Chapter 6 of 11 · 26 min read

అధ్యాయం 4: శూన్య క్రమాంక చర్యలు (Zero-Order Reactions)

శూన్య క్రమాంక చర్య (Zero-order reaction) లో వేగం క్రియాజనక గాఢతపై ఆధారపడదు. కాబట్టి క్రియాజనకం ఒకే స్థిరమైన వేగంతో వినియోగమవుతుంది: [A] = [A]₀ − kt. దీని అర్ధ జీవిత కాలం ప్రారంభ గాఢతకు అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది; చర్య [A]₀/k అనే పరిమిత కాలంలో పూర్తవుతుంది.

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • శూన్య క్రమాంక చర్య అవకలన, సమాకలన వేగ నియమాలు.

  • దాని సరళరేఖా గ్రాఫ్, దాని నుంచి k ని ఎలా చదవాలి.

  • దాని అర్ధ జీవిత కాలం, పూర్తి కావడానికి పట్టే కాలం.

  • లోహ ఉపరితలాలపై జరిగే కొన్ని చర్యలు, ఎంజైమ్ చర్యలు ఎందుకు శూన్య క్రమాంకంలో ఉంటాయి.

  • పీడనాలతో శూన్య క్రమాంక వాయు చర్యలను ఎలా సాధించాలి.

4.1 అవకలన రూపం

శూన్య క్రమాంకంలో జరిగే R → P కు:

Rate=−d[R]dt=k[R]0=k\text{Rate} = -\frac{d[R]}{dt} = k[R]^0 = k

కొంతైనా క్రియాజనకం మిగిలి ఉన్నంతవరకు ప్రతి క్షణమూ వేగం k కు సమానం. స్థిరమైన ప్రవాహం ఇచ్చే కుళాయి ఉన్న నీటి ట్యాంకును ఊహించండి: ట్యాంకు ఖాళీ అయ్యే వరకు ప్రతి నిమిషం నీటి మట్టం ఒకే మేర తగ్గుతుంది.

4.2 సమాకలన రూపం (ఉత్పాదన)

d[R] = −k dt తో మొదలుపెట్టి t = 0 ([R] = [R]₀) నుంచి t కాలం వరకు సమాకలనం చేయండి:

∫[R]0[R]d[R]=−k∫0tdt\int_{[R]_0}^{[R]} d[R] = -k\int_0^t dt
[R]−[R]0=−kt⇒[R]=[R]0−kt[R] - [R]_0 = -kt \quad\Rightarrow\quad [R] = [R]_0 - kt

k కోసం తిరిగి అమర్చితే:

k=[R]0−[R]tk = \frac{[R]_0 - [R]}{t}

వాయువుకు పాక్షిక పీడనం కూడా ఇదే విధంగా పనిచేస్తుంది: p = p₀ − kt, ఇక్కడ k ప్రమాణం atm s⁻¹.

4.3 గ్రాఫ్‌లు

[R] = [R]₀ − kt సమీకరణం y = c + mx రూపంలో ఉంది. కాబట్టి:

  • [R] vs t ఒక సరళరేఖ. అంతర్ఖండం = [R]₀. వాలు = −k.

  • వేగం vs [R] అనేది k ఎత్తులో ఉండే క్షితిజ సమాంతర రేఖ.

  • రేఖ కాల అక్షాన్ని t = [R]₀/k వద్ద తాకుతుంది. ఆ తర్వాత చర్య ఆగిపోతుంది.

చిత్రం 4.1 · శూన్య క్రమాంక గ్రాఫ్‌లు: [A] vs t మరియు వేగం vs [A]
చిత్రం 4.1 · శూన్య క్రమాంక గ్రాఫ్‌లు: [A] vs t మరియు వేగం vs [A]

[A] vs t రేఖ [A]₀ వద్ద మొదలై −k వాలుతో దిగుతుంది, [A]₀/2k వద్ద సగానికి, [A]₀/k వద్ద సున్నాకు చేరుతుంది; గాఢత ఎంతైనా వేగం k వద్దే స్థిరంగా ఉంటుంది.

4.4 అర్ధ జీవిత కాలం, పూర్తి కావడానికి పట్టే కాలం

గాఢత దాని ప్రారంభ విలువలో సగానికి తగ్గడానికి పట్టే కాలమే అర్ధ జీవిత కాలం (Half-life) t½. [R] = [R]₀/2 ప్రతిక్షేపించండి:

[R]02=[R]0−kt1/2⇒t1/2=[R]02k\frac{[R]_0}{2} = [R]_0 - kt_{1/2} \quad\Rightarrow\quad t_{1/2} = \frac{[R]_0}{2k}

అంటే t½ నేరుగా [R]₀ కు అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది. ప్రారంభ గాఢతను రెట్టింపు చేస్తే అర్ధ జీవిత కాలమూ రెట్టింపవుతుంది.

చర్య పూర్తిగా ముగియడానికి ([R] = 0) పట్టే కాలం పరిమితం:

t100%=[R]0k=2 t1/2t_{100\%} = \frac{[R]_0}{k} = 2\,t_{1/2}

క్రియాజనకంలో f భాగం చర్య జరపడానికి పట్టే కాలం: t = f[R]₀/k. కాబట్టి t₇₅ = 1.5 t½, t₂₅ = 0.5 t½.

వరుస అర్ధ జీవిత కాలాలు క్రమంగా తగ్గుతాయి. మొదటి t½ తర్వాత గాఢత [R]₀/2 అవుతుంది, కాబట్టి తర్వాతి అర్ధ జీవిత కాలం మొదటిదానిలో సగం మాత్రమే.

4.5 శూన్య క్రమాంకం ఎక్కడ కనిపిస్తుంది

శూన్య క్రమాంకం అరుదు, కానీ NEET కి ఈ ఉదాహరణలు చాలా ఇష్టం:

చర్యపరిస్థితిశూన్య క్రమాంకం ఎందుకు
2NH₃(g) → N₂(g) + 3H₂(g)వేడి ప్లాటినంపై, అధిక పీడనంPt ఉపరితలం పూర్తిగా NH₃ తో కప్పబడి ఉంటుంది
2HI(g) → H₂(g) + I₂(g)బంగారు ఉపరితలంపైబంగారు ఉపరితలం సంతృప్తమై ఉంటుంది
ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరిత చర్యలుఅధిక సబ్‌స్ట్రేట్ గాఢతఎంజైమ్ క్రియాశీల స్థానాలన్నీ నిండి ఉంటాయి

ఇక్కడి ముఖ్య భావన సంతృప్తత (saturation). నలుగురు వంటవాళ్లు ఉన్న ఒక దాబాను ఊహించండి. నలభై మంది వేచి ఉన్నా, ఎనభై మంది వేచి ఉన్నా ఆ నలుగురూ అదే వేగంతో ప్లేట్లు అందిస్తారు. ఎక్కువ మంది కస్టమర్లు ఉన్నంత మాత్రాన సేవ వేగంగా జరగదు.

తక్కువ పీడనం వద్ద ఇదే NH₃ వియోగం ప్రథమ క్రమాంకంగా మారుతుంది, ఎందుకంటే అప్పుడు ఉపరితలం పూర్తిగా నిండి ఉండదు. క్రమాంకం పరిస్థితులపై ఆధారపడుతుంది.

4.6 లక్షణాలు ఒక్క చూపులో

లక్షణంశూన్య క్రమాంకం
అవకలన రూపం−d[R]/dt = k
సమాకలన రూపం[R] = [R]₀ − kt
సరళరేఖా గ్రాఫ్[R] vs t, వాలు −k
k ప్రమాణాలుmol L⁻¹ s⁻¹ (వేగానికి ఉన్నవే)
అర్ధ జీవిత కాలం[R]₀/2k, [R]₀ కు అనులోమానుపాతం
పూర్తి కావడానికి పట్టే కాలం[R]₀/k, పరిమితం
చర్య సాగే కొద్దీ వేగంక్రియాజనకం అయిపోయే వరకు స్థిరం

సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: ఒక శూన్య క్రమాంక చర్యకు k = 2.0 × 10⁻³ M s⁻¹, [R]₀ = 0.50 M. 100 s తర్వాత [R], అర్ధ జీవిత కాలం, పూర్తి కావడానికి పట్టే కాలం కనుక్కోండి.

సాధన: [R] = 0.50 − (2.0 × 10⁻³)(100) = 0.30 M. t½ = 0.50/(2 × 2.0 × 10⁻³) = 125 s. పూర్తి కావడానికి కాలం = 0.50/(2.0 × 10⁻³) = 250 s.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: [R]₀ = 0.80 M అయినప్పుడు ఒక శూన్య క్రమాంక చర్య t½ = 40 min. k ను, [R]₀ = 0.40 M అయినప్పుడు అర్ధ జీవిత కాలాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: k = [R]₀/2t½ = 0.80/80 = 0.010 M min⁻¹. కొత్త t½ = 0.40/(2 × 0.010) = 20 min. [R]₀ సగమైతే t½ కూడా సగమవుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: k = 0.024 M min⁻¹ ను M s⁻¹ లోకి మార్చండి.

సాధన: 0.024/60 = 4.0 × 10⁻⁴ M s⁻¹.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: [R] vs t గ్రాఫ్ ఒక సరళరేఖ; దాని అంతర్ఖండం 0.36 M, వాలు −6.0 × 10⁻³ M min⁻¹. క్రమాంకం, k, t½ కనుక్కోండి.

సాధన: [R] vs t సరళరేఖ అయితే శూన్య క్రమాంకం. k = 6.0 × 10⁻³ M min⁻¹. t½ = 0.36/(2 × 6.0 × 10⁻³) = 30 min.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: శూన్య క్రమాంక చర్యకు t₇₅/t½ నిష్పత్తి కనుక్కోండి.

సాధన: t₇₅ = 0.75[R]₀/k, t½ = 0.50[R]₀/k. నిష్పత్తి = 0.75/0.50 = 1.5.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: [A]₀ = 0.40 M అయినప్పుడు ఒక శూన్య క్రమాంక చర్య t½ = 20 min. [A] 0.30 M నుంచి 0.10 M కు తగ్గడానికి ఎంత కాలం పడుతుంది?

సాధన: k = 0.40/(2 × 20) = 0.010 M min⁻¹. 0.20 M తగ్గుదలకు 0.20/0.010 = 20 min. శూన్య క్రమాంకంలో రేఖపై ఎక్కడైనా సమాన తగ్గుదలలకు సమాన కాలాలు పడతాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: వేడి Pt పై NH₃ శూన్య క్రమాంకంలో వియోగం చెందుతుంది: 2NH₃(g) → N₂(g) + 3H₂(g). శుద్ధ NH₃ 0.60 atm వద్ద మొదలవుతుంది; NH₃ నష్టానికి k = 2.5 × 10⁻³ atm s⁻¹. p(NH₃) ఎప్పుడు 0.10 atm కు చేరుతుంది, అప్పుడు మొత్తం పీడనం ఎంత?

సాధన: కాలం = (0.60 − 0.10)/(2.5 × 10⁻³) = 200 s. కోల్పోయిన NH₃ = 0.50 atm, కాబట్టి N₂ = 0.25 atm, H₂ = 0.75 atm. మొత్తం = 0.10 + 0.25 + 0.75 = 1.10 atm.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: రెండు శూన్య క్రమాంక చర్యలు 0.50 M వద్ద మొదలవుతాయి. k(A) = 0.010 M min⁻¹, k(B) = 0.020 M min⁻¹. B అప్పుడే పూర్తయినప్పుడు [A] ఎంత?

సాధన: B, 0.50/0.020 = 25 min వద్ద పూర్తవుతుంది. అప్పుడు [A] = 0.50 − 0.010 × 25 = 0.25 M.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • వేగం = k; క్రియాజనకం అయిపోయే వరకు స్థిరం.

  • [R] = [R]₀ − kt; [R] vs t సరళరేఖ, వాలు −k, అంతర్ఖండం [R]₀.

  • k కు వేగానికి ఉన్న ప్రమాణాలే: mol L⁻¹ s⁻¹ (లేదా atm s⁻¹).

  • t½ = [R]₀/2k, [R]₀ కు అనులోమానుపాతం. పూర్తి కావడానికి కాలం = [R]₀/k = 2t½.

  • ఉదాహరణలు: వేడి Pt పై NH₃ (అధిక పీడనం), బంగారంపై HI, అధిక సబ్‌స్ట్రేట్ వద్ద ఎంజైమ్ చర్యలు.

  • కారణం: సంతృప్తమైన ఉపరితలం లేదా సంతృప్తమైన ఎంజైమ్.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • శూన్య క్రమాంక అర్ధ జీవిత కాలానికి 0.693/k వాడటం. ఆ సూత్రం ప్రథమ క్రమాంకానికి మాత్రమే.

  • పూర్తి కావడానికి పట్టే కాలం దాటిన తర్వాత రుణ గాఢత ఇవ్వడం. t, [R]₀/k దాటితే [R] = 0.

  • శూన్య క్రమాంకం అంటే చర్యే జరగదని అనుకోవడం. దాని అర్థం వేగం గాఢతతో మారదు అని మాత్రమే.

  • NH₃ వియోగం అన్ని పరిస్థితుల్లోనూ శూన్య క్రమాంకం అనడం. లోహంపై అధిక పీడనం వద్ద మాత్రమే అది శూన్య క్రమాంకం.

  • శూన్య క్రమాంక చర్యలో ప్రతి అర్ధ జీవిత కాలం సమానమని అనుకోవడం. ప్రతిదీ దాని ముందుదానిలో సగం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. శూన్య క్రమాంక చర్య వేగ నియమం (a) వేగం = k (b) వేగం = k[A] (c) వేగం = k[A]² (d) వేగం = 0

2. శూన్య క్రమాంక చర్య సమాకలన వేగ నియమం (a) [A] = [A]₀e^(−kt) (b) [A] = [A]₀ − kt (c) 1/[A] = 1/[A]₀ + kt (d) [A] = kt

3. శూన్య క్రమాంక చర్యకు [A] vs t గ్రాఫ్ (a) ఘాతాంక క్షయం (b) పరావలయం (c) −k వాలు గల సరళరేఖ (d) క్షితిజ సమాంతర రేఖ

4. శూన్య క్రమాంక చర్య అర్ధ జీవిత కాలం (a) 0.693/k (b) 1/k[A]₀ (c) 2k/[A]₀ (d) [A]₀/2k

5. శూన్య క్రమాంక చర్యకు k ప్రమాణం (a) mol L⁻¹ s⁻¹ (b) s⁻¹ (c) L mol⁻¹ s⁻¹ (d) L² mol⁻² s⁻¹

6. శూన్య క్రమాంక చర్యకు వేగం vs [A] గ్రాఫ్ (a) మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ (b) క్షితిజ సమాంతర రేఖ (c) పైకి వెళ్లే వక్రం (d) కిందికి దిగే సరళరేఖ

7. ఇచ్చిన పరిస్థితిలో ఏ చర్య శూన్య క్రమాంకంలో ఉంటుంది? (a) ¹⁴C రేడియోధారాళత క్షయం (b) N₂O₅ వాయువు వియోగం (c) అధిక పీడనం వద్ద వేడి Pt పై NH₃ వియోగం (d) ఇథైల్ ఎసిటేట్ ఆమ్ల జలవిశ్లేషణం

8. శూన్య క్రమాంక చర్య అర్ధ జీవిత కాలం (a) [A]₀ పై ఆధారపడదు (b) [A]₀ కు అనులోమానుపాతం (c) [A]₀ కు విలోమానుపాతం (d) [A]₀² కు అనులోమానుపాతం

9. శూన్య క్రమాంక చర్య పూర్తి కావడానికి పట్టే కాలం (a) అనంతం (b) 0.693/k (c) [A]₀/2k (d) [A]₀/k

10. కొంత క్రియాజనకం మిగిలి ఉన్నంతవరకు శూన్య క్రమాంక చర్య వేగం (a) స్థిరంగా ఉంటుంది (b) క్రమంగా తగ్గుతుంది (c) క్రమంగా పెరుగుతుంది (d) ఘాతాంకపరంగా తగ్గుతుంది

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. ఒక శూన్య క్రమాంక చర్యకు k = 3.0 × 10⁻³ M s⁻¹, [A]₀ = 0.45 M. 1 నిమిషం తర్వాత [A] (a) 0.27 M (b) 0.18 M (c) 0.42 M (d) 0.30 M

12. [A]₀ = 0.20 M అయినప్పుడు ఒక శూన్య క్రమాంక చర్య t½ = 50 s. దాని k (a) 4.0 × 10⁻³ M s⁻¹ (b) 2.0 × 10⁻³ M s⁻¹ (c) 1.0 × 10⁻³ M s⁻¹ (d) 1.39 × 10⁻² s⁻¹

13. [A]₀ = 0.60 M కు ఒక శూన్య క్రమాంక చర్య t½ = 30 min. [A]₀ = 0.90 M అయితే t½ (a) 30 min (b) 20 min (c) 45 min (d) 60 min

14. ఒక శూన్య క్రమాంక చర్య 80 min లో పూర్తవుతుంది. దాని అర్ధ జీవిత కాలం (a) 20 min (b) 55.4 min (c) 80 min (d) 40 min

15. శూన్య క్రమాంక చర్యకు t₇₅/t₅₀ విలువ (a) 2 (b) 1.5 (c) 3 (d) 1

16. ఒక సరళరేఖా [A] vs t గ్రాఫ్ అంతర్ఖండం 0.50 M, వాలు −2.5 × 10⁻³ M s⁻¹. అర్ధ జీవిత కాలం (a) 100 s (b) 200 s (c) 50 s (d) 277 s

17. అధిక పీడనం వద్ద వేడి ప్లాటినంపై NH₃ శూన్య క్రమాంకంలో వియోగం చెందడానికి కారణం (a) ఉత్తేజిత శక్తి సున్నా (b) చర్య ఉత్క్రమణీయం (c) లోహ ఉపరితలం పూర్తిగా NH₃ తో కప్పబడి ఉంటుంది (d) NH₃ అణువులు ఢీకొనవు

18. k = 0.018 M min⁻¹ ను M s⁻¹ లో రాస్తే (a) 1.08 (b) 3.0 × 10⁻² (c) 1.8 × 10⁻² (d) 3.0 × 10⁻⁴

19. ఒక శూన్య క్రమాంక చర్య [A] = 1.0 M వద్ద మొదలవుతుంది; 20 min తర్వాత [A] = 0.60 M. మరో 40 min తర్వాత [A] (a) 0.20 M (b) సున్నా, ఎందుకంటే చర్య 50 min వద్దే ముగిసింది (c) 0.36 M (d) −0.20 M

20. శూన్య క్రమాంక చర్య గురించి ఏ వాక్యం తప్పు? (a) దాని వేగం గాఢతపై ఆధారపడదు (b) k కు వేగానికి ఉన్న ప్రమాణాలే ఉంటాయి (c) దాని అర్ధ జీవిత కాలం [A]₀ పై ఆధారపడదు (d) [A] vs t సరళరేఖ

21. వేడి Pt పై NH₃ శూన్య క్రమాంకంలో వియోగం చెందుతుంది: 2NH₃ → N₂ + 3H₂. శుద్ధ NH₃ 0.40 atm వద్ద మొదలవుతుంది; NH₃ నష్టానికి k = 1.0 × 10⁻³ atm s⁻¹. 100 s తర్వాత మొత్తం పీడనం (a) 0.50 atm (b) 0.60 atm (c) 0.30 atm (d) 0.45 atm

22. ఒక శూన్య క్రమాంక చర్యకు [A]₀ = 0.80 M, k = 0.020 M min⁻¹. [A] 0.20 M కు చేరడానికి పట్టే కాలం (a) 40 min (b) 69 min (c) 30 min (d) 20 min

స్థాయి 3: సవాలు

23. [A]₀ = 0.40 M అయినప్పుడు ఒక శూన్య క్రమాంక చర్య t½ = 20 min. [A] 0.30 M నుంచి 0.10 M కు తగ్గడానికి పట్టే కాలం (a) 10 min (b) 20 min (c) 31.7 min (d) 40 min

24. ఒక శూన్య క్రమాంక చర్యలో [A]₀ ని రెట్టింపు చేశారు. అర్ధ జీవిత కాలం, ప్రారంభ వేగం (a) t½ రెట్టింపవుతుంది, వేగం మారదు (b) రెండూ రెట్టింపవుతాయి (c) t½ మారదు, వేగం రెట్టింపవుతుంది (d) t½ సగమవుతుంది, వేగం మారదు

25. రెండు శూన్య క్రమాంక చర్యలు 0.50 M వద్ద మొదలవుతాయి; k(A) = 0.010 M min⁻¹, k(B) = 0.020 M min⁻¹. B అప్పుడే పూర్తయినప్పుడు [A] (a) 0.125 M (b) సున్నా (c) 0.375 M (d) 0.25 M

26. ఒక శూన్య క్రమాంక చర్యకు t½ vs [A]₀ గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ, దాని వాలు 250 s M⁻¹. వేగ స్థిరాంకం (a) 4.0 × 10⁻³ M s⁻¹ (b) 1.0 × 10⁻³ M s⁻¹ (c) 2.0 × 10⁻³ M s⁻¹ (d) 500 M s⁻¹

27. శూన్య క్రమాంక చర్యలో 1.5 అర్ధ జీవిత కాలాల తర్వాత మిగిలిన క్రియాజనక భాగం (a) 0.354 (b) 0.25 (c) 0.125 (d) 0.50

28. స్థిర V, T వద్ద 2A(g) → B(g) శూన్య క్రమాంకం. శుద్ధ A 0.80 atm వద్ద మొదలవుతుంది; A 4.0 × 10⁻³ atm s⁻¹ వేగంతో నష్టమవుతుంది. 50 s తర్వాత మొత్తం పీడనం (a) 0.60 atm (b) 0.90 atm (c) 0.80 atm (d) 0.70 atm

29. ప్రతిపాదన (A): శూన్య క్రమాంక చర్యలో ప్రతి వరుస అర్ధ జీవిత కాలం దాని ముందుదాని కంటే తక్కువ.
కారణం (R): శూన్య క్రమాంక చర్య అర్ధ జీవిత కాలం ఆ వ్యవధి మొదట్లో ఉన్న గాఢతకు నేరుగా అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: శూన్య క్రమాంక చర్యలో వేగానికీ, వేగ స్థిరాంకానికీ ఒకే ప్రమాణాలు ఉంటాయి.
వాక్యం II: శూన్య క్రమాంక చర్య ఎన్నటికీ పూర్తి కాదు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1a[A]⁰ = 1
2b−d[A] = k dt ని సమాకలనం చేయండి
3cy = c + mx రూపం
4d[A] = [A]₀/2 ప్రతిక్షేపించండి
5aవేగానికి ఉన్నవే
6bఅన్ని [A] వద్ద వేగం = k
7cసంతృప్త Pt ఉపరితలం
8bt½ = [A]₀/2k
9dరేఖ t-అక్షాన్ని [A]₀/k వద్ద తాకుతుంది
10aవేగం = k
11a0.45 − 0.003 × 60
12b0.20/(2 × 50)
13ct½, [A]₀ తో అనుపాతంగా మారుతుంది
14dపూర్తి = 2t½
15b0.75/0.50
16a0.50/(2 × 2.5 × 10⁻³)
17cఉపరితల సంతృప్తత
18d0.018/60
19bk = 0.02 M min⁻¹, 50 min వద్ద ముగుస్తుంది
20ct½, [A]₀ కు అనులోమానుపాతం
21a0.30 + 0.05 + 0.15
22c0.60/0.020
23bk = 0.010 M min⁻¹; 0.20/0.010
24a[A]₀ ఎంతైనా వేగం = k
25d0.50 − 0.010 × 25
26cవాలు = 1/2k
27b1.5 × 0.5 = 0.75 చర్య జరిపింది
28dA 0.20 కోల్పోయింది, B 0.10 ఏర్పడింది
29aతక్కువ ప్రారంభ గాఢత, తక్కువ t½
30cఅది [A]₀/k వద్ద పూర్తవుతుంది

అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • శూన్య క్రమాంకం: వేగం = k[A]⁰ = k, కాబట్టి A వినియోగమవుతున్నా వేగం మారదు.

  • అవకలన రూపం: −d[A]/dt = k.

  • సమాకలన రూపం: [A] = [A]₀ − kt, కాబట్టి k = ([A]₀ − [A])/t.

  • k ప్రమాణం వేగ ప్రమాణం లాగేనే: mol L⁻¹ s⁻¹.

  • అర్ధ జీవిత కాలం: t½ = [A]₀/2k, ప్రారంభ గాఢతకు నేరుగా అనులోమానుపాతం.

  • చర్య పరిమిత కాలంలో పూర్తవుతుంది, t = [A]₀/k = 2 t½.

  • ప్రతి తర్వాతి అర్ధ జీవిత కాలం దాని ముందుదానిలో సగం, ఎందుకంటే ప్రతిసారీ ప్రారంభ పరిమాణం సగమవుతుంది.

  • [A] vs t గ్రాఫ్: సరళరేఖ, వాలు −k, అంతర్ఖండం [A]₀.

  • వేగం vs [A] గ్రాఫ్: k ఎత్తులో క్షితిజ సమాంతర రేఖ.

  • t½ vs [A]₀ గ్రాఫ్: మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ, వాలు 1/(2k).

  • క్రియాజనక గాఢత కాకుండా వేరేదైనా వేగాన్ని పరిమితం చేస్తే శూన్య క్రమాంకం కనిపిస్తుంది: సంతృప్తమైన ఉత్ప్రేరక ఉపరితలం, స్థిరమైన కాంతి తీవ్రత లేదా సంతృప్తమైన ఎంజైమ్.

  • ఉదాహరణలు: అధిక పీడనం వద్ద వేడి ప్లాటినంపై 2NH₃ → N₂ + 3H₂; బంగారు ఉపరితలంపై 2HI → H₂ + I₂; కాంతిలో H₂ + Cl₂ → 2HCl.

  • తక్కువ పీడనం వద్ద ప్లాటినంపై NH₃ ప్రథమ క్రమాంకంగా ప్రవర్తిస్తుంది, ఎందుకంటే ఉపరితలం ఇంకా నిండి ఉండదు.

[A]=[A]0−kt,t1/2=[A]02k,tcomplete=[A]0k[A] = [A]_0 - kt, \qquad t_{1/2} = \frac{[A]_0}{2k}, \qquad t_{\text{complete}} = \frac{[A]_0}{k}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

లక్షణంశూన్య క్రమాంక విలువ
వేగ నియమంవేగం = k
సమాకలన రూపం[A] = [A]₀ − kt
k ప్రమాణంmol L⁻¹ s⁻¹
అర్ధ జీవిత కాలం[A]₀/2k (∝ [A]₀)
x భాగం చర్య జరపడానికి కాలంx[A]₀/k (75%: 3[A]₀/4k)
పూర్తి కావడానికి కాలం[A]₀/k
సరళరేఖా గ్రాఫ్[A] vs t, వాలు −k

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "ZERO = Fixed Fan Speed": ఒకే స్పీడ్‌లో ఇరుకుపోయిన సీలింగ్ ఫ్యాన్ లాగా, గాఢత ఎంతైనా వేగం స్థిరంగా ఉంటుంది.

  • "Half-life Hikes with the Start": [A]₀ రెట్టింపైతే t½ రెట్టింపవుతుంది (ప్రారంభంతో పాటు అర్ధ జీవిత కాలం పెరుగుతుంది).

  • "Two halves and done": శూన్య క్రమాంక చర్య సరిగ్గా 2 t½ వద్ద ముగుస్తుంది (రెండు సగాలు, అంతే).

  • "SLE: Surface, Light, Enzyme": ఉపరితలం (Surface), కాంతి (Light), ఎంజైమ్ (Enzyme): ఒక చర్య శూన్య క్రమాంకంగా మారడానికి సాధారణంగా ఉండే మూడు కారణాలు.

భావనల అనుసంధానం

  • రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 19: జీవఅణువులు: సబ్‌స్ట్రేట్ చాలా ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు ఎంజైమ్‌లు గరిష్ఠ వేగంతో పనిచేస్తాయి; ఇది శూన్య క్రమాంక పరిస్థితి.

  • రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 11: d-, f-బ్లాక్ మూలకాలు: శూన్య క్రమాంక వాయు వియోగాలకు కారణమైన వేడి ఉత్ప్రేరక ఉపరితలాలను ప్లాటినం, ఇతర పరివర్తన లోహాలు అందిస్తాయి.

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 2: చలనశాస్త్రం (Kinematics): t తో [A] రేఖీయంగా తగ్గడం, స్థిర వేగంతో స్థానం రేఖీయంగా మారడం లాంటిదే.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. శూన్య క్రమాంక చర్యకు గ్రాఫ్‌ను (జాబితా I) దాని ఆకారంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. [A] vs t
B. వేగం vs [A]
C. t½ vs [A]₀
D. ([A]₀ − [A]) vs t
జాబితా II:
i. x-అక్షానికి సమాంతరంగా ఉండే క్షితిజ రేఖ
ii. మూలబిందువు గుండా వెళ్లే, వాలు k గల సరళరేఖ
iii. వాలు −k, అంతర్ఖండం [A]₀ గల సరళరేఖ
iv. మూలబిందువు గుండా వెళ్లే, వాలు 1/(2k) గల సరళరేఖ
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

32. శూన్య క్రమాంక చర్యకు రాశిని (జాబితా I) దాని సూత్రంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. t కాలం వద్ద [A]
B. అర్ధ జీవిత కాలం
C. పూర్తి చర్యకు కాలం
D. 75% పూర్తికి కాలం
జాబితా II:
i. [A]₀/k
ii. [A]₀ − kt
iii. 3[A]₀/4k
iv. [A]₀/2k
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i

33. చర్యను (జాబితా I) దాని గమనించిన క్రమాంకానికి కారణంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. అధిక పీడనం వద్ద వేడి ప్లాటినంపై 2NH₃ → N₂ + 3H₂
B. సూర్యకాంతిలో H₂ + Cl₂ → 2HCl
C. సబ్‌స్ట్రేట్ చాలా ఎక్కువగా ఉన్న ఎంజైమ్ చర్య
D. వాయు దశలో N₂O₅ వియోగం
జాబితా II:
i. శూన్య క్రమాంకం: లోహ ఉపరితలం పూర్తిగా కప్పబడి ఉంటుంది
ii. శూన్య క్రమాంకం: శోషించిన కాంతి వేగాన్ని నిర్ణయిస్తుంది
iii. ప్రథమ క్రమాంకం: వేగం [N₂O₅] కు అనులోమానుపాతం
iv. శూన్య క్రమాంకం: క్రియాశీల స్థానాలన్నీ నిండి ఉన్నాయి
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii

34. ఒక శూన్య క్రమాంక చర్యకు k = 0.015 M min⁻¹, [A]₀ = 0.60 M. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. అర్ధ జీవిత కాలం
B. పూర్తి చర్యకు కాలం
C. 30 min తర్వాత [A]
D. 10 min తర్వాత [A]
జాబితా II:
i. 40 min
ii. 0.45 M
iii. 20 min
iv. 0.15 M
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

35. శూన్య క్రమాంక చర్య గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వేగం క్రియాజనక గాఢతపై ఆధారపడదు.
B. k ప్రమాణం, వేగ ప్రమాణం ఒకటే.
C. అర్ధ జీవిత కాలం [A]₀ పై ఆధారపడదు.
D. చర్య పరిమిత కాలంలో పూర్తవుతుంది.
E. ln[A] vs t గ్రాఫ్ సరళరేఖ.
(a) మూడు (b) రెండు (c) నాలుగు (d) ఐదు

36. వేడి ప్లాటినం ఉపరితలంపై NH₃ వియోగం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అధిక పీడనం వద్ద అది శూన్య క్రమాంకం.
B. తక్కువ పీడనం వద్ద అది ప్రథమ క్రమాంకం.
C. అధిక పీడనం వద్ద NH₃ పీడనాన్ని రెట్టింపు చేస్తే వేగం రెట్టింపవుతుంది.
D. అధిక పీడనం వద్ద ఉపరితలం సంతృప్తమవడం వల్లే క్రమాంకం మారుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే

37. శూన్య క్రమాంక చర్యలో అర్ధ జీవిత కాలాల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. [A]₀ రెట్టింపైతే అర్ధ జీవిత కాలం రెట్టింపవుతుంది.
B. మొదటి పరిమాణంలో 50% నుంచి 25% కు వెళ్లడానికి పట్టే కాలం మొదటి అర్ధ జీవిత కాలంలో సగం.
C. t½ = 0.693/k.
D. పూర్తి కావడానికి మొత్తం కాలం 2 t½.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, D మాత్రమే

38. శూన్య క్రమాంక చర్య గ్రాఫ్‌ల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. [A] vs t రుణ వాలు గల సరళరేఖ.
B. log[A] vs t సరళరేఖ.
C. A అయిపోయే వరకు వేగం vs t క్షితిజ సమాంతర రేఖ.
D. [A] vs t రేఖ వాలు −k కు సమానం.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, C మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే

39. ఒక చర్యకు [A] vs t గ్రాఫ్ t = 0 వద్ద 0.80 M నుంచి t = 40 s వద్ద 0 M వరకు సరళరేఖ. వేగ స్థిరాంకం, అర్ధ జీవిత కాలం (a) 0.020 s⁻¹, 34.7 s (b) 0.020 M s⁻¹, 20 s (c) 0.040 M s⁻¹, 10 s (d) 0.020 M s⁻¹, 40 s

40. వేరేవేరు ప్రారంభ గాఢతల వద్ద ఒక చర్య అర్ధ జీవిత కాలాలు:

[A]₀ (M)0.200.400.80
t½ (min)51020

క్రమాంకం, వేగ స్థిరాంకం (a) ప్రథమ క్రమాంకం, 0.139 min⁻¹ (b) ద్వితీయ క్రమాంకం, 1.0 L mol⁻¹ min⁻¹ (c) శూన్య క్రమాంకం, 0.020 M min⁻¹ (d) శూన్య క్రమాంకం, 0.040 M min⁻¹

41. వేగం vs [A] గ్రాఫ్ 3.0 × 10⁻⁴ M s⁻¹ ఎత్తులో క్షితిజ సమాంతర రేఖ. [A]₀ = 0.060 M నుంచి [A] 0.015 M కు తగ్గడానికి పట్టే కాలం (a) 150 s (b) 200 s (c) 100 s (d) 50 s

Q42–43 కు సందర్భం: ఒక నియంత్రిత విడుదల (controlled-release) క్యాప్సూల్‌లో 400 mg ఔషధం ఉంటుంది. కడుపులోకి వెళ్లాక లోపల ఎంత మిగిలి ఉన్నా సరే, అది ఖాళీ అయ్యే వరకు గంటకు 25 mg చొప్పున స్థిరంగా ఔషధాన్ని విడుదల చేస్తుంది.

42. సగం ఔషధం విడుదల కావడానికి పట్టే కాలం (a) 4 h (b) 2.8 h (c) 16 h (d) 8 h

43. 10 h తర్వాత క్యాప్సూల్ లోపల ఇంకా మిగిలి ఉన్న ఔషధ పరిమాణం (a) 250 mg (b) 150 mg (c) 100 mg (d) 200 mg

44. ఒక శూన్య క్రమాంక చర్యకు k = 2.0 × 10⁻³ M s⁻¹, [A]₀ = 0.10 M. 75% పూర్తికి పట్టే కాలం (a) 25 s (b) 50 s (c) 37.5 s (d) 69.3 s

45. A(g) → 2B(g) శూన్య క్రమాంకం. 0.50 atm వద్ద శుద్ధ A ని దృఢమైన పాత్రలో తీసుకున్నారు; p(A) 0.010 atm min⁻¹ వేగంతో తగ్గుతుంది. 20 min తర్వాత మొత్తం పీడనం (a) 0.70 atm (b) 0.30 atm (c) 0.90 atm (d) 0.60 atm

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31d[A] = [A]₀ − kt; వేగం = k; t½ = [A]₀/2k; [A]₀ − [A] = kt
32bసమాకలన నియమం నుంచి నేరుగా; 75% కు 0.75[A]₀/k
33cసంతృప్త ఉపరితలం, స్థిర కాంతి, సంతృప్త ఎంజైమ్; N₂O₅ వియోగం ప్రథమ క్రమాంకం
34a0.60/(2 × 0.015) = 20; 0.60/0.015 = 40; 0.60 − 0.45 = 0.15; 0.60 − 0.15 = 0.45
35aA, B, D సరైనవి; t½ ∝ [A]₀; [A] (ln[A] కాదు) t తో రేఖీయం
36cఅధిక పీడనం వద్ద నిండిన ఉపరితలం వేగాన్ని స్థిరం చేస్తుంది, కాబట్టి పీడనం రెట్టింపు చేసినా ఏమీ మారదు
37bt½ ∝ [A]₀, కాబట్టి తర్వాతి అర్ధ జీవిత కాలం సగం; 0.693/k ప్రథమ క్రమాంకానికి
38dlog[A] రేఖీయం కావడం ప్రథమ క్రమాంక పరీక్ష
39bk = 0.80/40 = 0.020 M s⁻¹; t½ = 0.80/(2 × 0.020) = 20 s
40c[A]₀ తో t½ రెట్టింపవుతుంది, కాబట్టి శూన్య క్రమాంకం; k = 0.20/(2 × 5) = 0.020 M min⁻¹
41a(0.060 − 0.015)/(3.0 × 10⁻⁴) = 150 s
42dస్థిర విడుదల శూన్య క్రమాంకం: 200 mg/25 mg h⁻¹ = 8 h
43b400 − 25 × 10 = 150 mg
44c0.075/(2.0 × 10⁻³) = 37.5 s
45ax = 0.010 × 20 = 0.20 atm; మొత్తం = 0.50 + 0.20 = 0.70 atm
26 min left
‹
›