అధ్యాయం 5: ప్రథమ క్రమాంక చర్యలు (First-Order Reactions)
ప్రథమ క్రమాంక చర్య (First-order reaction) లో వేగం క్రియాజనక గాఢతకు అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది, కాబట్టి క్రియాజనకం ఘాతాంకపరంగా క్షీణిస్తుంది: ln[A] = ln[A]₀ − kt. దీని అర్ధ జీవిత కాలం (Half-life) 0.693/k ప్రారంభ గాఢతపై ఆధారపడదు; ఈ యూనిట్లో అత్యధికంగా అడిగే భావన ఇదే.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
అవకలన, సమాకలన వేగ నియమాలు, వాటి ఉత్పాదనతో సహా.
ప్రథమ క్రమాంకాన్ని గుర్తించే సరళరేఖా గ్రాఫ్లు.
అర్ధ జీవిత కాలం, n అర్ధ జీవిత కాలాల తర్వాత మిగిలే భాగం, శాతం పూర్తి కాలాలు.
ప్రథమ క్రమాంక చర్యలకు పీడన, టైట్రేషన్ దత్తాంశాన్ని ఎలా వాడాలి.
మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక చర్యలు.
5.1 అవకలన రూపం
ప్రథమ క్రమాంకంలో జరిగే R → P కు:
వేగం [R] తో పాటే తగ్గుతుంది. సగం క్రియాజనకం మిగిలితే వేగం కూడా సగమే.
5.2 సమాకలన రూపం (ఉత్పాదన)
చరాలను వేరు చేయండి:
t = 0 ([R] = [R]₀) నుంచి t ([R]) వరకు సమాకలనం చేయండి:
దీని నుంచి మూడు సమాన రూపాలు వస్తాయి:
NEET సమస్యల్లో చివరి రూపాన్నే ఎక్కువగా వాడతారు. a ప్రారంభ పరిమాణం, x చర్య జరిపిన పరిమాణం అయితే [R]₀/[R] = a/(a − x).
t₁, t₂ అనే రెండు కాలాల మధ్య:
5.3 గ్రాఫ్లు
[R] vs t: ఘాతాంక క్షయం. అది సున్నాకు దగ్గరవుతుంది కానీ ఎన్నటికీ తాకదు; కాబట్టి కచ్చితంగా చెప్పాలంటే చర్య ఎన్నటికీ పూర్తి కాదు.
ln[R] vs t: సరళరేఖ, వాలు −k, అంతర్ఖండం ln[R]₀.
log[R] vs t: సరళరేఖ, వాలు −k/2.303.
log([R]₀/[R]) vs t: మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ, వాలు k/2.303.
వేగం vs [R]: మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ, వాలు k.
![చిత్రం 5.1 · ప్రథమ క్రమాంక గ్రాఫ్లు: [A] vs t మరియు ln[A] vs t](/images/books/neet-series/neet-chemistry-08-chemical-kinetics-te/fig-04.webp)
ప్రతి అర్ధ జీవిత కాలం [A] ని సగానికి తగ్గిస్తుంది, కాబట్టి [A] ఎన్నటికీ సున్నాకు చేరదు; దానికి బదులు ln[A] గీస్తే వక్రం −k వాలు గల సరళరేఖగా మారుతుంది.
5.4 అర్ధ జీవిత కాలం
సమాకలన నియమంలో [R] = [R]₀/2 ప్రతిక్షేపించండి:
t½ అనేది [R]₀ పై ఆధారపడదు. 1 M తో మొదలుపెట్టినా 0.01 M తో మొదలుపెట్టినా సగం కోల్పోవడానికి ఒకే కాలం పడుతుంది. అందుకే రేడియోధారాళత క్షయాన్ని స్థిరమైన అర్ధ జీవిత కాలంతో వర్ణిస్తారు.
n అర్ధ జీవిత కాలాల తర్వాత:

t½ అనేది [A]₀ తో అనుపాతంగా పెరిగితే చర్య శూన్య క్రమాంకం; [A]₀ ఎంతైనా t½ అలాగే ఉంటే చర్య ప్రథమ క్రమాంకం.
5.5 శాతం పూర్తి కాలాలు
f భాగం చర్య జరపడానికి పట్టే కాలం: t = (2.303/k) log[1/(1 − f)].
| పూర్తి | సూత్రం | t½ పరంగా |
|---|---|---|
| 50% | 0.693/k | t½ |
| 75% | 1.386/k | 2 t½ |
| 87.5% | 2.079/k | 3 t½ |
| 90% | 2.303/k | 3.32 t½ |
| 99% | 4.606/k | 6.64 t½ |
| 99.9% | 6.909/k | ≈ 10 t½ |
చివరి వరుస log 1000 = 3 నుంచి వస్తుంది: t₉₉.₉ = 3 × 2.303/k = 6.909/k, 6.909/0.693 = 9.97, సుమారు 10.
ఉపయోగపడే నిష్పత్తులు: t₉₉ = 2 t₉₀, t₉₉.₉ = 3 t₉₀.
5.6 పీడనం, టైట్రేషన్ నుంచి ప్రథమ క్రమాంక దత్తాంశం
వాయు దశ. స్థిర V, T వద్ద A(g) → B(g) + C(g) కు, శుద్ధ A p₀ వద్ద ఉంటే, t కాలం వద్ద మొత్తం పీడనం pₜ అయితే: p(A), x మేర తగ్గిందనుకోండి. అప్పుడు pₜ = p₀ + x, కాబట్టి x = pₜ − p₀, p(A) = p₀ − x = 2p₀ − pₜ.
వేరే స్టాయికియోమెట్రీ ఉన్న చర్యలకు ముందుగా ఎప్పుడూ p(A) ని x పరంగా రాయండి; ఈ సూత్రాన్ని గుడ్డిగా బట్టీ పట్టవద్దు.
NaOH తో టైట్రేషన్ ద్వారా గమనించే ఎస్టర్ ఆమ్ల జలవిశ్లేషణం. ఏర్పడిన ఆమ్లం టైటర్ విలువను పెంచుతుంది. మొదట్లో, t కాలం వద్ద, చివర్లో టైటర్ విలువలు V₀, Vₜ, V∞ అయితే:
5.7 మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక చర్యలు
కొన్ని చర్యల్లో రెండు క్రియాజనకాలు ఉంటాయి, అయినా అవి ప్రథమ క్రమాంకంగా ప్రవర్తిస్తాయి. ఎందుకంటే ఒక క్రియాజనకం చాలా ఎక్కువ మోతాదులో ఉంటుంది, దాని గాఢత దాదాపు మారదు. వీటిని మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక చర్యలు (Pseudo-first-order reactions) అంటారు.
ఇథైల్ ఎసిటేట్ ఆమ్ల జలవిశ్లేషణం:
సారహీన ద్రావణంలో నీటి గాఢత సుమారు 55.5 M, ఎస్టర్ మాత్రం 0.01 M ఉండవచ్చు. 55.5 M లో 0.01 M నీరు వినియోగమైనా దాదాపు ఏ మార్పూ ఉండదు. కాబట్టి [H₂O] ఒక స్థిరాంకంగా k′ లో కలిసిపోతుంది.
చెరకు చక్కెర (సుక్రోజ్) విలోమనం మరో ప్రామాణిక ఉదాహరణ:
రెండింటికీ అణుకత (Molecularity) 2, కానీ చర్యా క్రమాంకం 1. ఆమ్లం ఉత్ప్రేరకం కాబట్టి మొత్తం సమీకరణంలో కనిపించదు, అయినా k′ అనేది [H⁺] పై ఆధారపడుతుంది.
5.8 సాధారణ ప్రథమ క్రమాంక చర్యలు
అన్ని రేడియోధారాళత క్షయాలు, ఉదా. ²²⁶Ra → ²²²Rn + ⁴He.
2N₂O₅(g) → 4NO₂(g) + O₂(g).
SO₂Cl₂(g) → SO₂(g) + Cl₂(g).
2H₂O₂ → 2H₂O + O₂.
సైక్లోప్రోపేన్ → ప్రొపీన్; N₂O → N₂ + ½O₂ (మధ్యస్థ పీడనం వద్ద).
మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంకం: ఎస్టర్ల ఆమ్ల జలవిశ్లేషణం, సుక్రోజ్ విలోమనం.
5.9 శూన్య, ప్రథమ క్రమాంకాల పోలిక
| లక్షణం | శూన్య క్రమాంకం | ప్రథమ క్రమాంకం |
|---|---|---|
| అవకలన రూపం | −d[R]/dt = k | −d[R]/dt = k[R] |
| సమాకలన రూపం | [R] = [R]₀ − kt | ln[R] = ln[R]₀ − kt |
| సరళరేఖా గ్రాఫ్ | [R] vs t | ln[R] (లేదా log[R]) vs t |
| సరళరేఖ వాలు | −k | −k (log కు −k/2.303) |
| k ప్రమాణాలు | mol L⁻¹ s⁻¹ | s⁻¹ |
| అర్ధ జీవిత కాలం | [R]₀/2k, [R]₀ కు అనులోమానుపాతం | 0.693/k, [R]₀ పై ఆధారపడదు |
| పూర్తి | పరిమితం: [R]₀/k | కచ్చితంగా ఎన్నటికీ పూర్తి కాదు |
| కాలంతో వేగం | స్థిరం | ఘాతాంకపరంగా తగ్గుతుంది |
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్య t½ = 30 min. k కనుక్కోండి.
సాధన: k = 0.693/30 = 0.0231 min⁻¹ = 2.31 × 10⁻² min⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు k = 0.0462 min⁻¹. 1 గంట తర్వాత ఎంత భాగం మిగిలి ఉంటుంది?
సాధన: t½ = 0.693/0.0462 = 15 min. 60 min = 4 అర్ధ జీవిత కాలాలు. మిగిలిన భాగం = 1/2⁴ = 1/16.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యలో [A] 30 min లో 0.50 M నుంచి 0.15 M కు తగ్గుతుంది. k, t½ కనుక్కోండి.
సాధన: k = (2.303/30) log(0.50/0.15) = (2.303/30) × 0.523 = 0.0401 min⁻¹. t½ = 0.693/0.0401 = 17.3 min.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు k = 2.303 × 10⁻² min⁻¹. 90% పూర్తికి ఎంత కాలం పడుతుంది?
సాధన: t = (2.303/k) log(100/10) = (2.303/2.303 × 10⁻²) × 1 = 100 min.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఏ ప్రథమ క్రమాంక చర్యకైనా t₉₉.₉ సుమారు 10 t½ అని చూపండి.
సాధన: t₉₉.₉ = (2.303/k) log(100/0.1) = (2.303/k) × 3 = 6.909/k. t½ = 0.693/k. నిష్పత్తి = 6.909/0.693 = 9.97 ≈ 10.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: SO₂Cl₂(g) → SO₂(g) + Cl₂(g) ప్రథమ క్రమాంకం. దృఢమైన పాత్రలో శుద్ధ SO₂Cl₂ 0.50 atm వద్ద మొదలవుతుంది; 100 s తర్వాత మొత్తం పీడనం 0.60 atm. k కనుక్కోండి.
సాధన: p(SO₂Cl₂) = 2p₀ − pₜ = 1.00 − 0.60 = 0.40 atm. k = (2.303/100) log(0.50/0.40) = (2.303/100) × 0.0969 = 2.23 × 10⁻³ s⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: మిథైల్ ఎసిటేట్ ఆమ్ల జలవిశ్లేషణంలో NaOH తో టైటర్ విలువలు V₀ = 20 mL, V₃₀ min = 30 mL, V∞ = 40 mL. k కనుక్కోండి.
సాధన: k = (2.303/30) log[(40 − 20)/(40 − 30)] = (2.303/30) log 2 = 0.693/30 = 0.0231 min⁻¹. 30 min లో సగం చర్య పూర్తయింది; ఇది సరిగ్గా సరిపోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్య 10 min లో 20% పూర్తవుతుంది. 75% పూర్తికి ఎంత కాలం పడుతుంది?
సాధన: k = (2.303/10) log(100/80) = 0.2303 × 0.0969 = 0.0223 min⁻¹. t₇₅ = (2.303/0.0223) log 4 = 1.386/0.0223 = 62.1 min.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.9: [A] = 0.040 M అయినప్పుడు ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్య వేగం 2.4 × 10⁻⁴ M s⁻¹. k, t½ కనుక్కోండి.
సాధన: k = వేగం/[A] = 2.4 × 10⁻⁴/0.040 = 6.0 × 10⁻³ s⁻¹. t½ = 0.693/(6.0 × 10⁻³) = 115.5 s.
త్వరిత పునశ్చరణ
−d[R]/dt = k[R]; ln[R] = ln[R]₀ − kt; k = (2.303/t) log([R]₀/[R]).
ln[R] vs t రేఖీయం, వాలు −k; log[R] vs t వాలు −k/2.303.
t½ = 0.693/k, [R]₀ పై ఆధారపడదు. n అర్ధ జీవిత కాలాల తర్వాత [R] = [R]₀/2ⁿ.
t₇₅ = 2t½, t₈₇.₅ = 3t½, t₉₀ = 2.303/k, t₉₉ = 2t₉₀, t₉₉.₉ ≈ 10t½.
వాయు A → B + C: p(A) = 2p₀ − pₜ.
మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంకం: ఆమ్లంలో ఎస్టర్ జలవిశ్లేషణం, సుక్రోజ్ విలోమనం; అణుకత 2, క్రమాంకం 1.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
సహజ లాగారిథమ్ (ln), 2.303 రెండింటినీ కలిపి వాడటం. ln లేదా 2.303 × log, ఏదో ఒకటే; రెండూ కలిపి ఎన్నడూ కాదు.
log([R]₀/[R]) ను తలకిందులుగా చదవడం; దానివల్ల k రుణాత్మకం వస్తుంది.
[R]₀ మారితే ప్రథమ క్రమాంక చర్య t½ మారుతుందని చెప్పడం. అది మారదు; ప్రారంభ వేగం మాత్రమే మారుతుంది.
మోల్ మార్పు వేరుగా ఉండే 2N₂O₅ → 4NO₂ + O₂ వంటి చర్యలకు 2p₀ − pₜ వాయు సూత్రాన్ని వాడటం.
సుక్రోజ్ విలోమనాన్ని క్రమాంకంలో ద్విఅణుకం అనడం. దాని అణుకత 2; క్రమాంకం 1.
నిమిషానికి ఉన్న k ని సెకన్లలోని కాలంతో కలపడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. ప్రథమ క్రమాంక చర్య సమాకలన వేగ నియమం (a) [A] = [A]₀ − kt (b) 1/[A] = 1/[A]₀ + kt (c) ln[A] = ln[A]₀ − kt (d) [A] = [A]₀ + kt
2. ప్రథమ క్రమాంక చర్య అర్ధ జీవిత కాలం (a) 0.693/k (b) [A]₀/2k (c) 1/k[A]₀ (d) 2.303/k
3. ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు ఏ గ్రాఫ్ సరళరేఖ? (a) [A] vs t (b) ln[A] vs t (c) 1/[A] vs t (d) [A]² vs t
4. ప్రథమ క్రమాంక చర్య అర్ధ జీవిత కాలం (a) [A]₀ కు అనులోమానుపాతం (b) [A]₀ కు విలోమానుపాతం (c) [A]₀² కు అనులోమానుపాతం (d) [A]₀ పై ఆధారపడదు
5. ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు log[A] vs t వాలు (a) −k (b) −k/2.303 (c) k/2.303 (d) −2.303k
6. వీటిలో మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక చర్య ఏది? (a) సారహీన ఆమ్లంలో ఇథైల్ ఎసిటేట్ జలవిశ్లేషణం (b) అధిక పీడనం వద్ద వేడి Pt పై NH₃ వియోగం (c) H₂ + I₂ → 2HI (d) 2NO + O₂ → 2NO₂
7. ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు t₉₉.₉ సుమారుగా (a) 2 t½ (b) 6.64 t½ (c) 10 t½ (d) 3.32 t½
8. మూడు అర్ధ జీవిత కాలాల తర్వాత మిగిలిన ప్రథమ క్రమాంక క్రియాజనక భాగం (a) 1/3 (b) 1/6 (c) 1/9 (d) 1/8
9. అన్ని రేడియోధారాళత క్షయ ప్రక్రియలు పాటించేవి (a) శూన్య క్రమాంక గతిశాస్త్రం (b) ప్రథమ క్రమాంక గతిశాస్త్రం (c) ద్వితీయ క్రమాంక గతిశాస్త్రం (d) తృతీయ క్రమాంక గతిశాస్త్రం
10. ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు 75% పూర్తికి పట్టే కాలం (a) 2 t½ (b) 1.5 t½ (c) 3 t½ (d) 4 t½
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్య t½ = 46.2 min. దాని వేగ స్థిరాంకం (a) 0.015 min⁻¹ (b) 0.030 min⁻¹ (c) 0.0217 min⁻¹ (d) 32.0 min⁻¹
12. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు k = 5.0 × 10⁻³ s⁻¹. [A] దాని ప్రారంభ విలువలో 1/16 కు తగ్గడానికి పట్టే కాలం (a) 277 s (b) 554 s (c) 416 s (d) 3200 s
13. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్య 60 min లో 90% పూర్తవుతుంది. దాని అర్ధ జీవిత కాలం సుమారు (a) 30 min (b) 6 min (c) 18 min (d) 20 min
14. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యలో [A] 45 min లో 0.80 M నుంచి 0.10 M కు తగ్గుతుంది. అర్ధ జీవిత కాలం (a) 22.5 min (b) 30 min (c) 11.25 min (d) 15 min
15. k = 0.0693 min⁻¹ గల ప్రథమ క్రమాంక చర్యలో [A] పదో వంతుకు తగ్గడానికి పట్టే కాలం సుమారు (a) 33.2 min (b) 10 min (c) 23.0 min (d) 66.4 min
16. [A] = 0.030 M అయినప్పుడు ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్య వేగం 1.8 × 10⁻⁵ M s⁻¹. దాని k, t½ (a) 5.4 × 10⁻⁷ s⁻¹, 1.3 × 10⁶ s (b) 6.0 × 10⁻⁴ s⁻¹, 1667 s (c) 6.0 × 10⁻⁴ s⁻¹, 1155 s (d) 1.7 × 10³ s⁻¹, 4.1 × 10⁻⁴ s
17. ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత చెరకు చక్కెర విలోమనం అణుకత, క్రమాంకం వరుసగా (a) 2, 1 (b) 1, 1 (c) 2, 2 (d) 1, 2
18. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్య 15 min లో 30% పూర్తవుతుంది. 60% పూర్తికి పట్టే కాలం సుమారు (a) 30 min (b) 38.5 min (c) 45 min (d) 25.7 min
19. A(g) → B(g) + C(g) ప్రథమ క్రమాంకం. దృఢమైన పాత్రలో శుద్ధ A 0.40 atm వద్ద మొదలవుతుంది; 20 min తర్వాత మొత్తం పీడనం 0.70 atm. అర్ధ జీవిత కాలం (a) 20 min (b) 5 min (c) 13.3 min (d) 10 min
20. ప్రథమ క్రమాంక క్రియాజనకం ప్రారంభ గాఢతను రెట్టింపు చేసారు. అప్పుడు (a) t½ రెట్టింపవుతుంది, ప్రారంభ వేగం రెట్టింపవుతుంది (b) t½, ప్రారంభ వేగం రెండూ మారవు (c) t½ మారదు, ప్రారంభ వేగం రెట్టింపవుతుంది (d) t½ సగమవుతుంది, ప్రారంభ వేగం మారదు
21. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు log([A]₀/[A]) vs t గ్రాఫ్ వాలు 2.0 × 10⁻³ s⁻¹. అర్ధ జీవిత కాలం సుమారు (a) 346 s (b) 150 s (c) 75 s (d) 1.5 × 10³ s
22. ఒక ఎస్టర్ ఆమ్ల జలవిశ్లేషణంలో NaOH టైటర్ విలువలు V₀ = 15 mL, V₂₀ min = 30 mL, V∞ = 45 mL. వేగ స్థిరాంకం (a) 0.0693 min⁻¹ (b) 0.0231 min⁻¹ (c) 0.0139 min⁻¹ (d) 0.0347 min⁻¹
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్య 20 min లో 25% పూర్తవుతుంది. 75% పూర్తికి పట్టే కాలం సుమారు (a) 60 min (b) 96.4 min (c) 80 min (d) 120 min
24. ప్రథమ క్రమాంక చర్యలు A, B ఒకే గాఢత వద్ద మొదలవుతాయి; వాటి అర్ధ జీవిత కాలాలు 10 min, 20 min. 60 min తర్వాత [A]/[B] (a) 1/2 (b) 1/4 (c) 1/8 (d) 1/64
25. ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు t₉₉/t₉₀ నిష్పత్తి (a) 2 (b) 1.1 (c) 10 (d) 3
26. బఫర్లో ఎస్టర్ జలవిశ్లేషణం మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంకం; k′ అనేది [H⁺] కు అనులోమానుపాతం. pH 2 వద్ద k′ = 4.6 × 10⁻³ min⁻¹. pH 3 వద్ద అర్ధ జీవిత కాలం సుమారు (a) 150 min (b) 15 min (c) 1.5 × 10⁴ min (d) 1.5 × 10³ min
27. 2N₂O₅(g) → 4NO₂(g) + O₂(g) ప్రథమ క్రమాంకం. దృఢమైన పాత్రలో శుద్ధ N₂O₅ 0.60 atm వద్ద మొదలవుతుంది. మొత్తం పీడనం 0.96 atm అయినప్పుడు p(N₂O₅) (a) 0.24 atm (b) 0.36 atm (c) 0.48 atm (d) 0.12 atm
28. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు k = 6.93 × 10⁻³ s⁻¹. [A] 0.40 M నుంచి 0.050 M కు తగ్గడానికి పట్టే కాలం (a) 100 s (b) 200 s (c) 300 s (d) 400 s
29. ప్రతిపాదన (A): ఏ ప్రథమ క్రమాంక చర్యకైనా 99.9% పూర్తికి సుమారు పది అర్ధ జీవిత కాలాలు పడతాయి.
కారణం (R): t₉₉.₉ = (2.303/k) log 1000 = 6.909/k, ఇది 0.693/k కు సుమారు పది రెట్లు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు [A] vs t గ్రాఫ్ −k వాలు గల సరళరేఖ.
వాక్యం II: ప్రథమ క్రమాంక చర్య అర్ధ జీవిత కాలం ప్రారంభ గాఢతపై ఆధారపడదు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | d[A]/[A] = −k dt ని సమాకలనం చేయండి |
| 2 | a | 2.303 log 2/k |
| 3 | b | ln[A], t తో రేఖీయం |
| 4 | d | t½ = 0.693/k |
| 5 | b | log = ln/2.303 |
| 6 | a | నీరు చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది |
| 7 | c | 6.909/0.693 ≈ 10 |
| 8 | d | (1/2)³ |
| 9 | b | క్షయ వేగం ∝ ఉన్న కేంద్రకాలు |
| 10 | a | 25% మిగిలితే = 2 అర్ధ జీవిత కాలాలు |
| 11 | a | 0.693/46.2 |
| 12 | b | 4 × 138.6 s |
| 13 | c | k = 2.303/60, t½ = 18.05 min |
| 14 | d | 0.80 → 0.10 అంటే 3 అర్ధ జీవిత కాలాలు |
| 15 | a | 2.303/0.0693 |
| 16 | c | k = వేగం/[A]; 0.693/k |
| 17 | a | రెండు కణాలు ఢీకొంటాయి; నీరు అధికంగా ఉంటుంది |
| 18 | b | 15 × log 2.5/log(1/0.7) |
| 19 | d | p(A) = 0.80 − 0.70 = 0.10, రెండు అర్ధ జీవిత కాలాలు |
| 20 | c | t½ స్థిరం; వేగం ∝ [A] |
| 21 | b | k = 4.606 × 10⁻³ s⁻¹; 0.693/k |
| 22 | d | log 2 × 2.303/20 |
| 23 | b | 20 × log 4/log(4/3) |
| 24 | c | (1/64)/(1/8) |
| 25 | a | log 100/log 10 |
| 26 | d | k′ = 4.6 × 10⁻⁴; 0.693/k′ ≈ 1506 min |
| 27 | b | మొత్తం = 0.60 + 1.5y, y = 0.24 |
| 28 | c | 100 s చొప్పున మూడు అర్ధ జీవిత కాలాలు |
| 29 | a | R అనేది A కు లెక్క |
| 30 | d | [A] vs t ఘాతాంకపరం |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ప్రథమ క్రమాంకం: వేగం = k[A]; [A] రెట్టింపైతే వేగం రెట్టింపవుతుంది.
అవకలన రూపం: −d[A]/dt = k[A]. సమాకలన రూపం: ln[A] = ln[A]₀ − kt.
లెక్కలకు వాడే రూపం: k = (2.303/t) log([A]₀/[A]).
ఘాతాంక రూపం: [A] = [A]₀ e^(−kt).
k ప్రమాణం: కాలం⁻¹ (s⁻¹, min⁻¹); కాబట్టి k గాఢత ప్రమాణంపై ఆధారపడదు.
అర్ధ జీవిత కాలం: t½ = 0.693/k, [A]₀ పై ఆధారపడదు.
n అర్ధ జీవిత కాలాల తర్వాత మిగిలే భాగం (1/2)ⁿ.
t₉₀ = 2.303/k, t₉₉ = 4.606/k = 2 t₉₀, t₉₉.₉ = 6.909/k ≈ 10 t½.
సిద్ధాంతపరంగా చర్య పరిమిత కాలంలో ఎన్నటికీ 100% కాదు.
సరళరేఖా గ్రాఫ్లు: ln[A] vs t (వాలు −k), log[A] vs t (వాలు −k/2.303), log([A]₀/[A]) vs t (మూలబిందువు గుండా, వాలు k/2.303).
వాయు దశ A(g) → B(g) + C(g): p(A) = 2p₀ − p(t), k = (2.303/t) log[p₀/(2p₀ − p(t))].
ఉదాహరణలు: N₂O₅ వియోగం, H₂O₂ వియోగం, రేడియోధారాళత క్షయం, ఇథీన్ హైడ్రోజనీకరణం.
మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంకం: ఇథైల్ ఎసిటేట్ ఆమ్ల జలవిశ్లేషణం; ధ్రువణమాపకం (polarimeter) తో గమనించే చెరకు చక్కెర విలోమనం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| పూర్తి | మిగిలిన భాగం | కాలం |
|---|---|---|
| 50% | 1/2 | 1 t½ = 0.693/k |
| 75% | 1/4 | 2 t½ |
| 87.5% | 1/8 | 3 t½ |
| 90% | 1/10 | 2.303/k ≈ 3.32 t½ |
| 93.75% | 1/16 | 4 t½ |
| 99% | 1/100 | 4.606/k ≈ 6.64 t½ |
| 99.9% | 1/1000 | 6.909/k ≈ 10 t½ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Half-life Holds steady": అర్ధ జీవిత కాలం స్థిరంగా ఉంటుంది; t½ అనేది [A]₀ పై ఆధారపడని ఒకే క్రమాంకం ప్రథమ క్రమాంకం.
"2.303 for 90, double for 99": 90% కు 2.303, 99% కు దానికి రెట్టింపు: t₉₀ = 2.303/k, t₉₉ = 4.606/k.
"Ten halves for three nines": మూడు తొమ్మిదిలకు (99.9%) సుమారు పది అర్ధ జీవిత కాలాలు.
"Two p-nought minus total": A(g) → B(g) + C(g) కు p(A) = 2p₀ − p(t) (రెండు p₀ ల నుంచి మొత్తం తీసివేయండి).
భావనల అనుసంధానం
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 18: పరమాణువులు, కేంద్రకాలు: రేడియోధారాళత క్షయం ఇదే నియమాన్ని వాడుతుంది, N = N₀e^(−λt), t½ = 0.693/λ.
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 19: జీవఅణువులు: చెరకు చక్కెర గ్లూకోజ్, ఫ్రక్టోజ్లుగా విలోమనం చెందడం ప్రామాణిక మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక ఉదాహరణ.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 14: విద్యుత్ అయస్కాంత ప్రేరణ, ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహాలు: LR వలయంలో విద్యుత్ ప్రవాహ క్షయం కూడా ఇదే ఘాతాంక ఆకారాన్ని అనుసరిస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు పూర్తయిన శాతాన్ని (జాబితా I) అవసరమైన కాలంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 50%
B. 75%
C. 87.5%
D. 93.75%
జాబితా II:
i. 3 t½
ii. 1 t½
iii. 4 t½
iv. 2 t½
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
32. ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు గ్రాఫ్ను (జాబితా I) దాని వాలుతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ln[A] vs t
B. log[A] vs t
C. log([A]₀/[A]) vs t
D. t½ vs [A]₀
జాబితా II:
i. −k/2.303
ii. సున్నా (క్షితిజ సమాంతర రేఖ)
iii. −k
iv. +k/2.303
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
33. క్రమాంకాన్ని (జాబితా I) t½ అనేది [A]₀ పై ఎలా ఆధారపడుతుందో దానితో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. శూన్య క్రమాంకం
B. ప్రథమ క్రమాంకం
C. ద్వితీయ క్రమాంకం
D. nవ క్రమాంకం
జాబితా II:
i. [A]₀ పై ఆధారపడదు
ii. [A]₀^(1−n) కు అనులోమానుపాతం
iii. 1/[A]₀ కు అనులోమానుపాతం
iv. [A]₀ కు అనులోమానుపాతం
(a) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
34. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు k = 0.0693 min⁻¹. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. అర్ధ జీవిత కాలం
B. 75% పూర్తికి కాలం
C. 90% పూర్తికి కాలం
D. 99% పూర్తికి కాలం
జాబితా II:
i. 33.2 min
ii. 10 min
iii. 66.5 min
iv. 20 min
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
35. ప్రథమ క్రమాంక చర్యల గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. అర్ధ జీవిత కాలం ప్రారంభ గాఢతపై ఆధారపడదు.
B. k ప్రమాణం కాలం⁻¹.
C. సిద్ధాంతపరంగా చర్య పరిమిత కాలంలో ఎన్నటికీ 100% పూర్తి కాదు.
D. [A]₀ ని రెట్టింపు చేస్తే 50% పూర్తికి పట్టే కాలం రెట్టింపవుతుంది.
E. రేడియోధారాళత క్షయం ప్రథమ క్రమాంక గతిశాస్త్రాన్ని పాటిస్తుంది.
F. 99.9% పూర్తికి పట్టే కాలం సుమారు 10 అర్ధ జీవిత కాలాలు.
(a) మూడు (b) నాలుగు (c) ఐదు (d) ఆరు
36. A → క్రియాజన్యాలు ప్రథమ క్రమాంకం; k = 6.93 × 10⁻³ s⁻¹, [A]₀ = 0.10 M. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అర్ధ జీవిత కాలం 100 s.
B. 200 s తర్వాత A లో 25% మిగిలి ఉంటుంది.
C. ప్రారంభ వేగం 6.93 × 10⁻⁴ M s⁻¹.
D. 100 s తర్వాత వేగం ప్రారంభ వేగానికి సమానం.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
37. A(g) → B(g) + C(g) ప్రథమ క్రమాంకం. p₀ పీడనం వద్ద శుద్ధ A ని దృఢమైన పాత్రలో ఉంచారు; t కాలం వద్ద మొత్తం పీడనం p(t). సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. p(A) = 2p₀ − p(t).
B. k = (2.303/t) log[p₀/(2p₀ − p(t))].
C. p(t) = 1.5p₀ అయినప్పుడు ఒక అర్ధ జీవిత కాలం గడిచింది.
D. చివరి మొత్తం పీడనం 3p₀.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత చెరకు చక్కెర విలోమనం గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సుక్రోజ్ + నీరు గ్లూకోజ్ + ఫ్రక్టోజ్ను ఇస్తాయి.
B. వేగ నియమం ఆచరణలో వేగం = k′[సుక్రోజ్].
C. ధ్రువణమాపకంతో ధ్రువణ భ్రమణాన్ని కొలిచి చర్యను గమనిస్తారు.
D. భ్రమణం దక్షిణ భ్రమణం (dextro) నుంచి వామ భ్రమణం (laevo) గా మారుతుంది; అందుకే "విలోమనం" అనే పేరు.
E. చర్య సమయంలో నీటి గాఢత చాలా ఎక్కువగా మారుతుంది.
(a) మూడు (b) నాలుగు (c) ఐదు (d) రెండు
39. వేరేవేరు కాలాలలో A గాఢత:
| t (min) | 0 | 10 | 20 | 30 |
|---|---|---|---|---|
| [A] (M) | 0.80 | 0.40 | 0.20 | 0.10 |
ఏది సరైనది? (a) శూన్య క్రమాంకం, k = 0.040 M min⁻¹ (b) ద్వితీయ క్రమాంకం, k = 0.125 L mol⁻¹ min⁻¹ (c) ప్రథమ క్రమాంకం, k = 0.0347 min⁻¹ (d) ప్రథమ క్రమాంకం, k = 0.0693 min⁻¹
40. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు log[A] (y-అక్షం) vs నిమిషాలలో t (x-అక్షం) గ్రాఫ్ వాలు −0.010 min⁻¹ గల సరళరేఖ. అర్ధ జీవిత కాలం సుమారు (a) 30 min (b) 69.3 min (c) 3.0 min (d) 100 min
41. A(g) → B(g) + C(g) ప్రథమ క్రమాంకం. 0.40 atm వద్ద శుద్ధ A ని దృఢమైన పాత్రలో తీసుకున్నారు. 10 min తర్వాత మొత్తం పీడనం 0.60 atm. వేగ స్థిరాంకం (a) 0.0347 min⁻¹ (b) 0.0405 min⁻¹ (c) 0.0693 min⁻¹ (d) 0.139 min⁻¹
Q42–43 కు సందర్భం: ఒక డాక్టర్ యాంటీబయాటిక్ ఇంజెక్షన్ ఇస్తారు. రక్తంలో దాని స్థాయి 4 గంటల అర్ధ జీవిత కాలంతో ప్రథమ క్రమాంక గతిశాస్త్రం ప్రకారం తగ్గుతుంది. డోస్ ఇచ్చిన వెంటనే రక్త స్థాయి 16 mg L⁻¹.
42. స్థాయి 2 mg L⁻¹ కు తగ్గడానికి పట్టే కాలం (a) 8 h (b) 12 h (c) 16 h (d) 32 h
43. డోస్ ఇచ్చిన 6 గంటల తర్వాత రక్త స్థాయి సుమారు (a) 5.7 mg L⁻¹ (b) 4.0 mg L⁻¹ (c) 8.0 mg L⁻¹ (d) 6.0 mg L⁻¹
44. రెండు ప్రథమ క్రమాంక చర్యలు A, B ల సమాన గాఢతలతో మొదలవుతాయి. A అర్ధ జీవిత కాలం 10 min, B ది 20 min. 60 min తర్వాత [A]/[B] (a) 1/2 (b) 1/4 (c) 1/64 (d) 1/8
45. ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్య 10 min లో 20% పూర్తవుతుంది. 75% పూర్తికి పట్టే కాలం సుమారు (log 1.25 = 0.0969, log 4 = 0.602) (a) 37.5 min (b) 31 min (c) 62 min (d) 75 min
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | మిగిలిన భాగం 1/2, 1/4, 1/8, 1/16 అంటే 1, 2, 3, 4 అర్ధ జీవిత కాలాలు |
| 32 | c | ln[A] = ln[A]₀ − kt; log కు 2.303 తో భాగించండి; t½ స్థిరం |
| 33 | d | t½ ∝ [A]₀^(1−n): n = 0, 1, 2 కు [A]₀, స్థిరం, 1/[A]₀ |
| 34 | a | 0.693/0.0693 = 10; 2 × 10 = 20; 2.303/0.0693 = 33.2; 4.606/0.0693 = 66.5 |
| 35 | c | D తప్ప అన్నీ; ప్రథమ క్రమాంక t½, [A]₀ పై ఆధారపడదు |
| 36 | d | t½ = 0.693/0.00693 = 100 s; 2 t½ తర్వాత 25% మిగులుతుంది; వేగం = k[A]₀; 100 s కి వేగం సగమవుతుంది |
| 37 | a | p(t) = p₀ + x, p(A) = p₀ − x = 2p₀ − p(t); చివర్లో p(t) = 2p₀ |
| 38 | b | A, B, C, D సరైనవి; నీరు చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది, కాబట్టి దాని గాఢత దాదాపు మారదు |
| 39 | d | 10 min స్థిర t½ అంటే ప్రథమ క్రమాంకం; k = 0.693/10 |
| 40 | a | k = 2.303 × 0.010 = 0.0230 min⁻¹; t½ = 0.693/0.0230 ≈ 30 min |
| 41 | c | p(A) = 2(0.40) − 0.60 = 0.20 atm, 10 min లో ఒక t½; k = 0.0693 min⁻¹ |
| 42 | b | 16 → 8 → 4 → 2 అంటే 3 అర్ధ జీవిత కాలాలు = 12 h |
| 43 | a | 6 h = 1.5 t½: 16 × (1/2)^1.5 = 16 × 0.354 = 5.7 mg L⁻¹ |
| 44 | d | A: (1/2)⁶ = 1/64; B: (1/2)³ = 1/8; నిష్పత్తి = 1/8 |
| 45 | c | t₇₅/t₂₀ = log 4/log 1.25 = 0.602/0.0969 = 6.21; 6.21 × 10 ≈ 62 min |