అధ్యాయం 6: రెజోనెన్స్, బంధ పరామితులు (Resonance and Bond Parameters)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
నాలుగు బంధ పరామితులు: బంధ దైర్ఘ్యం, బంధ కోణం, బంధ ఎంథాల్పీ, బంధ క్రమం.
బంధ క్రమం బంధ దైర్ఘ్యంతో, బంధ ఎంథాల్పీతో ఎలా సంబంధించి ఉంటుంది.
సమయోజనీయ, వాండర్ వాల్స్ వ్యాసార్ధాలు.
రెజోనెన్స్: కానానికల్ నిర్మాణాలు, రెజోనెన్స్ సంకరం, రెజోనెన్స్ శక్తి.
రెజోనెన్స్ జాతుల్లో భిన్న బంధ క్రమాలను కనుక్కోవడం, బంధ దైర్ఘ్యాలను క్రమపరచడం.
6.1 బంధ దైర్ఘ్యం
బంధ దైర్ఘ్యం (Bond length) అంటే బంధితమైన రెండు పరమాణువుల కేంద్రకాల మధ్య సమతుల్య దూరం. దీన్ని X-కిరణ లేదా ఎలక్ట్రాన్ వివర్తనం, వర్ణపటలాల ద్వారా కొలుస్తారు. సమయోజనీయ బంధంలో ఇది రెండు పరమాణువుల సమయోజనీయ వ్యాసార్ధాల మొత్తానికి సమానం.
సమయోజనీయ వ్యాసార్ధం (Covalent radius): ఏక సమయోజనీయ బంధంతో కలిసిన రెండు సమాన పరమాణువుల కేంద్రకాల మధ్య దూరంలో సగం. Cl–Cl 198 pm, కాబట్టి Cl సమయోజనీయ వ్యాసార్ధం 99 pm.
వాండర్ వాల్స్ వ్యాసార్ధం (van der Waals radius): ఘనస్థితిలో పక్కపక్క అణువులకు చెందిన, బంధం లేని రెండు సమాన పరమాణువుల కేంద్రకాల మధ్య దూరంలో సగం. క్లోరిన్కు ఇది సుమారు 180 pm, సమయోజనీయ వ్యాసార్ధం కంటే చాలా ఎక్కువ.
| బంధం | సగటు దైర్ఘ్యం (pm) | బంధం | సగటు దైర్ఘ్యం (pm) |
|---|---|---|---|
| H–H | 74 | C–C | 154 |
| O–H | 96 | C=C | 134 |
| C–H | 107 | C≡C | 120 |
| N≡N | 109 | C–O | 143 |
| C≡N | 116 | C=O | 120 |
| O=O | 121 | C–N | 143 |
రెండు పరమాణువుల మధ్య ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్ జంటలు పంచుకుంటే కేంద్రకాలు అంత గట్టిగా దగ్గరకు లాగబడతాయి. అందుకే దైర్ఘ్యంలో C–C > C=C > C≡C.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: C, Cl ల సమయోజనీయ వ్యాసార్ధాలు 77 pm, 99 pm. C–Cl బంధ దైర్ఘ్యాన్ని అంచనా వేయండి.
సాధన: బంధ దైర్ఘ్యం = 77 + 99 = 176 pm. కొలిచిన విలువ దీనికి దగ్గరగా, సుమారు 177 pm.
6.2 బంధ కోణం
బంధ కోణం (Bond angle) అంటే కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ బంధ ఎలక్ట్రాన్ జంటలు గల ఆర్బిటాళ్ల మధ్య కోణం. ఆచరణలో ఇది కేంద్ర పరమాణువు వద్ద కలిసే రెండు బంధాల మధ్య కోణం; దీన్ని వర్ణపటలాల ద్వారా కొలుస్తారు. బంధ కోణాలు, బంధ దైర్ఘ్యాలతో కలిసి అణువు ఆకృతిని నిర్ణయిస్తాయి (అధ్యాయం 4).
6.3 బంధ ఎంథాల్పీ
బంధ ఎంథాల్పీ (Bond enthalpy) అంటే వాయు స్థితిలో రెండు పరమాణువుల మధ్య ఒక రకమైన బంధాలను ఒక మోల్ తెంచడానికి కావలసిన శక్తి. దీని ప్రమాణం kJ mol⁻¹. బంధ ఎంథాల్పీ ఎక్కువైతే బంధం అంత బలమైనది.
| అణువు | బంధం | బంధ ఎంథాల్పీ (kJ mol⁻¹) |
|---|---|---|
| N₂ | N≡N | 946 |
| O₂ | O=O | 498 |
| H₂ | H–H | 435.8 |
| Cl₂ | Cl–Cl | 243 |
| F₂ | F–F | 155 |
F–F బంధం Cl–Cl కంటే బలహీనమైనది. F పరమాణువులు చాలా చిన్నవి కాబట్టి తక్కువ బంధ దూరంలో వాటి ఒంటరి జంటలు బలంగా వికర్షించుకుంటాయి.
సగటు బంధ ఎంథాల్పీ. బహుపరమాణుక అణువులో ఒకేలాంటి బంధాలను వరుసగా తెంచడానికి వేరేవేరు శక్తులు కావాలి. H₂O లో:
మొదటి H వెళ్లిపోయిన తర్వాత రెండవ O–H బంధం చుట్టూ ఉన్న పరిస్థితి మారుతుంది. అందుకే రసాయన శాస్త్రవేత్తలు సగటు విలువను వాడతారు.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: పై దత్తాంశం నుంచి నీటిలో సగటు O–H బంధ ఎంథాల్పీ కనుక్కోండి.
సాధన: సగటు = (502 + 427) / 2 = 929 / 2 = 464.5 kJ mol⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: బంధ ఎంథాల్పీలు H–H 436, Cl–Cl 243, H–Cl 431 kJ mol⁻¹. H₂(g) + Cl₂(g) → 2HCl(g) కు ΔH అంచనా వేయండి.
సాధన: బంధాలు తెంచడానికి శక్తి = 436 + 243 = 679 kJ. బంధాలు ఏర్పడేటప్పుడు విడుదలయ్యే శక్తి = 2 × 431 = 862 kJ. ΔH = 679 − 862 = −183 kJ. చర్య ఉష్ణమోచకం.
6.4 బంధ క్రమం
లూయిస్ విధానంలో బంధ క్రమం (Bond order) అంటే రెండు పరమాణువుల మధ్య ఉన్న బంధాల సంఖ్య. H₂ బంధ క్రమం 1, O₂ కు 2, N₂ కు 3.
సమ ఎలక్ట్రానిక (Isoelectronic) జాతులకు ఒకే బంధ క్రమం ఉంటుంది. N₂, CO, CN⁻, NO⁺ అన్నిటికీ 14 ఎలక్ట్రాన్లు, బంధ క్రమం 3. F₂, O₂²⁻ రెండింటికీ బంధ క్రమం 1.
బంధ క్రమం పెరిగేకొద్దీ బంధ ఎంథాల్పీ పెరుగుతుంది, బంధ దైర్ఘ్యం తగ్గుతుంది.
| బంధ క్రమం పెరుగుతుంది → | బంధ దైర్ఘ్యం | బంధ ఎంథాల్పీ |
|---|---|---|
| C–C (1) → C=C (2) → C≡C (3) | 154 → 134 → 120 pm | పెరుగుతుంది |
| F₂ (1) → O₂ (2) → N₂ (3) | తగ్గుతుంది | 155 → 498 → 946 kJ mol⁻¹ |
6.5 రెజోనెన్స్
కొన్నిసార్లు ఒకే ఒక లూయిస్ నిర్మాణం అణువును సరిగ్గా వర్ణించలేదు. ఓజోన్ దీనికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ. దాని లూయిస్ నిర్మాణంలో ఒక O=O, ఒక O–O ఉంటాయి. దీని ప్రకారం 121 pm, 148 pm అనే రెండు వేరేవేరు బంధ దైర్ఘ్యాలు ఉండాలి. కానీ ప్రయోగంలో రెండు O–O బంధాలూ సమానం, సుమారు 128 pm.
దీనికి సమాధానం రెజోనెన్స్ (అనునాదం, Resonance). ఒకే పరమాణు అమరిక గల రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ లూయిస్ నిర్మాణాలు ఒక అణువును సమానంగా వర్ణిస్తే, నిజమైన అణువు వాటి రెజోనెన్స్ సంకరం (Resonance hybrid). ప్రతి వేరు నిర్మాణాన్ని కానానికల్ నిర్మాణం (Canonical structure) (రెజోనెన్స్ నిర్మాణం) అంటారు. వాటిని రెండు తలల బాణం ↔ తో కలుపుతారు.
కంచర గుర్రం, గాడిదల సంకరం. అది సగం సమయం గుర్రంగా, మిగతా సమయం గాడిదగా ఉండదు. అది ఎప్పుడూ కంచర గుర్రమే. రెజోనెన్స్ సంకరం కూడా అంతే: అణువు కానానికల్ రూపాల మధ్య మారదు. అది ఎప్పుడూ సంకరమే.
కానానికల్ నిర్మాణాల నియమాలు:
అన్ని కానానికల్ నిర్మాణాల్లో కేంద్రకాల స్థానాలు ఒకేలా ఉంటాయి. ఎలక్ట్రాన్లు (π బంధాలు, ఒంటరి జంటలు) మాత్రమే కదులుతాయి.
వాటిలో జతకట్టని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య సమానం.
గణనీయంగా దోహదపడాలంటే వాటి శక్తులు దాదాపు సమానంగా ఉండాలి.
కానానికల్ నిర్మాణాలకు నిజమైన ఉనికి లేదు.
సంకరం ఏ ఒక్క కానానికల్ నిర్మాణం కంటేనైనా తక్కువ శక్తి (ఎక్కువ స్థిరత్వం) కలిగి ఉంటుంది.
రెజోనెన్స్ శక్తి (Resonance energy) అంటే అత్యంత స్థిరమైన కానానికల్ నిర్మాణం శక్తికి, నిజమైన సంకరం శక్తికి మధ్య వ్యత్యాసం. ఇది ఎంత ఎక్కువైతే రెజోనెన్స్ అణువుకు అంత ఎక్కువ స్థిరత్వం ఇస్తుంది.
తెలిసిన ఉదాహరణలు:
| జాతి | ప్రధాన కానానికల్ రూపాల సంఖ్య | బంధ క్రమం (రెజోనెన్స్ బంధం) | పరిశీలన |
|---|---|---|---|
| O₃ | 2 | O–O: 1.5 | రెండు O–O బంధాలూ 128 pm |
| NO₂⁻ | 2 | N–O: 1.5 | N–O బంధాలు సమానం |
| HCOO⁻ | 2 | C–O: 1.5 | C–O బంధాలు సమానం |
| C₆H₆ | 2 (కెకులే) | C–C: 1.5 | అన్ని C–C బంధాలూ 139 pm |
| CO₃²⁻ | 3 | C–O: 1.33 | అన్ని C–O బంధాలూ సమానం |
| NO₃⁻ | 3 | N–O: 1.33 | అన్ని N–O బంధాలూ సమానం |
| SO₄²⁻ | 6 (రెండు S=O తో) | S–O: 1.5 | చతుర్ముఖీయం, అన్ని S–O సమానం |
6.6 రెజోనెన్స్ జాతుల్లో బంధ క్రమం
అనేక కానానికల్ రూపాల్లో వ్యాపించిన సమాన బంధాల సమూహానికి:
అంటే బంధ క్రమం = కేంద్ర పరమాణువుకు, సమాన పరమాణువులకు మధ్య ఉన్న మొత్తం బంధాలు ÷ సమాన పరమాణువుల సంఖ్య. ఇదే ఆలోచనతో ప్రతి సమాన పరమాణువుపై సగటు ఫార్మల్ ఆవేశం కూడా వస్తుంది: వాటిపై వ్యాపించిన మొత్తం ఆవేశం ÷ వాటి సంఖ్య.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: CO₃²⁻ లో C–O బంధ క్రమాన్ని, ప్రతి O పై సగటు ఫార్మల్ ఆవేశాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: ఏ కానానికల్ రూపంలోనైనా ఒక C=O, రెండు C–O ఉంటాయి: 3 O పరమాణువులపై 4 బంధాలు. బంధ క్రమం = 4/3 ≈ 1.33. మొత్తం ఆవేశం −2, 3 O పరమాణువులపై: ఒక్కొక్కదానికి సగటు −2/3.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: O₃ లో O–O బంధ క్రమాన్ని కనుక్కొని, దాని బంధ దైర్ఘ్యం 128 pm ఎందుకు ఉందో వివరించండి.
సాధన: రెండు O–O స్థానాలపై 3 బంధాలు (ఒక ద్వి + ఒక ఏక): 3/2 = 1.5. బంధ క్రమం 1.5 అనేది ఏక బంధం (148 pm), ద్వి బంధం (121 pm) మధ్య ఉంటుంది, కాబట్టి దైర్ఘ్యం కూడా వాటి మధ్యలోనే ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: CO, CO₂, HCOO⁻, CO₃²⁻ లలోని C–O బంధ దైర్ఘ్యాలను ఆరోహణ క్రమంలో అమర్చండి.
సాధన: బంధ క్రమాలు: CO = 3, CO₂ = 2, HCOO⁻ = 1.5, CO₃²⁻ = 1.33. క్రమం ఎక్కువైతే బంధం పొట్టిది. దైర్ఘ్యం ఆరోహణ క్రమం: CO < CO₂ < HCOO⁻ < CO₃²⁻.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: PO₄³⁻, SO₄²⁻, ClO₄⁻ లలో X–O బంధ క్రమాన్ని కనుక్కోండి. వాటి X–O బంధ దైర్ఘ్యాలను క్రమపరచండి.
సాధన: అతి తక్కువ ఫార్మల్ ఆవేశాలు గల నిర్మాణాన్ని వాడండి. PO₄³⁻: ఒక P=O, మూడు P–O⁻, కాబట్టి 5 బంధాలు / 4 = 1.25. SO₄²⁻: రెండు S=O, రెండు S–O⁻, కాబట్టి 6 / 4 = 1.5. ClO₄⁻: మూడు Cl=O, ఒక Cl–O⁻, కాబట్టి 7 / 4 = 1.75. బంధ దైర్ఘ్యం: P–O > S–O > Cl–O.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: N₂, CO, CN⁻, NO⁺ లకు ఒకే బంధ క్రమం ఉందని చూపండి.
సాధన: ఎలక్ట్రాన్లు: N₂ = 14; CO = 6 + 8 = 14; CN⁻ = 6 + 7 + 1 = 14; NO⁺ = 7 + 8 − 1 = 14. అన్నీ సమ ఎలక్ట్రానికాలు. ప్రతిదానిలో ఒక త్రి బంధం, ప్రతి పరమాణువుపై ఒక ఒంటరి జంట: బంధ క్రమం 3.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.9 (NEET కఠినం): అసిటోన్ (CH₃COCH₃), ప్రొపెన్-2-ఓల్ (CH₂=C(OH)CH₃) లను అవే పరమాణువులతో గీయవచ్చు. అవి రెజోనెన్స్ నిర్మాణాలా?
సాధన: కాదు. ఒకదాని నుంచి మరొకదానికి వెళ్లడానికి ఒక H పరమాణువు కార్బన్ నుంచి ఆక్సిజన్కు కదలాలి. కానానికల్ నిర్మాణాల్లో ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే కదలాలి, పరమాణువులు ఎన్నడూ కదలవు. ఇవి రెండు వేర్వేరు సమ్మేళనాలు, ఒకదానికొకటి మారుతాయి (టాటోమర్లు, tautomers); రెజోనెన్స్ రూపాలు కావు.
త్వరిత పునశ్చరణ
బంధ దైర్ఘ్యం = సమయోజనీయ వ్యాసార్ధాల మొత్తం; Cl సమయోజనీయ వ్యాసార్ధం = 99 pm, వాండర్ వాల్స్ వ్యాసార్ధం సుమారు 180 pm.
బంధ ఎంథాల్పీ: వాయు స్థితిలో ఒక మోల్ బంధాలు తెంచడానికి కావలసిన శక్తి; N≡N (946) > O=O (498) > H–H (435.8) > Cl–Cl (243) > F–F (155).
నీటిలో సగటు O–H బంధ ఎంథాల్పీ = 464.5 kJ mol⁻¹.
ఎక్కువ బంధ క్రమం: పొట్టి, బలమైన బంధం. సమ ఎలక్ట్రానిక జాతులకు ఒకే బంధ క్రమం (N₂, CO, CN⁻, NO⁺: 3).
రెజోనెన్స్ సంకరం: ఒకే నిజమైన నిర్మాణం, ఏ కానానికల్ రూపం కంటేనైనా స్థిరమైనది; కానానికల్ రూపాలు ఎలక్ట్రాన్ల స్థానాల్లో మాత్రమే భిన్నంగా ఉంటాయి.
భిన్న బంధ క్రమాలు: O₃ 1.5, CO₃²⁻ 1.33, NO₃⁻ 1.33, బెంజీన్ 1.5, SO₄²⁻ 1.5, PO₄³⁻ 1.25, ClO₄⁻ 1.75.
C–O బంధ దైర్ఘ్యం: CO < CO₂ < HCOO⁻ < CO₃²⁻.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
అణువు కానానికల్ నిర్మాణాల మధ్య మారుతూ ఉంటుందని చెప్పడం. అది ఎన్నడూ మారదు.
టాటోమర్లను రెజోనెన్స్ నిర్మాణాలు అనడం. పరమాణువులు కదిలితే అది రెజోనెన్స్ కాదు.
హాలోజన్ల బంధ ఎంథాల్పీని F₂ > Cl₂ అని క్రమపరచడం. Cl–Cl ఎక్కువ బలమైనది.
భిన్న బంధ క్రమం కనుక్కునేటప్పుడు స్థానానికి బంధాలు కాకుండా మొత్తం నిర్మాణాల సంఖ్యను వాడటం.
బంధ క్రమం, బంధ దైర్ఘ్యం వ్యతిరేక దిశల్లో మారతాయని మరచిపోవడం.
సమయోజనీయ వ్యాసార్ధం, వాండర్ వాల్స్ వ్యాసార్ధం ఒకటే అనుకోవడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. లూయిస్ నిర్మాణం ప్రకారం O₂ లో బంధ క్రమం (a) 1 (b) 3 (c) 2 (d) 1.5
2. బంధ క్రమం పెరిగేకొద్దీ బంధ దైర్ఘ్యం (a) తగ్గుతుంది (b) పెరుగుతుంది (c) మారదు (d) మొదట పెరిగి, తర్వాత తగ్గుతుంది
3. బంధ ఎంథాల్పీ ప్రమాణం (a) pm (b) D (c) kJ (d) kJ mol⁻¹
4. CO₃²⁻ లో C–O బంధ క్రమం (a) 1 (b) 1.33 (c) 1.5 (d) 2
5. ఒక రెజోనెన్స్ సంకరంలోని కానానికల్ నిర్మాణాలు వేరుగా ఉండేది (a) ఎలక్ట్రాన్ల స్థానాల్లో మాత్రమే (b) పరమాణువుల స్థానాల్లో (c) జతకట్టని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్యలో (d) అణు సంకేతంలో
6. O–O ఏక, ద్వి బంధ దైర్ఘ్యాలు 148 pm, 121 pm. O₃ లో O–O బంధ దైర్ఘ్యం (a) 148 pm (b) 121 pm (c) సుమారు 128 pm (d) సుమారు 110 pm
7. Cl–Cl బంధ దైర్ఘ్యం 198 pm అయితే Cl సమయోజనీయ వ్యాసార్ధం (a) 198 pm (b) 396 pm (c) 180 pm (d) 99 pm
8. వీటిలో అత్యధిక బంధ ఎంథాల్పీ గలది (a) H₂ (b) N₂ (c) O₂ (d) F₂
9. N₂ తో సమ ఎలక్ట్రానికమై, అదే బంధ క్రమం గల జాతి ఏది? (a) O₂ (b) NO (c) CO (d) F₂
10. రెజోనెన్స్ సంకరం (a) దాని ఏ కానానికల్ నిర్మాణం కంటేనైనా ఎక్కువ స్థిరమైనది (b) కానానికల్ నిర్మాణాల కంటే తక్కువ స్థిరమైనది (c) కానానికల్ నిర్మాణాల మధ్య వేగంగా మారేది (d) ఒక కానానికల్ నిర్మాణానికి సరిగ్గా సమానమైనది
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. SO₄²⁻ లో (రెండు S=O బంధాలు గల నిర్మాణం వాడి) S–O బంధ క్రమం (a) 1.25 (b) 1.5 (c) 1.75 (d) 2
12. C–O బంధ దైర్ఘ్యం సరైన క్రమం (a) CO > CO₂ > CO₃²⁻ (b) CO₂ > CO > CO₃²⁻ (c) CO₃²⁻ > CO > CO₂ (d) CO₃²⁻ > CO₂ > CO
13. నీటి మొదటి, రెండవ O–H బంధ వియోజన ఎంథాల్పీలు 502, 427 kJ mol⁻¹. సగటు O–H బంధ ఎంథాల్పీ (a) 502 kJ mol⁻¹ (b) 427 kJ mol⁻¹ (c) 464.5 kJ mol⁻¹ (d) 929 kJ mol⁻¹
14. CO₃²⁻ లో ప్రతి ఆక్సిజన్ పరమాణువుపై సగటు ఫార్మల్ ఆవేశం (a) −2/3 (b) −1 (c) −2 (d) −1/3
15. బెంజీన్లో C–C బంధ దైర్ఘ్యం సుమారు (a) 154 pm (b) 139 pm (c) 134 pm (d) 120 pm
16. బంధ ఎంథాల్పీలు: H–H 436, Cl–Cl 243, H–Cl 431 kJ mol⁻¹. H₂ + Cl₂ → 2HCl కు ΔH (a) +183 kJ (b) −248 kJ (c) +248 kJ (d) −183 kJ
17. ఏ జాతి రెజోనెన్స్ను చూపదు? (a) CH₄ (b) O₃ (c) NO₃⁻ (d) C₆H₆
18. NO₂⁻ లో N–O బంధ క్రమం (a) 1 (b) 1.33 (c) 1.5 (d) 2
19. బంధ కోణం అంటే వీటి మధ్య కోణం (a) కేంద్ర పరమాణువుపై రెండు ఒంటరి జంటలు (b) ఒక కేంద్రకం, దాని ఎలక్ట్రాన్లు (c) అణువులోని ఏవైనా రెండు పరమాణువులు (d) కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ బంధ ఎలక్ట్రాన్ జంటలు గల ఆర్బిటాళ్లు
20. C, Cl ల సమయోజనీయ వ్యాసార్ధాలు 77 pm, 99 pm. C–Cl బంధ దైర్ఘ్యం సుమారు (a) 154 pm (b) 176 pm (c) 198 pm (d) 22 pm
21. ఏ జాతికి బంధ క్రమం 3? (a) O₂²⁻ (b) O₂ (c) NO⁺ (d) NO₂⁺
22. క్లోరిన్కు వాండర్ వాల్స్ వ్యాసార్ధం (a) సమయోజనీయ వ్యాసార్ధం కంటే ఎక్కువ (b) సమయోజనీయ వ్యాసార్ధం కంటే తక్కువ (c) సమయోజనీయ వ్యాసార్ధానికి సమానం (d) Cl–Cl బంధ దైర్ఘ్యంలో సగం
స్థాయి 3: సవాలు
23. X–O బంధ దైర్ఘ్యం సరైన క్రమం (a) ClO₄⁻ > SO₄²⁻ > PO₄³⁻ (b) PO₄³⁻ > SO₄²⁻ > ClO₄⁻ (c) SO₄²⁻ > PO₄³⁻ > ClO₄⁻ (d) అన్నీ సమానం
24. ClO₄⁻ లో Cl–O బంధ క్రమం (a) 1.25 (b) 1.5 (c) 2 (d) 1.75
25. ఏ జత ఒకదానికొకటి రెజోనెన్స్ నిర్మాణాలు కావు? (a) బెంజీన్ రెండు కెకులే నిర్మాణాలు (b) O₃ రెండు లూయిస్ నిర్మాణాలు (c) అసిటోన్, ప్రొపెన్-2-ఓల్ (d) CO₃²⁻ మూడు లూయిస్ నిర్మాణాలు
26. ఫార్మేట్ అయాన్ HCOO⁻ లో రెండు C–O బంధాలు (a) సమానం, దైర్ఘ్యం ఏక, ద్వి బంధాల మధ్య ఉంటుంది (b) ఒకటి ఏక, ఒకటి ద్వి (c) రెండూ C=O బంధానికి సమానం (d) రెండూ C–O ఏక బంధానికి సమానం
27. బంధ ఎంథాల్పీ సరైన క్రమం (a) F₂ > O₂ > N₂ (b) O₂ > N₂ > F₂ (c) N₂ > F₂ > O₂ (d) N₂ > O₂ > F₂
28. రెజోనెన్స్ శక్తి అంటే వీటి శక్తుల మధ్య వ్యత్యాసం (a) సంకరం, అతి తక్కువ స్థిరమైన కానానికల్ నిర్మాణం (b) అత్యంత స్థిరమైన కానానికల్ నిర్మాణం, నిజమైన సంకరం (c) ఏర్పడిన అన్ని బంధాలు, తెగిన అన్ని బంధాలు (d) రెండు సాదృశ్యకాలు
29. ప్రతిపాదన (A): O₃ లోని రెండు O–O బంధాలకూ ఒకే దైర్ఘ్యం ఉంటుంది.
కారణం (R): O₃ రెండు సమాన కానానికల్ నిర్మాణాల రెజోనెన్స్ సంకరం.
(a) రెండూ సరైనవే, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవే, కానీ R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: నైట్రేట్ అయాన్ తన మూడు కానానికల్ నిర్మాణాల మధ్య వేగంగా మారుతూ ఉంటుంది.
వాక్యం II: CO₂ లో C–O బంధ క్రమం CO₃²⁻ లో కంటే ఎక్కువ.
(a) రెండూ సరైనవే (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | O=O ద్వి బంధం. |
| 2 | a | ఎక్కువ పంచుకున్న జంటలు కేంద్రకాలను దగ్గరకు లాగుతాయి. |
| 3 | d | ఒక మోల్ బంధాలకు శక్తి. |
| 4 | b | 3 O పై 4 బంధాలు = 1.33. |
| 5 | a | కేంద్రకాలు స్థిరం; ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే కదులుతాయి. |
| 6 | c | బంధ క్రమం 1.5 మధ్యస్థ దైర్ఘ్యాన్ని ఇస్తుంది. |
| 7 | d | 198 pm లో సగం. |
| 8 | b | త్రి బంధం, 946 kJ mol⁻¹. |
| 9 | c | 14 ఎలక్ట్రాన్లు, బంధ క్రమం 3. |
| 10 | a | సంకరం తక్కువ శక్తిలో ఉంటుంది. |
| 11 | b | 4 O పై 6 బంధాలు. |
| 12 | d | బంధ క్రమాలు 1.33 < 2 < 3. |
| 13 | c | (502 + 427)/2. |
| 14 | a | 3 O పై −2 పంచబడింది. |
| 15 | b | 154, 134 pm మధ్య. |
| 16 | d | 679 − 862 = −183. |
| 17 | a | ఏక బంధాలే; కదలడానికి ఒంటరి జంటలు లేవు. |
| 18 | c | 2 O పై 3 బంధాలు. |
| 19 | d | NCERT నిర్వచనం. |
| 20 | b | 77 + 99. |
| 21 | c | NO⁺, N₂ తో సమ ఎలక్ట్రానికం. |
| 22 | a | సుమారు 180 pm vs 99 pm. |
| 23 | b | బంధ క్రమాలు 1.25 < 1.5 < 1.75. |
| 24 | d | 4 O పై 7 బంధాలు. |
| 25 | c | H పరమాణువు కదులుతుంది: టాటోమర్లు. |
| 26 | a | రెండింటికీ బంధ క్రమం 1.5. |
| 27 | d | 946 > 498 > 155. |
| 28 | b | నిర్వచనం. |
| 29 | a | సమాన రూపాలు రెండు బంధాలను సగటు చేస్తాయి. |
| 30 | d | సంకరం ఎన్నడూ మారదు; 2 > 1.33. |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఒకే లూయిస్ నిర్మాణం అణువును వర్ణించలేనప్పుడు అనేక కానానికల్ నిర్మాణాలు రాస్తాం; నిజమైన అణువు వాటి రెజోనెన్స్ సంకరం.
కానానికల్ నిర్మాణాల్లో కేంద్రకాల స్థానాలు, జతకట్టని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య ఒకేలా ఉంటాయి; ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే కదులుతాయి.
సంకరం ఒకే నిజమైన నిర్మాణం, రూపాల మధ్య వేగంగా మారేది కాదు; ఇది ఏ కానానికల్ రూపం కంటేనైనా స్థిరమైనది.
రెజోనెన్స్ శక్తి = అత్యంత స్థిరమైన కానానికల్ రూపం శక్తి − సంకరం నిజ శక్తి.
రెజోనెన్స్ బంధ క్రమం = కేంద్ర పరమాణువు, సమాన పరమాణువుల మధ్య మొత్తం బంధాలు ÷ అలాంటి పరమాణువుల సంఖ్య.
O₃: రెండు O–O బంధాలూ 128 pm, బంధ క్రమం 1.5. CO₃²⁻: మూడు C–O బంధాలూ సమానం, బంధ క్రమం 1.33. బెంజీన్: అన్ని C–C 139 pm, బంధ క్రమం 1.5.
బంధ దైర్ఘ్యం: బంధిత పరమాణువుల కేంద్రకాల మధ్య సమతుల్య దూరం, X-కిరణాలు లేదా వర్ణపటలాలతో కనుగొంటారు; సమయోజనీయ వ్యాసార్ధం సమ పరమాణు బంధంలో దూరంలో సగం.
బంధ కోణం: ఒక పరమాణువు వద్ద రెండు బంధాల మధ్య కోణం.
బంధ ఎంథాల్పీ: వాయు అణువుల్లో ఒక రకమైన బంధాలను ఒక మోల్ తెంచడానికి శక్తి; బహుపరమాణుక అణువులకు సగటు విలువలు వాడతారు.
బంధ క్రమం ↑ → బంధ దైర్ఘ్యం ↓, బంధ ఎంథాల్పీ ↑ (అవే రెండు పరమాణువులకు).
ఒకే బంధ క్రమం, పెద్ద పరమాణువులు → పొడవైన, బలహీనమైన బంధం (దైర్ఘ్యంలో H–I > H–Cl).
నీటిలో O–H: మొదటిది 502 kJ mol⁻¹, రెండవది 427 kJ mol⁻¹; సగటు 464.5 kJ mol⁻¹.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| బంధం | బంధ క్రమం | దైర్ఘ్యం (pm) | బంధ ఎంథాల్పీ (kJ mol⁻¹) |
|---|---|---|---|
| H–H | 1 | 74 | 435.8 |
| C–C | 1 | 154 | సుమారు 348 |
| C=C | 2 | 134 | సుమారు 614 |
| C≡C | 3 | 120 | సుమారు 839 |
| బెంజీన్లో C–C | 1.5 | 139 | — |
| O₃ లో O–O | 1.5 | 128 | — |
| O=O | 2 | 121 | 498 |
| N≡N | 3 | 109 | 946 |
| CO₃²⁻ లో C–O | 1.33 | 129 | — |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"ఎలక్ట్రాన్లు ఆడతాయి, కేంద్రకాలు నిలబడతాయి" (Electrons dance, nuclei stand): రెజోనెన్స్లో ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే కదులుతాయి; పరమాణువులు అక్కడే ఉంటాయి.
"క్రమం పైకి, దైర్ఘ్యం కిందకి, శక్తి పైకి" (Order up, length down, energy up): ఎక్కువ బంధ క్రమం బంధాన్ని పొట్టిదిగా, బలమైనదిగా చేస్తుంది.
"బంధాలు ÷ భాగస్వాములు" (Bonds ÷ Partners): రెజోనెన్స్ బంధ క్రమం = సమాన పరమాణువులకు ఉన్న మొత్తం బంధాలు ÷ ఆ పరమాణువుల సంఖ్య.
"Same Skeleton, Same Spins" (అదే అస్థిపంజరం, అవే స్పిన్లు): ప్రతి కానానికల్ నిర్మాణం పాటించవలసిన నియమాలు: పరమాణు అమరిక ఒకటే, జతకట్టని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య ఒకటే.
భావనల అనుసంధానం
రెజోనెన్స్ రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం – కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలలో మెసోమెరిక్ ప్రభావంగా మారుతుంది.
చర్యా ఎంథాల్పీలను అంచనా వేయడానికి బంధ ఎంథాల్పీలను రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 4: రసాయన ఉష్ణగతిక శాస్త్రంలో వాడతారు.
NO₃⁻, SO₄²⁻, PO₄³⁻ వంటి ఆక్సో ఆనాయాన్ల నిర్మాణాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 10: p-బ్లాక్ మూలకాలలో మళ్లీ వస్తాయి.
అభ్యాస MCQs: అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (జాతిలోని బంధం) ని జాబితా II (బంధ క్రమం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. CO₃²⁻ లో C–O · B. NO₂⁻ లో N–O · C. CO₂ లో C–O · D. CO లో C–O
జాబితా II: (i) 1.33 · (ii) 1.5 · (iii) 2 · (iv) 3
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
32. జాబితా I (బంధం) ని జాబితా II (బంధ దైర్ఘ్యం, pm) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. C–C · B. C=C · C. C≡C · D. H–H
జాబితా II: (i) 74 · (ii) 120 · (iii) 134 · (iv) 154
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
33. జాబితా I (బంధం) ని జాబితా II (బంధ ఎంథాల్పీ, kJ mol⁻¹) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. H–H · B. N≡N · C. O=O · D. Cl–Cl
జాబితా II: (i) 243 · (ii) 435.8 · (iii) 498 · (iv) 946
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
34. జాబితా I (బంధ పరామితి) ని జాబితా II (అర్థం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. బంధ దైర్ఘ్యం · B. బంధ ఎంథాల్పీ · C. బంధ క్రమం · D. బంధ కోణం
జాబితా II: (i) వాయు స్థితిలో ఒక మోల్ బంధాలు తెంచడానికి శక్తి · (ii) ఒక పరమాణువు వద్ద రెండు బంధాల మధ్య కోణం · (iii) రెండు బంధిత కేంద్రకాల మధ్య సమతుల్య దూరం · (iv) రెండు పరమాణువుల మధ్య బంధాల సంఖ్య
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. అన్ని కానానికల్ నిర్మాణాల్లో కేంద్రకాల స్థానాలు ఒకేలా ఉంటాయి.
B. అణువు తన కానానికల్ నిర్మాణాల మధ్య వేగంగా మారుతూ ఉంటుంది.
C. రెజోనెన్స్ సంకరం ఏ కానానికల్ నిర్మాణం కంటేనైనా ఎక్కువ స్థిరమైనది.
D. కానానికల్ నిర్మాణాలు జతకట్టని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్యలో భిన్నంగా ఉండవచ్చు.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. ఓజోన్ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. రెండు O–O బంధాల దైర్ఘ్యం సమానం.
B. O–O బంధ క్రమం 1.5.
C. O–O దైర్ఘ్యం O–O ఏక బంధం, O=O ద్వి బంధం దైర్ఘ్యాల మధ్య ఉంటుంది.
D. ఒక O–O బంధం మరొకదాని కంటే పొడవైనది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
37. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. అవే రెండు పరమాణువులకు, ఎక్కువ బంధ క్రమం పొట్టి బంధాన్ని ఇస్తుంది.
B. అవే రెండు పరమాణువులకు, ఎక్కువ బంధ క్రమం ఎక్కువ బంధ ఎంథాల్పీని ఇస్తుంది.
C. నీటిలోని రెండు O–H బంధాలు ఒకదాని తర్వాత ఒకటి తెగడానికి సరిగ్గా ఒకే శక్తి కావాలి.
D. H–I బంధం H–Cl బంధం కంటే పొడవైనది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
38. బెంజీన్ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఆరు C–C బంధాలూ 139 pm పొడవు.
B. ప్రతి C–C బంధానికి బంధ క్రమం 1.5.
C. నిజమైన బెంజీన్లో ఏక, ద్వి బంధాలు మారిమారి ఉంటాయి.
D. రెండు కెకులే నిర్మాణాలే దాని ప్రధాన కానానికల్ రూపాలు.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) B, C మాత్రమే
39. మూడు జాతుల్లోని N–O బంధాలను పట్టిక లెక్కిస్తుంది.
| జాతి | సమాన N–O బంధాలు | N, O మధ్య మొత్తం బంధాలు |
|---|---|---|
| NO₂⁻ | 2 | 3 |
| NO₃⁻ | 3 | 4 |
| NO₂⁺ | 2 | 4 |
N–O బంధ దైర్ఘ్యం సరైన క్రమం (a) NO₂⁺ > NO₂⁻ > NO₃⁻ (b) NO₂⁻ > NO₃⁻ > NO₂⁺ (c) NO₃⁻ > NO₂⁻ > NO₂⁺ (d) అన్నీ సమానం
40. కార్బన్–కార్బన్ బంధాలకు బంధ ఎంథాల్పీ (y) vs బంధ క్రమం (x) గ్రాఫ్ (1, 348), (2, 614), (3, 839) kJ mol⁻¹ బిందువుల గుండా వెళుతుంది. ఏ నిర్ధారణ సరైనది? (a) బంధ క్రమంతో బంధ ఎంథాల్పీ పెరుగుతుంది, కానీ ఒక C=C బంధం రెండు C–C బంధాల కంటే బలహీనమైనది (b) π బంధం σ బంధం కంటే బలమైనది (c) బంధ క్రమం రెట్టింపు అయితే బంధ ఎంథాల్పీ రెట్టింపు అవుతుంది (d) బంధ క్రమం పెరిగేకొద్దీ బంధ ఎంథాల్పీ తగ్గుతుంది
41. నీటి మొదటి O–H బంధం తెంచడానికి 502 kJ mol⁻¹, OH రాడికల్లోని O–H బంధం తెంచడానికి 427 kJ mol⁻¹ కావాలి. నీటిలో సగటు O–H బంధ ఎంథాల్పీ (a) 929 kJ mol⁻¹ (b) 75 kJ mol⁻¹ (c) 427 kJ mol⁻¹ (d) 464.5 kJ mol⁻¹
Q42–Q43 కు సన్నివేశం: కార్బోనేట్ అయాన్ను మూడు కానానికల్ నిర్మాణాలుగా గీస్తారు. ప్రతి దానిలో ఒక O, C తో ద్వి బంధంతో ఉంటుంది; రెండు O పరమాణువులు ఏక బంధం, ఋణ ఆవేశంతో ఉంటాయి. X-కిరణ దత్తాంశం మూడు సమాన C–O బంధాలను (129 pm) చూపిస్తుంది; ఇది సాధారణ C–O (143 pm), C=O (121 pm) దైర్ఘ్యాల మధ్య ఉంటుంది.
42. కార్బోనేట్ అయాన్లో C–O బంధ క్రమం (a) 1 (b) 1.5 (c) 2 (d) 1.33
43. సంకరంలో ప్రతి ఆక్సిజన్పై సగటు ఫార్మల్ ఆవేశం (a) −1 (b) −2/3 (c) 0 (d) −2
44. C–O బంధ దైర్ఘ్యం సరైన క్రమం (a) CH₃OH > CO₃²⁻ > CO₂ > CO (b) CO > CO₂ > CO₃²⁻ > CH₃OH (c) CO₃²⁻ > CH₃OH > CO₂ > CO (d) CO₂ > CO > CO₃²⁻ > CH₃OH
45. ఇచ్చిన బంధాలకు ఒకే బంధ క్రమం గల జత ఏది? (a) CO₃²⁻ లో C–O, NO₂⁻ లో N–O (b) CO₂ లో C–O, CO లో C–O (c) NO₂⁻ లో N–O, O₃ లో O–O (d) NO₃⁻ లో N–O, NO₂⁻ లో N–O
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | 4/3, 3/2, 2, 3 |
| 32 | d | ఎక్కువ బంధాలు, పొట్టి బంధం; H–H అతి పొట్టిది |
| 33 | a | ప్రామాణిక బంధ ఎంథాల్పీలు |
| 34 | b | నాలుగు బంధ పరామితుల నిర్వచనాలు |
| 35 | b | A, C సరైనవి; మారడం ఉండదు, స్పిన్లు అవే ఉంటాయి |
| 36 | d | ఓజోన్ రెండు O–O బంధాలు ఒకేలాంటివి |
| 37 | c | A, B, D సరైనవి; 502, 427 kJ mol⁻¹ వేరు |
| 38 | b | అన్ని బంధాలూ సమానం; నిజమైన మారిమారి అమరిక లేదు |
| 39 | c | బంధ క్రమాలు 1.33 < 1.5 < 2, కాబట్టి దైర్ఘ్యాలు వ్యతిరేక క్రమంలో |
| 40 | a | 614 అనేది 2 × 348 = 696 కంటే తక్కువ |
| 41 | d | (502 + 427)/2 = 464.5 |
| 42 | d | 3 O పరమాణువులు పంచుకున్న 4 బంధాలు = 4/3 |
| 43 | b | −2 ఆవేశం 3 O పరమాణువులపై వ్యాపిస్తుంది |
| 44 | a | బంధ క్రమాలు 1 < 1.33 < 2 < 3 |
| 45 | c | రెండూ 1.5 |