అధ్యాయం 6: ఉష్ణోగ్రత, ఆర్హీనియస్ సమీకరణం (Temperature and the Arrhenius Equation)
ఉష్ణోగ్రత కొంచెం పెరిగితేనే చర్య ఎందుకు ఇంత వేగంగా జరుగుతుందో ఆర్హీనియస్ సమీకరణం (Arrhenius equation) k = A e^(−Ea/RT) వివరిస్తుంది: కనీసం ఉత్తేజిత శక్తి Ea ఉన్న అణువుల భాగం అప్పుడు బాగా పెరుగుతుంది. ln k vs 1/T గ్రాఫ్ −Ea/R వాలు గల సరళరేఖ; రెండు ఉష్ణోగ్రతల వద్ద రెండు k విలువలు తెలిసితే చాలు, Ea కనుక్కోవచ్చు.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఉష్ణోగ్రత గుణకం, అది సాధారణంగా 2 నుంచి 3 ఎందుకు ఉంటుంది.
ఆర్హీనియస్ సమీకరణం, A మరియు Ea ల అర్థం.
ln k vs 1/T గ్రాఫ్: వాలు, అంతర్ఖండం.
Ea ని లేదా కొత్త k ని లెక్కించడానికి రెండు ఉష్ణోగ్రతల రూపం.
ఉష్ణోగ్రతతో Maxwell–Boltzmann వితరణ ఎలా మారుతుంది.
6.1 ఉష్ణోగ్రత గుణకం
అధ్యాయం 2 లో చూసినట్లు, 10 K (లేదా 10 °C) ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలకు వేగ స్థిరాంకాల నిష్పత్తిని ఉష్ణోగ్రత గుణకం (Temperature coefficient) అంటారు:
ఇది గది ఉష్ణోగ్రత దగ్గర పనిచేసే సుమారు నియమం. ఖచ్చితమైన సంబంధాన్ని ఆర్హీనియస్ సమీకరణం ఇస్తుంది.
6.2 ఆర్హీనియస్ సమీకరణం
1889 లో స్వాంటే ఆర్హీనియస్ ఇలా ప్రతిపాదించారు:
| గుర్తు | పేరు | అర్థం | ప్రమాణాలు |
|---|---|---|---|
| k | వేగ స్థిరాంకం | ఏకాంక గాఢతల వద్ద చర్యా వేగం | క్రమాంకంపై ఆధారపడుతుంది |
| A | పూర్వ-ఘాతాంక (పౌనఃపున్య) కారకం | అణువులు సరైన విధంగా ఎంత తరచుగా ఢీకొంటాయో దానితో సంబంధించినది | k లాగేనే |
| Ea | ఉత్తేజిత శక్తి | చర్యకు అవసరమైన కనీస అదనపు శక్తి | J mol⁻¹ లేదా kJ mol⁻¹ |
| R | వాయు స్థిరాంకం | 8.314 J K⁻¹ mol⁻¹ | |
| T | పరమ ఉష్ణోగ్రత | K |
e^(−Ea/RT) అనే కారకం, గతిజ శక్తి Ea కి సమానం లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఉన్న అణువుల భాగం. దీనిని బోల్ట్జ్మన్ కారకం (Boltzmann factor) అంటారు. T ఘాతాంకం లోపల ఉంటుంది కాబట్టి, T లో చిన్న మార్పు కూడా ఈ భాగాన్ని చాలా మారుస్తుంది.
తెలుసుకోవలసిన రెండు హద్దు సందర్భాలు:
Ea = 0 అయితే అన్ని ఉష్ణోగ్రతల వద్ద k = A. ఉష్ణోగ్రత ప్రభావం ఉండదు.
T → ∞ అయితే Ea/RT → 0, k → A. కాబట్టి k చేరగల గరిష్ఠ విలువ A.
6.3 ఉత్తేజిత శక్తి, ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం
క్రియాజనక అణువులు క్రియాజన్యాలుగా మారడానికి ముందు ఒక శక్తి కొండను ఎక్కాలి. కొండ శిఖరంపై ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం (Activated complex) లేదా పరివర్తన స్థితి (Transition state) అనే అస్థిర అమరిక ఉంటుంది; అందులో పాత బంధాలు పాక్షికంగా తెగి, కొత్త బంధాలు పాక్షికంగా ఏర్పడి ఉంటాయి.
దేహళి శక్తి (Threshold energy): ఢీకొనే అణువులు చర్య జరపడానికి ఉండాల్సిన కనీస మొత్తం శక్తి.
ఉత్తేజిత శక్తి (Activation energy): Ea = దేహళి శక్తి − క్రియాజనక అణువుల సగటు శక్తి.
ఉత్క్రమణీయ చర్యకు శక్తి చిత్రం ఒక సులభమైన సంబంధాన్ని ఇస్తుంది (అధ్యాయం 7 లో చిత్రం ఉంది):
బాండరీ గోడ మీదుగా విసరాల్సిన క్రికెట్ బంతిని ఊహించండి. కనీసం ఒక నిర్దిష్ట వేగంతో విసిరిన బంతులే గోడ దాటుతాయి. ఉష్ణోగ్రత పెంచడం అంటే బలమైన చేతులున్న ఆటగాళ్లను ఎక్కువమందిని తెచ్చుకోవడం లాంటిది.
6.4 లాగరిథమ్ రూపం, ఆర్హీనియస్ గ్రాఫ్
k = A e^(−Ea/RT) కు సహజ లాగరిథమ్ తీసుకోండి:
ఆధారం 10 లో:
ఇది y = ln k, x = 1/T తో y = c + mx రూపంలో ఉంది. కాబట్టి:
ln k vs 1/T సరళరేఖ; వాలు −Ea/R, అంతర్ఖండం ln A.
log k vs 1/T వాలు −Ea/(2.303R), అంతర్ఖండం log A.
ఎక్కువ ఏటవాలు రేఖ అంటే ఎక్కువ Ea; అప్పుడు ఉష్ణోగ్రతతో k ఎక్కువగా మారుతుంది.

కొలిచిన బిందువులు ఒక సరళరేఖపై ఉంటాయి; దాని వాలు −Ea/R ని ఇస్తుంది, రేఖను 1/T = 0 వరకు పొడిగిస్తే అంతర్ఖండం ln A ని ఇస్తుంది.
6.5 రెండు ఉష్ణోగ్రతల రూపం
T₁, T₂ వద్ద లాగరిథమ్ రూపాన్ని రాసి తీసివేయండి. log A రద్దవుతుంది:
NEET ఎక్కువగా వాడే సూత్రం ఇదే. దీనికి రెండు వేగ స్థిరాంకాలు సరిపోతాయి (లేదా అవే గాఢతల వద్ద రెండు వేగాలు, లేదా ప్రథమ క్రమాంకానికి రెండు అర్ధ జీవిత కాలాలు, ఎందుకంటే t½ అనేది 1/k కు అనులోమానుపాతం).
తప్పులు రాకుండా ఉండే మెట్లు:
రెండు ఉష్ణోగ్రతలనూ కెల్విన్లోకి మార్చండి.
R = 8.314 J K⁻¹ mol⁻¹ వాడండి; అప్పుడు Ea J mol⁻¹ లో వస్తుంది.
T₂ ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత అయితే పెద్ద k ని పైన ఉంచండి; అప్పుడు రెండు వైపులా ధనాత్మకంగా ఉంటాయి.
చివర్లో 1000 తో భాగించి kJ mol⁻¹ లో చెప్పండి.
6.6 Maxwell–Boltzmann వితరణ, ఉష్ణోగ్రత
ఒక నిర్దిష్ట ఉష్ణోగ్రత వద్ద వాయువులో అణువులన్నిటికీ ఒకే గతిజ శక్తి ఉండదు. అణువుల భాగం vs గతిజ శక్తి గ్రాఫ్ ఒక శిఖరానికి (అత్యధిక సంభావ్య శక్తి) పెరిగి, తర్వాత అధిక శక్తి వద్ద నెమ్మదిగా తగ్గుతూ పోతుంది.
ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత T₂ వద్ద:
శిఖరం ఎక్కువ శక్తి వైపు జరిగి, కిందకు వస్తుంది.
వక్రం విస్తరిస్తుంది (వెడల్పుతుంది).
వక్రం కింది మొత్తం వైశాల్యం అలాగే ఉంటుంది, ఎందుకంటే అది అన్ని అణువులనూ సూచిస్తుంది.
Ea కు కుడివైపు ఉన్న వైశాల్యం, అంటే చర్య జరపగల అణువుల భాగం, బాగా పెరుగుతుంది. చాలా చర్యలకు 10 K పెరుగుదలకు ఇది సుమారు రెట్టింపవుతుంది.

T₂ వద్ద శిఖరం కుడివైపు జరిగి కిందకు వస్తుంది, మొత్తం వైశాల్యం అలాగే ఉంటుంది; కానీ Ea దాటిన రంగు వేసిన తోక, అంటే చర్య జరపగల అణువులు, చాలా పెద్దదవుతుంది.
అందుకే ఉష్ణోగ్రతతో వేగం వేగంగా పెరుగుతుంది. 10 K పెరుగుదలకు సెకనుకు జరిగే అభిఘాతాల సంఖ్య కేవలం కొన్ని శాతం మాత్రమే పెరుగుతుంది. సరిపడా శక్తి ఉన్న అభిఘాతాల సంఖ్య మాత్రం సుమారు రెట్టింపవుతుంది.
6.7 ఆర్హీనియస్ దృష్టిలో ఉత్ప్రేరకాలు
ఉత్ప్రేరకం (Catalyst) Ea ను తగ్గిస్తుంది. A దాదాపు అలాగే ఉంటే, అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద వేగ స్థిరాంకాల నిష్పత్తి:
Ea లో చిన్న తగ్గుదల కూడా k ని భారీగా పెంచుతుంది, ఎందుకంటే ఆ తగ్గుదల ఘాతాంకంలో ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: ఉష్ణోగ్రత 300 K నుంచి 310 K కు పెరిగితే ఒక చర్య వేగ స్థిరాంకం రెట్టింపవుతుంది. Ea కనుక్కోండి.
సాధన: log 2 = (Ea/2.303R)(10/(300 × 310)). Ea = 2.303 × 8.314 × 0.3010 × 300 × 310/10 = 53 600 J mol⁻¹ ≈ 53.6 kJ mol⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: ఒక చర్యకు Ea = 60 kJ mol⁻¹, 300 K వద్ద k = 1.0 × 10⁻³ s⁻¹. 320 K వద్ద k కనుక్కోండి.
సాధన: log(k₂/k₁) = [60 000/(2.303 × 8.314)] × 20/(300 × 320) = 3133.6 × 2.083 × 10⁻⁴ = 0.653. k₂/k₁ = 10^0.653 = 4.5. కాబట్టి k₂ = 4.5 × 10⁻³ s⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: log k vs 1/T గ్రాఫ్ వాలు −5000 K. Ea కనుక్కోండి.
సాధన: వాలు = −Ea/(2.303R). Ea = 5000 × 2.303 × 8.314 = 95 700 J mol⁻¹ ≈ 95.7 kJ mol⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: k = 1.6 × 10¹³ e^(−1.0 × 10⁴ K/T) s⁻¹ కు Ea, క్రమాంకం, చాలా ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద k చేరుకునే విలువ కనుక్కోండి.
సాధన: Ea/R = 1.0 × 10⁴ K, కాబట్టి Ea = 8.314 × 10⁴ J mol⁻¹ = 83.1 kJ mol⁻¹. k ప్రమాణం s⁻¹, కాబట్టి చర్య ప్రథమ క్రమాంకం. T → ∞ అయితే k → A = 1.6 × 10¹³ s⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: ఒక చర్యకు Ea = 57.4 kJ mol⁻¹. 300 K వద్ద ఎంత భాగం అణువులకు చర్య జరపడానికి సరిపడా శక్తి ఉంటుంది?
సాధన: Ea/RT = 57 400/(8.314 × 300) = 23.0. భాగం = e^(−23.0) = 10^(−23.0/2.303) ≈ 10⁻¹⁰. పది వేల కోట్ల అణువులలో ఒక్కటే అర్హత పొందుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: 300 K వద్ద ఒక ఉత్ప్రేరకం A ని మార్చకుండా Ea ను 20 kJ mol⁻¹ తగ్గిస్తుంది. వేగం ఎన్ని రెట్లు పెరుగుతుంది?
సాధన: log(నిష్పత్తి) = 20 000/(2.303 × 8.314 × 300) = 3.48. నిష్పత్తి = 10^3.48 ≈ 3.0 × 10³. చర్య సుమారు 3000 రెట్లు వేగంగా జరుగుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: రెండు చర్యలకు ఒకే A. 300 K వద్ద వాటి ఉత్తేజిత శక్తులు 10 kJ mol⁻¹ తేడాతో ఉన్నాయి. వాటి వేగ స్థిరాంకాలను పోల్చండి.
సాధన: k(తక్కువ Ea)/k(ఎక్కువ Ea) = e^(10 000/(8.314 × 300)) = e^4.01 ≈ 55. చిన్న అవరోధం ఉన్న చర్య సుమారు 55 రెట్లు వేగంగా జరుగుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు 400 K వద్ద k = 1.0 × 10⁻⁴ s⁻¹, 500 K వద్ద 1.0 × 10⁻² s⁻¹. Ea కనుక్కోండి.
సాధన: log(k₂/k₁) = 2. Ea = 2 × 2.303 × 8.314 × (400 × 500)/100 = 76 600 J mol⁻¹ ≈ 76.6 kJ mol⁻¹.
త్వరిత పునశ్చరణ
k = A e^(−Ea/RT); A కు k కు ఉన్న ప్రమాణాలే.
e^(−Ea/RT) = శక్తి ≥ Ea ఉన్న అణువుల భాగం.
ln k vs 1/T: వాలు −Ea/R, అంతర్ఖండం ln A. log k vs 1/T: వాలు −Ea/2.303R.
log(k₂/k₁) = (Ea/2.303R)(T₂ − T₁)/(T₁T₂).
Ea = 0 → k = A, ఉష్ణోగ్రత ప్రభావం ఉండదు. T → ∞ → k → A.
ఎక్కువ T: Maxwell–Boltzmann శిఖరం కుడివైపు జరిగి కిందకు వస్తుంది, వైశాల్యం అలాగే ఉంటుంది, Ea కు అవతలి వైశాల్యం పెరుగుతుంది.
ΔH = Ea(పురోగామి) − Ea(తిరోగామి).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ఆర్హీనియస్ సమీకరణంలో °C వాడటం. ఎప్పుడూ కెల్విన్ వాడాలి.
kJ, J లను కలపడం. R = 8.314 J K⁻¹ mol⁻¹ వాడితే Ea J mol⁻¹ లోనే ఉండాలి.
ln కాకుండా log వాడేటప్పుడు 2.303 ని మరచిపోవడం.
ln k vs 1/T వాలు +Ea/R అనడం. అది రుణాత్మకం.
ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత Ea ను తగ్గిస్తుందనడం. ఉష్ణోగ్రత Ea కంటే పైన ఉన్న భాగాన్ని మారుస్తుంది, Ea ని కాదు; Ea ని తగ్గించేది ఉత్ప్రేరకం.
ఉష్ణోగ్రతతో Maxwell–Boltzmann వక్రం కింది మొత్తం వైశాల్యం పెరుగుతుందనడం. అది స్థిరం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. ఆర్హీనియస్ సమీకరణం (a) k = A e^(Ea/RT) (b) k = A e^(−Ea/RT) (c) k = Ea e^(−A/RT) (d) k = A e^(−RT/Ea)
2. ln k vs 1/T గ్రాఫ్ వాలు (a) −Ea/R (b) Ea/R (c) −Ea/2.303R (d) ln A
3. log k vs 1/T గ్రాఫ్ వాలు (a) −Ea/R (b) Ea/2.303R (c) −2.303Ea/R (d) −Ea/2.303R
4. k = A e^(−Ea/RT) లో A ని ఇలా అంటారు (a) ఉత్తేజిత శక్తి (b) చర్యా వేగం (c) పూర్వ-ఘాతాంక లేదా పౌనఃపున్య కారకం (d) వాయు స్థిరాంకం
5. e^(−Ea/RT) కారకం సూచించేది (a) Ea కి సమానమైన లేదా ఎక్కువ శక్తి ఉన్న అణువుల భాగం (b) సెకనుకు మొత్తం అభిఘాతాల సంఖ్య (c) చర్య ఎంథాల్పీ (d) సమతాస్థితి స్థిరాంకం
6. ఒక చర్య ఉత్తేజిత శక్తి సున్నా అయితే దాని వేగ స్థిరాంకం (a) ఉష్ణోగ్రతతో వేగంగా పెరుగుతుంది (b) సున్నా (c) అన్ని ఉష్ణోగ్రతల వద్ద A కు సమానం (d) అనంతం
7. వాయువు ఉష్ణోగ్రత పెంచితే Maxwell–Boltzmann వక్రం (a) శిఖరం తక్కువ శక్తి వైపు జరిగి ఎత్తు పెరుగుతుంది (b) శిఖరం ఎక్కువ శక్తి వైపు జరిగి, వక్రం చదునుగా అవుతుంది, Ea కంటే పైన ఎక్కువ అణువులు ఉంటాయి (c) ఎక్కువ మొత్తం వైశాల్యాన్ని ఆవరిస్తుంది (d) మారదు
8. ఉత్తేజిత శక్తి దీనికి సమానం (a) చర్య ΔH (b) క్రియాజన్యాల శక్తి − క్రియాజనకాల శక్తి (c) దేహళి శక్తి + క్రియాజనకాల సగటు శక్తి (d) దేహళి శక్తి − క్రియాజనకాల సగటు శక్తి
9. ఉష్ణోగ్రతతో చర్యా వేగం వేగంగా పెరగడానికి ముఖ్య కారణం (a) ప్రతి 10 K కు అభిఘాత పౌనఃపున్యం రెట్టింపవడం (b) ఉత్తేజిత శక్తి తగ్గడం (c) కనీసం Ea శక్తి ఉన్న అణువుల భాగం బాగా పెరగడం (d) A కారకం బాగా పెరగడం
10. ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు A ప్రమాణాలు (a) s⁻¹ (b) mol L⁻¹ s⁻¹ (c) J mol⁻¹ (d) L mol⁻¹ s⁻¹
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 300 K, 310 K మధ్య వేగ స్థిరాంకం రెట్టింపవుతుంది. Ea సుమారు (a) 26.8 kJ mol⁻¹ (b) 53.6 kJ mol⁻¹ (c) 107 kJ mol⁻¹ (d) 5.36 kJ mol⁻¹
12. log k vs 1/T గ్రాఫ్ వాలు −6000 K. Ea సుమారు (a) 49.9 kJ mol⁻¹ (b) 6.0 kJ mol⁻¹ (c) 115 kJ mol⁻¹ (d) 264 kJ mol⁻¹
13. k = 4.5 × 10¹¹ e^(−1.2 × 10⁴ K/T) s⁻¹ కు Ea సుమారు (a) 99.8 kJ mol⁻¹ (b) 12.0 kJ mol⁻¹ (c) 229.8 kJ mol⁻¹ (d) 1.44 kJ mol⁻¹
14. ఒక చర్యకు Ea = 60 kJ mol⁻¹, 300 K వద్ద k = 1.0 × 10⁻³ s⁻¹. 320 K వద్ద దాని k సుమారు (a) 2.0 × 10⁻³ s⁻¹ (b) 9.0 × 10⁻³ s⁻¹ (c) 1.5 × 10⁻³ s⁻¹ (d) 4.5 × 10⁻³ s⁻¹
15. 300 K వద్ద ఒక ఉత్ప్రేరకం A ని మార్చకుండా Ea ను 20 kJ mol⁻¹ తగ్గిస్తుంది. వేగం సుమారు ఇన్ని రెట్లు పెరుగుతుంది (a) 20 (b) 3.0 × 10³ (c) 8.0 (d) 3.0 × 10⁸
16. Ea = 57.4 kJ mol⁻¹ కు, 300 K వద్ద కనీసం Ea శక్తి ఉన్న అణువుల భాగం సుమారు (a) 1 × 10⁻¹⁰ (b) 1 × 10⁻²³ (c) 2.3 × 10⁻¹⁰ (d) 1 × 10⁻⁵
17. ఆర్హీనియస్ సమీకరణం ప్రకారం T చాలా ఎక్కువైతే k దీనికి దగ్గరవుతుంది (a) సున్నా (b) Ea (c) అనంతం (d) A
18. రెండు చర్యలకు ఒకే A. 10 K పెరుగుదల దేనికి k ని ఎక్కువగా పెంచుతుంది? (a) తక్కువ Ea ఉన్న చర్య (b) ఎక్కువ Ea ఉన్న చర్య (c) Ea సున్నా ఉన్న చర్య (d) రెండింటికీ సమానంగా
19. రెండు చర్యలకు ఒకే A, వాటి ఉత్తేజిత శక్తులు 10 kJ mol⁻¹ తేడాతో ఉన్నాయి. 300 K వద్ద వాటి వేగ స్థిరాంకాల నిష్పత్తి సుమారు (a) 4 (b) 10 (c) 55 (d) 550
20. ఒక చర్యకు Ea = 57.4 kJ mol⁻¹. k దాని 300 K విలువకు 10 రెట్లు అయ్యే ఉష్ణోగ్రత సుమారు (a) 310 K (b) 400 K (c) 333 K (d) 3000 K
21. ln k vs 1/T గ్రాఫ్ అంతర్ఖండం (a) ln A (b) Ea/R (c) −Ea/R (d) A
22. ఉష్ణోగ్రత 27 °C నుంచి 37 °C కు పెరిగితే ఒక చర్యా వేగం మూడు రెట్లవుతుంది. Ea సుమారు (a) 28.3 kJ mol⁻¹ (b) 56.6 kJ mol⁻¹ (c) 42.5 kJ mol⁻¹ (d) 84.9 kJ mol⁻¹
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు 400 K వద్ద k = 1.0 × 10⁻⁴ s⁻¹, 500 K వద్ద 1.0 × 10⁻² s⁻¹. Ea సుమారు (a) 38.3 kJ mol⁻¹ (b) 76.6 kJ mol⁻¹ (c) 153 kJ mol⁻¹ (d) 33.3 kJ mol⁻¹
24. ln k vs 1/T ఆర్హీనియస్ గ్రాఫ్ (2.0 × 10⁻³ K⁻¹, −2.0), (3.0 × 10⁻³ K⁻¹, −8.0) బిందువుల గుండా వెళ్తుంది. Ea సుమారు (a) 49.9 kJ mol⁻¹ (b) 115 kJ mol⁻¹ (c) 6.0 kJ mol⁻¹ (d) 24.9 kJ mol⁻¹
25. ఉత్ప్రేరకం లేని ఒక చర్యకు Ea = 80 kJ mol⁻¹. ఉత్ప్రేరకంతో అది 300 K వద్ద, ఉత్ప్రేరకం లేకుండా 400 K వద్ద జరిగినంత వేగంగా జరుగుతుంది. A మారదనుకుంటే, ఉత్ప్రేరకంతో Ea (a) 40 kJ mol⁻¹ (b) 106.7 kJ mol⁻¹ (c) 60 kJ mol⁻¹ (d) 20 kJ mol⁻¹
26. చర్య X కు k(310 K)/k(300 K) = 2. చర్య Y కు అదే A, కానీ X కు రెట్టింపు Ea. Y కు k(310 K)/k(300 K) (a) 2 (b) 1.41 (c) 8 (d) 4
27. T₂ > T₁ అయిన T₁, T₂ వద్ద ఒక వాయువుకు Maxwell–Boltzmann వక్రాలు గీశారు. ఏ వాక్యం సరైనది? (a) T₂ వద్ద అత్యధిక సంభావ్య శక్తి తక్కువ (b) T₂ వద్ద వక్రం కింది మొత్తం వైశాల్యం ఎక్కువ (c) T₂ వద్ద Ea కంటే పైన ఉన్న అణువుల భాగం ఎక్కువ, మొత్తం వైశాల్యం మాత్రం అదే (d) T₂ వద్ద వక్రం ఎత్తుగా, సన్నగా ఉంటుంది
28. ఒక చర్యకు Ea(పురోగామి) = 120 kJ mol⁻¹, ΔH = −40 kJ mol⁻¹. Ea(తిరోగామి) (a) 80 kJ mol⁻¹ (b) 160 kJ mol⁻¹ (c) 120 kJ mol⁻¹ (d) 40 kJ mol⁻¹
29. ప్రతిపాదన (A): ln k vs 1/T గ్రాఫ్ రుణ వాలు గల సరళరేఖ.
కారణం (R): ln k = ln A − Ea/RT, Ea ధనాత్మకం.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: ఎక్కువ ఉత్తేజిత శక్తి ఉన్న చర్య వేగ స్థిరాంకం ఉష్ణోగ్రతకు ఎక్కువ సున్నితంగా ఉంటుంది.
వాక్యం II: ఆర్హీనియస్ సమీకరణంలో A అనేది Ea కంటే ఎక్కువ శక్తి ఉన్న అణువుల భాగం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | ప్రామాణిక రూపం |
| 2 | a | ln k = ln A − (Ea/R)(1/T) |
| 3 | d | log కు 2.303 తో భాగించండి |
| 4 | c | A = పౌనఃపున్య కారకం |
| 5 | a | బోల్ట్జ్మన్ కారకం |
| 6 | c | e⁰ = 1, కాబట్టి k = A |
| 7 | b | వక్రం వెడల్పుగా అయి కుడివైపు జరుగుతుంది |
| 8 | d | Ea నిర్వచనం |
| 9 | c | శక్తి భాగం బాగా పెరుగుతుంది |
| 10 | a | A కు k ప్రమాణాలే |
| 11 | b | 2.303 × 8.314 × 0.301 × 9300 |
| 12 | c | 6000 × 2.303 × 8.314 |
| 13 | a | 1.2 × 10⁴ × 8.314 J mol⁻¹ |
| 14 | d | log నిష్పత్తి = 0.653, నిష్పత్తి = 4.5 |
| 15 | b | log నిష్పత్తి = 3.48 |
| 16 | a | e^(−23.0) ≈ 10⁻¹⁰ |
| 17 | d | ఘాతాంకం సున్నాకు చేరుతుంది |
| 18 | b | ఎక్కువ Ea, ఎక్కువ ఏటవాలు ఆర్హీనియస్ రేఖ |
| 19 | c | e^(4.01) ≈ 55 |
| 20 | c | 1/T₂ = 1/300 − 3.33 × 10⁻⁴ |
| 21 | a | 1/T = 0 వద్ద ln k విలువ |
| 22 | d | 2.303 × 8.314 × 0.477 × 9300 |
| 23 | b | log 100 = 2; × 2.303R × 2000 K |
| 24 | a | వాలు −6000 K; × 8.314 |
| 25 | c | అదే k కోసం Ea/T సమానం: 80/400 = Ea′/300 |
| 26 | d | ln నిష్పత్తి రెట్టింపవుతుంది: 2² = 4 |
| 27 | c | వైశాల్యం స్థిరం; Ea కంటే పై భాగం పెరుగుతుంది |
| 28 | b | Ea(b) = Ea(f) − ΔH = 120 + 40 |
| 29 | a | వాలు −Ea/R రుణాత్మకం |
| 30 | c | భాగం e^(−Ea/RT), A కాదు |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఆర్హీనియస్ సమీకరణం: k = A e^(−Ea/RT). A పూర్వ-ఘాతాంక (పౌనఃపున్య) కారకం; Ea ఉత్తేజిత శక్తి.
A కు k కు ఉన్న ప్రమాణమే.
e^(−Ea/RT) అనేది Ea కి సమానమైన లేదా ఎక్కువ శక్తి ఉన్న అణువుల భాగం.
లాగరిథమ్ రూపం: ln k = ln A − Ea/RT, లేదా log k = log A − Ea/(2.303RT).
ln k vs 1/T గ్రాఫ్: సరళరేఖ, వాలు −Ea/R, అంతర్ఖండం ln A.
log k vs 1/T గ్రాఫ్: వాలు −Ea/(2.303R), అంతర్ఖండం log A.
రెండు ఉష్ణోగ్రతల రూపం T₁, T₂ వద్ద k నుంచి Ea ఇస్తుంది (కింది సూత్రం).
చిన్న ఉష్ణోగ్రత వ్యాప్తిలో Ea ని స్థిరంగా తీసుకుంటారు.
ఎక్కువ Ea అంటే చిన్న k, ఉష్ణోగ్రతకు ఎక్కువ సున్నితమైన చర్య.
Ea = 0 అయితే అన్ని ఉష్ణోగ్రతల వద్ద k = A; T చాలా ఎక్కువైతే k, A కి దగ్గరవుతుంది.
శక్తి చిత్రం: Ea(పురోగామి) − Ea(తిరోగామి) = ΔH. ఉష్ణమోచక చర్యలో Ea(తిరోగామి) ఎక్కువ.
దేహళి శక్తి = Ea + క్రియాజనకాల సగటు శక్తి; ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం శక్తి చిత్రం శిఖరంపై ఉంటుంది.
ఉత్ప్రేరకం Ea(పురోగామి), Ea(తిరోగామి) రెండింటినీ సమాన మేర తగ్గిస్తుంది; ΔH మారదు.
ఒకే A ఉంటే, ఉత్ప్రేరకం వల్ల వేగ నిష్పత్తి = e^(ΔEa/RT).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | ప్రమాణం లేదా విలువ |
|---|---|---|
| ln k vs 1/T వాలు | −Ea/R | K |
| log k vs 1/T వాలు | −Ea/(2.303R) | K |
| log k vs 1/T అంతర్ఖండం | log A | — |
| 2.303R | 2.303 × 8.314 | 19.15 J K⁻¹ mol⁻¹ |
| శక్తి చిత్రం | Ea(f) − Ea(b) = ΔH | kJ mol⁻¹ |
| Ea కంటే పై ఉన్న భాగం | e^(−Ea/RT) | ప్రమాణం లేదు |
| 300 K నుంచి 310 K కు k ని రెట్టింపు చేసే Ea | సుమారు 53.6 kJ mol⁻¹ | — |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Slope is minus Ea over R; with log, add 2.303": వాలు మైనస్ Ea/R; log వాడితే 2.303 చేర్చండి. ln k గ్రాఫ్ వాలు −Ea/R; log k గ్రాఫ్ వాలు −Ea/(2.303R).
"F minus B equals H": Ea(Forward, పురోగామి) − Ea(Backward, తిరోగామి) = ΔH.
"A is the ceiling": A పైకప్పు లాంటిది; e^(−Ea/RT) గరిష్టంగా 1 కాబట్టి k పెరిగి A కి దగ్గరవుతుంది కానీ దానిని దాటదు.
"Catalyst lowers the Hill, not the Height": ఉత్ప్రేరకం కొండ (Ea) ని తగ్గిస్తుంది, క్రియాజనకాలు, క్రియాజన్యాల మధ్య ఎత్తు తేడా (ΔH) ను కాదు.
భావనల అనుసంధానం
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 4: రసాయన ఉష్ణగతిక శాస్త్రం: శక్తి చిత్రం నుంచి వచ్చే ΔH అక్కడ చదివిన ఎంథాల్పీ మార్పే.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 9: వాయువుల అణుచలన సిద్ధాంతం: అణు శక్తుల Maxwell–Boltzmann విస్తరణ వల్లే e^(−Ea/RT) T తో ఇంత వేగంగా పెరుగుతుంది.
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతాస్థితి: K కూడా ఇదే లాగరిథమ్ రూపం గల సమీకరణంతో ఉష్ణోగ్రతతో మారుతుంది; అక్కడ Ea స్థానంలో ΔH ఉంటుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. k = A e^(−Ea/RT) కు జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. A
B. Ea
C. e^(−Ea/RT)
D. ln k vs 1/T వాలు
జాబితా II:
i. ఢీకొనే అణువులు చర్య జరపడానికి అవసరమైన కనీస అదనపు శక్తి
ii. −Ea/R
iii. పౌనఃపున్య కారకం, k కు ఉన్న ప్రమాణమే
iv. కనీసం Ea శక్తి ఉన్న అణువుల భాగం
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
32. గ్రాఫ్ను (జాబితా I) దాని లక్షణంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ln k vs 1/T
B. log k vs 1/T
C. log k vs 1/T అంతర్ఖండం
D. k vs T
జాబితా II:
i. log A
ii. సరళరేఖ, వాలు −Ea/R
iii. క్రమంగా మరింత ఏటవాలుగా పెరిగే వక్రం, సరళరేఖ కాదు
iv. సరళరేఖ, వాలు −Ea/(2.303R)
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
33. ఒక చర్యకు Ea(పురోగామి) = 80 kJ mol⁻¹, ΔH = −30 kJ mol⁻¹. ఒక ఉత్ప్రేరకం Ea(పురోగామి) ని 25 kJ mol⁻¹ తగ్గిస్తుంది. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఉత్ప్రేరకం లేకుండా Ea(తిరోగామి)
B. ఉత్ప్రేరకంతో Ea(పురోగామి)
C. ఉత్ప్రేరకంతో Ea(తిరోగామి)
D. ఉత్ప్రేరకంతో ΔH
జాబితా II:
i. 110 kJ mol⁻¹
ii. 55 kJ mol⁻¹
iii. −30 kJ mol⁻¹
iv. 85 kJ mol⁻¹
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
34. సందర్భాన్ని (జాబితా I) సరైన ఫలితంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఉష్ణోగ్రత పెంచినప్పుడు
B. ధనాత్మక ఉత్ప్రేరకం కలిపినప్పుడు
C. ఒక చర్యకు మరో చర్య కంటే ఎక్కువ Ea ఉంటే
D. ఉష్ణోగ్రత చాలా ఎక్కువైతే
జాబితా II:
i. Ea తగ్గుతుంది, ΔH అలాగే ఉంటుంది
ii. k, A కి దగ్గరవుతుంది
iii. దాని వేగం ఉష్ణోగ్రత మార్పుకు ఎక్కువ సున్నితం
iv. Ea అలాగే ఉంటూ k పెరుగుతుంది
(a) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (b) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. A ప్రమాణం, k ప్రమాణం ఒకటే.
B. రెండు ఉష్ణోగ్రతల వద్ద కొలిచిన k నుంచి Ea కనుక్కోవచ్చు.
C. అవే A, T వద్ద ఎక్కువ Ea చిన్న k ని ఇస్తుంది.
D. ఒక చర్య Ea ఉష్ణోగ్రతతో బాగా మారుతుంది.
E. ఉష్ణమోచక చర్యలో Ea(తిరోగామి) అనేది Ea(పురోగామి) కంటే ఎక్కువ.
(a) నాలుగు (b) మూడు (c) ఐదు (d) రెండు
36. ఉష్ణోగ్రత పెరిగినప్పుడు వాయు అణువుల శక్తి వితరణ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అత్యధిక సంభావ్య గతిజ శక్తి ఎక్కువ విలువకు జరుగుతుంది.
B. వక్రం శిఖరం కిందకు వస్తుంది.
C. వక్రం కింది మొత్తం వైశాల్యం పెరుగుతుంది.
D. గది ఉష్ణోగ్రత దగ్గర చాలా చర్యలకు 10 K పెరుగుదలకు కనీసం Ea శక్తి ఉన్న అణువుల భాగం సుమారు రెట్టింపవుతుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. ఒక చర్యకు log k = 12.0 − 5000/T; ఇక్కడ k s⁻¹ లో, T K లో ఉన్నాయి. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. A = 1.0 × 10¹² s⁻¹.
B. Ea సుమారు 95.7 kJ mol⁻¹.
C. చర్య ప్రథమ క్రమాంకం.
D. 500 K వద్ద k = 1.0 × 10² s⁻¹.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఉత్ప్రేరకం పురోగామి, తిరోగామి చర్యల Ea ని సమాన మేర తగ్గిస్తుంది.
B. దేహళి శక్తి = Ea + క్రియాజనక అణువుల సగటు శక్తి.
C. ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం శక్తి చిత్రం శిఖరంపై ఉంటుంది.
D. Ea = 0 ఉన్న చర్య వేగ స్థిరాంకం ఉష్ణోగ్రతతో పెరుగుతుంది.
(a) A, D మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) C, D మాత్రమే
39. రెండు ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ఒక చర్య వేగ స్థిరాంకాలు:
| T (K) | 300 | 350 |
|---|---|---|
| k (s⁻¹) | 1.0 × 10⁻³ | 1.0 × 10⁻² |
ఉత్తేజిత శక్తి సుమారు (R = 8.314 J K⁻¹ mol⁻¹) (a) 20.1 kJ mol⁻¹ (b) 80.4 kJ mol⁻¹ (c) 40.2 kJ mol⁻¹ (d) 4.02 kJ mol⁻¹
40. log k (y-అక్షం) vs 1/T (x-అక్షం) గ్రాఫ్ −2500 K వాలు గల సరళరేఖ. ఉత్తేజిత శక్తి సుమారు (a) 20.8 kJ mol⁻¹ (b) 47.9 kJ mol⁻¹ (c) 2.5 kJ mol⁻¹ (d) 110 kJ mol⁻¹
41. ఒక శక్తి చిత్రం (y-అక్షంపై kJ mol⁻¹ లో శక్తి, x-అక్షంపై చర్యా పురోగతి) క్రియాజనకాలు 20 వద్ద, క్రియాజన్యాలు 60 వద్ద, ఉత్ప్రేరకం లేని శిఖరం 150 వద్ద, ఉత్ప్రేరిత శిఖరం 110 వద్ద ఉన్నట్లు చూపిస్తుంది. ఉత్ప్రేరిత చర్యకు Ea(తిరోగామి) (a) 90 kJ mol⁻¹ (b) 130 kJ mol⁻¹ (c) 40 kJ mol⁻¹ (d) 50 kJ mol⁻¹
Q42–43 కు సందర్భం: ఒక రంగు (dye) మధ్యస్థ పదార్థాన్ని తయారు చేసే ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు 300 K వద్ద k = 2.0 × 10⁻⁴ s⁻¹. కర్మాగారం రియాక్టర్ను 320 K వద్ద నడిపితే k = 8.0 × 10⁻⁴ s⁻¹ అవుతుంది. (R = 8.314 J K⁻¹ mol⁻¹, log 4 = 0.602)
42. ఉత్తేజిత శక్తి సుమారు (a) 55.3 kJ mol⁻¹ (b) 24.0 kJ mol⁻¹ (c) 110.6 kJ mol⁻¹ (d) 12.0 kJ mol⁻¹
43. 320 K వద్ద చర్య అర్ధ జీవిత కాలం సుమారు (a) 3466 s (b) 1733 s (c) 866 s (d) 433 s
44. 300 K వద్ద Ea = 28.7 kJ mol⁻¹ ఉన్న చర్యకు, కనీసం Ea శక్తి ఉన్న అణువుల భాగం సుమారు (a) 1 × 10⁻² (b) 1 × 10⁻⁵ (c) 5 × 10⁻⁵ (d) 2.9 × 10⁻²
45. 300 K వద్ద ఒక ఉత్ప్రేరకం A ని మార్చకుండా ఒక చర్య ఉత్తేజిత శక్తిని 20 kJ mol⁻¹ తగ్గిస్తుంది. వేగం సుమారు ఇన్ని రెట్లు పెరుగుతుంది (a) 20 (b) 8 (c) 3 × 10⁸ (d) 3 × 10³
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | A = పౌనఃపున్య కారకం, Ea = శక్తి అవరోధం, ఘాతాంక పదం = Ea కంటే పై భాగం, వాలు = −Ea/R |
| 32 | a | ln k = ln A − Ea/RT; log కు 2.303 తో భాగించండి; k vs T ఘాతాంకపరం |
| 33 | d | Ea(b) = 80 + 30 = 110; ఉత్ప్రేరకంతో 55, 85; ΔH మారదు |
| 34 | b | వేడి అదే Ea వద్ద k ని పెంచుతుంది; ఉత్ప్రేరకం Ea ని తగ్గిస్తుంది; ఎక్కువ Ea అంటే ఉష్ణోగ్రతకు ఎక్కువ సున్నితం; T → ∞ అయితే k → A |
| 35 | a | A, B, C, E సరైనవి; Ea ని ఉష్ణోగ్రతతో స్థిరంగా తీసుకుంటారు |
| 36 | c | అణువుల సంఖ్య (మొత్తం వైశాల్యం) మారదు |
| 37 | d | log A = 12; Ea = 5000 × 2.303 × 8.314 = 95.7 kJ; s⁻¹ అంటే ప్రథమ క్రమాంకం; 12 − 10 = 2 |
| 38 | b | Ea = 0 అయితే అన్ని ఉష్ణోగ్రతల వద్ద k = A |
| 39 | c | log 10 = 1 = Ea/19.15 × (50/105000); Ea = 40.2 kJ mol⁻¹ |
| 40 | b | Ea = 2500 × 2.303 × 8.314 = 47.9 kJ mol⁻¹ |
| 41 | d | ఉత్ప్రేరిత శిఖరం 110 − క్రియాజన్యాలు 60 = 50 kJ mol⁻¹ |
| 42 | a | Ea = 19.15 × 0.602 × (300 × 320/20) = 55.3 kJ mol⁻¹ |
| 43 | c | t½ = 0.693/(8.0 × 10⁻⁴) = 866 s |
| 44 | b | Ea/(2.303RT) = 28700/(19.15 × 300) = 5.0, కాబట్టి భాగం 10⁻⁵ |
| 45 | d | log నిష్పత్తి = 20000/(19.15 × 300) = 3.48; ప్రతిలాగరిథమ్ ≈ 3.0 × 10³ |