాలు, బహుశర్కరలు, లిపిడ్‌లు

లిపిడ్‌లు అద్రావణీయ భాగంలో ఎందుకు ఉంటాయి? లిపిడ్‌ల అణుభారం 800 Da కంటే తక్కువ, కాబట్టి అవి నిజమైన స్థూల అణువులు (true macromolecules) కావు. కానీ అవి కణ త్వచాలలో అమరి ఉంటాయి. నూరినప్పుడు త్వచాలు విరిగి ఆశయాలుగా మారతాయి; ఇవి నీటిలో కరగవు. అందుకే లిపిడ్‌లు నిలిచిన భాగంలోకి చేరతాయి.

ఆమ్ల-అద్రావణీయ భాగం కణద్రవ్యాన్ని, కణాంగాలను సూచిస్తుంది. ఆమ్ల-ద్రావణీయ సమూహం సుమారుగా కణద్రవ్య సంఘటనను సూచిస్తుంది.

ఒక కణం సగటు సంఘటనం.

ఘటకంమొత్తం కణ ద్రవ్యరాశిలో %
నీరు70–90
ప్రోటీన్‌లు10–15
కేంద్రకామ్లాలు5–7
కార్బోహైడ్రేట్‌లు3
లిపిడ్‌లు2
అయాన్‌లు1

సజీవులలో అతి ఎక్కువగా ఉండే రసాయనం నీరు.

6.2 చిన్న నిర్మాణ ప్రమాణాలు

అమైనో ఆమ్లాలు (Amino acids). ఒకే కార్బన్‌పై ఒక అమైనో సమూహం, ఒక ఆమ్ల (కార్బాక్సిల్) సమూహం ఉన్న సేంద్రియ సమ్మేళనమే అమైనో ఆమ్లం. ఆ కార్బన్‌ను α-కార్బన్ అంటారు. α-కార్బన్‌పై ఒక హైడ్రోజన్, R అనే మారే సమూహం కూడా ఉంటాయి.

H2N−CH(R)−COOH\mathrm{H_2N - CH(R) - COOH}

R సమూహమే అది ఏ అమైనో ఆమ్లమో నిర్ణయిస్తుంది. ప్రోటీన్‌లలో 20 రకాలు ఉంటాయి.

అమైనో ఆమ్లంR సమూహంరకం
గ్లైసిన్H (హైడ్రోజన్)తటస్థం, అతి సరళమైనది
అలనైన్CH₃ (మిథైల్)తటస్థం
సెరైన్CH₂OH (హైడ్రాక్సీమిథైల్)తటస్థం, OH తో
వేలైన్శాఖాయుత హైడ్రోకార్బన్తటస్థం
గ్లూటామిక్ ఆమ్లంఅదనపు COOH ఉంటుందిఆమ్లయుతం
లైసిన్అదనపు NH₂ ఉంటుందిక్షారయుతం
టైరోసిన్, ఫెనైల్ అలనైన్, ట్రిప్టోఫాన్బెంజీన్ వంటి వలయం ఉంటుందిఆరొమాటిక్

అమైనో, కార్బాక్సిల్ సమూహాలు అయనీకరణం చెందగలవు. కాబట్టి వేర్వేరు pH ఉన్న ద్రావణాలలో అమైనో ఆమ్లం రూపం మారుతుంది. ఒక నిర్దిష్ట pH వద్ద అది ధన, రుణ ఆవేశాలను రెండింటినీ కలిగి ఉంటుంది; ఈ రూపాన్ని జ్విట్టర్ అయాన్ (zwitterion) అంటారు.

లిపిడ్‌లు (lipids) సాధారణంగా నీటిలో కరగవు.

  • కొవ్వు ఆమ్లాలలో (fatty acids) ఒక R సమూహానికి కార్బాక్సిల్ సమూహం అతుక్కి ఉంటుంది. R సమూహం మిథైల్, ఇథైల్ లేదా అంతకంటే పొడవైన CH₂ సమూహాల గొలుసు (1 నుంచి 19 కార్బన్‌లు) కావచ్చు.

  • పామిటిక్ ఆమ్లంలో కార్బాక్సిల్ కార్బన్‌తో కలిపి 16 కార్బన్‌లు ఉంటాయి. అరాకిడోనిక్ ఆమ్లంలో కార్బాక్సిల్ కార్బన్‌తో కలిపి 20 కార్బన్‌లు ఉంటాయి.

  • సంతృప్త (saturated) కొవ్వు ఆమ్లాలలో ద్విబంధం ఉండదు. అసంతృప్త (unsaturated) వాటిలో ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ C=C ద్విబంధాలు ఉంటాయి.

  • గ్లిసరాల్ ట్రైహైడ్రాక్సీ ప్రొపేన్: C₃H₅(OH)₃.

  • కొవ్వు ఆమ్లాలు గ్లిసరాల్‌తో ఎస్టరీకరణం చెందితే మోనోగ్లిసరైడ్‌లు, డైగ్లిసరైడ్‌లు లేదా ట్రైగ్లిసరైడ్‌లు ఏర్పడతాయి. విలీన స్థానాన్ని బట్టి వీటిని కొవ్వులు, నూనెలు (fats and oils) అంటారు.

  • నూనెలకు విలీన స్థానం తక్కువ, అందుకే చలికాలంలోనూ అవి ద్రవంగానే ఉంటాయి. నువ్వుల నూనె (జింజెల్లీ నూనె) ఒక ఉదాహరణ. విలీన స్థానం ఎక్కువగా ఉండే నెయ్యి, వెన్న కొవ్వులు.

  • ఫాస్ఫోలిపిడ్‌లలో భాస్వరం, ఒక ఫాస్ఫోరిలేషన్ చెందిన సేంద్రియ సమ్మేళనం ఉంటాయి. లెసిథిన్ ఒక ఉదాహరణ. ఇవి కణ త్వచాలలో ఉంటాయి.

  • నాడీ కణజాలాలలో మరింత సంక్లిష్ట నిర్మాణం ఉన్న లిపిడ్‌లు ఉంటాయి.

Glycerol+3 Fatty acids→Triglyceride+3H2O\mathrm{Glycerol + 3\ Fatty\ acids \rightarrow Triglyceride + 3H_2O}

చక్కెరలు, నైట్రోజన్ క్షారాలు. భిన్న వలయాలు (heterocyclic rings) ఉన్న కార్బన్ సమ్మేళనాలలో నైట్రోజన్ క్షారాలు ఉంటాయి: అడినిన్, గువానిన్, సైటోసిన్, యురాసిల్, థైమిన్.

ప్రమాణందేనితో తయారవుతుందిఉదాహరణలు
న్యూక్లియోసైడ్ (Nucleoside)నైట్రోజన్ క్షారం + చక్కెరఅడినోసిన్, గువానోసిన్, థైమిడిన్, యురిడిన్, సైటిడిన్
న్యూక్లియోటైడ్ (Nucleotide)నైట్రోజన్ క్షారం + చక్కెర + ఫాస్ఫేట్అడినిలిక్ ఆమ్లం, థైమిడిలిక్ ఆమ్లం, గువానిలిక్ ఆమ్లం, యురిడిలిక్ ఆమ్లం, సైటిడిలిక్ ఆమ్లం

DNA, RNA వంటి కేంద్రకామ్లాలు కేవలం న్యూక్లియోటైడ్‌లతోనే తయారవుతాయి. అవే జన్యు పదార్థం.

6.3 ప్రాథమిక, ద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్నాలు

జీవాణువులను జీవక్రియోత్పన్నాలు (metabolites) అని కూడా అంటారు.

  • ప్రాథమిక జీవక్రియోత్పన్నాలకు (primary metabolites) సాధారణ జీవన క్రియలలో తెలిసిన పాత్రలు ఉంటాయి. ఉదాహరణలు: అమైనో ఆమ్లాలు, చక్కెరలు, నైట్రోజన్ క్షారాలు.

  • ద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్నాలు (secondary metabolites) ముఖ్యంగా మొక్కలు, శిలీంధ్రాలు, సూక్ష్మజీవులలో ఉంటాయి. ఆతిథేయిలో వాటి పాత్ర ఎప్పుడూ స్పష్టంగా తెలియదు, కానీ చాలావి మనుషులకు ఉపయోగపడతాయి.

వర్గంఉదాహరణలు
వర్ణకాలుకెరోటినాయిడ్‌లు, ఆంథోసయనిన్‌లు
ఆల్కలాయిడ్‌లుమార్ఫిన్, కోడిన్
టెర్పెనాయిడ్‌లుమోనోటెర్పీన్‌లు, డైటెర్పీన్‌లు
సుగంధ తైలాలునిమ్మగడ్డి నూనె (lemon grass oil)
విషాలుఅబ్రిన్, రిసిన్
లెక్టిన్‌లుకానకానావలిన్ A
ఔషధాలువిన్‌బ్లాస్టిన్, కర్కుమిన్
పాలిమర్ పదార్థాలురబ్బరు, జిగురులు (gums), సెల్యులోజ్

కర్కుమిన్ పసుపులోని పసుపు రంగు సమ్మేళనం. రిసిన్ ఆముదం గింజల నుంచి వస్తుంది.

6.4 ప్రోటీన్‌లు

ప్రోటీన్‌లు (proteins) పాలిపెప్టైడ్‌లు: పెప్టైడ్ బంధాలతో (peptide bonds) కలిసిన అమైనో ఆమ్లాల రేఖీయ గొలుసులు. ప్రతి ప్రోటీన్ వేర్వేరు అమైనో ఆమ్లాలతో తయారవుతుంది, కాబట్టి అది ఒక విషమ పాలిమర్ (heteropolymer).

  • 20 అమైనో ఆమ్లాలలో కొన్నింటిని మన శరీరం తయారుచేసుకోగలదు. వీటిని అనావశ్యక (non-essential) అమైనో ఆమ్లాలు అంటారు.

  • మిగిలినవి ఆహారం ద్వారానే రావాలి. వీటిని ఆవశ్యక (essential) అమైనో ఆమ్లాలు అంటారు. పప్పు, పాలు, గుడ్లు వీటిని అందిస్తాయి.

ప్రోటీన్‌ల విధులు.

ప్రోటీన్విధి
కొలాజెన్కణాంతర మూల పదార్థం
ట్రిప్సిన్ఎంజైమ్
ఇన్సులిన్హార్మోన్
ప్రతిరక్షకం (Antibody)సంక్రమణ కారకాలతో పోరాడుతుంది
గ్రాహకం (Receptor)సంవేదన గ్రహణం (వాసన, రుచి, హార్మోన్)
GLUT-4కణాలలోకి గ్లూకోజ్ రవాణాకు సహాయపడుతుంది

జంతు ప్రపంచంలో అతి ఎక్కువగా ఉండే ప్రోటీన్ కొలాజెన్. మొత్తం జీవావరణంలోనే అతి ఎక్కువగా ఉండే ప్రోటీన్ RuBisCO (రైబులోజ్ బైస్‌ఫాస్ఫేట్ కార్బాక్సిలేజ్-ఆక్సిజనేజ్).

పెప్టైడ్ బంధం. ఒక అమైనో ఆమ్లంలోని కార్బాక్సిల్ (COOH) సమూహం, తర్వాతి అమైనో ఆమ్లంలోని అమైనో (NH₂) సమూహం మధ్య ఇది ఏర్పడుతుంది. ఒక నీటి అణువు వెలువడుతుంది. ఇది నిర్జలీకరణ (dehydration) చర్య.

R1−COOH+H2N−R2→R1−CO−NH−R2+H2O\mathrm{R_1{-}COOH + H_2N{-}R_2 \rightarrow R_1{-}CO{-}NH{-}R_2 + H_2O}

n అమైనో ఆమ్లాల గొలుసులో (n − 1) పెప్టైడ్ బంధాలు ఉంటాయి.

ప్రోటీన్ నిర్మాణ స్థాయిలు.

స్థాయిదేనిని వర్ణిస్తుందిగమనిక
ప్రాథమిక (Primary)అమైనో ఆమ్లాల వరుస క్రమంమొదటి అమైనో ఆమ్లం N-చివర (N-terminal); చివరిది C-చివర (C-terminal)
ద్వితీయ (Secondary)దారం స్థానికంగా మడతపడటంప్రోటీన్‌లలో కుడి చేతి సర్పిలాలు (right-handed helices) మాత్రమే; మిగతా భాగాలు పలకల (sheets) వంటి ఇతర ఆకారాలు తీసుకుంటాయి
తృతీయ (Tertiary)మొత్తం గొలుసు బోలు ఉన్ని ఉండల లాగా తనపై తాను మడతపడటంజీవ కార్యకలాపానికి అవసరమైన 3-D ఆకారాన్ని ఇస్తుంది
చతుర్ధ (Quaternary)రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పాలిపెప్టైడ్ గొలుసుల (ఉపప్రమాణాలు) కలిసి అమరడంపెద్దల మానవ హిమోగ్లోబిన్‌లో 4 ఉపప్రమాణాలు: రెండు α, రెండు β

6.5 బహుశర్కరలు

బహుశర్కరలు (polysaccharides) చక్కెరల పొడవైన గొలుసులు. ఇవి ఆమ్ల-అద్రావణీయ అవక్షేపంలో (pellet) ఉంటాయి.

బహుశర్కరఏకలం (Monomer)ఎక్కడ, ఎందుకు
సెల్యులోజ్గ్లూకోజ్సమ పాలిమర్ (homopolymer); వృక్ష కణ కవచాలు; పత్తి పీచు, కాగితం
పిండి పదార్థం (Starch)గ్లూకోజ్వృక్ష కణజాలాలలో శక్తి నిల్వ (బియ్యం, బంగాళాదుంప)
గ్లైకోజెన్గ్లూకోజ్జంతువులలో శక్తి నిల్వ (కాలేయం, కండరం)
ఇనులిన్ఫ్రక్టోజ్డాలియా వేర్లలో ఆహార నిల్వ
కైటిన్అమైనో-చక్కెరలు (మార్పు చెందిన చక్కెరలు)ఆర్థ్రోపోడాల బాహ్యాస్థిపంజరం; సంక్లిష్ట విషమ పాలిమర్

బహుశర్కర గొలుసులో కుడి చివరను క్షయకరణ చివర (reducing end) అని, ఎడమ చివరను క్షయకరణం కాని చివర (non-reducing end) అని అంటారు.

గ్లైకోసిడిక్ బంధం (Glycosidic bond). పక్కపక్కనే ఉన్న రెండు ఏకశర్కరలు రెండు కార్బన్ పరమాణువుల మధ్య గ్లైకోసిడిక్ బంధం ద్వారా కలుస్తాయి; ఇది నిర్జలీకరణం ద్వారా ఏర్పడుతుంది.

అయోడిన్ పరీక్ష. పిండి పదార్థం సర్పిల ద్వితీయ నిర్మాణాలను ఏర్పరుస్తుంది. అయోడిన్ (I₂) ఈ సర్పిలాల లోపల ఇమిడి, నీలి రంగును ఇస్తుంది. సెల్యులోజ్‌లో సంక్లిష్ట సర్పిలాలు ఉండవు, కాబట్టి అది అయోడిన్‌ను పట్టి ఉంచలేదు, నీలి రంగు రాదు.

సంక్లిష్ట బహుశర్కరలలో అమైనో-చక్కెరలు, రసాయనికంగా మార్పు చెందిన చక్కెరలు ఉంటాయి; ఉదాహరణకు గ్లూకోసామైన్, N-ఎసిటైల్ గెలాక్టోసామైన్. కైటిన్ అలాంటిదే.

6.6 కేంద్రకామ్లాలు

కేంద్రకామ్లాలు (nucleic acids) పాలిన్యూక్లియోటైడ్‌లు. ఇవి ఆమ్ల-అద్రావణీయ భాగంలో ఉంటాయి. ప్రతి న్యూక్లియోటైడ్‌లో మూడు భాగాలు ఉంటాయి:

  • ఒక భిన్నవలయ సమ్మేళనం (heterocyclic compound; నైట్రోజన్ క్షారం).

  • ఒక ఏకశర్కర (monosaccharide; చక్కెర).

  • ఒక ఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం (ఫాస్ఫేట్).

భాగంDNARNA
చక్కెర2′-డీఆక్సీరైబోజ్రైబోజ్
ప్యూరిన్‌లుఅడినిన్, గువానిన్అడినిన్, గువానిన్
పిరిమిడిన్‌లుసైటోసిన్, థైమిన్సైటోసిన్, యురాసిల్

ఫాస్ఫోడైఎస్టర్ బంధం (Phosphodiester bond). ఒక ఫాస్ఫేట్ ఒక చక్కెరలోని 3′-కార్బన్‌ను తర్వాతి చక్కెరలోని 5′-కార్బన్‌తో కలుపుతుంది. ఫాస్ఫేట్‌కు ఇరువైపులా ఒక్కో ఎస్టర్ బంధం ఉంటుంది, అందుకే దీనిని ఫాస్ఫోడైఎస్టర్ బంధం అంటారు.

DNA ద్విసర్పిలం (వాట్సన్, క్రిక్ నమూనా, B-DNA).

  • రెండు పాలిన్యూక్లియోటైడ్ పోగులు వ్యతిరేక దిశలలో (antiparallel) సాగుతాయి.

  • చక్కెర-ఫాస్ఫేట్ వెనుముక బయట ఉంటుంది; క్షారాలు లోపలివైపు ఉంటాయి.

  • A, T తో 2 హైడ్రోజన్ బంధాల ద్వారా జత కట్టుతుంది. G, C తో 3 హైడ్రోజన్ బంధాల ద్వారా జత కట్టుతుంది.

  • ప్రతి పోగు సర్పిల మెట్లదారిలా కనిపిస్తుంది. ప్రతి మెట్టు ఒక క్షార జత (base pair).

  • ప్రతి మెట్టు వద్ద పోగు 36° తిరుగుతుంది. కాబట్టి ఒక పూర్తి మలుపులో 10 క్షార జతలు ఉంటాయి.

  • పిచ్ (ఒక పూర్తి మలుపు) = 34 Å = 3.4 nm. ప్రతి క్షార జతకు ఎత్తు (rise per base pair) = 3.4 Å = 0.34 nm.

Length of DNA=(number of bp)×0.34 nm\text{Length of DNA} = (\text{number of bp}) \times 0.34\ \text{nm}
H-bonds=2×(A-T pairs)+3×(G-C pairs)\text{H-bonds} = 2 \times (\text{A{-}T pairs}) + 3 \times (\text{G{-}C pairs})
జీవ స్థూలాణువుఏకలంఏకలాల మధ్య బంధం
ప్రోటీన్అమైనో ఆమ్లంపెప్టైడ్ బంధం
బహుశర్కరఏకశర్కరగ్లైకోసిడిక్ బంధం
కేంద్రకామ్లంన్యూక్లియోటైడ్ఫాస్ఫోడైఎస్టర్ బంధం
కొవ్వు (ట్రైగ్లిసరైడ్)గ్లిసరాల్ + కొవ్వు ఆమ్లాలుఎస్టర్ బంధం (నిజమైన పాలిమర్ కాదు)

6.7 శరీర ఘటకాల గతిశీల స్థితి

జీవాణువులు స్థిరంగా ఉండవు. అవి నిరంతరం విచ్ఛిన్నమవుతూ, మళ్ళీ తయారవుతూ ఉంటాయి. ఈ రసాయన చర్యలన్నిటినీ కలిపి జీవక్రియ (metabolism) అంటారు. ప్రతి చర్యకు ఉత్ప్రేరకం అవసరం; దాదాపు ఎప్పుడూ అది ఒక ఎంజైమ్ (ప్రోటీన్).

  • చర్యలు జీవక్రియా మార్గాలుగా (metabolic pathways) అనుసంధానమవుతాయి; అవి రేఖీయంగా లేదా వృత్తాకారంగా ఉంటాయి. రద్దీ నగరంలోని రోడ్ల లాగా అవి ఒకదాన్ని ఒకటి దాటుతాయి.

  • నిర్మాణాత్మక (anabolic) మార్గాలు పెద్ద అణువులను నిర్మిస్తాయి, శక్తిని వాడుకుంటాయి. ఉదాహరణ: అమైనో ఆమ్లాలు → ప్రోటీన్.

  • విచ్ఛిన్నాత్మక (catabolic) మార్గాలు అణువులను విచ్ఛిన్నం చేసి శక్తిని విడుదల చేస్తాయి. ఉదాహరణ: కండరంలో గ్లూకోజ్ → లాక్టిక్ ఆమ్లం.

  • విడుదలైన శక్తి రసాయన బంధాలుగా నిల్వ అవుతుంది, ఎక్కువగా కణం శక్తి కరెన్సీ అయిన ATP లో.

సజీవ స్థితి ఒక అసమతుల్య స్థిర స్థితి (non-equilibrium steady state). సమతుల్యానికి దూరంగా ఉండాలంటే జీవులు నిరంతరం శక్తిని వాడుతూనే ఉండాలి. సమతుల్యంలో ఉన్న వ్యవస్థ పని చేయలేదు.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: ఒక ఆకును ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లంలో నూరి వడపోశారు. (i) గ్లూకోజ్, (ii) పిండి పదార్థం, (iii) ఫాస్ఫోలిపిడ్‌లు, (iv) అమైనో ఆమ్లాలు ఏ భాగంలో కనిపిస్తాయి?

సాధన: (i) గ్లూకోజ్: ఆమ్ల-ద్రావణీయం (చిన్న అణువు). (ii) పిండి పదార్థం: ఆమ్ల-అద్రావణీయం (పాలిమర్). (iii) ఫాస్ఫోలిపిడ్‌లు: ఆమ్ల-అద్రావణీయం, ఎందుకంటే విరిగిన త్వచాలు కరగని ఆశయాలుగా మారతాయి. (iv) అమైనో ఆమ్లాలు: ఆమ్ల-ద్రావణీయం.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: R సమూహం (i) H, (ii) CH₃, (iii) CH₂OH ఉన్న అమైనో ఆమ్లాల పేర్లు చెప్పండి.

సాధన: (i) గ్లైసిన్. (ii) అలనైన్. (iii) సెరైన్.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: పామిటిక్ ఆమ్లం R సమూహంలో ఎన్ని కార్బన్ పరమాణువులు ఉంటాయి?

సాధన: కార్బాక్సిల్ కార్బన్‌తో కలిపి పామిటిక్ ఆమ్లంలో 16 కార్బన్‌లు ఉంటాయి. కాబట్టి R సమూహంలో 16 − 1 = 15 కార్బన్‌లు.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: ఒక గ్లిసరాల్ అణువు ట్రైగ్లిసరైడ్‌గా మారినప్పుడు ఎన్ని నీటి అణువులు వెలువడతాయి?

సాధన: గ్లిసరాల్‌లో మూడు OH సమూహాలు ఉంటాయి. ప్రతి ఒక్కటి ఒక కొవ్వు ఆమ్లంతో ఎస్టర్ బంధాన్ని ఏర్పరుస్తూ ఒక నీటి అణువును విడుదల చేస్తుంది. కాబట్టి 3 నీటి అణువులు వెలువడతాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: ఒక పాలిపెప్టైడ్‌లో 50 అమైనో ఆమ్లాలు ఉన్నాయి. దానిలో ఎన్ని పెప్టైడ్ బంధాలు ఉంటాయి, దానిని తయారుచేసేటప్పుడు ఎన్ని నీటి అణువులు వెలువడ్డాయి?

సాధన: పెప్టైడ్ బంధాలు = 50 − 1 = 49. ప్రతి బంధం ఒక నీటి అణువును విడుదల చేస్తుంది, కాబట్టి 49 నీటి అణువులు.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: ఒక B-DNA భాగంలో 100 క్షార జతలు ఉన్నాయి; వాటిలో 30 A–T జతలు. (i) హైడ్రోజన్ బంధాల సంఖ్య, (ii) దాని పొడవు, (iii) మలుపుల సంఖ్య కనుగొనండి.

సాధన: G–C జతలు = 100 − 30 = 70. (i) H-బంధాలు = 2 × 30 + 3 × 70 = 60 + 210 = 270. (ii) పొడవు = 100 × 0.34 nm = 34 nm. (iii) మలుపులు = 100 ÷ 10 = 10.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: ఉడికించిన బియ్యం నీటికి, ఒక దూది ముక్కకు అయోడిన్ ద్రావణం కలుపుతారు. ఏమి జరుగుతుందో ఊహించి వివరించండి.

సాధన: బియ్యం నీరు నీలి-నలుపు రంగులోకి మారుతుంది, ఎందుకంటే పిండి పదార్థం అయోడిన్‌ను పట్టి ఉంచే సర్పిలాలను ఏర్పరుస్తుంది. దూది (సెల్యులోజ్) మారదు; సెల్యులోజ్‌లో అయోడిన్‌ను పట్టి ఉంచే సర్పిలాలు ఉండవు.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: పెద్దల హిమోగ్లోబిన్ ఏ ప్రోటీన్ నిర్మాణ స్థాయిలను చూపిస్తుంది? అత్యున్నత స్థాయిని వివరించండి.

సాధన: నాలుగు స్థాయిలనూ. దాని అత్యున్నత స్థాయి చతుర్ధ నిర్మాణం: నాలుగు పాలిపెప్టైడ్ ఉపప్రమాణాలు (రెండు α, రెండు β) కలిసి అమరి ఉంటాయి. ప్రతి ఉపప్రమాణానికి కూడా సొంత ప్రాథమిక, ద్వితీయ, తృతీయ నిర్మాణాలు ఉంటాయి.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • కణజాలాన్ని ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లంలో నూరితే: వడపోసిన ద్రవం = ఆమ్ల-ద్రావణీయం (18–800 Da); నిలిచిన భాగం = ఆమ్ల-అద్రావణీయం (ప్రోటీన్‌లు, కేంద్రకామ్లాలు, బహుశర్కరలు, లిపిడ్‌లు).

  • లిపిడ్‌లు 800 Da కంటే తక్కువ అయినా, త్వచాలు ఆశయాలుగా విరిగిపోవడం వల్ల అద్రావణీయ భాగంలో ఉంటాయి.

  • కణ సంఘటనం: నీరు 70–90%, ప్రోటీన్‌లు 10–15%, కేంద్రకామ్లాలు 5–7%, కార్బోహైడ్రేట్‌లు 3%, లిపిడ్‌లు 2%, అయాన్‌లు 1%.

  • గ్లైసిన్ R = H; అలనైన్ R = CH₃; సెరైన్ R = CH₂OH. పామిటిక్ ఆమ్లం 16 C; అరాకిడోనిక్ ఆమ్లం 20 C.

  • ద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్నాలు: ఆల్కలాయిడ్‌లు (మార్ఫిన్, కోడిన్), విషాలు (అబ్రిన్, రిసిన్), లెక్టిన్‌లు (కానకానావలిన్ A), ఔషధాలు (విన్‌బ్లాస్టిన్, కర్కుమిన్), పాలిమర్‌లు (రబ్బరు, జిగురులు, సెల్యులోజ్).

  • కొలాజెన్: జంతువులలో అతి ఎక్కువగా ఉండే ప్రోటీన్. RuBisCO: జీవావరణంలో అతి ఎక్కువగా ఉండే ప్రోటీన్.

  • బంధాలు: పెప్టైడ్ (ప్రోటీన్‌లు), గ్లైకోసిడిక్ (బహుశర్కరలు), ఫాస్ఫోడైఎస్టర్ (కేంద్రకామ్లాలు).

  • B-DNA: మలుపుకు 10 bp, పిచ్ 3.4 nm, ఎత్తు 0.34 nm; A=T (2 H-బంధాలు), G≡C (3 H-బంధాలు).

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • లిపిడ్‌లు స్థూల అణువులు కావు, అయినా ఆమ్ల-అద్రావణీయ భాగంలో కనిపిస్తాయి.

  • ఇనులిన్ ఫ్రక్టోజ్ పాలిమర్, గ్లూకోజ్‌ది కాదు.

  • ప్రోటీన్‌లలో కుడి చేతి సర్పిలాలు మాత్రమే ఉంటాయి.

  • న్యూక్లియోసైడ్‌లో ఫాస్ఫేట్ ఉండదు. అడినోసిన్ ఒక న్యూక్లియోసైడ్; అడినిలిక్ ఆమ్లం ఒక న్యూక్లియోటైడ్.

  • ప్రామాణిక పట్టికలో సెల్యులోజ్‌ను ద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్నాలలో (పాలిమర్ పదార్థాలు) చేర్చారు.

  • RNA లో థైమిన్ స్థానంలో యురాసిల్ ఉంటుంది; DNA చక్కెర డీఆక్సీరైబోజ్, RNA చక్కెర రైబోజ్.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. సేంద్రియ సమ్మేళనాలను విశ్లేషించడానికి సజీవ కణజాలాన్ని దేనిలో నూరుస్తారు? (a) హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం (b) ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం (c) ఇథనాల్ (d) స్వేదనజలం

2. సజీవులలో అతి ఎక్కువగా ఉండే రసాయనం (a) ప్రోటీన్ (b) కార్బోహైడ్రేట్ (c) నీరు (d) కేంద్రకామ్లం

3. మొత్తం జీవావరణంలో అతి ఎక్కువగా ఉండే ప్రోటీన్ (a) RuBisCO (b) కొలాజెన్ (c) హిమోగ్లోబిన్ (d) ఇన్సులిన్

4. గ్లైకోసిడిక్ బంధాలు వీటి ఏకలాలను కలుపుతాయి (a) ప్రోటీన్‌లు (b) కేంద్రకామ్లాలు (c) లిపిడ్‌లు (d) బహుశర్కరలు

5. ఇనులిన్ దేని పాలిమర్? (a) గ్లూకోజ్ (b) ఫ్రక్టోజ్ (c) గెలాక్టోజ్ (d) రైబోజ్

6. ప్యూరిన్ క్షారాలు (a) సైటోసిన్, థైమిన్ (b) యురాసిల్, సైటోసిన్ (c) అడినిన్, గువానిన్ (d) థైమిన్, యురాసిల్

7. R సమూహం ఒక హైడ్రోజన్ పరమాణువు అయిన అమైనో ఆమ్లం (a) గ్లైసిన్ (b) అలనైన్ (c) సెరైన్ (d) లైసిన్

8. ఆర్థ్రోపోడాల బాహ్యాస్థిపంజరం దేనితో తయారవుతుంది? (a) సెల్యులోజ్ (b) పిండి పదార్థం (c) గ్లైకోజెన్ (d) కైటిన్

9. కార్బాక్సిల్ కార్బన్‌తో కలిపి పామిటిక్ ఆమ్లంలో ఎన్ని కార్బన్ పరమాణువులు ఉంటాయి? (a) 14 (b) 16 (c) 18 (d) 20

10. పిండి పదార్థం అయోడిన్‌తో నీలి రంగునివ్వడానికి కారణం (a) అది ఒక ప్రోటీన్ (b) దానిలో ఫాస్ఫోడైఎస్టర్ బంధాలు ఉంటాయి (c) దాని సర్పిలాలు అయోడిన్‌ను పట్టి ఉంచుతాయి (d) అది ఫ్రక్టోజ్‌తో తయారవుతుంది

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. కాలమ్ I ను కాలమ్ II తో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. కొలాజెన్ B. ట్రిప్సిన్ C. GLUT-4 D. ప్రతిరక్షకం
కాలమ్ II: i. ఎంజైమ్ ii. సంక్రమణ కారకాలతో పోరాటం iii. కణాంతర మూల పదార్థం iv. కణాలలోకి గ్లూకోజ్ రవాణా
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii

12. ద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్న వర్గాన్ని ఉదాహరణలతో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. ఆల్కలాయిడ్‌లు B. విషాలు C. లెక్టిన్‌లు D. ఔషధాలు
కాలమ్ II: i. అబ్రిన్, రిసిన్ ii. కానకానావలిన్ A iii. విన్‌బ్లాస్టిన్, కర్కుమిన్ iv. మార్ఫిన్, కోడిన్
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii

13. లిపిడ్‌లు ఆమ్ల-అద్రావణీయ భాగంలో కనిపించడానికి కారణం (a) వాటి అణుభారం 10,000 Da కంటే ఎక్కువ (b) అవి అమైనో ఆమ్లాల పాలిమర్‌లు (c) విరిగిన త్వచాలు నీటిలో కరగని ఆశయాలుగా మారతాయి (d) అవి ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లంలో కరుగుతాయి

14. పెద్దల మానవ హిమోగ్లోబిన్ చతుర్ధ నిర్మాణంలో ఉండేవి (a) ఒక α, మూడు β ఉపప్రమాణాలు (b) రెండు α, రెండు β ఉపప్రమాణాలు (c) నాలుగు α ఉపప్రమాణాలు (d) రెండు α, రెండు γ ఉపప్రమాణాలు

15. ప్రోటీన్‌ల ద్వితీయ నిర్మాణంలో కనిపించే సర్పిలాలు (a) ఎడమ చేతివి మాత్రమే (b) కుడి చేతివి మాత్రమే (c) ఎప్పుడూ ఉండవు (d) DNA లాగా ద్విసర్పిలాలు

16. కేంద్రకామ్లంలోని న్యూక్లియోటైడ్‌లు వీటి ద్వారా కలుస్తాయి (a) పెప్టైడ్ బంధాలు (b) గ్లైకోసిడిక్ బంధాలు (c) హైడ్రోజన్ బంధాలు (d) ఫాస్ఫోడైఎస్టర్ బంధాలు

17. ఆమ్ల-ద్రావణీయ సమూహంలోని సమ్మేళనాల అణుభారం సుమారు (a) 18–800 Da (b) 1,000–10,000 Da (c) 10,000 Da కంటే ఎక్కువ (d) 800–1,000 Da

18. యురాసిల్ ఉండేది (a) DNA లో మాత్రమే (b) RNA లో మాత్రమే (c) DNA, RNA రెండింటిలో (d) DNA లోనూ కాదు, RNA లోనూ కాదు

19. కొవ్వుల నుంచి నూనెలు వేరుగా ఉండేది (a) ఎక్కువ విలీన స్థానం వల్ల (b) కొవ్వు ఆమ్లాలు లేకపోవడం వల్ల (c) తక్కువ విలీన స్థానం వల్ల (d) ఫాస్ఫేట్ సమూహం వల్ల

20. కిందివాటిలో న్యూక్లియోటైడ్ ఏది? (a) అడినోసిన్ (b) యురిడిన్ (c) సైటిడిన్ (d) గువానిలిక్ ఆమ్లం

21. లెసిథిన్ ఒక (a) ఫాస్ఫోలిపిడ్ (b) ట్రైగ్లిసరైడ్ (c) స్టెరాయిడ్ (d) ప్రోటీన్

22. కిందివాటిలో సమ పాలిమర్ (homopolymer) ఏది? (a) ప్రోటీన్ (b) DNA (c) సెల్యులోజ్ (d) RNA

స్థాయి 3: సవాలు

23. ఒక పాలిపెప్టైడ్‌లో 150 అమైనో ఆమ్లాలు ఉన్నాయి. దానిలోని పెప్టైడ్ బంధాల సంఖ్య (a) 150 (b) 149 (c) 151 (d) 75

24. 200 క్షార జతలు ఉన్న ఒక DNA భాగంలో 60 అడినిన్ క్షారాలు ఉన్నాయి. దాని పోగుల మధ్య మొత్తం హైడ్రోజన్ బంధాల సంఖ్య (a) 540 (b) 600 (c) 460 (d) 500

25. 200 క్షార జతల B-DNA భాగానికి మలుపుల సంఖ్య, పొడవు (a) 10 మలుపులు, 34 nm (b) 20 మలుపులు, 6.8 nm (c) 20 మలుపులు, 68 nm (d) 200 మలుపులు, 680 nm

26. గ్లిసరాల్, కొవ్వు ఆమ్లాల నుంచి ఒక ట్రైగ్లిసరైడ్ ఏర్పడినప్పుడు ఎన్ని నీటి అణువులు వెలువడతాయి? (a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3

27. కిందివాటిలో ద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్నం కానిది ఏది? (a) రిసిన్ (b) గ్లూకోజ్ (c) కర్కుమిన్ (d) రబ్బరు

28. బహుశర్కర గొలుసులో కుడి చివరను ఇలా అంటారు (a) క్షయకరణ చివర (b) క్షయకరణం కాని చివర (c) N-చివర (d) 5′ చివర

29. ప్రతిపాదన (A): లిపిడ్‌లు ఆమ్ల-అద్రావణీయ భాగంలో ఉంటాయి.
కారణం (R): లిపిడ్‌లు 10,000 Da కంటే ఎక్కువ అణుభారం ఉన్న నిజమైన స్థూల అణువులు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: జంతు ప్రపంచంలో అతి ఎక్కువగా ఉండే ప్రోటీన్ కొలాజెన్.
వాక్యం II: మొత్తం జీవావరణంలో అతి ఎక్కువగా ఉండే ప్రోటీన్ RuBisCO.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం రెండు భాగాలను ఇస్తుంది
2cకణ ద్రవ్యరాశిలో నీరు 70–90%
3aజీవావరణంలో RuBisCO అగ్రస్థానం
4dచక్కెరలు గ్లైకోసిడిక్ బంధాలతో కలుస్తాయి
5bఇనులిన్ ఫ్రక్టోజ్ పాలిమర్
6cఅడినిన్, గువానిన్ ప్యూరిన్‌లు
7aగ్లైసిన్ అతి సరళమైనది
8dకైటిన్, అమైనో-చక్కెర పాలిమర్
9b16 కార్బన్‌లు
10cసర్పిలాలు I₂ ను పట్టి ఉంచుతాయి
11aమూల పదార్థం, ఎంజైమ్, రవాణాదారు, రక్షణ
12dమార్ఫిన్, రిసిన్, కానకానావలిన్ A, విన్‌బ్లాస్టిన్
13cత్వచ ఆశయాలు కరగవు
14bరెండు α + రెండు β
15bప్రోటీన్‌లలో కుడి చేతి సర్పిలాలు మాత్రమే
16dఫాస్ఫేట్ 3′, 5′ కార్బన్‌లను కలుపుతుంది
17a18 నుంచి సుమారు 800 Da
18bRNA లో థైమిన్‌కు బదులు యురాసిల్
19cనూనెలు తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలో కరుగుతాయి
20dగువానిలిక్ ఆమ్లంలో క్షారం + చక్కెర + ఫాస్ఫేట్
21aలెసిథిన్ ఒక ఫాస్ఫోలిపిడ్
22cసెల్యులోజ్ పూర్తిగా గ్లూకోజ్
23bn − 1 = 149
24a2 × 60 + 3 × 140 = 540
25c200/10 = 20 మలుపులు; 200 × 0.34 = 68 nm
26dప్రతి ఎస్టర్ బంధానికి ఒక నీటి అణువు, మూడు బంధాలు
27bగ్లూకోజ్ ప్రాథమిక జీవక్రియోత్పన్నం
28aకుడి చివర క్షయకరణ చివర
29cలిపిడ్‌లు 800 Da కంటే తక్కువ
30aరెండూ ప్రామాణిక వాస్తవాలే

అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక్క పేజీ సారాంశం

  • కణజాలాన్ని ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లంలో నూరితే ఆమ్ల-ద్రావణీయ వడపోసిన ద్రవం (సూక్ష్మ అణువులు, 1000 Da కంటే తక్కువ), ఆమ్ల-అద్రావణీయ నిలిచిన భాగం (స్థూల అణువులు) వస్తాయి.

  • ఆమ్ల-అద్రావణీయ భాగంలో ప్రోటీన్‌లు, కేంద్రకామ్లాలు, బహుశర్కరలు, లిపిడ్‌లు ఉంటాయి. లిపిడ్‌లు చిన్నవే (800 Da కంటే తక్కువ) అయినా, విరిగిన త్వచాలు కరగని ఆశయాలుగా మారడం వల్ల ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.

  • సజీవులలో అతి ఎక్కువగా ఉండే రసాయనం నీరు (కణ ద్రవ్యరాశిలో 70–90%).

  • అమైనో ఆమ్లాలలో α-కార్బన్‌పై అమైనో సమూహం, కార్బాక్సిల్ సమూహం, హైడ్రోజన్, R సమూహం ఉంటాయి. R = H (గ్లైసిన్), CH₃ (అలనైన్), CH₂OH (సెరైన్).

  • అమైనో ఆమ్లాలు ఆమ్లయుత (గ్లూటామిక్ ఆమ్లం), క్షారయుత (లైసిన్), తటస్థ (వేలైన్) లేదా ఆరొమాటిక్ (టైరోసిన్, ఫెనైల్ అలనైన్, ట్రిప్టోఫాన్) కావచ్చు. కొన్ని pH ల వద్ద అవి జ్విట్టర్ అయాన్‌లుగా ఉంటాయి.

  • కొవ్వు ఆమ్లాలు: పామిటిక్ ఆమ్లం 16 C, అరాకిడోనిక్ ఆమ్లం 20 C (కార్బాక్సిల్ కార్బన్‌తో కలిపి). సంతృప్త ఆమ్లాలలో ద్విబంధాలు ఉండవు.

  • గ్లిసరాల్ కొవ్వు ఆమ్లాలతో ఎస్టరీకరణం చెందితే మోనో-, డై-, ట్రైగ్లిసరైడ్‌లు వస్తాయి; లెసిథిన్ వంటి ఫాస్ఫోలిపిడ్‌లలో ఫాస్ఫేట్ ఉంటుంది.

  • నైట్రోజన్ క్షారాలు: ప్యూరిన్‌లు (అడినిన్, గువానిన్), పిరిమిడిన్‌లు (సైటోసిన్, యురాసిల్, థైమిన్). క్షారం + చక్కెర = న్యూక్లియోసైడ్; + ఫాస్ఫేట్ = న్యూక్లియోటైడ్.

  • ద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్నాలకు (వర్ణకాలు, ఆల్కలాయిడ్‌లు, టెర్పెనాయిడ్‌లు, విషాలు, లెక్టిన్‌లు, ఔషధాలు, రబ్బరు, జిగురులు) ఉత్పత్తి చేసే జీవి సాధారణ శరీరధర్మంలో తెలిసిన పాత్ర లేదు, కానీ చాలావి మనుషులకు ఉపయోగపడతాయి.

  • ప్రోటీన్‌లు పెప్టైడ్ బంధాలతో కలిసిన అమైనో ఆమ్లాల విషమ పాలిమర్‌లు. జంతువులలో అతి ఎక్కువగా ఉండే ప్రోటీన్ కొలాజెన్; మొత్తం జీవావరణంలో RuBisCO.

  • ప్రోటీన్ నిర్మాణం: ప్రాథమిక (వరుస క్రమం, N-చివర నుంచి C-చివర వరకు), ద్వితీయ (కుడి చేతి α-సర్పిలం, ఇతర మడతలు), తృతీయ (3-D మడత), చతుర్ధ (హిమోగ్లోబిన్‌లో వలె ఉపప్రమాణాలు: 2α + 2β).

  • బహుశర్కరలు: సెల్యులోజ్ (గ్లూకోజ్ సమ పాలిమర్), పిండి పదార్థం, గ్లైకోజెన్, ఇనులిన్ (ఫ్రక్టోజ్), కైటిన్ (అమైనో-చక్కెరలు). గ్లైకోసిడిక్ బంధాలు ప్రమాణాలను కలుపుతాయి.

  • పిండి పదార్థం I₂ ను పట్టి ఉంచే సర్పిలాలను ఏర్పరుస్తుంది (నీలి రంగు); సెల్యులోజ్ అలా చేయలేదు, కాబట్టి నీలి రంగు రాదు.

  • కేంద్రకామ్లాలు ఫాస్ఫోడైఎస్టర్ బంధాలతో కలిసిన పాలిన్యూక్లియోటైడ్‌లు.

  • B-DNA: కుడి చేతి ద్విసర్పిలం, మలుపుకు 10 bp, పిచ్ 3.4 nm, క్షార జతల మధ్య 0.34 nm; A=T (2 H-బంధాలు), G≡C (3 H-బంధాలు).

Length of B-DNA=base pairs×0.34 nmH-bonds=2(AT pairs)+3(GC pairs)\text{Length of B-DNA} = \text{base pairs} \times 0.34\ \text{nm} \qquad \text{H-bonds} = 2(\text{AT pairs}) + 3(\text{GC pairs})

తప్పక గుర్తుంచుకోవాల్సిన పట్టిక

పదంఉదాహరణవిధి లేదా గమనిక
ఆల్కలాయిడ్‌లుమార్ఫిన్, కోడిన్ద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్నాలు, ఔషధాలు
విషాలుఅబ్రిన్, రిసిన్ద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్నాలు
లెక్టిన్‌లుకానకానావలిన్ Aద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్నాలు
కొలాజెన్జంతువులలో అతి ఎక్కువగా ఉండే ప్రోటీన్కణాంతర మూల పదార్థం
GLUT-4త్వచ ప్రోటీన్కణాలలోకి గ్లూకోజ్ రవాణా
ఇనులిన్ఫ్రక్టోజ్ పాలిమర్నిల్వ బహుశర్కర
కైటిన్ఆర్థ్రోపోడాల బాహ్యాస్థిపంజరం, శిలీంధ్ర కవచాలుఅమైనో-చక్కెరలతో కూడిన సంక్లిష్ట బహుశర్కర
న్యూక్లియోసైడ్‌లుఅడినోసిన్, గువానోసిన్, సైటిడిన్, యురిడిన్, థైమిడిన్క్షారం + చక్కెర
B-DNAమలుపుకు 10 bp, పిచ్ 3.4 nmకుడి చేతి ద్విసర్పిలం

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Pure As Gold": ప్యూరిన్‌లు (Purines) = అడినిన్ (A), గువానిన్ (G).

  • "CUT the Py": పిరిమిడిన్‌లు (Pyrimidines) = సైటోసిన్ (C), యురాసిల్ (U), థైమిన్ (T).

  • "AT కి 2 చేతులు, GC కి 3 పట్టులు": A=T మధ్య రెండు హైడ్రోజన్ బంధాలు, G≡C మధ్య మూడు.

  • "జంతువులకు కొలాజెన్, భూగోళానికి RuBisCO": జంతువులలో అతి ఎక్కువ ప్రోటీన్ కొలాజెన్; మొత్తం జీవావరణంలో RuBisCO (ఇంగ్లీషులో "Collagen for Creatures, RuBisCO for the Round world").

  • "A Rich toxin": విషాలు అబ్రిన్ (Abrin), రిసిన్ (Ricin).

భావనల అనుసంధానం

  • ఎంజైమ్‌లు ప్రోటీన్‌లు; వాటి క్రియాశీల స్థానం తృతీయ నిర్మాణంపై ఆధారపడుతుంది (అధ్యాయం 7).

  • DNA నిర్మాణం, ప్రతికృతి, జన్యు సంకేతం NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 7 (జన్యుశాస్త్రం మరియు పరిణామం) లో వస్తాయి.

  • ఈ పాలిమర్‌లను జీర్ణక్రియ ఏకలాలుగా విడగొట్టడం NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 5 (మానవ శరీరధర్మశాస్త్రం) లో వస్తుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. వర్ణకాలు B. ఆల్కలాయిడ్‌లు C. విషాలు D. లెక్టిన్‌లు
జాబితా II: i. అబ్రిన్, రిసిన్ ii. కానకానావలిన్ A iii. కెరోటినాయిడ్‌లు, ఆంథోసయనిన్‌లు iv. మార్ఫిన్, కోడిన్
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

32. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. కొలాజెన్ B. ట్రిప్సిన్ C. GLUT-4 D. ప్రతిరక్షకం
జాబితా II: i. కణాలలోకి గ్లూకోజ్ రవాణా ii. కణాంతర మూల పదార్థం iii. సంక్రమణ కారకాలతో పోరాటం iv. ఎంజైమ్
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. గ్లూటామిక్ ఆమ్లం B. లైసిన్ C. వేలైన్ D. ట్రిప్టోఫాన్
జాబితా II: i. ఆరొమాటిక్ ii. తటస్థం iii. క్షారయుతం iv. ఆమ్లయుతం
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv

34. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. సెల్యులోజ్ B. ఇనులిన్ C. గ్లైకోజెన్ D. కైటిన్
జాబితా II: i. ఫ్రక్టోజ్ పాలిమర్ ii. జంతువుల నిల్వ బహుశర్కర iii. ఆర్థ్రోపోడాల బాహ్యాస్థిపంజర సంక్లిష్ట బహుశర్కర iv. వృక్ష కణ కవచాలలోని గ్లూకోజ్ సమ పాలిమర్
(a) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. అణుభారం 800 Da కంటే తక్కువైనా లిపిడ్‌లు ఆమ్ల-అద్రావణీయ భాగంలో కనిపిస్తాయి.
B. జంతు ప్రపంచంలో అతి ఎక్కువగా ఉండే ప్రోటీన్ కొలాజెన్.
C. మొత్తం జీవావరణంలో అతి ఎక్కువగా ఉండే ప్రోటీన్ RuBisCO.
D. కార్బాక్సిల్ కార్బన్‌తో కలిపి పామిటిక్ ఆమ్లంలో 16 కార్బన్‌లు ఉంటాయి.
E. కార్బాక్సిల్ కార్బన్‌తో కలిపి అరాకిడోనిక్ ఆమ్లంలో 20 కార్బన్‌లు ఉంటాయి.
(a) మూడు (b) నాలుగు (c) రెండు (d) ఐదు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అడినిన్, గువానిన్ ప్యూరిన్‌లు.
B. యురాసిల్ DNA లో ఉంటుంది.
C. న్యూక్లియోసైడ్ అంటే చక్కెరతో కలిసిన నైట్రోజన్ క్షారం.
D. న్యూక్లియోటైడ్‌లో క్షారం, చక్కెర, ఫాస్ఫేట్ సమూహం ఉంటాయి.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. ప్రోటీన్‌ల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ప్రాథమిక నిర్మాణం అంటే అమైనో ఆమ్లాల వరుస క్రమం.
B. ప్రోటీన్‌లలో కనిపించే α-సర్పిలం కుడి చేతిది.
C. హిమోగ్లోబిన్‌లో రెండు α, రెండు β ఉపప్రమాణాలు ఉంటాయి.
D. గొలుసులోని మొదటి అమైనో ఆమ్లాన్ని C-చివర అమైనో ఆమ్లం అంటారు.
(a) A, D మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B మాత్రమే

38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. పిండి పదార్థం సర్పిల ద్వితీయ నిర్మాణాలను ఏర్పరుస్తుంది.
B. పిండి పదార్థం తన సర్పిలంలో I₂ ను పట్టి ఉంచి నీలి రంగుకు మారుతుంది.
C. సెల్యులోజ్ అయోడిన్‌తో నీలి రంగుకు మారుతుంది.
D. బహుశర్కర గొలుసుకు ఒక క్షయకరణ చివర, ఒక క్షయకరణం కాని చివర ఉంటాయి.
E. మొక్కల గుజ్జుతో చేసిన కాగితం ఎక్కువగా సెల్యులోజ్.
(a) మూడు (b) రెండు (c) ఐదు (d) నాలుగు

39. ఒక పట్టిక B-DNA లక్షణాలను ఇస్తుంది: మలుపుకు 10 క్షార జతలు, క్షార జతల మధ్య 0.34 nm. 1,500 క్షార జతల భాగానికి పొడవు, మలుపుల సంఖ్య (a) 510 nm; 150 మలుపులు (b) 5,100 nm; 150 మలుపులు (c) 510 nm; 1,500 మలుపులు (d) 51 nm; 15 మలుపులు

40. ఒక DNA నమూనా సమాచారం: 1,000 క్షార జతలు; మొత్తం క్షారాలలో అడినిన్ 30%. పోగుల మధ్య మొత్తం హైడ్రోజన్ బంధాలు (a) 2,600 (b) 2,000 (c) 3,000 (d) 2,400

41. ఒక నిర్మాణ చిత్రం గ్లిసరాల్ వెనుముకను చూపిస్తుంది. దాని రెండు OH సమూహాలు కొవ్వు ఆమ్లాలతో ఎస్టరీకరణం చెందాయి; మూడవదానికి కోలిన్‌తో కలిసిన ఫాస్ఫేట్ సమూహం ఉంది. ఆ అణువు (a) ఒక ట్రైగ్లిసరైడ్ (b) కొలెస్టెరాల్ (c) లెసిథిన్, ఒక ఫాస్ఫోలిపిడ్ (d) ఒక మోనోగ్లిసరైడ్

Q42–43 కోసం సందర్భం: ఒక విద్యార్థిని కాలేయం ముక్కను ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లంలో నూరి, చీజ్‌క్లాత్ ద్వారా వడపోసింది. వడపోసిన ద్రవాన్ని, నిలిచిన భాగాన్ని వేరుగా పరీక్షిస్తుంది.

42. వడపోసిన ద్రవంలో ప్రధానంగా కనిపించే జత ఏది? (a) ప్రోటీన్‌లు, కేంద్రకామ్లాలు (b) బహుశర్కరలు, ప్రోటీన్‌లు (c) అమైనో ఆమ్లాలు, న్యూక్లియోటైడ్‌లు (d) కేంద్రకామ్లాలు, గ్లైకోజెన్

43. లిపిడ్ అణువులు చిన్నవే అయినా ఆమెకు నిలిచిన భాగంలో లిపిడ్‌లు కనిపిస్తాయి. దీనికి కారణం (a) లిపిడ్‌లు 10,000 Da కంటే ఎక్కువ ఉన్న నిజమైన స్థూల అణువులు (b) నూరడం వల్ల త్వచాలు నీటిలో కరగని ఆశయాలుగా విరుగుతాయి (c) లిపిడ్‌లు చీజ్‌క్లాత్‌కు అతుక్కుతాయి (d) ఆమ్లం లిపిడ్‌లను ప్రోటీన్‌లుగా మారుస్తుంది

44. కిందివాటిలో సమ పాలిమర్ ఏది? (a) ఇన్సులిన్ (b) DNA (c) హిమోగ్లోబిన్ (d) సెల్యులోజ్

45. ఒక రేఖీయ పాలిపెప్టైడ్‌లో 51 అమైనో ఆమ్లాలు ఉన్నాయి. దానిలోని పెప్టైడ్ బంధాల సంఖ్య, దాని ఏర్పాటులో తొలగిన నీటి అణువుల సంఖ్య (a) 50, 50 (b) 51, 51 (c) 50, 51 (d) 51, 50

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31aవర్ణకాలు: కెరోటినాయిడ్‌లు; ఆల్కలాయిడ్‌లు: మార్ఫిన్; విషాలు: అబ్రిన్, రిసిన్; లెక్టిన్‌లు: కానకానావలిన్ A
32bకొలాజెన్: మూల పదార్థం; ట్రిప్సిన్: ఎంజైమ్; GLUT-4: గ్లూకోజ్ రవాణా; ప్రతిరక్షకం: సంక్రమణతో పోరాటం
33cగ్లూటామిక్ ఆమ్లం ఆమ్లయుతం, లైసిన్ క్షారయుతం, వేలైన్ తటస్థం, ట్రిప్టోఫాన్ ఆరొమాటిక్
34dసెల్యులోజ్ గ్లూకోజ్ సమ పాలిమర్, ఇనులిన్ ఫ్రక్టోజ్, గ్లైకోజెన్ జంతు నిల్వ, కైటిన్ బాహ్యాస్థిపంజరం
35dఐదూ సరైనవే
36cయురాసిల్ RNA లో ఉంటుంది, DNA లో కాదు
37bమొదటి అమైనో ఆమ్లం N-చివర అమైనో ఆమ్లం
38dA, B, D, E సరైనవి; సెల్యులోజ్ I₂ ను పట్టి ఉంచలేదు
39a1,500 × 0.34 = 510 nm; 1,500 ÷ 10 = 150 మలుపులు
40d600 AT జతలు × 2 + 400 GC జతలు × 3 = 1,200 + 1,200 = 2,400
41cగ్లిసరాల్ + 2 కొవ్వు ఆమ్లాలు + ఫాస్ఫేట్-కోలిన్ = లెసిథిన్
42cచిన్న అణువులు ఆమ్ల-ద్రావణీయ వడపోసిన ద్రవంలో ఉంటాయి
43bత్వచ ముక్కలు కరగని ఆశయాలుగా మారి నిలిచిన భాగంలో ఉంటాయి
44dసెల్యులోజ్ కేవలం గ్లూకోజ్‌తో తయారవుతుంది; మిగతావి విషమ పాలిమర్‌లు
45an అమైనో ఆమ్లాలు n − 1 పెప్టైడ్ బంధాలు, ఒక్కో బంధానికి ఒక నీటి అణువు: 50, 50
30 min left
‹
›
అధ్యాయం 6: జీవాణువులు | NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 3: కణ…