అధ్యాయం 1: కోసెల్–లూయిస్ విధానం, అష్టక నియమం మరియు లూయిస్ నిర్మాణాలు (Kossel–Lewis Approach, Octet Rule and Lewis Structures)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
పరమాణువులు అసలు ఎందుకు కలుస్తాయి, కోసెల్ మరియు లూయిస్ ఒక్కొక్కరు ఏమి ప్రతిపాదించారు.
అష్టక నియమం అయానిక మరియు సమయోజనీయ బంధాల ఏర్పాటును ఎలా వివరిస్తుంది.
అణువులు, అయాన్లకు లూయిస్ నిర్మాణాలు గీయడానికి దశలవారీ పద్ధతి.
ఫార్మల్ ఆవేశాన్ని లెక్కించి, దానితో ఉత్తమ లూయిస్ నిర్మాణాన్ని ఎంచుకోవడం.
సమన్వయ (దాతృ) బంధం.
అష్టక నియమానికి ఉన్న మూడు మినహాయింపులు, దాని ఇతర పరిమితులు.
1.1 పరమాణువులు ఎందుకు బంధం ఏర్పరుస్తాయి
ఒక రసాయన జాతిలో రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పరమాణువులను కలిపి ఉంచే ఆకర్షణ బలమే రసాయన బంధం (Chemical bond). విడివిడి పరమాణువుల కంటే బంధిత స్థితికి శక్తి తక్కువ కాబట్టి పరమాణువులు బంధం ఏర్పరుస్తాయి. శక్తి తక్కువ అంటే స్థిరత్వం ఎక్కువ.
వాలులో ఉన్న ఒక బంతిని ఊహించుకోండి. అది దొర్లుకుంటూ అన్నిటికంటే కింది బిందువుకు చేరి అక్కడే ఆగిపోతుంది. రెండు పరమాణువులు కూడా అలాగే ప్రవర్తిస్తాయి: శక్తి కనిష్ఠమయ్యే వరకు దగ్గరకు వస్తాయి, ఆ స్థానమే బంధం.
1900ల ప్రారంభానికి ఉత్కృష్ట వాయువులు (Noble gases: He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn) దాదాపు చర్య జరపవని రసాయన శాస్త్రవేత్తలు గమనించారు. వాటి బాహ్య కక్ష్యలు నిండి ఉంటాయి: హీలియంకు 2 ఎలక్ట్రాన్లు, మిగతావాటికి 8. ఈ నిండిన బాహ్య కక్ష్యను ఇతర పరమాణువులు కూడా చేరుకోవాలని ప్రయత్నించే స్థిరమైన అమరికగా భావించడం మొదలైంది.
1.2 కోసెల్ విధానం: ఎలక్ట్రాన్ బదిలీ ద్వారా బంధం
వాల్టర్ కోసెల్ (1916) ఆవర్తన పట్టికను పరిశీలించి ఈ అంశాలు చెప్పారు:
అత్యధిక ఋణవిద్యుదాత్మక మూలకాలు (హాలోజన్లు), అత్యధిక ధనవిద్యుదాత్మక మూలకాలు (క్షార లోహాలు) ఉత్కృష్ట వాయువులకు ఇరువైపులా ఉంటాయి.
క్షార లోహం ఒక ఎలక్ట్రాన్ కోల్పోయి తనకు ముందున్న ఉత్కృష్ట వాయువు విన్యాసాన్ని పొందగలదు. హాలోజన్ ఒక ఎలక్ట్రాన్ గ్రహించి తన తర్వాత ఉన్న ఉత్కృష్ట వాయువు విన్యాసాన్ని పొందగలదు.
ఇలా ఏర్పడిన ధన, ఋణ అయాన్లు స్థిర విద్యుత్ ఆకర్షణతో కలిసి ఉంటాయి.
వ్యతిరేక ఆవేశాలున్న అయాన్ల మధ్య స్థిర విద్యుత్ ఆకర్షణ వల్ల ఏర్పడే బంధాన్ని విద్యుత్ సంయోజక బంధం (Electrovalent bond) లేదా అయానిక బంధం (Ionic bond) అంటారు. ఒక పరమాణువు కోల్పోయిన లేదా గ్రహించిన ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్యే దాని విద్యుత్ సంయోజకత (Electrovalence).
MgO లో మెగ్నీషియం రెండు ఎలక్ట్రాన్లు కోల్పోతుంది, ఆక్సిజన్ రెండు గ్రహిస్తుంది. కాబట్టి Mg విద్యుత్ సంయోజకత 2, O ది కూడా 2.
బాగా ధనవిద్యుదాత్మక లోహాలు, బాగా ఋణవిద్యుదాత్మక అలోహాల సమ్మేళనాలకు కోసెల్ ఆలోచన బాగా పనిచేస్తుంది. కానీ ఏ పరమాణువూ ఎలక్ట్రాన్లు ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా లేని H₂, Cl₂, CH₄ వంటి అణువులను ఇది వివరించలేదు.
1.3 లూయిస్ విధానం: ఎలక్ట్రాన్ పంచుకోవడం ద్వారా బంధం
G. N. లూయిస్ (1916) పరమాణువును ధనావేశం గల కెర్నల్ (Kernel) (కేంద్రకం + లోపలి ఎలక్ట్రాన్లు), దాని చుట్టూ సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లుగా ఊహించారు. పరమాణువులు ఎలక్ట్రాన్ జంటలను పంచుకోవడం (Sharing) ద్వారా అష్టకాన్ని చేరుకోగలవని ఆయన ప్రతిపాదించారు. తర్వాత లాంగ్ముయిర్ (1919) ఇలా పంచుకున్న జంటతో ఏర్పడే బంధాన్ని సమయోజనీయ బంధం (Covalent bond) అని పిలిచారు.
లూయిస్ సంకేతాలు (Lewis symbols). మూలకం సంకేతం రాసి, దాని చుట్టూ ప్రతి సంయోజక ఎలక్ట్రాన్కు ఒక చుక్క పెట్టండి. నాలుగు వైపులా ఒక్కో చుక్క వచ్చిన తర్వాతే చుక్కలను జంటలుగా చేయండి.
| మూలకం | గ్రూపు | సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు | లూయిస్ సంకేతం (మాటల్లో) |
|---|---|---|---|
| Li | 1 | 1 | Li చుట్టూ 1 చుక్క |
| Be | 2 | 2 | Be చుట్టూ 2 చుక్కలు |
| B | 13 | 3 | B చుట్టూ 3 చుక్కలు |
| C | 14 | 4 | C చుట్టూ 4 ఒంటరి చుక్కలు |
| N | 15 | 5 | N చుట్టూ 1 జంట, 3 ఒంటరి చుక్కలు |
| O | 16 | 6 | O చుట్టూ 2 జంటలు, 2 ఒంటరి చుక్కలు |
| F | 17 | 7 | F చుట్టూ 3 జంటలు, 1 ఒంటరి చుక్క |
| Ne | 18 | 8 | Ne చుట్టూ 4 జంటలు |
ఒంటరి (జతకూడని) చుక్కల సంఖ్య సాధారణంగా ఆ మూలకం సాధారణ సంయోజకతను ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు N కు మూడు ఒంటరి చుక్కలు ఉన్నాయి; అది NH₃ లో మూడు బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది.
అష్టక నియమం (Octet rule). ప్రతి పరమాణువు సంయోజక కక్ష్యలో ఎనిమిది ఎలక్ట్రాన్లు ఉండేలా పరమాణువులు సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లను బదిలీ చేసుకుంటూ లేదా పంచుకుంటూ కలుస్తాయి. హైడ్రోజన్, లిథియం, బెరిలియం రెండు ఎలక్ట్రాన్ల (హీలియం లాగా ద్వికం, Duplet) కోసం ప్రయత్నిస్తాయి.
ఏక, ద్వి, త్రి బంధాలు. ఒక పంచుకున్న జంట ఏక బంధం (H–H, Cl–Cl). రెండు పంచుకున్న జంటలు ద్వి బంధం (O₂ లో O=O, CO₂ లో C=O). మూడు పంచుకున్న జంటలు త్రి బంధం (N₂ లో N≡N, H–C≡N).
Cl₂ లో ప్రతి Cl 7 ఎలక్ట్రాన్లు తెస్తుంది. అవి ఒక జంటను పంచుకుంటాయి. ఇప్పుడు ప్రతి Cl కు 6 బంధరహిత ఎలక్ట్రాన్లు + 2 పంచుకున్న ఎలక్ట్రాన్లు = 8. పంచుకున్న ఎలక్ట్రాన్లను రెండు పరమాణువులకూ లెక్కిస్తాం. పంచుకోవడం పనిచేసే రహస్యం ఇదే: ఇద్దరు పొరుగువారు ఒకే నీళ్ల ట్యాంకును పంచుకున్నట్లు, ఇద్దరికీ దాని పూర్తి ఉపయోగం దక్కుతుంది.
1.4 లూయిస్ నిర్మాణాలను దశలవారీగా గీయడం
మొత్తం సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లను లెక్కించండి. అన్ని పరమాణువుల సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లను కలపండి. ప్రతి ఋణావేశానికి ఒక ఎలక్ట్రాన్ కలపండి. ప్రతి ధనావేశానికి ఒకటి తీసివేయండి.
కేంద్ర పరమాణువును ఎంచుకోండి. సాధారణంగా అది అతి తక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక పరమాణువు (ఒకే బంధం ఏర్పరిచే H కాదు). ఆక్సో ఆమ్లాలు, ఆక్సో ఋణ అయాన్లలో ఆక్సిజన్ కాని పరమాణువే కేంద్రంలో ఉంటుంది.
పరమాణువులను ఏక బంధాలతో కలపండి. ప్రతి ఏక బంధానికి 2 ఎలక్ట్రాన్లు ఖర్చవుతాయి.
బయటి పరమాణువుల అష్టకాలను ఒంటరి జంటలతో పూర్తి చేయండి (H కు ద్వికం).
మిగిలిన ఎలక్ట్రాన్లను ఒంటరి జంటలుగా కేంద్ర పరమాణువుపై ఉంచండి.
ఇంకా కేంద్ర పరమాణువుకు అష్టకం రాకపోతే, బయటి పరమాణువుల ఒంటరి జంటలను ద్వి లేదా త్రి బంధాలుగా మార్చండి.
ఇక్కడ N(needed) అంటే ప్రతి పరమాణువుకు 8 (ప్రతి H కు 2), N(available) అంటే మొత్తం సంయోజక ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య. ప్రతి పరమాణువూ అష్టక నియమాన్ని పాటించినప్పుడే ఈ సంక్షిప్త పద్ధతి పనిచేస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: (i) NH₄⁺ (ii) CO₃²⁻ (iii) SO₄²⁻ లలో ఎన్ని సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి?
సాధన: (i) N 5, నాలుగు H లు 4 ఇస్తాయి, మొత్తం 9. ధనావేశానికి 1 తీసివేస్తే: 8. (ii) C 4, మూడు O లు 18 ఇస్తాయి, మొత్తం 22. ఆవేశానికి 2 కలిపితే: 24. (iii) S 6, నాలుగు O లు 24, మొత్తం 30. 2 కలిపితే: 32.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: CO₂ లూయిస్ నిర్మాణం గీయండి.
సాధన: సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు = 4 + 2 × 6 = 16. కార్బన్ తక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకం కాబట్టి అదే కేంద్రం: O–C–O కు 4 ఎలక్ట్రాన్లు ఖర్చు. ప్రతి O కు మూడు ఒంటరి జంటలు ఇవ్వండి: మరో 12, మొత్తం 16. ఇప్పుడు C కు 4 ఎలక్ట్రాన్లే ఉన్నాయి. ప్రతి O పై ఒక ఒంటరి జంటను బంధంగా మార్చండి. తుది నిర్మాణం: O=C=O, ప్రతి O పై రెండు ఒంటరి జంటలు, C పై ఏమీ లేవు. సంక్షిప్త పద్ధతితో సరిచూడండి: needed = 3 × 8 = 24, available = 16, shared = 8, కాబట్టి 4 బంధాలు. ఇది రెండు ద్వి బంధాలతో సరిపోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: HNO₃ లూయిస్ నిర్మాణం గీయండి.
సాధన: సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు = 1 + 5 + 3 × 6 = 24. N కేంద్రంలో ఉంటుంది. H ఒక O కు కలుస్తుంది (ఆక్సో ఆమ్లాలలో H, O పై ఉంటుంది). అస్థిపంజరం: H–O–N, N కు మరో రెండు O లు. దీనికి 4 బంధాలు = 8 ఎలక్ట్రాన్లు. బయటి O లు, OH ఆక్సిజన్ అష్టకాలు నింపండి: రెండు చివరి O లకు ఒక్కోదానికి 6, OH ఆక్సిజన్కు 4. ఇది మరో 16, మొత్తం 24. ఇప్పుడు N కు 6 ఎలక్ట్రాన్లే ఉన్నాయి. ఒక N–O ను ద్వి బంధంగా మార్చండి. తుది నిర్మాణం: H–O–N(=O)–O, N పై ఒంటరి జంట లేదు.
1.5 ఫార్మల్ ఆవేశం
లూయిస్ నిర్మాణం ఎలక్ట్రాన్లను లెక్కిస్తుంది కానీ ప్రతి పరమాణువుపై ఎంత ఆవేశం ఉందో చూపదు. ఫార్మల్ ఆవేశం (Formal charge) అనేది ఒక లెక్కల కోసం వాడే ఆవేశం. ప్రతి బంధ జంటను రెండు పరమాణువులు సరిగ్గా సమానంగా పంచుకుంటాయని ఇది భావిస్తుంది.
V = స్వేచ్ఛా పరమాణువులోని సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు, L = నిర్మాణంలో ఆ పరమాణువుపై ఉన్న బంధరహిత (ఒంటరి జంట) ఎలక్ట్రాన్లు, B = ఆ పరమాణువు చుట్టూ ఉన్న బంధ (పంచుకున్న) ఎలక్ట్రాన్లు.
ఫార్మల్ ఆవేశాల మొత్తం ఆ జాతి మొత్తం ఆవేశానికి సమానం. ఫార్మల్ ఆవేశం పరమాణువుపై ఉండే నిజమైన ఆవేశం కాదు. నిజమైన ఆవేశాలు ఋణవిద్యుదాత్మకతపై ఆధారపడతాయి; ఫార్మల్ ఆవేశం దాన్ని పట్టించుకోదు.
ఉత్తమ నిర్మాణాన్ని ఎంచుకోవడం. ఒకటి కంటే ఎక్కువ లూయిస్ నిర్మాణాలు సాధ్యమైనప్పుడు:
అతి తక్కువ ఫార్మల్ ఆవేశాలున్న నిర్మాణానికే ప్రాధాన్యం (సున్నా అయితే ఉత్తమం).
ఋణ ఫార్మల్ ఆవేశం ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక పరమాణువుపై ఉండే నిర్మాణానికే ప్రాధాన్యం.
పక్క పక్క పరమాణువులపై ఒకే రకం ఆవేశాలు ఉండకూడదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: O₃ లోని ప్రతి పరమాణువుపై ఫార్మల్ ఆవేశం కనుక్కోండి. ఒక లూయిస్ నిర్మాణం O(1)=O(2)–O(3) లో కేంద్ర O(2) పై ఒక ఒంటరి జంట, O(1) పై రెండు, O(3) పై మూడు ఒంటరి జంటలు ఉన్నాయి.
సాధన: O(1): 6 − 4 − 4/2 = 0. O(2): 6 − 2 − 6/2 = +1. O(3): 6 − 6 − 2/2 = −1. మొత్తం = 0; తటస్థ అణువుకు ఇలాగే ఉండాలి.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: ప్రతి పరమాణువుపై ఒక ఒంటరి జంటతో C≡O గా రాసిన కార్బన్ మోనాక్సైడ్లో ఫార్మల్ ఆవేశాలు కనుక్కోండి.
సాధన: C: 4 − 2 − 6/2 = −1. O: 6 − 2 − 6/2 = +1. ఋణ ఫార్మల్ ఆవేశం తక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక పరమాణువైన కార్బన్పై ఉంది. లోహ కార్బొనైల్లలో CO యొక్క C చివర లోహాలకు ఎలక్ట్రాన్లు దానం చేయడానికి ఇది ఒక కారణం.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: నైట్రేట్ అయాన్ యొక్క ఒక లూయిస్ నిర్మాణంలో N ఒక O తో ద్వి బంధం, రెండు O లతో ఏక బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది. అన్ని ఫార్మల్ ఆవేశాలు కనుక్కోండి.
సాధన: N కు 4 బంధాలు, ఒంటరి జంట లేదు: 5 − 0 − 8/2 = +1. ద్వి బంధ O (2 ఒంటరి జంటలు): 6 − 4 − 4/2 = 0. ప్రతి ఏక బంధ O (3 ఒంటరి జంటలు): 6 − 6 − 2/2 = −1. మొత్తం = +1 + 0 − 1 − 1 = −1, ఇది NO₃⁻ ఆవేశానికి సమానం.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: N₂O కు రెండు లూయిస్ నిర్మాణాలు (I) N=N=O మరియు (II) N≡N–O. ఏది ఎక్కువగా దోహదపడుతుందో ఫార్మల్ ఆవేశంతో నిర్ణయించండి.
సాధన: నిర్మాణం I (చివరి N పై 2 ఒంటరి జంటలు, కేంద్ర N పై లేవు, O పై 2): చివరి N = 5 − 4 − 2 = −1, కేంద్ర N = 5 − 0 − 4 = +1, O = 6 − 4 − 2 = 0. నిర్మాణం II (చివరి N పై 1 ఒంటరి జంట, O పై 3): చివరి N = 5 − 2 − 3 = 0, కేంద్ర N = +1, O = 6 − 6 − 1 = −1. రెండింటిలో ఆవేశాల పరిమాణం ఒకటే, కానీ II ఋణావేశాన్ని ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకమైన ఆక్సిజన్పై ఉంచుతుంది. కాబట్టి II ఎక్కువగా దోహదపడుతుంది.
1.6 సమన్వయ (దాతృ) బంధం
కొన్నిసార్లు పంచుకున్న జంటలోని రెండు ఎలక్ట్రాన్లూ ఒకే పరమాణువు నుంచి వస్తాయి. దీన్ని సమన్వయ బంధం (Coordinate bond) లేదా దాతృ బంధం (Dative bond) అంటారు. ఒకసారి ఏర్పడ్డాక ఇది ఇతర సమయోజనీయ బంధాల కంటే ఏ విధంగానూ భిన్నంగా ఉండదు.
NH₄⁺ లో NH₃ లోని N ఒంటరి జంటను H⁺ కు దానం చేస్తుంది. తర్వాత నాలుగు N–H బంధాలూ ఒకేలా అవుతాయి.
H₃O⁺ లో నీటి O ఒక ఒంటరి జంటను H⁺ కు దానం చేస్తుంది.
F₃B←NH₃ సంకలన ఉత్పన్నం (adduct) లో N తన ఒంటరి జంటను ఆరు ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే ఉన్న B కు దానం చేస్తుంది.
O₃ లో కేంద్ర O నుంచి ఒక చివరి O కు ఉన్న బంధాన్ని పాత చిత్రణలో దాతృ బంధంగా వర్ణించవచ్చు.
దాత పరమాణువుకు ఒంటరి జంట ఉండాలి. గ్రహీతకు ఖాళీ ఆర్బిటాల్ ఉండాలి.
1.7 అష్టక నియమానికి మినహాయింపులు
అష్టక నియమం ఒక ఉపయోగకరమైన అలవాటు మాత్రమే, సూత్రం కాదు. ఇది మూడు ప్రధాన విధాలుగా విఫలమవుతుంది.
| రకం | ఏమి జరుగుతుంది | ఉదాహరణలు | కేంద్ర పరమాణువుపై ఎలక్ట్రాన్లు |
|---|---|---|---|
| అసంపూర్ణ అష్టకం | కేంద్ర పరమాణువుకు 8 కంటే తక్కువ ఎలక్ట్రాన్లు | LiCl, BeH₂, BeCl₂ (వాయువు), BF₃, BCl₃, AlCl₃ (మోనోమర్) | 4 (Be), 6 (B, Al) |
| బేసి ఎలక్ట్రాన్ అణువులు | మొత్తం సంయోజక ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య బేసి, కాబట్టి ఏదో ఒక పరమాణువుకు అష్టకం ఉండదు | NO (11), NO₂ (17), ClO₂ (19) | NO లో N కు 7 |
| విస్తరించిన అష్టకం | కేంద్ర పరమాణువు (పీరియడ్ 3 లేదా ఆ కింద) పాత చిత్రణ ప్రకారం ఖాళీ d ఆర్బిటాళ్లు వాడి 8 కంటే ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్లు కలిగి ఉంటుంది | PCl₅, SF₆, IF₇, H₂SO₄, ClF₃ | 10 (PCl₅ లో P), 12 (SF₆ లో S), 14 (IF₇ లో I) |
పీరియడ్ 2 మూలకాలకు (B నుంచి F) 2s, 2p ఆర్బిటాళ్లు మాత్రమే ఉంటాయి. అవి ఎప్పటికీ 8 కంటే ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్లను ఉంచుకోలేవు. అందుకే NCl₅, OF₄ ఉండవు; PCl₅, SF₄ ఉంటాయి.
అష్టక సిద్ధాంతం ఇతర పరిమితులు:
ఉత్కృష్ట వాయువులు సమ్మేళనాలు ఏర్పరుస్తాయి: XeF₂, XeF₄, XeF₆, XeO₃, KrF₂. వాటి అష్టకం ఇప్పటికే పూర్తి, కాబట్టి ఇవి ఎందుకు ఏర్పడతాయో ఈ సిద్ధాంతం చెప్పలేదు.
అణువు ఆకృతి గురించి ఇది ఏమీ చెప్పదు.
శక్తి పరంగా బంధాలు ఎందుకు ఏర్పడతాయో, కొన్ని బంధాలు ఇతరుల కంటే ఎందుకు బలంగా ఉంటాయో ఇది వివరించదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.8: (i) BCl₃ (ii) PF₅ (iii) SF₄ (iv) XeF₂ లలో కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లను లెక్కించండి. ఏవి అష్టక నియమాన్ని పాటిస్తాయో చెప్పండి.
సాధన: (i) B 3 బంధాలు, ఒంటరి జంట లేదు: 6 ఎలక్ట్రాన్లు, అసంపూర్ణ అష్టకం. (ii) P 5 బంధాలు: 10 ఎలక్ట్రాన్లు, విస్తరించిన అష్టకం. (iii) S 4 బంధాలు ఏర్పరిచి 1 ఒంటరి జంట ఉంచుకుంటుంది (6 − 4 = 2 బంధరహిత ఎలక్ట్రాన్లు): 8 + 2 = 10, విస్తరించిన అష్టకం. (iv) Xe 2 బంధాలు ఏర్పరిచి 3 ఒంటరి జంటలు ఉంచుకుంటుంది (8 − 2 = 6 బంధరహిత ఎలక్ట్రాన్లు): 4 + 6 = 10, విస్తరించిన అష్టకం. ఏదీ అష్టక నియమాన్ని పాటించదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.9 (NEET-కఠినం): సల్ఫేట్ అయాన్ను (I) నాలుగు S–O ఏక బంధాలతో, లేదా (II) రెండు S=O, రెండు S–O బంధాలతో గీయవచ్చు. ప్రతిదానిలో S పై ఫార్మల్ ఆవేశం కనుక్కొని, ఫార్మల్ ఆవేశం ఏ నిర్మాణాన్ని ఇష్టపడుతుందో చెప్పండి.
సాధన: నిర్మాణం I: S కు 4 బంధాలు, ఒంటరి జంట లేదు: 6 − 0 − 8/2 = +2. ప్రతి O పై −1; మొత్తం = +2 − 4 = −2. నిర్మాణం II: S కు 6 బంధాలు: 6 − 0 − 12/2 = 0. రెండు ద్వి బంధ O లపై 0, రెండు ఏక బంధ O లపై −1 చొప్పున; మొత్తం −2. నిర్మాణం II లో ఫార్మల్ ఆవేశాలు తక్కువ, కాబట్టి S కు 12 ఎలక్ట్రాన్లు వచ్చినా ఫార్మల్ ఆవేశ నియమం దాన్నే ఇష్టపడుతుంది. (ఆధునిక గణనల ప్రకారం నిజమైన బంధం ఎక్కువగా ధ్రువ ఏక బంధాలే; NEET ఫార్మల్ ఆవేశ వాదననే అనుసరిస్తుంది.)
త్వరిత పునశ్చరణ
కోసెల్: ఎలక్ట్రాన్ బదిలీ ద్వారా బంధం; ఉత్కృష్ట వాయు విన్యాసాలున్న అయాన్లు స్థిర విద్యుత్ ఆకర్షణతో కలిసి ఉంటాయి.
లూయిస్: ఎలక్ట్రాన్ జంటలను పంచుకోవడం ద్వారా బంధం; ప్రతి పంచుకున్న జంట రెండు పరమాణువులకూ లెక్కకు వస్తుంది.
సంయోజక ఎలక్ట్రాన్ల లెక్క: ప్రతి ఋణావేశానికి ఒకటి కలపండి, ప్రతి ధనావేశానికి ఒకటి తీసివేయండి.
ఫార్మల్ ఆవేశం = V − L − B/2. ఫార్మల్ ఆవేశాల మొత్తం జాతి మొత్తం ఆవేశానికి సమానం.
ఉత్తమ నిర్మాణం: అతి తక్కువ ఫార్మల్ ఆవేశాలు, ఋణావేశం ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక పరమాణువుపై.
సమన్వయ బంధం: రెండు ఎలక్ట్రాన్లూ ఒకే పరమాణువు నుంచి; ఏర్పడ్డాక వేరుగా గుర్తించలేం (NH₄⁺ లో నాలుగు ఒకేలాంటి N–H బంధాలు).
మినహాయింపులు: అసంపూర్ణ అష్టకం (BF₃, BeCl₂), బేసి ఎలక్ట్రాన్ (NO, NO₂, ClO₂), విస్తరించిన అష్టకం (PCl₅, SF₆, IF₇). పీరియడ్ 2 పరమాణువులు ఎప్పుడూ విస్తరించవు.
ఉత్కృష్ట వాయు సమ్మేళనాల విషయంలో అష్టక సిద్ధాంతం విఫలమవుతుంది; ఆకృతి లేదా బంధ శక్తి గురించి ఏమీ చెప్పదు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు లెక్కించేటప్పుడు అయాన్ ఆవేశానికి ఎలక్ట్రాన్లు కలపడం లేదా తీసివేయడం మర్చిపోవడం.
ఫార్మల్ ఆవేశ సూత్రంలో ఒంటరి జంట ఎలక్ట్రాన్లను సగంగా లెక్కించడం. ఒంటరి జంట ఎలక్ట్రాన్లు పూర్తిగా (L) లెక్కకు వస్తాయి; బంధ ఎలక్ట్రాన్లను మాత్రమే సగం చేస్తాం.
ఫార్మల్ ఆవేశాన్ని పరమాణువుపై నిజమైన ఆవేశంగా భావించడం. CO లో C పై −1 ఫార్మల్ ఆవేశం ఉన్నా, నిజమైన ద్విధ్రువం చాలా చిన్నది.
SF₄ కు 4 బంధాలు ఉన్నాయి కాబట్టి అష్టకం పాటిస్తుందని చెప్పడం. ఒంటరి జంటను కూడా లెక్కించండి: S కు 10 ఎలక్ట్రాన్లు.
బేసి ఎలక్ట్రాన్ జాతులను గమనించకపోవడం. మొత్తం సంయోజక లెక్క బేసి అవుతుందో లేదో ఎప్పుడూ చూడండి (NO₂ = 17, ClO₂ = 19).
ప్రశ్న అణువులోని మొత్తం ఒంటరి జంటలను అడిగినప్పుడు కేంద్ర పరమాణువుపై ఉన్నవి మాత్రమే లెక్కించడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. P లూయిస్ సంకేతంలో P చుట్టూ ఎన్ని చుక్కలు ఉంటాయి? (a) 3 (b) 5 (c) 15 (d) 7
2. కోసెల్ ఎలక్ట్రాన్ బదిలీ నమూనా దేనిలోని బంధాన్ని ఉత్తమంగా వివరిస్తుంది? (a) MgCl₂ (b) Cl₂ (c) CH₄ (d) NH₃
3. CO₃²⁻ లోని మొత్తం సంయోజక ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 22 (b) 26 (c) 24 (d) 30
4. కేంద్ర పరమాణువుకు అసంపూర్ణ అష్టకం ఉన్నది (a) NH₃ (b) H₂O (c) CCl₄ (d) BCl₃
5. కిందివాటిలో బేసి ఎలక్ట్రాన్ అణువు ఏది? (a) NO₂ (b) N₂O₄ (c) CO₂ (d) SO₂
6. H₂O లో ఆక్సిజన్పై ఉన్న ఒంటరి జంటల సంఖ్య (a) 0 (b) 1 (c) 2 (d) 3
7. V = స్వేచ్ఛా పరమాణువు సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు, L = బంధరహిత ఎలక్ట్రాన్లు, B = బంధ ఎలక్ట్రాన్లు అయితే, ఫార్మల్ ఆవేశం దేనికి సమానం? (a) V − L + B/2 (b) V − L − B/2 (c) V + L − B/2 (d) V − B − L/2
8. సమన్వయ బంధం ఉన్నది (a) CH₄ (b) H₂O (c) NH₃ (d) NH₄⁺
9. ఏ అణువు విస్తరించిన అష్టకాన్ని చూపిస్తుంది? (a) SF₆ (b) CF₄ (c) OF₂ (d) NF₃
10. MgO ఏర్పడేటప్పుడు ప్రతి Mg పరమాణువు కోల్పోయే ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 1 (b) 3 (c) 2 (d) 0
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ఓజోన్ లూయిస్ నిర్మాణం O=O–O లో కేంద్ర O పరమాణువుపై ఫార్మల్ ఆవేశం (a) 0 (b) −1 (c) +2 (d) +1
12. త్రి బంధం, ప్రతి పరమాణువుపై ఒక ఒంటరి జంట ఉన్న CO లూయిస్ నిర్మాణంలో కార్బన్పై ఫార్మల్ ఆవేశం (a) 0 (b) −1 (c) +1 (d) −2
13. NO₃⁻ యొక్క ఏ ఒక్క లూయిస్ నిర్మాణంలోనైనా N పై ఫార్మల్ ఆవేశం (a) +1 (b) 0 (c) −1 (d) +2
14. SF₆ లో S చుట్టూ ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 8 (b) 10 (c) 12 (d) 14
15. ప్రతి పరమాణువూ అష్టక నియమాన్ని పాటించేది (a) BF₃ (b) PCl₅ (c) NO (d) CCl₄
16. ఒక ClF₃ అణువులోని మొత్తం ఒంటరి జంటల సంఖ్య (a) 9 (b) 11 (c) 13 (d) 2
17. రెండు S=O, రెండు S–OH బంధాలున్న H₂SO₄ నిర్మాణంలో S చుట్టూ ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 12 (b) 8 (c) 10 (d) 6
18. CO₂ లో ఉన్నన్ని మొత్తం సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న అయాన్ ఏది? (a) NO₂⁻ (b) NO₃⁻ (c) N₃⁻ (d) O₃
19. N₂O నిర్మాణం N=N=O (చివరి N పై రెండు ఒంటరి జంటలు, కేంద్ర N పై లేవు, O పై రెండు) లో చివరి N, కేంద్ర N, O లపై ఫార్మల్ ఆవేశాలు (a) 0, +1, −1 (b) −1, +1, 0 (c) 0, 0, 0 (d) +1, −1, 0
20. ఏ జాతికి బేసి సంఖ్యలో సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి? (a) CN⁻ (b) NO⁺ (c) O₂²⁻ (d) ClO₂
21. SO₄²⁻ ను నాలుగు S–O ఏక బంధాలతో గీస్తే, S పై ఫార్మల్ ఆవేశం (a) 0 (b) +1 (c) +2 (d) −2
22. BF₃, NH₃ ల మధ్య ఏర్పడే సంకలన ఉత్పన్నంలో కొత్త బంధంలోని ఎలక్ట్రాన్ జంటను ఇచ్చేది (a) N (b) B (c) F (d) H
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఉత్తమ లూయిస్ నిర్మాణంలో ప్రతి పరమాణువుపై సున్నా ఫార్మల్ ఆవేశం ఉన్నది (a) CO (b) HCN (c) O₃ (d) NO₂⁻
24. కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ సరిగ్గా 10 ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నది (a) SF₆ (b) BeCl₂ (c) BF₃ (d) PCl₅
25. NO సాధారణ లూయిస్ నిర్మాణంలో (N=O, N పై ఒక ఒంటరి జంట, ఒక జతకూడని ఎలక్ట్రాన్; O పై రెండు ఒంటరి జంటలు) N చుట్టూ ఉన్న సంయోజక ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 8 (b) 6 (c) 7 (d) 5
26. సైనేట్ అయాన్ (OCN⁻) యొక్క ఏ లూయిస్ నిర్మాణం అత్యధికంగా దోహదపడుతుంది? (a) ⁻O–C≡N (b) O=C=N⁻ (c) ⁺O≡C–N²⁻ (d) మూడూ సమానంగా దోహదపడతాయి
27. ఒక XeF₄ అణువులోని మొత్తం ఒంటరి జంటల సంఖ్య (a) 12 (b) 2 (c) 16 (d) 14
28. ఏ జాతిలో కేంద్ర పరమాణువుకు అష్టకం, +1 ఫార్మల్ ఆవేశం ఉంటాయి? (a) CH₄ (b) NH₄⁺ (c) BF₄⁻ (d) H₂O
29. ప్రతిపాదన (A): BF₃, NH₃ నుంచి ఒంటరి జంటను సులభంగా స్వీకరిస్తుంది.
కారణం (R): BF₃ లోని బోరాన్ సంయోజక కక్ష్యలో ఆరు ఎలక్ట్రాన్లే ఉన్నాయి.
(a) రెండూ సరైనవే, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవే, కానీ R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: O=C=O లో ప్రతి పరమాణువుపై ఫార్మల్ ఆవేశం సున్నా.
వాక్యం II: లూయిస్ నిర్మాణంలోని ఫార్మల్ ఆవేశాలు పరమాణువులపై ఉండే నిజమైన పాక్షిక ఆవేశాలే.
(a) రెండూ సరైనవే (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | P గ్రూపు 15 లో ఉంది: 5 సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 2 | a | Mg 2 e⁻ కోల్పోతుంది, ప్రతి Cl 1 గ్రహిస్తుంది: అయాన్ల ఏర్పాటు. |
| 3 | c | 4 + 18 + 2 = 24. |
| 4 | d | BCl₃ లో B కు 6 ఎలక్ట్రాన్లే ఉన్నాయి. |
| 5 | a | NO₂ లో 5 + 12 = 17 ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 6 | c | O తన 6 ఎలక్ట్రాన్లలో 2 బంధాలకు వాడుతుంది; మిగిలిన 4 = 2 జంటలు. |
| 7 | b | ఒంటరి జంట ఎలక్ట్రాన్లు పూర్తిగా, బంధ ఎలక్ట్రాన్లు సగం లెక్కకు వస్తాయి. |
| 8 | d | N తన ఒంటరి జంటను H⁺ కు దానం చేస్తుంది. |
| 9 | a | SF₆ లో S కు 12 ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 10 | c | Mg, 3s² నుంచి Mg²⁺ గా మారుతుంది. |
| 11 | d | 6 − 2 − 3 = +1. |
| 12 | b | 4 − 2 − 3 = −1. |
| 13 | a | 5 − 0 − 4 = +1. |
| 14 | c | ఆరు S–F బంధాలు = 12 ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 15 | d | C కూ, ప్రతి Cl కూ 8 ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 16 | b | Cl పై 2 + F లపై 3 × 3 = 11. |
| 17 | a | S కు ఆరు బంధాలు = 12 ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 18 | c | N₃⁻: 15 + 1 = 16, CO₂ కు సమానం. |
| 19 | b | చివరి N 5 − 4 − 2, కేంద్ర N 5 − 0 − 4, O 6 − 4 − 2. |
| 20 | d | ClO₂: 7 + 12 = 19. |
| 21 | c | 6 − 0 − 8/2 = +2. |
| 22 | a | NH₃ లోని N కు ఒంటరి జంట ఉంది; B స్వీకరిస్తుంది. |
| 23 | b | H–C≡N: C 4 − 0 − 4 = 0, N 5 − 2 − 3 = 0. |
| 24 | d | ఐదు P–Cl బంధాలు = 10 ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 25 | c | 2 (ఒంటరి జంట) + 1 (జతకూడని) + 4 (ద్వి బంధం) = 7. |
| 26 | a | −1 ఆవేశం అత్యధిక ఋణవిద్యుదాత్మక పరమాణువైన O పై ఉంది. |
| 27 | d | Xe పై 2 + F లపై 4 × 3 = 14. |
| 28 | b | N: 5 − 0 − 4 = +1, 8 ఎలక్ట్రాన్లతో. |
| 29 | a | ఎలక్ట్రాన్ లోపం గల B, N ఒంటరి జంటను స్వీకరిస్తుంది. |
| 30 | c | ఫార్మల్ ఆవేశం లెక్కల కోసం మాత్రమే, నిజమైన ఆవేశం కాదు. |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
తక్కువ శక్తిని చేరుకోవడానికి పరమాణువులు బంధిస్తాయి; విడి పరమాణువుల కంటే బంధిత జంట ఎక్కువ స్థిరమైనది.
కోసెల్: లోహాలు ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతాయి, అలోహాలు గ్రహిస్తాయి, రెండూ ఉత్కృష్ట వాయు విన్యాసాన్ని పొందుతాయి; అయాన్లు స్థిర విద్యుత్ ఆకర్షణతో కలిసి ఉంటాయి (విద్యుత్ సంయోజక బంధం).
విద్యుత్ సంయోజకత = కోల్పోయిన లేదా గ్రహించిన ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (Na⁺: 1, Mg²⁺: 2, O²⁻: 2).
లూయిస్: పరమాణువులు ఎలక్ట్రాన్ జంటలను పంచుకోవచ్చు కూడా; ఒక జంట = ఏక బంధం, రెండు = ద్వి, మూడు = త్రి బంధం.
లూయిస్ సంకేతం సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లను మాత్రమే చుక్కలుగా చూపిస్తుంది; ప్రధాన గ్రూపు మూలకాలకు సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు = గ్రూపు సంఖ్య (గ్రూపులు 1–2) లేదా గ్రూపు సంఖ్య − 10 (గ్రూపులు 13–18).
అయాన్లో మొత్తం సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు: ప్రతి ఋణావేశానికి ఒకటి కలపండి, ప్రతి ధనావేశానికి ఒకటి తీసివేయండి.
పంచుకున్న ఎలక్ట్రాన్లు = అష్టకాలకు (H కు ద్వికం) కావలసిన ఎలక్ట్రాన్లు − అందుబాటులో ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లు.
కేంద్ర పరమాణువు సాధారణంగా అతి తక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక పరమాణువు (H ఎప్పుడూ కాదు, F అరుదుగా).
ఫార్మల్ ఆవేశం = V − L − B/2; వాటి మొత్తం జాతి ఆవేశానికి సమానం.
ఉత్తమ లూయిస్ నిర్మాణం: అతి తక్కువ ఫార్మల్ ఆవేశాలు, ఋణావేశం ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక పరమాణువుపై, పక్క పక్కన ఒకే రకం ఆవేశాలు ఉండకూడదు.
సమన్వయ (దాతృ) బంధం: రెండు ఎలక్ట్రాన్లూ ఒకే పరమాణువు నుంచి వస్తాయి (NH₄⁺, H₃O⁺, NH₃→BF₃); ఏర్పడ్డాక ఇతర సమయోజనీయ బంధాలకు సమానం.
అష్టక మినహాయింపులు: అసంపూర్ణ అష్టకం (BeCl₂ 4 e⁻, BF₃ 6 e⁻), బేసి ఎలక్ట్రాన్ జాతులు (NO, NO₂, ClO₂), పీరియడ్ 3 నుంచి విస్తరించిన అష్టకం (PCl₅ 10 e⁻, SF₆ 12 e⁻, IF₇ 14 e⁻).
ఆకృతులు, సాపేక్ష స్థిరత్వం, XeF₂ వంటి ఉత్కృష్ట వాయు సమ్మేళనాలను అష్టక నియమం వివరించలేదు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| జాతి | సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు | కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ ఎలక్ట్రాన్లు | గమనిక |
|---|---|---|---|
| BeCl₂ (వాయువు) | 16 | 4 | అసంపూర్ణ అష్టకం |
| BF₃ | 24 | 6 | అసంపూర్ణ అష్టకం, లూయిస్ ఆమ్లం |
| NO | 11 | — | బేసి ఎలక్ట్రాన్, పరాయస్కాంతం |
| O₃ | 18 | 8 | కేంద్ర O ఫార్మల్ ఆవేశం +1 |
| CO | 10 | C పై 8 | త్రి బంధ నిర్మాణంలో C −1, O +1 |
| PCl₅ | 40 | 10 | విస్తరించిన అష్టకం |
| SF₆ | 48 | 12 | విస్తరించిన అష్టకం |
| SO₄²⁻ | 32 | 8 లేదా 12 | రెండు S=O ఉన్న, S పై సున్నా ఫార్మల్ ఆవేశం ఉన్న నిర్మాణంలో 12 |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
ఫార్మల్ ఆవేశానికి "Very Lazy Boys": V = సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు, వాటినుంచి L = ఒంటరి జంట ఎలక్ట్రాన్లు తీసివేసి, B = బంధ ఎలక్ట్రాన్లలో సగం తీసివేయండి.
"కావాలి − ఉన్నది = పంచుకోవాలి": నిండిన కక్ష్యలకు కావలసిన ఎలక్ట్రాన్ల నుంచి అందుబాటులో ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లు తీసివేస్తే బంధాలలో పంచుకునే ఎలక్ట్రాన్లు వస్తాయి.
"Babies Born Always Need Nursing Care; Princes Sport eXpensive Ice": మొదటి మూడు పదాలు (Be, B, Al) అసంపూర్ణ అష్టకం; తర్వాత మూడు (NO, NO₂, ClO₂) బేసి ఎలక్ట్రాన్; చివరి నాలుగు (P, S, Xe, I) విస్తరించిన అష్టకం (పీరియడ్ 3, ఆ కింద).
"దాత వడ్డిస్తాడు, గ్రహీత స్వీకరిస్తాడు": సమన్వయ బంధంలో దాత నిండు పళ్ళెం (ఒంటరి జంట) తెస్తాడు; గ్రహీత ఖాళీ ఆర్బిటాల్ తెస్తాడు.
భావనల అనుసంధానం
సంయోజక ఎలక్ట్రాన్ల లెక్కలు, ఉత్కృష్ట వాయు విన్యాసాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 2: పరమాణు నిర్మాణం నుంచి వస్తాయి.
విస్తరించిన అష్టకాలు, ఉత్కృష్ట వాయు సమ్మేళనాలు (XeF₂, XeF₄) రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 10: p-బ్లాక్ మూలకాలలో మళ్లీ వస్తాయి.
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలలో లిగాండ్–లోహ బంధానికి సమన్వయ బంధాలే ఆధారం.
అభ్యాస MCQs: అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (జాతి) ని జాబితా II (కేంద్ర లేదా బేసి పరమాణువు అష్టక స్థితి) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. BCl₃ · B. NO₂ · C. SF₆ · D. CCl₄
జాబితా II: (i) విస్తరించిన అష్టకం · (ii) అసంపూర్ణ అష్టకం · (iii) అష్టకాన్ని పాటిస్తుంది · (iv) బేసి ఎలక్ట్రాన్ జాతి
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
32. జాబితా I (అణువు) ని జాబితా II (కేంద్ర పరమాణువుపై ఒంటరి జంటలు) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. H₂O · B. NH₃ · C. CH₄ · D. XeF₂
జాబితా II: (i) 0 · (ii) 1 · (iii) 2 · (iv) 3
(a) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
33. జాబితా I (జాతి) ని జాబితా II (లూయిస్ నిర్మాణంలో వాడిన మొత్తం సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. CN⁻ · B. SO₄²⁻ · C. NO₂⁺ · D. ClO₃⁻
జాబితా II: (i) 16 · (ii) 10 · (iii) 26 · (iv) 32
(a) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
34. జాబితా I (సమ్మేళనం) ని జాబితా II (ఉన్న బంధాలు) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. NaCl · B. NH₄Cl · C. H₂ · D. HCl (వాయువు)
జాబితా II: (i) అయానిక, సమయోజనీయ, సమన్వయ · (ii) అయానిక మాత్రమే · (iii) ధ్రువ సమయోజనీయం మాత్రమే · (iv) అధ్రువ సమయోజనీయం మాత్రమే
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. BF₃ లో బోరాన్ సంయోజక కక్ష్యలో ఆరు ఎలక్ట్రాన్లే ఉన్నాయి.
B. PCl₅ లో ఫాస్ఫరస్ చుట్టూ పది ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి.
C. NO లో బేసి సంఖ్యలో ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి.
D. H₂S లో సల్ఫర్కు విస్తరించిన అష్టకం ఉంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. ఓజోన్ లూయిస్ నిర్మాణం O=O–O కు సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. కేంద్ర O పై ఫార్మల్ ఆవేశం +1.
B. ఏక బంధంతో కలిసిన చివరి O పై ఫార్మల్ ఆవేశం −1.
C. ఫార్మల్ ఆవేశాల మొత్తం సున్నా.
D. ద్వి బంధంతో కలిసిన చివరి O పై ఫార్మల్ ఆవేశం −1.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
37. సమన్వయ బంధాల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. NH₄⁺ లో సమన్వయ N–H బంధాన్ని మిగతా మూడింటి నుంచి వేరుగా గుర్తించలేం.
B. దాత పరమాణువుకు ఒంటరి జంట ఉండాలి.
C. H₃N→BF₃ సంకలన ఉత్పన్నంలో BF₃ దాత.
D. H₃O⁺ లో ఆక్సిజన్పై +1 ఫార్మల్ ఆవేశం ఉంటుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. కోసెల్ విధానం గురించిన ఈ వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఇది NaCl, MgO ఏర్పాటును వివరిస్తుంది.
B. ఇది నిండిన బాహ్య కక్ష్య (ns²np⁶) ను స్థిరమైన అమరికగా భావిస్తుంది.
C. ఇది H₂ అణువులోని బంధాన్ని వివరిస్తుంది.
D. విద్యుత్ సంయోజకత కోల్పోయిన లేదా గ్రహించిన ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్యకు సమానం.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) నాలుగు (d) మూడు
39. నాలుగు జాతులలో కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్యను పట్టిక ఇస్తుంది.
| జాతి | కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ ఎలక్ట్రాన్లు |
|---|---|
| P: BeCl₂ (వాయువు) | 4 |
| Q: AlCl₃ (మోనోమర్) | 6 |
| R: XeF₄ | 12 |
| S: SiF₄ | 8 |
ఏ జాతులు కేంద్ర పరమాణువు వద్ద అష్టక నియమాన్ని పాటిస్తాయి? (a) P, S (b) S మాత్రమే (c) Q, S (d) R, S
40. N₂O యొక్క రెండు లూయిస్ నిర్మాణాలను పోలుస్తున్నారు. నిర్మాణం I: N=N=O, ఫార్మల్ ఆవేశాలు −1, +1, 0 (ఎడమ నుంచి కుడికి). నిర్మాణం II: N≡N–O, ఫార్మల్ ఆవేశాలు 0, +1, −1. ఏ వాక్యం సరైనది? (a) O పై సున్నా ఆవేశం ఉండడం వల్ల నిర్మాణం I కు ప్రాధాన్యం (b) రెండూ సరిగ్గా సమానంగా దోహదపడతాయి (c) ఏదీ అష్టక నియమాన్ని పాటించదు (d) ఋణావేశం ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక పరమాణువుపై ఉండడం వల్ల నిర్మాణం II కు ప్రాధాన్యం
41. రెండు H పరమాణువుల మధ్య దూరానికి, స్థితిజ శక్తికి మధ్య గ్రాఫ్ సున్నా నుంచి పడిపోయి 74 pm వద్ద −435.8 kJ mol⁻¹ కనిష్ఠానికి చేరుతుంది, తర్వాత ఇంకా తక్కువ దూరాలవద్ద వేగంగా పెరుగుతుంది. ఏ అర్థం సరైనది? (a) బంధ దైర్ఘ్యం 74 pm, బంధ వియోజన ఎంథాల్పీ 435.8 kJ mol⁻¹ (b) శక్తి సున్నా అయిన దూరమే బంధ దైర్ఘ్యం (c) 74 pm కంటే తక్కువ దూరంలో వికర్షణ కంటే ఆకర్షణ ఎక్కువ (d) బంధ ఎంథాల్పీని సున్నా దూరం వద్ద చదువుతారు
Q42–Q43 కు సన్నివేశం: ఒక విద్యార్థి సల్ఫేట్ అయాన్కు రెండు లూయిస్ నిర్మాణాలు గీసాడు. నిర్మాణం X లో సల్ఫర్ నాలుగు S–O ఏక బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది, ప్రతి O పై మూడు ఒంటరి జంటలు. నిర్మాణం Y లో సల్ఫర్ రెండు S=O ద్వి బంధాలు, రెండు S–O ఏక బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది; ప్రతి ఏక బంధ O పై మూడు ఒంటరి జంటలు.
42. నిర్మాణం X లో సల్ఫర్పై ఫార్మల్ ఆవేశం ఎంత? (a) 0 (b) +1 (c) +2 (d) −2
43. నిర్మాణం Y లో సల్ఫర్పై ఫార్మల్ ఆవేశం, దాని చుట్టూ ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 0, 12 (b) +2, 8 (c) 0, 8 (d) +1, 10
44. కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ సరిగ్గా 10 ఎలక్ట్రాన్లు, దానిపై సరిగ్గా రెండు ఒంటరి జంటలు ఉన్న జాతి ఏది? (a) SF₄ (b) XeF₄ (c) XeF₂ (d) ClF₃
45. సైనేట్ అయాన్ OCN⁻ యొక్క అత్యంత ఇష్టమైన లూయిస్ నిర్మాణంలో ఆక్సిజన్పై ఫార్మల్ ఆవేశం (a) 0 (b) −1 (c) +1 (d) −2
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | BCl₃ 6 e⁻; NO₂ బేసి (17 e⁻); SF₆ 12 e⁻; CCl₄ 8 e⁻ |
| 32 | b | H₂O 2, NH₃ 1, CH₄ 0, XeF₂ 3 ఒంటరి జంటలు |
| 33 | b | CN⁻ 4+5+1 = 10; SO₄²⁻ 6+24+2 = 32; NO₂⁺ 5+12−1 = 16; ClO₃⁻ 7+18+1 = 26 |
| 34 | a | NH₄Cl లో N–H సమయోజనీయ, ఒక సమన్వయ N→H, అయానిక NH₄⁺ Cl⁻ ఉన్నాయి |
| 35 | c | A, B, C సరైనవి; H₂S లో S కు సాధారణ అష్టకమే |
| 36 | d | కేంద్ర O 6−2−3 = +1; ఏక బంధ O 6−6−1 = −1; ద్వి బంధ O 6−4−2 = 0 |
| 37 | b | BF₃ గ్రహీత, దాత కాదు |
| 38 | d | A, B, D సరైనవి; H₂ కు పంచుకోవడం అవసరం, కోసెల్ దాన్ని వివరించలేడు |
| 39 | b | SiF₄ కు మాత్రమే 8; BeCl₂, AlCl₃ లకు తక్కువ, XeF₄ విస్తరించినది |
| 40 | d | ఆవేశాల పరిమాణం ఒకటే; ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక O పై −1 ఉన్నది గెలుస్తుంది |
| 41 | a | వక్రం కనిష్ఠం బంధ దైర్ఘ్యాన్ని, లోతు బంధ ఎంథాల్పీని ఇస్తాయి |
| 42 | c | S: 6 − 0 − 8/2 = +2 |
| 43 | a | S: 6 − 0 − 12/2 = 0, ఆరు బంధాలు = 12 ఎలక్ట్రాన్లు |
| 44 | d | ClF₃: 3 బంధ జంటలు + 2 ఒంటరి జంటలు = 10 e⁻; SF₄ కు 1 lp, XeF₂ కు 3 lp, XeF₄ కు 12 e⁻ |
| 45 | b | [O–C≡N]⁻ లో −1 అత్యధిక ఋణవిద్యుదాత్మక పరమాణువైన O పై ఉంటుంది |