అధ్యాయం 4: VSEPR సిద్ధాంతం మరియు అణువుల ఆకృతులు (VSEPR Theory and Molecular Shapes)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సంయోజక కక్ష్య ఎలక్ట్రాన్ జంట వికర్షణ (VSEPR) సిద్ధాంతం ప్రతిపాదనలు.
కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ జంటలను (స్టెరిక్ సంఖ్య) త్వరగా ఎలా లెక్కించాలి.
రేఖీయం నుంచి పంచభుజ ద్విపిరమిడల్ వరకు ఆకృతులు, బంధ కోణాల AXₙEₘ పట్టిక.
ఒంటరి జంటలు బంధ కోణాలను ఎందుకు తగ్గిస్తాయి, త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్, అష్టముఖీయ అమరికల్లో ఒంటరి జంటలు ఎక్కడ ఉంటాయి.
NEET అడిగే బంధ కోణ ధోరణులు.
4.1 ఆకృతి సిద్ధాంతం ఎందుకు అవసరం
లూయిస్ నిర్మాణాలు ఏ పరమాణువులు కలిసాయో చెబుతాయి, కానీ అవి చదును బొమ్మలు మాత్రమే. నీరు సరళరేఖ కాదు, అమ్మోనియా చదును కాదు. తాళంలో తాళం చెవి సరిపోయినట్లుగా, ఆకృతియే ధ్రువతను, బాష్పీభవన స్థానాన్ని, అణువులు ఒకదానితో ఒకటి ఎలా సరిపోతాయో నిర్ణయిస్తుంది.
కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ ఎన్ని ఎలక్ట్రాన్ జంటలు ఉన్నాయనే దానిపై ఆకృతి ఆధారపడుతుందని సిడ్విక్, పవెల్ (1940) సూచించారు. నైహోల్మ్, గిలెస్పీ (1957) దీన్ని మెరుగుపరిచి VSEPR సిద్ధాంతంగా తీర్చిదిద్దారు.
4.2 VSEPR సిద్ధాంతం ప్రతిపాదనలు
అణువు ఆకృతి కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ ఉన్న సంయోజక కక్ష్య ఎలక్ట్రాన్ జంటల (బంధిత, బంధరహిత) సంఖ్యపై ఆధారపడుతుంది.
ఎలక్ట్రాన్ మేఘాలు ఋణావేశం గలవి కాబట్టి ఎలక్ట్రాన్ జంటలు ఒకదాన్నొకటి వికర్షించుకుంటాయి.
వికర్షణ కనిష్ఠంగా ఉండేలా జంటలు సాధ్యమైనంత దూరంగా అమరుతాయి.
సంయోజక కక్ష్యను ఒక గోళంగా భావిస్తాం; ఎలక్ట్రాన్ జంటలు దాని ఉపరితలంపై గరిష్ఠ దూరంలో ఉంటాయి.
ద్వి లేదా త్రి బంధాన్ని ఒకే ఎలక్ట్రాన్ డొమెయిన్గా (ఒక "పెద్ద జంట") పరిగణిస్తాం.
ఒకటి కంటే ఎక్కువ రెజోనెన్స్ నిర్మాణాలు ఉంటే, వాటిలో ఏదానికైనా VSEPR వర్తిస్తుంది.
వికర్షణ క్రమం. ఒంటరి జంటను ఒకే కేంద్రకం పట్టుకుంటుంది. కాబట్టి దాని మేఘం ఎక్కువగా వ్యాపించి, ఎక్కువగా తోసుతుంది.
అందువల్ల ఒంటరి జంటలు (lp) బంధిత పరమాణువులను దగ్గరకు నెడతాయి; బంధ కోణాలు ఆదర్శ విలువల కంటే చిన్నవవుతాయి.
మెడల వద్ద కలిపి కట్టిన బెలూన్లను ఊహించుకోండి. రెండు బెలూన్లు వ్యతిరేక దిశల్లో, మూడు చదును త్రిభుజంగా, నాలుగు చతుర్ముఖంగా విస్తరిస్తాయి. మరింత లావుగా ఉన్న బెలూన్ (ఒంటరి జంట) మిగతావాటిని దగ్గరకు నెడుతుంది.
4.3 ఎలక్ట్రాన్ జంటలను లెక్కించడం: స్టెరిక్ సంఖ్య
స్టెరిక్ సంఖ్య (Steric number, SN) అంటే కేంద్ర పరమాణువుపై ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ డొమెయిన్ల సంఖ్య: బంధిత పరమాణువులు + ఒంటరి జంటలు. త్వరిత సూత్రం:
V = కేంద్ర పరమాణువు సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు, M = అనుసంధానమైన ఏకసంయోజక పరమాణువుల సంఖ్య (H లేదా హాలోజన్), c = కాటాయాన్పై ఆవేశం, a = ఆనాయాన్పై ఆవేశం. అనుసంధానమైన ఆక్సిజన్, సల్ఫర్ పరమాణువులు ద్విసంయోజకాలు కాబట్టి వాటిని M లో లెక్కించరు.
తర్వాత: ఒంటరి జంటలు E = SN − కేంద్రానికి బంధించిన పరమాణువుల సంఖ్య.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: (i) NH₃ (ii) H₂O (iii) NH₄⁺ ల స్టెరిక్ సంఖ్య, ఒంటరి జంటలు, ఆకృతి కనుక్కోండి.
సాధన: (i) SN = ½(5 + 3) = 4. మూడు పరమాణువులు బంధితం, కాబట్టి E = 1. చతుర్ముఖీయ అమరిక, త్రికోణీయ పిరమిడల్ ఆకృతి. (ii) SN = ½(6 + 2) = 4. రెండు పరమాణువులు బంధితం, E = 2. వంగిన ఆకృతి. (iii) SN = ½(5 + 4 − 1) = 4. నాలుగు పరమాణువులు బంధితం, E = 0. చతుర్ముఖీయం.
4.4 ఆకృతుల AXₙEₘ పట్టిక
A = కేంద్ర పరమాణువు, X = బంధిత పరమాణువు, E = A పై ఒంటరి జంట. అన్ని జంటల అమరిక ఎలక్ట్రాన్ జ్యామితి (Electron geometry). పరమాణువుల అమరిక మాత్రమే ఆకృతి (Shape).
| SN | రకం | ఎలక్ట్రాన్ జ్యామితి | ఆకృతి | బంధ కోణం (సుమారు) | ఉదాహరణలు |
|---|---|---|---|---|---|
| 2 | AX₂ | రేఖీయం | రేఖీయం | 180° | BeCl₂ (వాయువు), CO₂, HgCl₂ |
| 3 | AX₃ | సమతల త్రికోణీయం | సమతల త్రికోణీయం | 120° | BF₃, SO₃, NO₃⁻, CO₃²⁻ |
| 3 | AX₂E | సమతల త్రికోణీయం | వంగిన (V-ఆకారం) | 120° కంటే తక్కువ (SO₂ 119.5°, O₃ 117°) | SO₂, O₃, NO₂⁻ |
| 4 | AX₄ | చతుర్ముఖీయం | చతుర్ముఖీయం | 109.5° | CH₄, NH₄⁺, SO₄²⁻, ClO₄⁻ |
| 4 | AX₃E | చతుర్ముఖీయం | త్రికోణీయ పిరమిడల్ | 107° (NH₃) | NH₃, PCl₃, ClO₃⁻, SO₃²⁻, H₃O⁺ |
| 4 | AX₂E₂ | చతుర్ముఖీయం | వంగిన (V-ఆకారం) | 104.5° (H₂O) | H₂O, OF₂, NH₂⁻ |
| 5 | AX₅ | త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ | త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ | 120° (మధ్యరేఖీయ), 90° (అక్షీయ–మధ్యరేఖీయ) | PCl₅, PF₅ |
| 5 | AX₄E | త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ | సీ-సా | 120°, 180° కంటే తక్కువ | SF₄, XeO₂F₂ |
| 5 | AX₃E₂ | త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ | T-ఆకారం | 90° కంటే కొంచెం తక్కువ | ClF₃, BrF₃ |
| 5 | AX₂E₃ | త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ | రేఖీయం | 180° | XeF₂, I₃⁻, ICl₂⁻ |
| 6 | AX₆ | అష్టముఖీయం | అష్టముఖీయం | 90° | SF₆, PF₆⁻ |
| 6 | AX₅E | అష్టముఖీయం | చతురస్ర పిరమిడల్ | 90° కంటే కొంచెం తక్కువ | BrF₅, IF₅, XeOF₄ |
| 6 | AX₄E₂ | అష్టముఖీయం | సమతల చతురస్రం | 90° | XeF₄, ICl₄⁻ |
| 7 | AX₇ | పంచభుజ ద్విపిరమిడల్ | పంచభుజ ద్విపిరమిడల్ | 72° (మధ్యరేఖీయ), 90° | IF₇ |

ప్రతి ఎలక్ట్రాన్ అమరికలో ఒంటరి జంటలు (రంగు వేసిన ప్రాంతాలు) స్థానాలను ఆక్రమించి, పరమాణువుల ఆకృతిని చతుర్ముఖీయం నుంచి పిరమిడల్కు, వంగిన ఆకృతికు లేదా అష్టముఖీయం నుంచి చతురస్ర పిరమిడల్కు, సమతల చతురస్రానికి మారుస్తాయి.
ఒంటరి జంటలు ఎక్కడికి వెళతాయి?
త్రికోణీయ ద్విపిరమిడ్ (Trigonal bipyramid, SN = 5): అక్షీయ (axial) స్థానానికి 90° వద్ద మూడు పొరుగు జంటలు ఉంటాయి; మధ్యరేఖీయ (equatorial) స్థానానికి రెండే. కాబట్టి ఒంటరి జంటలు మధ్యరేఖీయ స్థానాలను తీసుకుంటాయి. అందుకే SF₄ సీ-సా (See-saw), ClF₃ T-ఆకారం (T-shaped), XeF₂ రేఖీయం (మూడు మధ్యరేఖీయ ఒంటరి జంటలు, రెండు అక్షీయ F).
అష్టముఖీయం (Octahedron, SN = 6): మొదట అన్ని స్థానాలూ సమానమే. ఒక ఒంటరి జంట చతురస్ర పిరమిడ్ (Square pyramid) ను ఇస్తుంది. రెండవ ఒంటరి జంట మొదటిదానికి ఎదురుగా (trans), 180° వద్ద వెళ్లి సమతల చతురస్రం (Square planar) ఇస్తుంది (XeF₄).
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: SF₄ ఆకృతిని ఊహించి, ఒంటరి జంట ఎక్కడ ఉంటుందో వివరించండి.
సాధన: SN = ½(6 + 4) = 5. నాలుగు F పరమాణువులు, కాబట్టి ఒక ఒంటరి జంట. ఎలక్ట్రాన్ జ్యామితి త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్. ఒంటరి జంట మధ్యరేఖీయ స్థానానికి వెళుతుంది; అక్కడ 90° వద్ద రెండు జంటలే ఎదురవుతాయి. నాలుగు F పరమాణువులు సీ-సా ఆకృతిని (రెండు అక్షీయ, రెండు మధ్యరేఖీయ) ఇస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: ClF₃ ఆకృతిని ఊహించండి.
సాధన: SN = ½(7 + 3) = 5, మూడు F, కాబట్టి రెండు ఒంటరి జంటలు. రెండూ మధ్యరేఖీయ స్థానాలకు వెళతాయి. మూడు F పరమాణువులు (రెండు అక్షీయ, ఒకటి మధ్యరేఖీయ) T-ఆకారాన్ని ఇస్తాయి. ఒంటరి జంటలు అక్షీయ F లను మధ్యరేఖీయ F వైపు కొంచెం నెడతాయి, కాబట్టి F–Cl–F కోణం 90° కంటే కొంచెం తక్కువ (సుమారు 87.5°).
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: XeF₂, I₃⁻ రెండూ రేఖీయమని చూపండి.
సాధన: XeF₂: SN = ½(8 + 2) = 5, రెండు F, మూడు ఒంటరి జంటలు. I₃⁻: కేంద్ర I, SN = ½(7 + 2 + 1) = 5, రెండు I లు అనుసంధానం, మూడు ఒంటరి జంటలు. రెండింటిలోనూ మూడు ఒంటరి జంటలు మధ్యరేఖీయ త్రిభుజాన్ని నింపుతాయి. రెండు బంధిత పరమాణువులు అక్షీయ స్థానాల్లో 180° వద్ద ఉంటాయి. ఆకృతి: రేఖీయం.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: XeF₄, BrF₅ ఆకృతులను ఊహించండి.
సాధన: XeF₄: SN = ½(8 + 4) = 6, నాలుగు F, రెండు ఒంటరి జంటలు. ఒంటరి జంటలు ఒకదానికి ఒకటి trans గా ఉంటాయి. ఆకృతి: సమతల చతురస్రం. BrF₅: SN = ½(7 + 5) = 6, ఐదు F, ఒక ఒంటరి జంట. ఆకృతి: చతురస్ర పిరమిడల్; ఆధారంలోని నాలుగు F లు ఒంటరి జంట నుంచి దూరంగా కొంచెం పైకి వంగుతాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: NO₂⁺, NO₂⁻, NO₃⁻, ClO₃⁻, ClO₄⁻ ఆకృతులను ఊహించండి.
సాధన: ఆక్సిజన్ పరమాణువులను M లో లెక్కించరు.
| జాతి | SN = ½(V + M − c + a) | బంధిత పరమాణువులు | ఒంటరి జంటలు | ఆకృతి |
|---|---|---|---|---|
| NO₂⁺ | ½(5 − 1) = 2 | 2 | 0 | రేఖీయం |
| NO₂⁻ | ½(5 + 1) = 3 | 2 | 1 | వంగిన |
| NO₃⁻ | ½(5 + 1) = 3 | 3 | 0 | సమతల త్రికోణీయం |
| ClO₃⁻ | ½(7 + 1) = 4 | 3 | 1 | త్రికోణీయ పిరమిడల్ |
| ClO₄⁻ | ½(7 + 1) = 4 | 4 | 0 | చతుర్ముఖీయం |
4.5 బంధ కోణ ధోరణులు
ఒంటరి జంటల ప్రభావం. SN = 4 ఉన్నప్పుడు ప్రతి అదనపు ఒంటరి జంట కోణాన్ని ఇంకా తగ్గిస్తుంది.
కేంద్ర పరమాణువు ఋణవిద్యుదాత్మకత ప్రభావం. ఒకే గ్రూపు, ఒకే సంఖ్యలో ఒంటరి జంటలు. ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక కేంద్రం బంధ జంటలను తన దగ్గరకు లాగుతుంది. అప్పుడు బంధ జంటలు ఒకదాన్నొకటి ఎక్కువగా వికర్షించుకుని కోణం పెరుగుతుంది.
బయటి పరమాణువుల ఋణవిద్యుదాత్మకత ప్రభావం. ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక బయటి పరమాణువులు బంధ జంటలను కేంద్రం నుంచి దూరంగా లాగుతాయి. బంధ జంట వికర్షణ తగ్గి కోణం తగ్గుతుంది: NH₃ (107°) > NF₃ (102°).
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: NH₄⁺, NH₃, NH₂⁻ లను H–N–H కోణ అవరోహణ క్రమంలో అమర్చండి.
సాధన: అన్నిటికీ SN = 4. ఒంటరి జంటలు: NH₄⁺ కు 0, NH₃ కు 1, NH₂⁻ కు 2. ఒంటరి జంటలు ఎక్కువైతే కోణం చిన్నది. క్రమం: NH₄⁺ (109.5°) > NH₃ (107°) > NH₂⁻ (సుమారు 104.5°).
సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: XeO₃, XeOF₄, XeO₂F₂ ఆకృతులను కనుక్కోండి.
సాధన: లూయిస్ లెక్క వాడండి. Xe కు 8 సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు. ప్రతి Xe=O, Xe యొక్క 2 ఎలక్ట్రాన్లను వాడుతుంది; ప్రతి Xe–F 1 వాడుతుంది. XeO₃: 8 − 6 = 2, ఒక ఒంటరి జంట; 3 + 1 = 4 డొమెయిన్లు: త్రికోణీయ పిరమిడల్. XeOF₄: 8 − 2 − 4 = 2, ఒక ఒంటరి జంట; 5 + 1 = 6 డొమెయిన్లు: చతురస్ర పిరమిడల్. XeO₂F₂: 8 − 4 − 2 = 2, ఒక ఒంటరి జంట; 4 + 1 = 5 డొమెయిన్లు: సీ-సా.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.9 (NEET-కఠినం): (i) PCl₅ (ii) SF₆ లలో (బంధిత పరమాణువుల మధ్య) ఎన్ని 90° బంధ కోణాలు ఉన్నాయి?
సాధన: (i) PCl₅ లో 2 అక్షీయ Cl లలో ప్రతి ఒక్కటీ 3 మధ్యరేఖీయ Cl లతో 90° చేస్తుంది: 2 × 3 = 6. మధ్యరేఖీయ–మధ్యరేఖీయ కోణాలు 120°, అక్షీయ–అక్షీయ 180°. (ii) SF₆ లో F పరమాణువుల జతలు 15. వాటిలో మూడు జతలు ఎదురెదురుగా (180°). మిగిలిన 12 జతలు 90° వద్ద ఉంటాయి.
4.6 VSEPR పరిమితులు
ఇది ఆకృతులను ఊహిస్తుంది, కానీ బంధాలు ఎందుకు ఏర్పడతాయో, వాటి శక్తులు ఎంతో చెప్పదు.
H₂S, PH₃ లలోని చాలా చిన్న కోణాలను (90° దగ్గర) ఇది పూర్తిగా వివరించదు; ఇవి దాదాపు శుద్ధ p ఆర్బిటాళ్లను వాడతాయని సంయోజకత బంధ సిద్ధాంతం చెబుతుంది.
కొన్ని బరువైన పరమాణు జాతులకు, చాలా పరివర్తన లోహ సంక్లిష్టాలకు ఇది విఫలమవుతుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
జంటలు వికర్షించుకుని వ్యాపిస్తాయి; వికర్షణ: lp–lp > lp–bp > bp–bp.
బహుళ బంధాలు ఒకే డొమెయిన్గా లెక్కకు వస్తాయి.
SN = ½(V + M − c + a); E = SN − బంధిత పరమాణువులు.
SN 2 రేఖీయం, 3 సమతల త్రికోణీయం, 4 చతుర్ముఖీయం, 5 త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్, 6 అష్టముఖీయం, 7 పంచభుజ ద్విపిరమిడల్.
SN 5 లో ఒంటరి జంటలు మధ్యరేఖీయ స్థానాలకు: SF₄ సీ-సా, ClF₃ T-ఆకారం, XeF₂, I₃⁻ రేఖీయం.
SN 6 లో రెండు ఒంటరి జంటలు trans గా: XeF₄, ICl₄⁻ సమతల చతురస్రం; ఒక ఒంటరి జంట చతురస్ర పిరమిడల్ (BrF₅).
కోణ ధోరణులు: CH₄ > NH₃ > H₂O; H₂O > H₂S; NH₃ > PH₃; NH₃ > NF₃.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ఎలక్ట్రాన్ జ్యామితిని, ఆకృతిని కలగలిపి వేయడం. NH₃ ఎలక్ట్రాన్ జ్యామితి చతుర్ముఖీయం, కానీ ఆకృతి త్రికోణీయ పిరమిడల్.
త్రికోణీయ ద్విపిరమిడ్లో ఒంటరి జంటలను అక్షీయ స్థానాల్లో ఉంచడం. అవి ఎప్పుడూ మధ్యరేఖీయ స్థానాలకే వెళతాయి.
స్టెరిక్ సంఖ్య సూత్రం వాడేటప్పుడు O పరమాణువులను M లో లెక్కించడం. ఏకసంయోజక పరమాణువులే లెక్కకు వస్తాయి.
ఒంటరి జంటలు ఉన్నాయని XeF₂ ను వంగినది అనడం. మూడు మధ్యరేఖీయ ఒంటరి జంటలు దాన్ని రేఖీయం చేస్తాయి.
నాలుగు బంధాలు ఉన్నాయని SF₄ ను చతుర్ముఖీయం అనడం. దానికి ఒక ఒంటరి జంట కూడా ఉంది.
H₂S కోణం నీటి లాగా 104.5° దగ్గర ఉంటుందని ఆశించడం. అది సుమారు 92°.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. వాయు BeCl₂ ఆకృతి (a) రేఖీయం (b) వంగిన (c) సమతల త్రికోణీయం (d) చతుర్ముఖీయం
2. CH₄ లో H–C–H బంధ కోణం (a) 90° (b) 120° (c) 109.5° (d) 107°
3. NH₃ ఆకృతి (a) సమతల త్రికోణీయం (b) త్రికోణీయ పిరమిడల్ (c) చతుర్ముఖీయం (d) T-ఆకారం
4. అతి బలమైన వికర్షణ దేని మధ్య ఉంటుంది? (a) రెండు బంధ జంటలు (b) ఒక ఒంటరి జంట, ఒక బంధ జంట (c) అన్ని జంటలు సమానంగా (d) రెండు ఒంటరి జంటలు
5. SF₆ ఆకృతి (a) త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ (b) సమతల చతురస్రం (c) అష్టముఖీయం (d) పంచభుజ ద్విపిరమిడల్
6. BF₃ ఆకృతి (a) సమతల త్రికోణీయం (b) పిరమిడల్ (c) T-ఆకారం (d) రేఖీయం
7. XeF₂ లో Xe పై ఒంటరి జంటల సంఖ్య (a) 0 (b) 1 (c) 2 (d) 3
8. నీటిలో H–O–H కోణం సుమారు (a) 109.5° (b) 104.5° (c) 107° (d) 120°
9. VSEPR సిద్ధాంతంలో ద్వి బంధాన్ని ఇలా పరిగణిస్తారు (a) రెండు వేరేవేరు ఎలక్ట్రాన్ జంటలు (b) ఒక ఒంటరి జంట (c) ఒకే ఎలక్ట్రాన్ డొమెయిన్ (d) ఆకృతిపై ఏ ప్రభావమూ లేనిది
10. PCl₅ ఆకృతి (a) త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ (b) చతురస్ర పిరమిడల్ (c) అష్టముఖీయం (d) సీ-సా
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ClF₃ ఆకృతి (a) సమతల త్రికోణీయం (b) త్రికోణీయ పిరమిడల్ (c) సీ-సా (d) T-ఆకారం
12. SF₄ ఆకృతి (a) చతుర్ముఖీయం (b) సీ-సా (c) సమతల చతురస్రం (d) త్రికోణీయ పిరమిడల్
13. XeF₄ ఆకృతి (a) చతుర్ముఖీయం (b) సీ-సా (c) సమతల చతురస్రం (d) చతురస్ర పిరమిడల్
14. BrF₅ ఆకృతి (a) చతురస్ర పిరమిడల్ (b) త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ (c) అష్టముఖీయం (d) సమతల పంచభుజం
15. ఏ జాతి రేఖీయం? (a) SO₂ (b) H₂O (c) NO₂⁻ (d) I₃⁻
16. ఏ జతకు ఒకే ఆకృతి ఉంది? (a) NH₃, BF₃ (b) CO₂, XeF₂ (c) H₂O, BeCl₂ (d) SF₄, CH₄
17. బంధ కోణ సరైన క్రమం (a) H₂O > NH₃ > CH₄ (b) NH₃ > CH₄ > H₂O (c) CH₄ > NH₃ > H₂O (d) అన్నీ సమానం
18. ClO₃⁻ ఆకృతి (పరమాణువుల అమరిక) (a) త్రికోణీయ పిరమిడల్ (b) సమతల త్రికోణీయం (c) T-ఆకారం (d) చతుర్ముఖీయం
19. ఏ జాతి సమతలంగా ఉంటుంది? (a) NH₃ (b) NO₃⁻ (c) SO₃²⁻ (d) ClO₃⁻
20. SF₄ లో S పై ఉన్న ఒంటరి జంట ఆక్రమించేది (a) అక్షీయ స్థానం (b) చతురస్ర పిరమిడ్ శిఖరం (c) ఏ స్థానమైనా యాదృచ్ఛికంగా (d) మధ్యరేఖీయ స్థానం
21. I₃⁻ లో కేంద్ర అయోడిన్ స్టెరిక్ సంఖ్య (a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 6
22. ఏ అణువులో పక్కపక్క బంధాల మధ్య అన్ని కోణాలూ సరిగ్గా 90°? (a) SF₆ (b) NH₃ (c) H₂S (d) PH₃
స్థాయి 3: సవాలు
23. బంధ కోణ సరైన క్రమం (a) H₂S > H₂O > H₂Se (b) H₂Se > H₂S > H₂O (c) H₂O = H₂S = H₂Se (d) H₂O > H₂S > H₂Se
24. PCl₅ లో 90° Cl–P–Cl కోణాల సంఖ్య (a) 3 (b) 6 (c) 2 (d) 12
25. XeO₂F₂ ఆకృతి (a) సీ-సా (b) సమతల చతురస్రం (c) చతుర్ముఖీయం (d) అష్టముఖీయం
26. H–N–H బంధ కోణ సరైన క్రమం (a) NH₂⁻ > NH₃ > NH₄⁺ (b) NH₃ > NH₄⁺ > NH₂⁻ (c) NH₄⁺ > NH₃ > NH₂⁻ (d) అన్నీ సమానం
27. ఏ జతకు వేరేవేరు ఆకృతులు ఉన్నాయి? (a) BF₃, NO₃⁻ (b) NH₃, BF₃ (c) CH₄, SO₄²⁻ (d) XeF₂, CO₂
28. ఏ జాతి సమతల చతురస్రం? (a) SF₄ (b) CCl₄ (c) XeO₄ (d) ICl₄⁻
29. ప్రతిపాదన (A): ClF₃ లో Cl పై ఉన్న రెండు ఒంటరి జంటలూ మధ్యరేఖీయ స్థానాలను ఆక్రమిస్తాయి.
కారణం (R): త్రికోణీయ ద్విపిరమిడ్లో అక్షీయ స్థానానికి మధ్యరేఖీయ స్థానం కంటే తక్కువ 90° పొరుగు జంటలు ఉంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవే, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవే, కానీ R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: ఒంటరి జంట–బంధ జంట వికర్షణ బంధ జంట–బంధ జంట వికర్షణ కంటే ఎక్కువ కాబట్టి NH₃ లో బంధ కోణం 109.5° కంటే తక్కువ.
వాక్యం II: XeF₄, SF₄ లకు వేరేవేరు ఆకృతులు ఉన్నాయి.
(a) రెండూ సరైనవే (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | SN 2, ఒంటరి జంట లేదు. |
| 2 | c | క్రమ చతుర్ముఖం. |
| 3 | b | SN 4, ఒక ఒంటరి జంట. |
| 4 | d | lp–lp > lp–bp > bp–bp. |
| 5 | c | SN 6, ఒంటరి జంట లేదు. |
| 6 | a | SN 3, ఒంటరి జంట లేదు. |
| 7 | d | 8 − 2 = 6 బంధరహిత ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 8 | b | రెండు ఒంటరి జంటలు కోణాన్ని తగ్గిస్తాయి. |
| 9 | c | బహుళ బంధం ఒకే డొమెయిన్. |
| 10 | a | SN 5, ఒంటరి జంట లేదు. |
| 11 | d | AX₃E₂, ఒంటరి జంటలు మధ్యరేఖీయం. |
| 12 | b | AX₄E, ఒంటరి జంట మధ్యరేఖీయం. |
| 13 | c | AX₄E₂, ఒంటరి జంటలు trans. |
| 14 | a | AX₅E. |
| 15 | d | AX₂E₃. |
| 16 | b | రెండూ రేఖీయం. |
| 17 | c | 109.5° > 107° > 104.5°. |
| 18 | a | AX₃E. |
| 19 | b | AX₃, ఒంటరి జంట లేదు. |
| 20 | d | మధ్యరేఖీయ స్థానానికి 90° వద్ద రెండే పొరుగులు. |
| 21 | c | ½(7 + 2 + 1) = 5. |
| 22 | a | క్రమ అష్టముఖం. |
| 23 | d | గ్రూపులో కిందకు కేంద్ర పరమాణువు ఋణవిద్యుదాత్మకత తగ్గుతుంది. |
| 24 | b | 2 అక్షీయ × 3 మధ్యరేఖీయ = 6. |
| 25 | a | 4 పరమాణువులు + Xe పై 1 ఒంటరి జంట. |
| 26 | c | ఒంటరి జంటలు 0, 1, 2. |
| 27 | b | పిరమిడల్ vs సమతల త్రికోణీయం. |
| 28 | d | AX₄E₂; XeO₄ చతుర్ముఖీయం. |
| 29 | c | R తిరగబడింది: అక్షీయ స్థానానికి మూడు, మధ్యరేఖీయ స్థానానికి రెండు 90° పొరుగులు. |
| 30 | a | సమతల చతురస్రం vs సీ-సా. |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
VSEPR: కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ జంటలు వికర్షణను తగ్గించడానికి సాధ్యమైనంత దూరంగా వ్యాపిస్తాయి.
స్టెరిక్ సంఖ్య (SN) = కేంద్ర పరమాణువుపై బంధ జంటలు (సిగ్మా) + ఒంటరి జంటలు; ద్వి లేదా త్రి బంధం ఒకే ప్రాంతంగా లెక్క.
SN ఎలక్ట్రాన్ జంట జ్యామితిని నిర్ణయిస్తుంది; ఆకృతి పరమాణువులు ఎక్కడ ఉన్నాయో మాత్రమే చెబుతుంది.
వికర్షణ క్రమం: ఒంటరి జంట–ఒంటరి జంట > ఒంటరి జంట–బంధ జంట > బంధ జంట–బంధ జంట.
ఒంటరి జంటలు బంధ కోణాలను తగ్గిస్తాయి: CH₄ 109.5° > NH₃ 107° > H₂O 104.5°.
త్రికోణీయ ద్విపిరమిడ్లో ఒంటరి జంటలు మధ్యరేఖీయ స్థానాలను తీసుకుంటాయి (90° సంపర్కాలు తక్కువ).
అష్టముఖీయంలో రెండు ఒంటరి జంటలు ఎదురెదురుగా (trans) ఉంటాయి; XeF₄ సమతల చతురస్రం.
PCl₅: అక్షీయ బంధాలు మధ్యరేఖీయ బంధాల కంటే పొడవైనవి.
గ్రూపులో కిందకు హైడ్రైడ్ బంధ కోణాలు 90° వైపు తగ్గుతాయి (NH₃ 107°, PH₃ సుమారు 93.6°).
ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక బయటి పరమాణువు బంధ జంటలను దూరంగా లాగి కోణాన్ని తగ్గిస్తుంది (NF₃ సుమారు 102° < NH₃ 107°).
సమనిర్మాణ (isostructural) జాతులకు ఒకే ఆకృతి: XeF₂/I₃⁻, NH₄⁺/BF₄⁻, XeF₄/ICl₄⁻, CO₂/NO₂⁺.
VSEPR ఆకృతులను ఊహిస్తుంది కానీ ఆర్బిటాళ్లు ఎలా అతివ్యాపనం చెందుతాయో చెప్పదు; అది అధ్యాయం 5.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| SN | ఒంటరి జంటలు | ఆకృతి | ఉదాహరణ | కోణం |
|---|---|---|---|---|
| 2 | 0 | రేఖీయం | BeCl₂, CO₂ | 180° |
| 3 | 0 / 1 | సమతల త్రికోణీయం / వంగిన | BF₃ / SO₂ | 120° / సుమారు 119° |
| 4 | 0 / 1 / 2 | చతుర్ముఖీయం / పిరమిడల్ / వంగిన | CH₄ / NH₃ / H₂O | 109.5° / 107° / 104.5° |
| 5 | 0 / 1 / 2 / 3 | త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ / సీ-సా / T-ఆకారం / రేఖీయం | PCl₅ / SF₄ / ClF₃ / XeF₂ | 120°, 90° |
| 6 | 0 / 1 / 2 | అష్టముఖీయం / చతురస్ర పిరమిడల్ / సమతల చతురస్రం | SF₆ / BrF₅ / XeF₄ | 90° |
| 7 | 0 | పంచభుజ ద్విపిరమిడల్ | IF₇ | 72°, 90° |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
0, 1, 2, 3 ఒంటరి జంటలు గల SN 5 కు "Try Seeing The Line": T = త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ (Trigonal bipyramidal), S = సీ-సా (See-saw), T = T-ఆకారం, L = రేఖీయం (Linear).
0, 1, 2 ఒంటరి జంటలు గల SN 6 కు "Octopus Squats on a Square": O = అష్టముఖీయం (Octahedral), S = చతురస్ర పిరమిడల్ (Square pyramidal), S = సమతల చతురస్రం (Square planar).
"ఒంటరి జంటలకు భూమధ్యరేఖ ఇష్టం": త్రికోణీయ ద్విపిరమిడ్లో ఒంటరి జంటలు ఎప్పుడూ మధ్యరేఖీయ స్థానాలకే వెళతాయి.
"LL > LB > BB": వికర్షణ ఒంటరి–ఒంటరి నుంచి ఒంటరి–బంధ, తర్వాత బంధ–బంధ కు తగ్గుతుంది.
భావనల అనుసంధానం
అంతర్హాలోజన్లు, జెనాన్ ఫ్లోరైడ్ల ఆకృతులు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 10: p-బ్లాక్ మూలకాలలో పరీక్షించబడతాయి.
చతుర్ముఖీయ, సమతల చతురస్ర సంక్లిష్టాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలలో మళ్లీ వస్తాయి.
చతుర్ముఖీయ కార్బన్, సమతల ద్విబంధ కార్బన్ రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్లకు ఆధారం.
అభ్యాస MCQs: అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (అణువు) ని జాబితా II (ఆకృతి) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. SF₄ · B. ClF₃ · C. XeF₂ · D. BrF₅
జాబితా II: (i) రేఖీయం · (ii) సీ-సా · (iii) చతురస్ర పిరమిడల్ · (iv) T-ఆకారం
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
32. జాబితా I (అణువు) ని జాబితా II (బంధ కోణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. CH₄ · B. NH₃ · C. H₂O · D. BF₃
జాబితా II: (i) 104.5° · (ii) 107° · (iii) 109.5° · (iv) 120°
(a) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
33. జాబితా I (జాతి) ని జాబితా II (కేంద్ర పరమాణువుపై ఒంటరి జంటలు) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. I₃⁻ · B. XeF₄ · C. NH₄⁺ · D. SO₂
జాబితా II: (i) 0 · (ii) 1 · (iii) 2 · (iv) 3
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
34. జాబితా I (స్టెరిక్ సంఖ్య, ఒంటరి జంటలు లేవు) ని జాబితా II (ఎలక్ట్రాన్ జంట జ్యామితి) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. 5 · B. 6 · C. 7 · D. 3
జాబితా II: (i) సమతల త్రికోణీయం · (ii) త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ · (iii) పంచభుజ ద్విపిరమిడల్ · (iv) అష్టముఖీయం
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. SF₄ లో ఒంటరి జంట మధ్యరేఖీయ స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తుంది.
B. XeF₄ లో రెండు ఒంటరి జంటలు ఒకదానికి ఒకటి trans గా ఉంటాయి.
C. ClF₃ లో F–Cl–F కోణం సరిగ్గా 90°.
D. NH₃, H₂O లకు ఒకే ఎలక్ట్రాన్ జంట జ్యామితి.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. సమనిర్మాణ జతల సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. XeF₂, I₃⁻
B. NH₄⁺, BF₄⁻
C. SF₄, CH₄
D. ICl₄⁻, XeF₄
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే
37. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. వికర్షణ క్రమం ఒంటరి జంట–ఒంటరి జంట > ఒంటరి జంట–బంధ జంట > బంధ జంట–బంధ జంట.
B. NH₃ బంధ కోణం PH₃ కంటే ఎక్కువ.
C. H₂O బంధ కోణం H₂S కంటే ఎక్కువ.
D. NF₃ బంధ కోణం NH₃ కంటే ఎక్కువ.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) నాలుగు (d) మూడు
38. PCl₅ (వాయువు) గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అక్షీయ P–Cl బంధాలు మధ్యరేఖీయ P–Cl బంధాల కంటే పొడవైనవి.
B. మూడు మధ్యరేఖీయ బంధాలు ఒకే తలంలో 120° వద్ద ఉంటాయి.
C. ఐదు P–Cl బంధాల దైర్ఘ్యం సమానం.
D. ప్రతి అక్షీయ బంధ జంటకు 90° వద్ద మూడు బంధ జంటలు ఉంటాయి.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. నాలుగు జాతుల కేంద్ర పరమాణువుపై బంధ జంటలు, ఒంటరి జంటలను పట్టిక ఇస్తుంది.
| జాతి | బంధ జంటలు | ఒంటరి జంటలు |
|---|---|---|
| W | 4 | 2 |
| X | 4 | 1 |
| Y | 5 | 1 |
| Z | 3 | 2 |
ఏ జాతి చతురస్ర పిరమిడల్? (a) W (b) X (c) Z (d) Y
40. NH₃, PH₃, AsH₃, SbH₃ లకు E పీరియడ్కు, H–E–H బంధ కోణానికి మధ్య గ్రాఫ్ 107° నుంచి సుమారు 94° వరకు వేగంగా పడిపోయి, తర్వాత 90° కంటే కొంచెం పైన స్థిరపడుతుంది. గ్రాఫ్కు సరిపోయే వివరణ ఏది? (a) బరువైన పరమాణువులపై ఒంటరి జంటలు చిన్నవవుతాయి (b) పెద్ద, తక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక కేంద్ర పరమాణువులు బంధ జంటలను దూరంగా ఉంచుతాయి, కాబట్టి బంధ జంట వికర్షణ తగ్గి కోణాలు 90° వైపు వెళతాయి (c) బరువైన పరమాణువులకు ఎక్కువ ఒంటరి జంటలు (d) బరువైన హైడ్రైడ్లు రేఖీయం
41. బంధ కోణాలు: H₂O 104.5°, OF₂ సుమారు 103°, Cl₂O సుమారు 111°. ఏ వాక్యం సరైనది? (a) F అత్యధిక ఋణవిద్యుదాత్మకం కాబట్టి OF₂ కు అతి పెద్ద కోణం (b) మూడింటికీ వేరేవేరు ఎలక్ట్రాన్ జంట జ్యామితులు (c) పెద్ద Cl పరమాణువులు ఒకదాన్నొకటి తోసుకుంటాయి కాబట్టి Cl₂O కు అతి పెద్ద కోణం (d) H₂O కు ఒంటరి జంటలు లేవు
Q42–Q43 కు సన్నివేశం: అయోడిన్ IF₅, IF₇, ICl₄⁻, I₃⁻ అనే నాలుగు జాతులను ఏర్పరుస్తుంది. ఒక విద్యార్థి VSEPR తో ప్రతిదాని ఆకృతిని కనుగొంటాడు.
42. IF₅ ఆకృతి (a) త్రికోణీయ ద్విపిరమిడల్ (b) చతురస్ర పిరమిడల్ (c) సమతల పంచభుజం (d) అష్టముఖీయం
43. ఈ నాలుగు జాతులలో ఎన్నిటికి కేంద్ర అయోడిన్పై కనీసం ఒక ఒంటరి జంట ఉంది? (a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3
44. కేంద్ర పరమాణువు వద్ద అతి పెద్ద బంధ కోణం ఉన్న జాతి ఏది? (a) NO₂⁺ (b) NO₂ (c) NO₂⁻ (d) O₃
45. ఆకృతి ఎలక్ట్రాన్ జంట జ్యామితికి భిన్నంగా ఉన్నా ద్విధ్రువ భ్రామకం సున్నా గల జాతి ఏది? (a) CH₄ (b) SF₄ (c) XeF₂ (d) NH₃
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | SF₄ 1 lp, ClF₃ 2 lp, XeF₂ 3 lp (SN 5); BrF₅ 1 lp (SN 6) |
| 32 | b | ఒంటరి జంటలు కోణాన్ని తగ్గిస్తాయి; BF₃ సమతలం |
| 33 | d | I₃⁻ 3, XeF₄ 2, NH₄⁺ 0, SO₂ 1 |
| 34 | a | ప్రామాణిక VSEPR జ్యామితులు |
| 35 | c | A, B, D సరైనవి; ClF₃ కోణం సుమారు 87.5° |
| 36 | b | SF₄ సీ-సా, CH₄ చతుర్ముఖీయం |
| 37 | d | A, B, C సరైనవి; NF₃ సుమారు 102°, NH₃ 107° కంటే తక్కువ |
| 38 | a | అక్షీయ బంధాలు ఎక్కువ వికర్షణ ఎదుర్కొంటాయి, పొడవుగా ఉంటాయి |
| 39 | d | 5 bp + 1 lp = SN 6, ఒక ఒంటరి జంట |
| 40 | b | కేంద్ర పరమాణువు పెద్దదయ్యేకొద్దీ bp–bp వికర్షణ తగ్గుతుంది |
| 41 | c | Cl పరమాణువుల స్టెరిక్ రద్దీ కోణాన్ని పెంచుతుంది |
| 42 | b | SN 6, ఒక ఒంటరి జంట |
| 43 | d | IF₅ 1, ICl₄⁻ 2, I₃⁻ 3 ఒంటరి జంటలు; IF₇ కు లేవు |
| 44 | a | NO₂⁺ రేఖీయం, 180° |
| 45 | c | త్రికోణీయ ద్విపిరమిడ్ నుంచి రేఖీయ ఆకృతి; సౌష్టవం, μ = 0 |