అధ్యాయం 2: భౌతిక ధర్మాలు, వ్యాసార్ధాలు మరియు అయనీకరణ ఎంథాల్పీలు (Physical Properties, Radii and Ionisation Enthalpies)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
పరివర్తన లోహాలు ఎందుకు గట్టిగా ఉంటాయి, వాటికి అధిక ద్రవీభవన స్థానాలు, పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీలు ఎందుకు ఉంటాయి.
3d శ్రేణిలో ద్రవీభవన స్థానం, పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ ఎలా మారతాయి, Mn, Zn ఎందుకు క్రమాన్ని తప్పుతాయి.
శ్రేణిలో మరియు గ్రూపులో కిందకు పరమాణు, అయానిక వ్యాసార్ధాలు ఎలా మారతాయి, Zr–Hf సారూప్యతతో సహా.
3d శ్రేణిలో సాంద్రత ఎందుకు పెరుగుతుంది.
మొదటి, రెండవ, మూడవ అయనీకరణ ఎంథాల్పీల ధోరణులు, వాటితో స్థిరత్వాన్ని ఎలా అంచనా వేయాలి.
2.1 లోహ స్వభావం మరియు భౌతిక ధర్మాలు
దాదాపు అన్ని పరివర్తన మూలకాలూ సాధారణ లోహాలే. వీటికి లోహ మెరుపు, అధిక తన్యతా బలం, తన్యత, సాగే గుణం ఉంటాయి. ఇవి ఉష్ణాన్ని, విద్యుత్తును బాగా ప్రసరింపజేస్తాయి. మీ సీలింగ్ ఫ్యాన్లోని రాగి తీగలు, కాంక్రీట్ పైకప్పు లోపలి ఇనుప కడ్డీలు రెండూ ఈ ధర్మాలపైనే ఆధారపడతాయి.
దీనికి కారణం బలమైన లోహ బంధనం (Metallic bonding). s-బ్లాక్ లోహాలలో ఒకటి లేదా రెండు ns ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే ఎలక్ట్రాన్ "సముద్రం"లో చేరతాయి. పరివర్తన లోహాలలో జతకాని (n−1)d ఎలక్ట్రాన్లు కూడా చేరతాయి. బంధన ఎలక్ట్రాన్లు ఎక్కువయితే పరమాణువుల మధ్య బంధాలు అంత బలంగా ఉంటాయి.
చాలా పరివర్తన లోహాలు సాంద్రమైన జాలకాలలో స్ఫటికీకరిస్తాయి: అంతర కేంద్రిత ఘనం (bcc), షడ్భుజాకార సాంద్ర సంకులనం (hcp) లేదా ఘన సాంద్ర సంకులనం (ccp). Zn, Cd, Hg లకు బలహీనమైన, తక్కువ క్రమబద్ధమైన లోహ నిర్మాణాలు ఉంటాయి.
2.2 ద్రవీభవన స్థానాలు మరియు పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ
ఒక మోల్ లోహాన్ని స్వేచ్ఛా వాయు పరమాణువులుగా విడదీయడానికి అవసరమైన ఉష్ణమే పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ (Enthalpy of atomisation, ΔₐH°). ఇది లోహ బంధన బలాన్ని నేరుగా కొలుస్తుంది.
3d విలువలు (kJ/mol):
| మూలకం | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ΔₐH° (kJ/mol) | 326 | 473 | 515 | 397 | 281 | 416 | 425 | 430 | 339 | 126 |
| పరమాణువులో జతకాని d + s ఎలక్ట్రాన్లు | 3 | 4 | 5 | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | 0 |
మూడు క్రమాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
విలువలు మధ్యలో (V) గరిష్టానికి పెరిగి, తర్వాత తగ్గుతాయి. మధ్యలో ప్రతి d ఆర్బిటాల్లో ఒక ఎలక్ట్రాన్ ఉంటుంది, కాబట్టి బంధనానికి లభించే ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య అత్యధికం.
Mn అనూహ్యంగా తక్కువ. దాని 3d⁵ 4s² సమితి చాలా స్థిరమైనది. సగం నిండిన d ఎలక్ట్రాన్లు గట్టిగా పట్టుకోబడి, లోహ బంధనంలో తక్కువగా పాల్గొంటాయి.
అన్నిటికంటే తక్కువ Zn. 3d¹⁰ 4s² వల్ల దానికి జతకాని d ఎలక్ట్రాన్లు లేవు.
ద్రవీభవన స్థానాలు కూడా ఇదే పెరిగి-తగ్గే ఆకారాన్ని పాటిస్తాయి, Mn వద్ద మరియు Zn వద్ద తగ్గుదలతో.

పట్టీలు V, Cr వరకు పెరిగి, Mn వద్ద హఠాత్తుగా తగ్గి, Fe వద్ద మళ్ళీ పెరిగి, తర్వాత క్రమంగా తగ్గుతూ Zn వద్ద అత్యల్ప విలువకు చేరుతాయి.
బరువైన శ్రేణులు మరింత బలంగా బంధిస్తాయి. అదే గ్రూపులోని 3d లోహాల కంటే 4d, 5d లోహాలకు పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీలు ఎక్కువ. వాటి 4d, 5d ఆర్బిటాళ్లు ఇంకా విస్తరించి మెరుగ్గా అతిపాతం చెందుతాయి, కాబట్టి లోహం–లోహం బంధనం బలంగా ఉంటుంది. అందుకే టంగ్స్టన్ (5d) అన్ని లోహాలలో అత్యధిక ద్రవీభవన స్థానం (సుమారు 3683 K) కలిగి ఉంటుంది, అదే గ్రూపులోని క్రోమియం (3d) సుమారు 2180 K వద్ద కరుగుతుంది. బరువైన పరివర్తన లోహాలు లోహం–లోహం బంధాలతో అనేక సమ్మేళనాలు ఏర్పరచడానికి కారణం కూడా ఇదే.
2.3 పరమాణు మరియు అయానిక వ్యాసార్ధాలు
శ్రేణిలో ఎడమ నుండి కుడికి. Sc నుండి Zn వరకు ప్రతి అడుగులో కేంద్రకానికి ఒక ప్రోటాన్, లోపలి (n−1)d సమితికి ఒక ఎలక్ట్రాన్ చేరతాయి. d ఆర్బిటాళ్ల విస్తరించిన ఆకారం వల్ల d ఎలక్ట్రాన్ బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లకు బలహీనంగా పరిరక్షణ (Shielding) ఇస్తుంది. కాబట్టి ప్రభావవంతమైన కేంద్రక ఆవేశం (Effective nuclear charge) పెరిగి పరమాణువు కుచించుకుపోతుంది.
కానీ బాహ్య 4s ఎలక్ట్రాన్లు అదే కర్పరంలో ఉంటాయి, లోపలి d ఎలక్ట్రాన్లు కొంత పరిరక్షణ ఇస్తాయి. అందువల్ల కుచించుకుపోవడం కొద్దిగానే ఉంటుంది, నెమ్మదిస్తుంది. చివరికి వచ్చేసరికి, రద్దీగా ఉన్న d సమితిలోని ఎలక్ట్రాన్–ఎలక్ట్రాన్ వికర్షణ అదనపు కేంద్రక ఆకర్షణను సమతుల్యం చేస్తుంది. వ్యాసార్ధం స్థిరపడి, Cu, Zn వద్ద కొద్దిగా పెరుగుతుంది.
| మూలకం | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| లోహ వ్యాసార్ధం (pm) | 164 | 147 | 135 | 129 | 137 | 126 | 125 | 125 | 128 | 137 |
| సాంద్రత (g/cm³) | 3.0 | 4.5 | 6.1 | 7.2 | 7.2 | 7.9 | 8.9 | 8.9 | 9.0 | 7.1 |
M²⁺ అయాన్ల (సమాన ఆవేశం) అయానిక వ్యాసార్ధాలు కూడా శ్రేణిలో క్రమంగా తగ్గుతాయి. ఒకే లోహానికి ఆవేశం ఎక్కువయితే అయాన్ చిన్నది. అదే కేంద్రకం తక్కువ ఎలక్ట్రాన్లను ఆకర్షిస్తుంది కాబట్టి Fe³⁺, Fe²⁺ కంటే చిన్నది.
గ్రూపులో కిందకు. 3d నుండి 4d కి వెళ్ళేటప్పుడు, కొత్త కర్పరం వల్ల ఆశించినట్లుగానే వ్యాసార్ధం పెరుగుతుంది. కానీ 4d నుండి 5d కి వెళ్ళేటప్పుడు వ్యాసార్ధం దాదాపు మారదు.
| గ్రూపు 4 | Ti (3d) | Zr (4d) | Hf (5d) |
|---|---|---|---|
| పరమాణు వ్యాసార్ధం (pm) | 147 | 160 | 159 |
Zr, Hf దాదాపు ఒకే పరిమాణంలో ఉంటాయి. వాటి మధ్య 4f ఉపకర్పరాన్ని నింపే పద్నాలుగు లాంథనాయిడ్లు ఉంటాయి. 4f ఎలక్ట్రాన్ చాలా బలహీనంగా పరిరక్షిస్తుంది. కాబట్టి 5d పరమాణువు చాలా ఎక్కువ ప్రభావవంతమైన కేంద్రక ఆవేశాన్ని అనుభవిస్తుంది, అదనపు కర్పరం వల్ల ఆశించిన పెరుగుదల రద్దవుతుంది. ఈ కుచించుకుపోవడాన్ని లాంథనాయిడ్ సంకోచం (Lanthanoid contraction) అంటారు (పూర్తి వివరాలు అధ్యాయం 7 లో). దీని వల్ల Zr, Hf దాదాపు ఒకే రసాయన ధర్మాలు కలిగి ఉంటాయి, వాటిని వేరుచేయడం చాలా కష్టం.
2.4 సాంద్రత
సాంద్రత (Density) = ద్రవ్యరాశి ÷ ఘనపరిమాణం. 3d శ్రేణిలో పరమాణు ద్రవ్యరాశి క్రమంగా పెరుగుతుంది, పరమాణు వ్యాసార్ధం తగ్గుతుంది లేదా స్థిరంగా ఉంటుంది. రెండూ సాంద్రతను పెంచుతాయి. కాబట్టి సాంద్రత Sc (సుమారు 3.0 g/cm³) నుండి Cu (సుమారు 9.0 g/cm³) వరకు పెరుగుతుంది. బలహీన బంధనం వల్ల పరమాణు ఘనపరిమాణం ఎక్కువగా ఉండటంతో Zn తేలికగా ఉంటుంది (7.1 g/cm³).
5d లోహాలు 4d లోహాల కంటే చాలా సాంద్రమైనవి. Hf (సుమారు 13.3 g/cm³) సాంద్రత Zr (సుమారు 6.5 g/cm³) కంటే దాదాపు రెట్టింపు. వ్యాసార్ధం అదే, ద్రవ్యరాశి దాదాపు రెట్టింపు. అత్యంత సాంద్రమైన మూలకాలు ఆస్మియం, ఇరిడియం (సుమారు 22.6 g/cm³) 5d లోహాలే.
2.5 అయనీకరణ ఎంథాల్పీలు
మొదటి అయనీకరణ ఎంథాల్పీ (First ionisation enthalpy, IE₁). 3d శ్రేణిలో IE₁ నెమ్మదిగా పెరుగుతుంది, Sc కు 631 kJ/mol నుండి Zn కు 906 kJ/mol వరకు. ఈ పెరుగుదల p-బ్లాక్ ఆవర్తనంలో కంటే చాలా తక్కువ. కారణం: చేరిన ప్రతి 3d ఎలక్ట్రాన్, అదనపు ప్రోటాన్ నుండి 4s ఎలక్ట్రాన్ను కొంతవరకు పరిరక్షిస్తుంది. కాబట్టి 4s ఎలక్ట్రాన్ నెమ్మదిగా పెరిగే ఆకర్షణను మాత్రమే అనుభవిస్తుంది.
ఈ క్రమం సమానంగా ఉండదు. ఒక ఎలక్ట్రాన్ తొలగించడం 4s, 3d ఆర్బిటాళ్ల సాపేక్ష శక్తులను మారుస్తుంది. ఎలక్ట్రాన్లు తొలగుతున్నప్పుడు వినిమయ శక్తి కూడా మారుతుంది. ఈ ప్రభావాల వల్ల చిన్న చిన్న హెచ్చుతగ్గులు వస్తాయి.
రెండవ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ (IE₂). M⁺ నుండి ఒక ఎలక్ట్రాన్ను తొలగించడానికి కావలసిన శక్తి ఇది. రెండు విలువలు పక్కన ఉన్న వాటికంటే చాలా ఎక్కువ:
Cr (1592 kJ/mol): Cr⁺ = 3d⁵. రెండవ ఎలక్ట్రాన్ తీసితే స్థిరమైన సగం నిండిన సమితి విరిగిపోతుంది.
Cu (1958 kJ/mol): Cu⁺ = 3d¹⁰. రెండవ ఎలక్ట్రాన్ తీసితే పూర్తి సమితి విరిగిపోతుంది.
Zn కు Cu కంటే తక్కువ IE₂ (1734 kJ/mol). Zn⁺ = 3d¹⁰ 4s¹, ఇది సులభమైన ఒక 4s ఎలక్ట్రాన్ను కోల్పోతుంది.
మూడవ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ (IE₃). ఇది M²⁺ నుండి ఒక ఎలక్ట్రాన్ను తొలగిస్తుంది. ఇప్పుడు గరిష్టాలు ఒక స్థానం కుడివైపుకు జరుగుతాయి:
Mn (3260 kJ/mol): Mn²⁺ = 3d⁵. మూడవ ఎలక్ట్రాన్ తీసితే సగం నిండిన సమితి విరిగిపోతుంది.
Zn (3829 kJ/mol): Zn²⁺ = 3d¹⁰. మూడవ ఎలక్ట్రాన్ను తీయడం చాలా కష్టం.
Fe తక్కువ (2962 kJ/mol): Fe²⁺ = 3d⁶. ఒక ఎలక్ట్రాన్ కోల్పోతే స్థిరమైన 3d⁵ Fe³⁺ వస్తుంది.

IE₁ దాదాపు సమతలంగా ఉంటుంది; ఎలక్ట్రాన్ సగం నిండిన లేదా పూర్తిగా నిండిన d సమితి నుండి రావలసిన చోటల్లా IE₂, IE₃ హఠాత్తుగా పెరుగుతాయి.
లెక్కలకు ఉపయోగపడే ముఖ్య విలువల పట్టిక (kJ/mol):
| మూలకం | IE₁ | IE₂ | IE₃ |
|---|---|---|---|
| Sc | 631 | 1235 | 2393 |
| Ti | 656 | 1309 | 2657 |
| V | 650 | 1414 | 2833 |
| Cr | 653 | 1592 | 2990 |
| Mn | 717 | 1509 | 3260 |
| Fe | 762 | 1561 | 2962 |
| Co | 758 | 1644 | 3243 |
| Ni | 737 | 1752 | 3402 |
| Cu | 745 | 1958 | 3556 |
| Zn | 906 | 1734 | 3829 |
గ్రూపులో కిందకు. 5d మూలకాల IE₁ సాధారణంగా 4d, 3d మూలకాల కంటే ఎక్కువ. బలహీనంగా పరిరక్షించే 4f ఎలక్ట్రాన్ల (లాంథనాయిడ్ సంకోచం) వల్ల 5d, 6s ఎలక్ట్రాన్లు గట్టిగా పట్టుకోబడతాయి.
2.6 అయనీకరణ ఎంథాల్పీలతో స్థిరత్వాన్ని అంచనా వేయడం
ఒక అయాన్ ఏర్పడడానికి కావలసిన మొత్తం శక్తి, అది ఎంత సులభంగా ఏర్పడుతుందో చెబుతుంది. నికెల్, ప్లాటినంలను పోల్చండి (సుమారు మొత్తాలు, kJ/mol):
| లోహం | IE₁ + IE₂ | IE₁ + IE₂ + IE₃ + IE₄ |
|---|---|---|
| Ni | 2490 | 11290 |
| Pt | 2660 | 9360 |
Pt²⁺ కంటే Ni²⁺ కు తక్కువ శక్తి చాలు. కాబట్టి Pt(II) సమ్మేళనాల కంటే Ni(II) సమ్మేళనాలు ఉష్ణగతికంగా ఎక్కువ స్థిరమైనవి.
Ni⁴⁺ కంటే Pt⁴⁺ కు చాలా తక్కువ శక్తి చాలు. అందుకే K₂PtCl₆ వంటి Pt(IV) సమ్మేళనాలు బాగా తెలిసినవి, Ni(IV) సమ్మేళనాలు అరుదు.
గుర్తుంచుకోండి, అయనీకరణ ఎంథాల్పీ కథలో ఒక భాగం మాత్రమే. అధ్యాయం 3 చూపించేట్లుగా, జాలక శక్తి (Lattice energy), జలయోజన ఎంథాల్పీ (Hydration enthalpy) కూడా ముఖ్యమే.
2.7 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: క్రోమియం, ఇనుము రెండింటికంటే మాంగనీసు ద్రవీభవన స్థానం ఎందుకు తక్కువ?
సాధన: Mn విన్యాసం 3d⁵ 4s². సగం నిండిన 3d సమితి స్థిరమైనది, దాని ఎలక్ట్రాన్లు గట్టిగా పట్టుకోబడతాయి. అవి లోహ బంధనంలో తక్కువగా పాల్గొంటాయి. బలహీన బంధనం అంటే తక్కువ ద్రవీభవన స్థానం (Mn సుమారు 1519 K, Cr సుమారు 2180 K, Fe సుమారు 1811 K).
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: Ti, Cr, Fe, Cu లను సాంద్రత ఆరోహణ క్రమంలో అమర్చండి.
సాధన: 3d శ్రేణిలో Cu వరకు ఎడమ నుండి కుడికి సాంద్రత పెరుగుతుంది. Ti (4.5) < Cr (7.2) < Fe (7.9) < Cu (9.0) g/cm³.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: Sc, Ti, Fe, Cu లను లోహ వ్యాసార్ధం అవరోహణ క్రమంలో అమర్చండి.
సాధన: శ్రేణిలో వ్యాసార్ధం తగ్గి, స్థిరపడి, Cu వద్ద కొద్దిగా పెరుగుతుంది. పట్టిక ప్రకారం: Sc (164) > Ti (147) > Cu (128) > Fe (126) pm. Cu, Fe కంటే కొద్దిగా పెద్దదని గమనించండి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: V, Cr, Mn, Fe లలో అత్యధిక రెండవ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ దేనికి, ఎందుకు?
సాధన: Cr. ఒక ఎలక్ట్రాన్ కోల్పోయాక Cr⁺ = 3d⁵. రెండవ ఎలక్ట్రాన్ ఈ స్థిరమైన సగం నిండిన సమితి నుండే రావాలి. Cr IE₂ = 1592 kJ/mol, V (1414), Mn (1509), Fe (1561) కంటే ఎక్కువ.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: ఇనుముకు కేంద్రక ఆవేశం ఎక్కువైనా, మాంగనీసు కంటే తక్కువ మూడవ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ ఉంటుంది. వివరించండి.
సాధన: Mn²⁺ = 3d⁵. దాని మూడవ ఎలక్ట్రాన్ స్థిరమైన సగం నిండిన సమితి నుండి రావాలి, కాబట్టి IE₃ ఎక్కువ (3260 kJ/mol). Fe²⁺ = 3d⁶. ఒక ఎలక్ట్రాన్ కోల్పోతే స్థిరమైన 3d⁵ Fe³⁺ వస్తుంది, కాబట్టి IE₃ తక్కువ (2962 kJ/mol). ఇక్కడ కేంద్రక ఆవేశంపై విన్యాసం గెలుస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: 1 mol వాయు ఇనుమ పరమాణువులను వాయు Fe²⁺ అయాన్లుగా మార్చడానికి ఎంత శక్తి కావాలి?
సాధన: మొదటి రెండు అయనీకరణ ఎంథాల్పీలను కలపండి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: 0.25 mol Mn(g) ను Mn³⁺(g) గా మార్చడానికి కావలసిన శక్తిని లెక్కించండి.
సాధన: ఒక మోల్కు మూడు అయనీకరణ ఎంథాల్పీలను కలపండి.
0.25 mol కు: 0.25 × 5486 = 1371.5 kJ.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8: విభాగం 2.6 లోని మొత్తాలను వాడి, ఉష్ణగతికంగా ఏవి ఎక్కువ స్థిరమైనవో నిర్ణయించండి: Ni(II) లేదా Pt(II) సమ్మేళనాలు; Ni(IV) లేదా Pt(IV) సమ్మేళనాలు.
సాధన: IE₁ + IE₂ Pt (2660) కంటే Ni (2490) కు తక్కువ, కాబట్టి Ni(II) సమ్మేళనాలు Pt(II) కంటే ఎక్కువ స్థిరమైనవి. IE₄ వరకు మొత్తం Ni (11290) కంటే Pt (9360) కు తక్కువ, కాబట్టి Pt(IV) సమ్మేళనాలు Ni(IV) కంటే ఎక్కువ స్థిరమైనవి.
త్వరిత పునశ్చరణ
జతకాని (n−1)d ఎలక్ట్రాన్లు ఎలక్ట్రాన్ సముద్రంలో చేరడం వల్ల పరివర్తన లోహాలకు బలమైన లోహ బంధనం ఉంటుంది.
పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ, ద్రవీభవన స్థానం 3d శ్రేణి మధ్యలో గరిష్టం; Mn వద్ద తగ్గుదల, Zn అతి తక్కువ.
4d, 5d లోహాలు 3d లోహాల కంటే బలంగా బంధిస్తాయి; W కు అత్యధిక ద్రవీభవన స్థానం.
శ్రేణిలో వ్యాసార్ధాలు నెమ్మదిగా తగ్గి, స్థిరపడి, Cu, Zn వద్ద కొద్దిగా పెరుగుతాయి.
Zr, Hf దాదాపు ఒకే వ్యాసార్ధం (లాంథనాయిడ్ సంకోచం).
సాంద్రత Sc నుండి Cu వరకు పెరుగుతుంది; 5d లోహాలు చాలా సాంద్రమైనవి (Os, Ir).
IE₂ గరిష్టాలు: Cr, Cu. IE₃ గరిష్టాలు: Mn, Zn. Fe IE₃ తక్కువ.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
3d శ్రేణిలో అత్యధిక ద్రవీభవన స్థానం Fe ది అనుకోవడం. V, Cr పైన ఉంటాయి; Fe తక్కువ.
Hf, Zr కంటే స్పష్టంగా పెద్దదని ఆశించడం. రెండూ దాదాపు ఒకే పరిమాణం.
IE₂ గరిష్టాలను Mn, Zn కు జతచేయడం. ఒక స్థానం జరపండి: IE₂ గరిష్టాలు Cr, Cu (M⁺ d⁵ లేదా d¹⁰).
p-బ్లాక్లాగా 3d శ్రేణిలో IE₁ వేగంగా పెరుగుతుందని అనుకోవడం. ఇది నెమ్మదిగా మాత్రమే పెరుగుతుంది.
నీటిలో ఏ ఆక్సీకరణ స్థితి స్థిరమో తక్కువ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ ఒక్కటే నిర్ణయిస్తుందని అనుకోవడం. జలయోజన, జాలక శక్తులు కూడా ముఖ్యమే.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. ఈ 3d లోహాలలో అతి తక్కువ ద్రవీభవన స్థానం దేనికి? (a) Sc (b) Mn (c) Ti (d) Zn
2. అత్యధిక ద్రవీభవన స్థానం ఉన్న లోహం (a) Os (b) Cr (c) W (d) Pt
3. పరివర్తన లోహాలకు అధిక పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీలు ఉండటానికి ప్రధాన కారణం (a) అనేక జతకాని d ఎలక్ట్రాన్లు బలమైన లోహ బంధనంలో పాల్గొనడం (b) వాటి పరమాణువులు చాలా పెద్దవి కావడం (c) వాటి కేంద్రక ఆవేశం తక్కువ కావడం (d) అవి s ఎలక్ట్రాన్లతో మాత్రమే బంధించడం
4. 3d శ్రేణిలో పరమాణు వ్యాసార్ధం సాధారణంగా (a) క్రమంగా పెరుగుతుంది (b) అంతటా వేగంగా తగ్గుతుంది (c) మొదట తగ్గి తర్వాత దాదాపు స్థిరంగా ఉంటుంది (d) అసలు మారదు
5. Sc నుండి Cu వరకు లోహాల సాంద్రత సాధారణంగా (a) తగ్గుతుంది (b) పెరుగుతుంది (c) స్థిరంగా ఉంటుంది (d) వేగంగా పెరిగి Cr వద్ద వేగంగా తగ్గుతుంది
6. వీటిలో అతి తక్కువ సాంద్రత దేనికి? (a) Fe (b) Cu (c) Ni (d) Sc
7. దాదాపు ఒకే పరమాణు వ్యాసార్ధం ఉన్న జత ఏది? (a) Zr, Hf (b) Ti, Zr (c) Sc, Y (d) Cr, Mo
8. 3d శ్రేణిలో మొదటి అయనీకరణ ఎంథాల్పీ (a) వేగంగా పెరుగుతుంది (b) చిన్న అక్రమతలతో నెమ్మదిగా పెరుగుతుంది (c) క్రమంగా తగ్గుతుంది (d) ఖచ్చితంగా స్థిరంగా ఉంటుంది
9. వీటిలో అత్యధిక మూడవ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ ఉన్న మూలకం ఏది? (a) Cr (b) Fe (c) Mn (d) V
10. క్రోమియం, ఇనుము కంటే మాంగనీసు ద్రవీభవన స్థానం తక్కువగా ఉండటానికి కారణం (a) దాని స్థిరమైన 3d⁵ సమితి లోహ బంధనంలో తక్కువగా పాల్గొనడం (b) దాని పరమాణు ద్రవ్యరాశి చాలా ఎక్కువ కావడం (c) అది అలోహం కావడం (d) దానికి 4s ఎలక్ట్రాన్లు లేకపోవడం
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. అత్యధిక రెండవ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ ఉన్న మూలకం ఏది? (a) V (b) Mn (c) Fe (d) Cr
12. రాగి రెండవ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ అసాధారణంగా ఎక్కువగా ఉండటానికి కారణం (a) Cu⁺ కు 4s¹ ఎలక్ట్రాన్ ఉండడం (b) Cu⁺ కు స్థిరమైన 3d¹⁰ విన్యాసం ఉండడం (c) Cu⁺ చాలా పెద్దది కావడం (d) రాగికి కేంద్రక ఆవేశం తక్కువ కావడం
13. మాంగనీసు కంటే ఇనుముకు IE₃ తక్కువగా ఉండటానికి కారణం (a) Fe²⁺ 3d⁵ కావడం (b) ఇనుముకు కేంద్రక ఆవేశం ఎక్కువ కావడం (c) ఇనుము నుండి మూడవ ఎలక్ట్రాన్ తీసితే స్థిరమైన 3d⁵ అయాన్ వస్తుంది (d) Fe³⁺ 3d¹⁰ కావడం
14. లోహ వ్యాసార్ధం సరైన ఆరోహణ క్రమం (a) Sc < Ti < Cr < Fe (b) Fe < Cr < Ti < Sc (c) Ti < Fe < Sc < Cr (d) Cr < Fe < Sc < Ti
15. ఒక గ్రూపులోని 4d, 5d మూలకాల పరమాణు వ్యాసార్ధాలు దాదాపు సమానంగా ఉండటానికి కారణం (a) లాంథనాయిడ్ సంకోచం (b) ఆక్టినాయిడ్ సంకోచం (c) జడ జంట ప్రభావం (d) 4f ఎలక్ట్రాన్ల బలమైన పరిరక్షణ
16. 3d శ్రేణి మధ్యలో పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ అత్యధికంగా ఉండటానికి కారణం (a) అక్కడ d ఆర్బిటాళ్లు ఖాళీగా ఉండటం (b) అక్కడ 4s ఆర్బిటాల్ ఖాళీగా ఉండటం (c) అక్కడ పరమాణువులు అతి పెద్దవి కావడం (d) జతకాని d ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య అత్యధికంగా ఉండటం
17. పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ సరైన ఆరోహణ క్రమం (a) Zn < Mn < Cu < Fe (b) Mn < Zn < Fe < Cu (c) Zn < Cu < Mn < Fe (d) Cu < Zn < Mn < Fe
18. అదే గ్రూపులోని క్రోమియం కంటే టంగ్స్టన్ చాలా ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద కరగడానికి కారణం (a) W కు తక్కువ d ఎలక్ట్రాన్లు ఉండటం (b) W పరమాణువులు Cr కంటే చిన్నవి కావడం (c) 5d ఆర్బిటాళ్లు ఎక్కువ విస్తరించి బలమైన లోహం–లోహం బంధనం ఇవ్వడం (d) W, Cr కంటే తేలికగా ఉండటం
19. హాఫ్నియం సాంద్రత జిర్కోనియం కంటే దాదాపు రెట్టింపు ఉండటానికి కారణం (a) Hf పరమాణువులు చాలా పెద్దవి కావడం (b) Hf కు దాదాపు అదే వ్యాసార్ధం, కానీ చాలా ఎక్కువ పరమాణు ద్రవ్యరాశి ఉండటం (c) Hf ద్రవం కావడం (d) లాంథనాయిడ్ విస్తరణ
20. IE₁ = 762, IE₂ = 1561 kJ/mol వాడి, 1 mol Fe(g) ను Fe²⁺(g) గా మార్చడానికి కావలసిన శక్తి (a) 2323 kJ (b) 1561 kJ (c) 762 kJ (d) 5285 kJ
21. 3d శ్రేణిలో జింక్కు అత్యధిక మొదటి అయనీకరణ ఎంథాల్పీ ఉండటానికి కారణం (a) దానికి అతి పెద్ద పరమాణు వ్యాసార్ధం ఉండటం (b) దానికి 4s¹ విన్యాసం ఉండటం (c) దానికి ఒక జతకాని ఎలక్ట్రాన్ ఉండటం (d) దానికి పూర్తిగా నిండిన 3d, 4s ఉపకర్పరాలు ఉండటం
22. సరికాని వాక్యం ఏది? (a) పరివర్తన లోహాలు విద్యుత్తుకు మంచి వాహకాలు (b) చాలా పరివర్తన లోహాలకు అధిక ద్రవీభవన స్థానాలు ఉంటాయి (c) 5d శ్రేణిలో పాదరసానికి అత్యధిక పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ ఉంటుంది (d) చాలా పరివర్తన లోహాలు గట్టివి
స్థాయి 3: సవాలు
23. Ni కు IE₁ + IE₂ = 2490, IE₁ నుండి IE₄ వరకు = 11290 kJ/mol. Pt కు ఆ మొత్తాలు 2660, 9360 kJ/mol. సరైన నిర్ణయం (a) Ni(II) కంటే Pt(II) సమ్మేళనాలు ఎక్కువ స్థిరం (b) Pt(IV) కంటే Ni(IV) సమ్మేళనాలు ఎక్కువ స్థిరం (c) Ni(II), Ni(IV) రెండూ Pt స్థితుల కంటే తక్కువ స్థిరం (d) Ni(II) సమ్మేళనాలు Pt(II) కంటే ఎక్కువ స్థిరం, Pt(IV) సమ్మేళనాలు Ni(IV) కంటే ఎక్కువ స్థిరం
24. Mn కు IE₁ = 717, IE₂ = 1509, IE₃ = 3260 kJ/mol వాడి, 0.25 mol Mn(g) ను Mn³⁺(g) గా మార్చడానికి కావలసిన శక్తి (a) 1371.5 kJ (b) 556.5 kJ (c) 2743 kJ (d) 815 kJ
25. సాంద్రత సరైన ఆరోహణ క్రమం (a) Ti < Sc < V < Cr (b) Sc < Ti < V < Cr (c) Cr < V < Ti < Sc (d) Sc < V < Ti < Cr
26. Zn కు Cu కంటే IE₁ ఎక్కువ, కానీ Cu కు Zn కంటే IE₂ ఎక్కువ. IE₂ క్రమానికి ఉత్తమ కారణం (a) Zn కంటే Cu కు కేంద్రక ఆవేశం తక్కువ (b) Zn⁺ కు 3d⁹ విన్యాసం (c) Cu⁺ 3d¹⁰, కాబట్టి దాని రెండవ ఎలక్ట్రాన్ పూర్తి సమితి నుండి వెళ్తుంది, Zn⁺ మాత్రం 4s ఎలక్ట్రాన్ను కోల్పోతుంది (d) Zn, Cu కంటే పెద్దది
27. 4d మూలకాల కంటే 5d మూలకాల మొదటి అయనీకరణ ఎంథాల్పీలు సాధారణంగా ఎక్కువగా ఉండటానికి కారణం (a) నిండిన 4f ఉపకర్పరం బలహీనంగా పరిరక్షిస్తుంది, కాబట్టి ప్రభావవంతమైన కేంద్రక ఆవేశం ఎక్కువ (b) 5d పరమాణువులు చాలా పెద్దవి (c) 5d మూలకాలకు తక్కువ ప్రోటాన్లు (d) 6s ఎలక్ట్రాన్లను 4f ఎలక్ట్రాన్లు చాలా బాగా పరిరక్షిస్తాయి
28. ద్రవీభవన స్థానం సరైన అవరోహణ క్రమం (a) Fe > Cr > Mn > Zn (b) Cr > Mn > Fe > Zn (c) Zn > Mn > Fe > Cr (d) Cr > Fe > Mn > Zn
29. ప్రతిపాదన (A): జిర్కోనియం, హాఫ్నియం దాదాపు ఒకే పరమాణు వ్యాసార్ధాలు కలిగి ఉంటాయి.
కారణం (R): జిర్కోనియం కంటే హాఫ్నియంలో ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: p-బ్లాక్ ఆవర్తనంలో లాగానే Sc నుండి Zn వరకు మొదటి అయనీకరణ ఎంథాల్పీ వేగంగా పెరుగుతుంది.
వాక్యం II: జింక్ కంటే రాగికి రెండవ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ ఎక్కువ.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | Zn కు జతకాని d ఎలక్ట్రాన్లు లేవు; సుమారు 693 K. |
| 2 | c | W సుమారు 3683 K వద్ద కరుగుతుంది. |
| 3 | a | జతకాని d ఎలక్ట్రాన్లు లోహ బంధనానికి తోడవుతాయి. |
| 4 | c | బలహీన d పరిరక్షణ ప్రభావాన్ని తర్వాత వికర్షణ సమతుల్యం చేస్తుంది. |
| 5 | b | ద్రవ్యరాశి పెరుగుతుంది, ఘనపరిమాణం తగ్గుతుంది. |
| 6 | d | Sc సుమారు 3.0 g/cm³. |
| 7 | a | లాంథనాయిడ్ సంకోచం వల్ల Hf పరిమాణం Zr అంతే అవుతుంది. |
| 8 | b | చేరిన 3d ఎలక్ట్రాన్లు 4s ఎలక్ట్రాన్ను కొంత పరిరక్షిస్తాయి. |
| 9 | c | Mn²⁺ 3d⁵; IE₃ = 3260 kJ/mol. |
| 10 | a | సగం నిండిన d సమితి గట్టిగా పట్టుకోబడుతుంది. |
| 11 | d | Cr⁺ = 3d⁵. |
| 12 | b | రెండవ ఎలక్ట్రాన్ పూర్తి 3d¹⁰ సమితి నుండి వస్తుంది. |
| 13 | c | Fe²⁺ (d⁶) నుండి Fe³⁺ (d⁵) అనుకూలం. |
| 14 | b | 126 < 129 < 147 < 164 pm. |
| 15 | a | బలహీన 4f పరిరక్షణ కొత్త కర్పరం వల్ల వచ్చే పెరుగుదలను రద్దు చేస్తుంది. |
| 16 | d | ప్రతి d ఆర్బిటాల్లో ఒక ఎలక్ట్రాన్ ఉంటే బంధన ఎలక్ట్రాన్లు అత్యధికం. |
| 17 | a | 126 < 281 < 339 < 416 kJ/mol. |
| 18 | c | పెద్ద 5d ఆర్బిటాళ్లు మెరుగ్గా అతిపాతం చెందుతాయి. |
| 19 | b | సమాన ఘనపరిమాణం, దాదాపు రెట్టింపు ద్రవ్యరాశి. |
| 20 | a | 762 + 1561 = 2323 kJ. |
| 21 | d | పూర్తి 3d¹⁰ 4s² చాలా స్థిరం. |
| 22 | c | తన శ్రేణిలో Hg కు అతి తక్కువ విలువ. |
| 23 | d | తక్కువ మొత్తం అంటే అయాన్ సులభంగా ఏర్పడుతుంది. |
| 24 | a | 0.25 × 5486 = 1371.5 kJ. |
| 25 | b | 3.0 < 4.5 < 6.1 < 7.2 g/cm³. |
| 26 | c | 4s తీయడం కంటే 3d¹⁰ ను విరగ్గొట్టడానికి ఎక్కువ శక్తి కావాలి. |
| 27 | a | లాంథనాయిడ్ సంకోచం ప్రభావవంతమైన కేంద్రక ఆవేశాన్ని పెంచుతుంది. |
| 28 | d | సుమారు 2180 > 1811 > 1519 > 693 K. |
| 29 | b | రెండూ సరైనవే, కానీ అదనపు ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే అయితే Hf పెద్దది అవుతుంది; అసలు కారణం 4f బలహీన పరిరక్షణ. |
| 30 | d | IE₁ నెమ్మదిగా మాత్రమే పెరుగుతుంది; Cu IE₂ 1958 > Zn 1734. |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
పరివర్తన లోహాలు గట్టివి, మెరుపు గలవి, మంచి వాహకాలు; చాలావరకు hcp, ccp లేదా bcc నిర్మాణం.
బలమైన లోహ బంధనం: జతకాని (n−1)d ఎలక్ట్రాన్లు ns ఎలక్ట్రాన్లతో కలిసి ఎలక్ట్రాన్ సముద్రంలో చేరతాయి.
పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ, M(s) → M(g), ఎక్కువ; ప్రతి శ్రేణి మధ్యలో (సుమారు d⁵) గరిష్టం.
Mn ద్రవీభవన స్థానంలో తగ్గుదల చూపిస్తుంది; 3d శ్రేణిలో Zn కు అతి తక్కువ ద్రవీభవన స్థానం, పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ.
4d, 5d లోహాలకు 3d లోహాల కంటే ఎక్కువ పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీలు; అన్ని లోహాలలో W కు అత్యధిక ద్రవీభవన స్థానం.
పరమాణు వ్యాసార్ధం శ్రేణి మొదట్లో తగ్గి, మధ్యలో దాదాపు స్థిరంగా ఉంటుంది, Cu, Zn వద్ద కొద్దిగా పెరుగుతుంది (d–d వికర్షణ).
సమాన ఆవేశం ఉన్న అయాన్లు శ్రేణిలో చిన్నవవుతాయి.
గ్రూపులో కిందకు 3d → 4d వ్యాసార్ధం పెరుగుతుంది, కానీ లాంథనాయిడ్ సంకోచం వల్ల 4d ≈ 5d (Zr ≈ Hf).
సాంద్రత Sc నుండి Cu వరకు పెరుగుతుంది (ద్రవ్యరాశి పెరుగుతుంది, ఘనపరిమాణం తగ్గుతుంది); Os, Ir వంటి 5d లోహాలు అత్యంత సాంద్రమైనవి; Hf సాంద్రత Zr కంటే దాదాపు రెట్టింపు.
IE₁ శ్రేణిలో నెమ్మదిగా, అక్రమంగా పెరుగుతుంది; Zn కు IE₁ ఎక్కువ (నిండిన 4s², 3d¹⁰).
Cr, Cu కు IE₂ అసాధారణంగా ఎక్కువ (M⁺ లోని 3d⁵ లేదా 3d¹⁰ నుండి ఎలక్ట్రాన్ బయటకు వస్తుంది).
Mn, Zn కు IE₃ అసాధారణంగా ఎక్కువ (Mn²⁺ 3d⁵, Zn²⁺ 3d¹⁰), Fe కు తక్కువ (Fe³⁺ 3d⁵ అవుతుంది).
అయాన్ స్థిరత్వంలో అయనీకరణ ఎంథాల్పీ ఒక భాగం మాత్రమే; మిగతాది జాలక, జలయోజన ఎంథాల్పీలు నిర్ణయిస్తాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | అత్యధికం (3d) | అతి తక్కువ లేదా అసాధారణం (3d) | గుర్తుంచుకోవలసిన విలువ |
|---|---|---|---|
| ద్రవీభవన స్థానం | V/Cr సమీపంలో | Mn వద్ద తగ్గుదల; Zn అతి తక్కువ | అన్ని లోహాలలో W అత్యధికం |
| పరమాణు వ్యాసార్ధం | Sc | మధ్య లోహాలు దాదాపు సమానం | Zr ≈ Hf |
| సాంద్రత | Cu | Sc అతి తక్కువ | Os, Ir సుమారు 22.6 g cm⁻³ |
| IE₂ (kJ/mol) | Cu 1958 | Sc 1235 | Cr 1592 ఎక్కువ |
| IE₃ (kJ/mol) | Zn 3829 | Sc 2393 | Mn 3260 ఎక్కువ, Fe 2962 తక్కువ |
| IE₁ + IE₂ (kJ/mol) | Cu 2703 | Sc 1866 | Mn 2226, Cr 2245 కంటే తక్కువ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Mighty Middle, Meek Mn" – ద్రవీభవన స్థానం శ్రేణి మధ్యలో గరిష్టం, Mn వద్ద తగ్గుదల ("మధ్యలో మహాబలం, Mn వద్ద మెత్తన").
"రెండవది: Cr, Cu. మూడవది: Mn, Zn" – IE₂ హఠాత్తు పెరుగుదల Cr, Cu వద్ద; IE₃ హఠాత్తు పెరుగుదల Mn, Zn వద్ద. ప్రతి పెరుగుదల ఒక d⁵ లేదా d¹⁰ సమితిని విరగ్గొడుతుంది.
"Zr–Hf కవలలు, Hf బరువైన కవల" – పరిమాణం ఒకటే, కానీ Hf సాంద్రత దాదాపు రెట్టింపు.
"Sc Starts Small, Cu Caps" – 3d సాంద్రత Sc వద్ద అతి తక్కువగా మొదలై Cu వద్ద అత్యధికం (Sc చిన్నగా మొదలు, Cu టోపిలా పైన).
భావనల అనుసంధానం
లోహ బంధనం, సంకులనం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణం తో అనుసంధానమై ఉంటాయి.
వ్యాసార్ధం, అయనీకరణ ఎంథాల్పీ ధోరణులు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 9: మూలకాల వర్గీకరణ మరియు ధర్మాలలో ఆవర్తనత ను విస్తరిస్తాయి.
పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ, Born–Haber తరహా శక్తి మొత్తాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 4: రసాయన ఉష్ణగతిక శాస్త్రం ను వాడుతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (ధర్మం) ని జాబితా II (మూలకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. 3d శ్రేణిలో అత్యధిక IE₂ B. Mn, Fe, Co లలో అత్యధిక IE₃ C. అన్ని లోహాలలో అత్యధిక ద్రవీభవన స్థానం D. Zr తో దాదాపు సమాన పరమాణు వ్యాసార్ధం
జాబితా II: (i) Hf (ii) W (iii) Mn (iv) Cu
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
32. జాబితా I (పరిశీలన) ని జాబితా II (ఉత్తమ కారణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Cr IE₂ ఎక్కువ B. Cu IE₂ ఎక్కువ C. Mn IE₃ ఎక్కువ D. Fe IE₃ తక్కువ
జాబితా II: (i) M²⁺ లోని సగం నిండిన d⁵ సమితి నుండి ఎలక్ట్రాన్ తొలగించబడుతుంది (ii) M⁺ లోని సగం నిండిన 3d⁵ సమితి నుండి ఎలక్ట్రాన్ తొలగించబడుతుంది (iii) తొలగింపు d⁶ ను సగం నిండిన d⁵ గా మారుస్తుంది (iv) పూర్తి 3d¹⁰ సమితి నుండి ఎలక్ట్రాన్ తొలగించబడుతుంది
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. జాబితా I (లోహం) ని జాబితా II (ధర్మం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Sc B. Cu C. Os D. Hg
జాబితా II: (i) 298 K వద్ద ద్రవం (ii) సాంద్రత సుమారు 22.6 g cm⁻³ (iii) సాంద్రత సుమారు 8.9 g cm⁻³ (iv) సాంద్రత సుమారు 3.0 g cm⁻³
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
34. జాబితా I (పరమాణువుల జత) ని జాబితా II (వ్యాసార్ధ సంబంధం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Zr, Hf B. Sc, Ti C. Ni, Cu D. Ti, Zr
జాబితా II: (i) మొదటిది పెద్దది (ii) రెండవది కొద్దిగా పెద్దది (iii) దాదాపు సమానం (iv) రెండవది స్పష్టంగా పెద్దది
(a) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. Cr, Fe రెండింటికంటే Mn ద్రవీభవన స్థానం తక్కువ.
B. 3d శ్రేణిలో Zn కు అత్యధిక పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ ఉంటుంది.
C. అదే గ్రూపులోని 3d లోహాల కంటే 5d లోహాలకు సాధారణంగా ఎక్కువ పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీలు ఉంటాయి.
D. సాంద్రత స్థూలంగా Sc నుండి Cu వరకు పెరుగుతుంది.
E. Cu IE₁ కంటే Zn IE₁ ఎక్కువ.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. 3d లోహాల పరమాణు వ్యాసార్ధాలు Sc నుండి Zn వరకు వేగంగా, సమానంగా తగ్గుతాయి.
B. గ్రూపులు 4 నుండి 6 లోని 4d, 5d పరమాణువులు దాదాపు ఒకే పరిమాణంలో ఉంటాయి.
C. Hf సాంద్రత Zr కంటే దాదాపు రెట్టింపు.
D. లోహాలలో W కు అత్యధిక ద్రవీభవన స్థానం ఉంటుంది.
(a) B, C, D మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) A, D మాత్రమే (d) B, D మాత్రమే
37. విభాగం 2.5 లోని IE దత్తాంశం వాడి, కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవో చెప్పండి.
A. p-బ్లాక్ ఆవర్తనం కంటే 3d శ్రేణిలో IE₁ విలువలు తక్కువగా మారతాయి.
B. Cr IE₂, Mn IE₂ కంటే ఎక్కువ.
C. Fe IE₃, Mn IE₃ కంటే ఎక్కువ.
D. Zn IE₂, Cu IE₂ కంటే తక్కువ.
(a) 1 (b) 3 (c) 2 (d) 4
38. పరివర్తన లోహాలలో లోహ బంధనం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. జతకాని d ఎలక్ట్రాన్లు లోహ బంధనానికి తోడవుతాయి.
B. శ్రేణి మొదటి సగభాగంలో, ఎక్కువ జతకాని d ఎలక్ట్రాన్లు సాధారణంగా ఎక్కువ పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీని ఇస్తాయి.
C. Zn లో 3d ఎలక్ట్రాన్లు జతకూడి గట్టిగా పట్టుకోబడి ఉండటం వల్ల అది బలహీనంగా బంధిస్తుంది.
D. Mn పరమాణువు శ్రేణిలో అతి చిన్నది కాబట్టి దాని ద్రవీభవన స్థానం తక్కువ.
(a) A, D మాత్రమే (b) A, B, C, D (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
39. కింది పట్టిక అయనీకరణ ఎంథాల్పీలను (kJ/mol) ఇస్తుంది.
| లోహం | IE₁ | IE₂ | IE₃ |
|---|---|---|---|
| Cr | 653 | 1592 | 2990 |
| Mn | 717 | 1509 | 3260 |
| Fe | 762 | 1561 | 2962 |
| Cu | 745 | 1958 | 3556 |
M(g) నుండి M²⁺(g) ఏర్పడడానికి అతి తక్కువ మొత్తం శక్తి ఏ లోహానికి కావాలి? (a) Cr (b) Fe (c) Mn (d) Cu
40. నికెల్కు IE₁ = 737 kJ/mol, IE₂ = 1752 kJ/mol. 0.5 mol Ni(g) ను Ni²⁺(g) గా మార్చడానికి కావలసిన శక్తి (a) 2489 kJ (b) 1244.5 kJ (c) 876 kJ (d) 1701 kJ
41. Sc నుండి Zn వరకు ద్రవీభవన స్థానం (y-అక్షం) vs పరమాణు సంఖ్య (x-అక్షం) గ్రాఫ్ ఒక వెడల్పాటి మూపును చూపిస్తుంది. మధ్యలో మూలకం X వద్ద హఠాత్తు తగ్గుదల ఉంది, చివరలో మూలకం Y వద్ద వక్రం అతి తక్కువ విలువకు పడిపోతుంది. X, Y లు (a) Mn, Zn (b) Fe, Cu (c) Cr, Zn (d) Mn, Cu
Q42–43 కోసం పేరా: Zr దాదాపు న్యూట్రాన్లను శోషించదు కాబట్టి అణు రియాక్టర్లలో ఇంధనాన్ని ఉంచడానికి జిర్కోనియం మిశ్రమ లోహాలను వాడతారు. దాని ధాతువులలో ఎప్పుడూ కొంత హాఫ్నియం ఉంటుంది, అది న్యూట్రాన్లను బలంగా శోషిస్తుంది. రియాక్టర్ స్థాయి Zr లో Hf దాదాపు ఉండకూడదు, కానీ ఈ రెండు లోహాలను వేరుచేయడం రసాయన శాస్త్రవేత్తలకు చాలా కష్టం.
42. వేరుచేయడం కష్టం కావడానికి ప్రధాన కారణం (a) Hf రేడియోధార్మికం (b) Zr కేవలం +2 సమ్మేళనాలనే ఏర్పరుస్తుంది (c) Hf సాంద్రత Zr కంటే చాలా తక్కువ (d) Zr, Hf కు దాదాపు ఒకే వ్యాసార్ధం, ఒకే బాహ్య విన్యాసం ఉండటంతో అవి ఒకేలా చర్య జరుపుతాయి
43. Hf ని Zr తో పోల్చడంలో సరైనది ఏది? (a) Hf వ్యాసార్ధం Zr కంటే చాలా పెద్దది (b) Hf సాంద్రత Zr కంటే దాదాపు రెట్టింపు (c) వాటి సాంద్రతలు దాదాపు సమానం (d) Hf పరమాణు ద్రవ్యరాశి Zr కంటే చాలా తక్కువ
44. Q39 లోని పట్టిక వాడి, 0.2 mol Fe(g) ను Fe³⁺(g) గా మార్చడానికి కావలసిన శక్తి (a) 1057 kJ (b) 464.6 kJ (c) 5285 kJ (d) 1645 kJ
45. Cr²⁺, Mn²⁺, Fe²⁺, Co²⁺ (వాయు స్థితి) లలో మరో ఎలక్ట్రాన్ కోల్పోవడానికి అత్యధిక శక్తి దేనికి కావాలి, ఎందుకు? (a) Co²⁺, దానికి అత్యధిక కేంద్రక ఆవేశం ఉండటం వల్ల (b) Fe²⁺, అది d⁶ కావడం వల్ల (c) Cr²⁺, అది d⁴ కావడం వల్ల (d) Mn²⁺, ఎలక్ట్రాన్ సగం నిండిన d⁵ సమితి నుండి రావాల్సి ఉండటం వల్ల
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | Cu IE₂ 1958; Mn IE₃ 3260; W అత్యధిక ద్రవీభవన స్థానం; పరిమాణంలో Hf ≈ Zr. |
| 32 | a | Cr⁺, Cu⁺ లు 3d⁵, 3d¹⁰; Mn²⁺ d⁵; Fe²⁺ → Fe³⁺ d⁵ ఇస్తుంది. |
| 33 | c | Sc సుమారు 3.0, Cu సుమారు 8.9, Os సుమారు 22.6 g cm⁻³; Hg ద్రవం. |
| 34 | b | Zr ≈ Hf; Sc, Ti కంటే పెద్దది; Cu, Ni కంటే కొద్దిగా పెద్దది; Zr, Ti కంటే స్పష్టంగా పెద్దది. |
| 35 | c | A, C, D, E సరైనవి; Zn కు అత్యధికం కాదు, అతి తక్కువ పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ. |
| 36 | a | వ్యాసార్ధాలు సమానంగా తగ్గవు; మధ్యలో స్థిరపడతాయి. |
| 37 | b | A, B, D సరైనవి; Fe IE₃ (2962), Mn (3260) కంటే తక్కువ. |
| 38 | d | Mn తగ్గుదలకు కారణం పరిమాణం కాదు, బంధనానికి ఎలక్ట్రాన్లను ఇవ్వని స్థిర d⁵ సమితి. |
| 39 | c | IE₁ + IE₂: Mn 2226, Cr 2245, Fe 2323, Cu 2703 kJ/mol. |
| 40 | b | 0.5 × (737 + 1752) = 0.5 × 2489 = 1244.5 kJ. |
| 41 | a | Mn తగ్గుదల (d⁵); Zn అతి తక్కువ (d¹⁰, బలహీన బంధనం). |
| 42 | d | లాంథనాయిడ్ సంకోచం వల్ల పరిమాణంలోనూ రసాయన ధర్మాలలోనూ Zr, Hf దాదాపు కవలలు. |
| 43 | b | పరిమాణం ఒకటే, కానీ Hf చాలా బరువైనది, కాబట్టి దాదాపు రెట్టింపు సాంద్రత. |
| 44 | a | 0.2 × (762 + 1561 + 2962) = 0.2 × 5285 = 1057 kJ. |
| 45 | d | IE₃: నాలింటిలో Mn 3260 అత్యధికం (Co 3243, Cr 2990, Fe 2962). |