అధ్యాయం 3: ఆక్సీకరణ స్థితులు మరియు ప్రామాణిక ఎలక్ట్రోడ్ పొటెన్షియల్స్ (Oxidation States and Standard Electrode Potentials)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
పరివర్తన మూలకాలు ఒక్కో యూనిట్ తేడాతో అనేక ఆక్సీకరణ స్థితులను (Oxidation states) ఎందుకు చూపిస్తాయి.
ప్రతి 3d మూలకం ఆక్సీకరణ స్థితులు, శ్రేణిలో గరిష్ఠ స్థితుల క్రమం.
ఆక్సిజన్, ఫ్లోరిన్ అధిక ఆక్సీకరణ స్థితులను ఎలా స్థిరపరుస్తాయి, ఆక్సీకరణ స్థితితో ఆక్సైడ్ స్వభావం ఎలా మారుతుంది.
E°(M²⁺/M), E°(M³⁺/M²⁺) ధోరణులను ఎలా చదవాలి, మినహాయింపులను ఎలా వివరించాలి.
నీటిలో ఏ అయాన్లు బలమైన ఆక్సీకరణులు లేదా క్షయకారులు, Cu⁺, Mn³⁺ ఎందుకు అననుపాత చర్య (Disproportionation) జరుపుతాయి.
3.1 ఆక్సీకరణ స్థితులు ఎందుకు మారతాయి
పరివర్తన పరమాణువులో ns, (n−1)d ఎలక్ట్రాన్ల శక్తులు దగ్గరగా ఉంటాయి. కాబట్టి పరమాణువు కేవలం ns ఎలక్ట్రాన్లను గానీ, ns తో పాటు ఒకటి లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ d ఎలక్ట్రాన్లను గానీ కోల్పోగలదు. ప్రతి ఎంపిక ఒక వేరే ఆక్సీకరణ స్థితిని ఇస్తుంది.
స్థితులు సాధారణంగా ఒక్కో యూనిట్ తేడాతో ఉంటాయి, ఉదాహరణకు Fe²⁺, Fe³⁺ లేదా V²⁺, V³⁺, V⁴⁺, V⁵⁺. p-బ్లాక్ మూలకాలతో పోల్చండి: అక్కడ జడ జంట ప్రభావం (Inert pair effect) వల్ల స్థితులు తరచూ రెండేసి యూనిట్ల తేడాతో ఉంటాయి (Sn²⁺, Sn⁴⁺; Tl⁺, Tl³⁺).
3.2 3d శ్రేణి ఆక్సీకరణ స్థితులు
| మూలకం | బాహ్య విన్యాసం | చూపించే ఆక్సీకరణ స్థితులు | అతి సాధారణమైనవి |
|---|---|---|---|
| Sc | 3d¹ 4s² | +3 | +3 |
| Ti | 3d² 4s² | +2, +3, +4 | +4 |
| V | 3d³ 4s² | +2, +3, +4, +5 | +4, +5 |
| Cr | 3d⁵ 4s¹ | +2, +3, +4, +5, +6 | +3, +6 |
| Mn | 3d⁵ 4s² | +2, +3, +4, +5, +6, +7 | +2, +4, +7 |
| Fe | 3d⁶ 4s² | +2, +3, +4, +6 | +2, +3 |
| Co | 3d⁷ 4s² | +2, +3, +4 | +2, +3 |
| Ni | 3d⁸ 4s² | +2, +3, +4 | +2 |
| Cu | 3d¹⁰ 4s¹ | +1, +2 | +2 |
| Zn | 3d¹⁰ 4s² | +2 | +2 |

అత్యధిక స్థితుల చుక్కల రేఖ Sc (+3) నుండి Mn (+7) వరకు ప్రతి మూలకానికి ఒక మెట్టు పైకి ఎక్కి, తర్వాత Zn వద్ద +2 కు తిరిగి పడిపోతుంది.
ఈ క్రమాన్ని క్రికెట్ స్కోర్కార్డులా చదవండి.
Sc నుండి Mn వరకు గరిష్ఠ స్థితి = మొత్తం 3d, 4s ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య: Sc +3, Ti +4, V +5, Cr +6, Mn +7. ఇది గ్రూపు సంఖ్యకు కూడా సమానం.
Mn తర్వాత d ఎలక్ట్రాన్లు జతకట్టడం మొదలవుతుంది. కేంద్రకం వాటిని మరింత గట్టిగా పట్టుకుంటుంది, కాబట్టి తక్కువ ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే వాడుకునేందుకు వీలవుతాయి. గరిష్ఠ స్థితి తగ్గుతుంది: Fe +6 (అరుదు), Co +4, Ni +4, Cu +2, Zn +2.
మధ్య మూలకాలు అత్యధిక స్థితులను చూపిస్తాయి. Mn ఆరు (+2 నుండి +7) చూపిస్తుంది. చివరి మూలకాలు కొన్నింటినే చూపిస్తాయి: Sc కేవలం +3, Zn కేవలం +2.
రెండు 4s ఎలక్ట్రాన్లు ముందు పోతాయి కాబట్టి Ti నుండి +2 సాధారణం. Sc నిజంగా ఎప్పుడూ +2 చూపదు.
తక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులు. CO వంటి, π బంధం ద్వారా ఎలక్ట్రాన్లను తిరిగి స్వీకరించే లిగాండ్లతో ఉన్న సమ్మేళనాలలో పరివర్తన లోహాలు 0 లేదా అంతకన్నా తక్కువ స్థితులను చూపగలవు. Ni(CO)₄, Fe(CO)₅ రెండింటిలోనూ లోహం 0 స్థితిలో ఉంటుంది.
3.3 ఫ్లోరిన్, ఆక్సిజన్ అధిక స్థితులను స్థిరపరుస్తాయి
అధిక ఆక్సీకరణ స్థితులకు ఎలక్ట్రాన్లను బలంగా లాగగల భాగస్వామి కావాలి. ఫ్లోరిన్, ఆక్సిజన్ ఇది ఉత్తమంగా చేస్తాయి.
ఫ్లోరైడ్లు. అత్యున్నత ఫ్లోరైడ్లు TiF₄, VF₅, CrF₆. ఘనపదార్థం యొక్క అధిక జాలక శక్తి లేదా సమియోజీయ ఫ్లోరైడ్ల అధిక బంధ ఎంథాల్పీ సహాయపడుతుంది. అయితే Mn మాత్రం MnF₄ వద్ద ఆగిపోతుంది (MnF₃ కూడా తెలిసినదే).
ఆక్సైడ్లు. ఆక్సిజన్ ఇంకా ముందుకు వెళ్తుంది. Mn అత్యున్నత ఆక్సైడ్ Mn₂O₇, దానిలో Mn +7 వద్ద ఉంటుంది. ఆక్సిజన్ లోహంతో బహుళ బంధాలు (M=O, లోహ d ఆర్బిటాళ్లు, ఆక్సిజన్ p ఆర్బిటాళ్లతో) ఏర్పరుస్తుంది. ఫ్లోరిన్ ఏక బంధాలనే ఏర్పరుస్తుంది. కాబట్టి అదే లోహానికి ఫ్లోరిన్ కంటే ఆక్సిజన్ ఇంకా అధిక స్థితులను స్థిరపరుస్తుంది.
శ్రేణిలో అత్యున్నత ఆక్సైడ్లు Sc₂O₃, TiO₂, V₂O₅, CrO₃, Mn₂O₇. అధిక స్థితి లోహాలు MnO₄⁻, Cr₂O₇²⁻, VO₂⁺, VO²⁺, TiO²⁺ వంటి ఆక్సో ఆనాయాన్లు, ఆక్సో కాటాయాన్లను కూడా ఏర్పరుస్తాయి.
ఆక్సీకరణ స్థితితో ఆక్సైడ్ స్వభావం మారుతుంది. ఆక్సీకరణ స్థితి పెరిగేకొద్దీ లోహం–ఆక్సిజన్ బంధం ఎక్కువ సమియోజీయంగా, ఆక్సైడ్ ఎక్కువ ఆమ్లంగా మారుతాయి.
| Mn ఆక్సైడ్ | Mn ఆక్సీకరణ స్థితి | స్వభావం |
|---|---|---|
| MnO | +2 | క్షార, అయానిక |
| Mn₃O₄ | +2, +3 (మిశ్రమ) | క్షార |
| Mn₂O₃ | +3 | క్షార నుండి ద్విస్వభావ |
| MnO₂ | +4 | ద్విస్వభావ (Amphoteric) |
| Mn₂O₇ | +7 | ఆమ్ల, సమియోజీయ (ఆకుపచ్చ నూనె) |
క్రోమియంకూ ఇదే వర్తిస్తుంది: CrO క్షారం, Cr₂O₃ ద్విస్వభావ, CrO₃ ఆమ్లం. V₂O₅ ద్విస్వభావమే అయినా ప్రధానంగా ఆమ్లం. Mn₂O₇ నీటిలో కరిగి పర్మాంగనిక్ ఆమ్లం HMnO₄ ను ఇస్తుంది. CrO₃ క్రోమిక్ ఆమ్లం H₂CrO₄ ను ఇస్తుంది.
తక్కువ స్థితుల హాలైడ్లు. ఆనాయాన్ లోహ అయాన్ను క్షయకరించడం వల్ల కొన్ని కలయికలు ఉండవు. Cu²⁺, I⁻ ను I₂ గా ఆక్సీకరిస్తుంది, కాబట్టి CuI₂ ఏర్పడదు:
3.4 గ్రూపులో కిందకు: బరువైన లోహాలు అధిక స్థితులను ఇష్టపడతాయి
p-బ్లాక్లో గ్రూపులో కిందకు తక్కువ స్థితులు ఎక్కువ స్థిరమవుతాయి. d-బ్లాక్లో దీనికి విరుద్ధం. 4d, 5d లోహాలలో అధిక స్థితులు ఎక్కువ స్థిరంగా ఉంటాయి.
డైక్రోమేట్లోని Cr(VI) బలమైన ఆక్సీకరణి, కాబట్టి సులభంగా క్షయకరణం చెందుతుంది. Mo(VI), W(VI) స్థిరమైనవి, బలహీన ఆక్సీకరణులు. అలాగే MoF₆, WF₆ స్థిరమైనవి, CrF₆ చాలా అస్థిరమైనది.
3.5 E°(M²⁺/M): ధోరణి
ప్రామాణిక క్షయకరణ పొటెన్షియల్ (Standard reduction potential) E°(M²⁺/M), నీటిలో లోహం ఎంత సులభంగా M²⁺ గా మారుతుందో చెబుతుంది. విలువ ఎక్కువ రుణాత్మకమైతే లోహం అంత సులభంగా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది.
| జంట | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| E°(M²⁺/M), V లో | −1.63 | −1.18 | −0.90 | −1.18 | −0.44 | −0.28 | −0.25 | +0.34 | −0.76 |
M(s) నుండి M²⁺(aq) వరకు మొత్తం మార్పును మూడు దశలుగా విభజించవచ్చు. టీ తయారుచేయడం లాగా అనుకోండి: నీళ్ళు మరిగించడం, టీ పొడి వేయడం, పాలు కలపడం. ప్రతి దశకు దాని సొంత శక్తి ఉంటుంది.
పరమాణీకరణం, అయనీకరణం శక్తిని ఖర్చు చేస్తాయి. జలయోజనం శక్తిని విడుదల చేస్తుంది. నికర ఖర్చు ఎక్కువగా ఉంటే E° తక్కువ రుణాత్మకంగా (లేదా ధనాత్మకంగా) ఉంటుంది.
సాధారణ ధోరణి: IE₁ + IE₂ పెరగడం వల్ల ఎడమ నుండి కుడికి E° తక్కువ రుణాత్మకంగా మారుతుంది. ఇప్పుడు మినహాయింపులు:
Cu (+0.34 V), ఏకైక ధనాత్మక విలువ. Cu కు అధిక పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ, అధిక IE₂ ఉన్నాయి. Cu²⁺ జలయోజన ఎంథాల్పీ ఈ ఖర్చును తిరిగి భర్తీ చేయదు. అందువల్ల HCl వంటి సిన్న ఆమ్లాల నుండి Cu, H₂ ను విడుదల చేయదు. HNO₃, వేడి గాఢ H₂SO₄ వంటి ఆక్సీకరణ ఆమ్లాలలో మాత్రమే కరుగుతుంది.
Mn (−1.18 V), Zn (−0.76 V) ధోరణి సూచించే దానికంటే ఎక్కువ రుణాత్మకం. Mn²⁺ (d⁵), Zn²⁺ (d¹⁰) లకు అదనపు స్థిర విన్యాసాలు ఉన్నాయి. Zn కు పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ కూడా చాలా తక్కువ.
Ni (−0.25 V) ఆశించినదానికంటే ఎక్కువ రుణాత్మకం. శ్రేణిలో Ni²⁺ కు అత్యధిక రుణాత్మక జలయోజన ఎంథాల్పీ ఉంటుంది, ఇది నీటిలో అది ఏర్పడడానికి సహాయపడుతుంది.
Cu తప్ప అన్ని 3d లోహాలకూ రుణాత్మక E°(M²⁺/M) ఉంటుంది, సిద్ధాంతపరంగా అవి సిన్న ఆక్సీకరణేతర ఆమ్లాల నుండి H₂ ను విడుదల చేయగలవు. రక్షిత ఆక్సైడ్ పొర వల్ల కొన్ని నెమ్మదిగా మాత్రమే చర్య జరుపుతాయి.
3.6 E°(M³⁺/M²⁺): ఏ అయాన్లు ఆక్సీకరిస్తాయి, ఏవి క్షయకరిస్తాయి
| జంట | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co |
|---|---|---|---|---|---|---|
| E°(M³⁺/M²⁺), V లో | −0.37 | −0.26 | −0.41 | +1.57 | +0.77 | +1.97 |
ఎక్కువ ధనాత్మక విలువ అంటే M³⁺ సులభంగా క్షయకరణం చెందుతుంది, కాబట్టి M³⁺ బలమైన ఆక్సీకరణి (Oxidising agent). రుణాత్మక విలువ అంటే M²⁺ సులభంగా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది, కాబట్టి M²⁺ బలమైన క్షయకారి (Reducing agent).
Mn³⁺ (+1.57 V) బలమైన ఆక్సీకరణి. దాని క్షిత రూపం Mn²⁺ స్థిరమైన d⁵ అయాన్.
Fe³⁺/Fe²⁺ కేవలం +0.77 V. Fe³⁺ స్వయంగా d⁵, స్థిరమైనది, కాబట్టి ఎలక్ట్రాన్ను ఆతృతగా తీసుకోదు.
Co³⁺ (+1.97 V) నీటిలో అతి బలమైన ఆక్సీకరణి. ఇది సంక్లిష్టాలలో మాత్రమే స్థిరంగా ఉంటుంది.
Cr²⁺ (−0.41 V) బలమైన క్షయకారి. Cr³⁺ d³, తక్కువ శక్తి గల మూడు d ఆర్బిటాళ్లలో ఒక్కొక్క ఎలక్ట్రాన్ చొప్పున (t₂g³), ఇది చాలా స్థిరమైన అమరిక. Ti²⁺, V²⁺ కూడా బలమైన క్షయకారులే.
గుర్తుంచుకోవలసిన ఉపయోగకరమైన జత: Cr²⁺, Mn³⁺ రెండూ d⁴. Cr²⁺ క్షయకారి (d³ గా మారుతుంది), Mn³⁺ ఆక్సీకరణి (d⁵ గా మారుతుంది).
Ti²⁺, V²⁺, Cr²⁺ ఎంత బలమైన క్షయకారులంటే, అవి సిన్న ఆమ్లాల నుండి H₂ ను విడుదల చేస్తాయి:
3.7 నీటిలో అననుపాత చర్య
ఒక అయాన్ ఒకేసారి ఆక్సీకరణం, క్షయకరణం రెండూ చెందితే అది అననుపాత చర్య (Disproportionation).
Cu⁺. నీటిలో Cu⁺, Cu²⁺ మరియు Cu లోహంగా మారుతుంది:
Cu⁺ d¹⁰ కాబట్టి స్థిరంగా ఉంటుందని మీరు ఆశించవచ్చు. కానీ Cu²⁺ చిన్నది, అధిక ఆవేశం గలది, కాబట్టి దాని జలయోజన ఎంథాల్పీ చాలా ఎక్కువ రుణాత్మకం. ఆ అదనపు శక్తి రెండవ అయనీకరణానికి కావలసిన దానికంటే ఎక్కువగానే భర్తీ చేస్తుంది. అందువల్ల Cu(I) ప్రధానంగా అవిలేయ ఘనపదార్థాలలో (CuCl, Cu₂O) లేదా సంక్లిష్టాలలో మాత్రమే ఉంటుంది.
Mn³⁺. నీటిలో Mn³⁺, Mn²⁺ మరియు MnO₂ ను ఇస్తుంది:
MnO₄²⁻ (మాంగనేట్, Mn +6) కూడా ఆమ్లంలో అననుపాత చర్య జరుపుతుంది. KMnO₄ తయారీలో అదే ముఖ్య దశ (అధ్యాయం 6).
3.8 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: మాంగనీసు అత్యధిక ఆక్సీకరణ స్థితి ఏది? దానిని చూపించే ఒక సమ్మేళనం పేరు చెప్పండి.
సాధన: Mn కు 3d⁵ 4s², అంటే ఏడు బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లు. దాని అత్యధిక స్థితి +7, KMnO₄, Mn₂O₇ లలో లాగా.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: తన అతి తక్కువ సాధారణ ధన స్థితి నుండి అత్యధిక స్థితి వరకు Mn ఎన్ని ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపిస్తుంది?
సాధన: Mn +2, +3, +4, +5, +6, +7 చూపిస్తుంది. అంటే ఆరు స్థితులు, 3d శ్రేణిలో అత్యధికం.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: ఒక Cr=O, రెండు పెరాక్సో (O–O) సమూహాల నిర్మాణం ఉన్న CrO₅ లో Cr ఆక్సీకరణ స్థితిని కనుగొనండి.
సాధన: సాదా లెక్క x + 5(−2) = 0, అంటే x = +10. Cr కు ఆరు బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లే ఉన్నాయి కాబట్టి ఇది అసాధ్యం. నిర్మాణాన్ని వాడండి. ఒకే ఆక్సో ఆక్సిజన్ −2. నాలుగు పెరాక్సో ఆక్సిజన్లు ఒక్కొక్కటి −1.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: నీటిలో Cr²⁺, Fe²⁺ లలో బలమైన క్షయకారి ఏది?
సాధన: E°(Cr³⁺/Cr²⁺) = −0.41 V, E°(Fe³⁺/Fe²⁺) = +0.77 V. ఎక్కువ రుణాత్మక విలువ అంటే Cr²⁺ తన ఎలక్ట్రాన్ను సులభంగా వదులుతుంది. Cr²⁺ బలమైన క్షయకారి.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: నీటిలో Fe³⁺, I⁻ ను I₂ గా ఆక్సీకరిస్తుందా? E°(I₂/I⁻) = +0.54 V.
సాధన: Fe³⁺ క్షయకరణం, I⁻ ఆక్సీకరణం చెందుతాయి.
విలువ ధనాత్మకం, కాబట్టి 2Fe³⁺ + 2I⁻ → 2Fe²⁺ + I₂ చర్య స్వతఃసిద్ధంగా జరుగుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: Zn | Zn²⁺ || Cu²⁺ | Cu ఘటానికి E° ని లెక్కించండి.
సాధన: Cu²⁺/Cu కాథోడ్ (+0.34 V). Zn²⁺/Zn ఆనోడ్ (−0.76 V). E°cell = 0.34 − (−0.76) = 1.10 V.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: E°(Fe³⁺/Fe²⁺) కంటే E°(Mn³⁺/Mn²⁺) ఎందుకు చాలా ఎక్కువ ధనాత్మకం?
సాధన: Mn³⁺ (d⁴) క్షయకరణం చెందితే స్థిరమైన సగం నిండిన Mn²⁺ (d⁵) వస్తుంది, కాబట్టి ఈ మార్పు బాగా అనుకూలం (+1.57 V). Fe³⁺ (d⁵) క్షయకరణం చెందితే సగం నిండిన సమితి విరిగి Fe²⁺ (d⁶) వస్తుంది, కాబట్టి తక్కువ అనుకూలం (+0.77 V).
సాధించిన ఉదాహరణ 3.8: మాంగనీసు తన ఆక్సైడ్ Mn₂O₇ లో +7 చూపిస్తుంది, కానీ అత్యున్నత ఫ్లోరైడ్ MnF₄ లో కేవలం +4 ఎందుకు?
సాధన: ఆక్సిజన్ Mn తో బహుళ బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది, కాబట్టి అధిక స్థితికి తక్కువ ఆక్సిజన్ పరమాణువులు సరిపోతాయి. Mn₂O₇ లో ప్రతి Mn చుట్టూ ఉన్న నాలుగు O పరమాణువులు +7 ను సమర్థించగలవు. ఫ్లోరిన్ ఏక బంధాలనే ఏర్పరుస్తుంది, ఒక చిన్న Mn పరమాణువు చుట్టూ ఏడు F పరమాణువులు ఇమడవు. అందుకే అత్యున్నత ఫ్లోరైడ్ MnF₄ వద్ద ఆగిపోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.9: Cu₂SO₄ వంటి కాపర్(I) లవణం జల ద్రావణం స్థిరంగా ఉండదు. సమీకరణంతో వివరించండి.
సాధన: Cu⁺ అననుపాత చర్య జరుపుతుంది: 2Cu⁺ → Cu²⁺ + Cu. చిన్న Cu²⁺ అయాన్ యొక్క అతి రుణాత్మక జలయోజన ఎంథాల్పీ రాగి రెండవ అయనీకరణ ఎంథాల్పీని పూర్తిగా భర్తీ చేస్తుంది. కాబట్టి Cu⁺(aq) కంటే Cu²⁺(aq) ఎక్కువ స్థిరం.
త్వరిత పునశ్చరణ
ns, (n−1)d ఎలక్ట్రాన్ల శక్తులు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల ఆక్సీకరణ స్థితులు ఒక్కో యూనిట్ తేడాతో ఉంటాయి.
గరిష్ఠ స్థితి Sc (+3) నుండి Mn (+7) వరకు పెరిగి, తర్వాత తగ్గుతుంది; Mn అత్యధిక స్థితులను చూపిస్తుంది.
O బహుళ బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది కాబట్టి F కంటే అధిక స్థితులను స్థిరపరుస్తుంది (Mn₂O₇ vs MnF₄).
ఆక్సీకరణ స్థితి ఎక్కువైతే ఆక్సైడ్ ఎక్కువ ఆమ్ల, ఎక్కువ సమియోజీయం (MnO క్షారం, Mn₂O₇ ఆమ్లం).
గ్రూపులో కిందకు అధిక స్థితులు ఎక్కువ స్థిరమవుతాయి (Cr(VI) కంటే W(VI) ఎక్కువ స్థిరం).
E°(M²⁺/M): ధనాత్మక విలువ Cu కు మాత్రమే; Mn, Zn, Ni ఆశించినదానికంటే ఎక్కువ రుణాత్మకం.
నీటిలో బలమైన ఆక్సీకరణులు: Mn³⁺, Co³⁺. బలమైన క్షయకారులు: Ti²⁺, V²⁺, Cr²⁺.
నీటిలో Cu⁺, Mn³⁺ అననుపాత చర్య జరుపుతాయి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
CrO₅ లో Cr ఆక్సీకరణ స్థితిని +10 అనడం. నాలుగు ఆక్సిజన్లు పెరాక్సో (−1) కాబట్టి అది +6.
d¹⁰ Cu⁺ నీటిలో తప్పక స్థిరంగా ఉంటుందని అనుకోవడం. Cu²⁺ జలయోజన ఎంథాల్పీ నిర్ణయిస్తుంది.
Cr²⁺, Mn³⁺ లను కలగలిపించడం. రెండూ d⁴; Cr²⁺ క్షయకరిస్తుంది, Mn³⁺ ఆక్సీకరిస్తుంది.
W(VI) కంటే Cr(VI) ఎక్కువ స్థిరమని అనుకోవడం. d-బ్లాక్లో బరువైన సభ్యులు అధిక స్థితులను ఇష్టపడతాయి.
Mn అత్యున్నత ఫ్లోరైడ్ MnF₇ అనుకోవడం. అది MnF₄.
Mn లోహం కాబట్టి Mn₂O₇ ను క్షార ఆక్సైడ్ అనడం. అధిక స్థితి ఆక్సైడ్లు ఆమ్లాలు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. మాంగనీసు చూపించే గరిష్ఠ ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +6 (b) +7 (c) +5 (d) +8
2. తన సమ్మేళనాలలో కేవలం +3 స్థితిని మాత్రమే చూపే 3d మూలకం ఏది? (a) Ti (b) Zn (c) Sc (d) Cu
3. K₂Cr₂O₇ లో Cr ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +6 (b) +7 (c) +3 (d) +12
4. Sc తప్ప, దాదాపు అన్ని 3d మూలకాలు చూపే ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +1 (b) +3 (c) +4 (d) +2
5. ధనాత్మక E°(M²⁺/M) ఉన్న 3d లోహం ఏది? (a) Zn (b) Ni (c) Cu (d) Fe
6. పరివర్తన మూలకాలు వేర్వేరు ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపడానికి ప్రధాన కారణం (a) వాటికి అధిక కేంద్రక ఆవేశం ఉండటం (b) వాటి ns, (n−1)d ఆర్బిటాళ్ల శక్తులు సమానంగా ఉండటం (c) అవి లోహాలు కావడం (d) వాటిలో f ఎలక్ట్రాన్లు ఉండటం
7. Ni(CO)₄ లో Ni ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +2 (b) +4 (c) −2 (d) 0
8. మాంగనీసు ఆక్సైడ్లలో అత్యంత ఆమ్లమైనది ఏది? (a) MnO (b) Mn₂O₃ (c) MnO₂ (d) Mn₂O₇
9. జల ద్రావణంలో అననుపాత చర్య జరిపే అయాన్ ఏది? (a) Cu⁺ (b) Zn²⁺ (c) Fe³⁺ (d) Cr³⁺
10. క్రోమియం ఏర్పరిచే అత్యున్నత ఫ్లోరైడ్ (a) CrF₃ (b) CrF₄ (c) CrF₆ (d) CrF₅
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. +2 నుండి +7 వరకు Mn ఎన్ని వేర్వేరు ధన ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపిస్తుంది? (a) 5 (b) 7 (c) 6 (d) 4
12. జల ద్రావణంలో అత్యంత బలమైన క్షయకారి ఏది? (a) Fe²⁺ (b) Cr²⁺ (c) Mn²⁺ (d) Co²⁺
13. E°(M³⁺/M²⁺) విలువల ఆధారంగా వీటిలో అత్యంత బలమైన ఆక్సీకరణి (a) Co³⁺ (b) Mn³⁺ (c) Fe³⁺ (d) Cr³⁺
14. సాధారణ ధోరణి సూచించే దానికంటే E°(Mn²⁺/Mn) ఎక్కువ రుణాత్మకంగా ఉండటానికి కారణం (a) Mn కు చాలా అధిక పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ ఉండటం (b) Mn²⁺ కు d⁴ విన్యాసం ఉండటం (c) Mn ఉత్కృష్ట లోహం కావడం (d) Mn²⁺ కు స్థిరమైన సగం నిండిన d⁵ విన్యాసం ఉండటం
15. మాంగనీసు తన ఆక్సైడ్లో +7 చేరుకుంటుంది, కానీ అత్యున్నత ఫ్లోరైడ్లో కేవలం +4 ఎందుకంటే (a) O కంటే F తక్కువ ఋణవిద్యుతాత్మకం (b) O, Mn తో బహుళ బంధాలు ఏర్పరచగలదు, F ఏర్పరచలేదు (c) Mn₂O₇ అయానికం (d) MnF₇ ఉండలేనంత బరువైనది
16. CrO₅ లో Cr ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +10 (b) +5 (c) +8 (d) +6
17. నీటిలో Cu⁺ అననుపాత చర్య జరపడానికి కారణం (a) Cu²⁺ అధిక జలయోజన ఎంథాల్పీ IE₂ ను పూర్తిగా భర్తీ చేస్తుంది (b) Cu⁺ d⁹ (c) Cu⁺ పారాఅయస్కాంతం (d) Cu⁺ కంటే Cu²⁺ పెద్దది
18. సాధారణ పరిస్థితుల్లో ఉండని సమ్మేళనం ఏది? (a) CuCl₂ (b) CuI₂ (c) CuBr₂ (d) CuF₂
19. E°(Zn²⁺/Zn) = −0.76 V, E°(Cu²⁺/Cu) = +0.34 V. డానియల్ ఘటం E° (a) 0.42 V (b) −1.10 V (c) 1.10 V (d) 0.34 V
20. ద్విస్వభావ ఆక్సైడ్ ఏది? (a) CrO₃ (b) Mn₂O₇ (c) MnO (d) Cr₂O₃
21. గ్రూపు 6 లో +6 ఆక్సీకరణ స్థితి అత్యంత స్థిరంగా ఉండేది (a) W (b) Cr (c) Mo (d) మూడింటికీ సమానం
22. జల ద్రావణంలో Mn³⁺ (a) పూర్తిగా స్థిరం (b) Mn²⁺, MnO₂ గా అననుపాత చర్య జరుపుతుంది (c) నీటిని H₂ గా క్షయకరిస్తుంది (d) కేవలం MnO₄⁻ గా మాత్రమే మారుతుంది
స్థాయి 3: సవాలు
23. E°(Fe³⁺/Fe²⁺) = +0.77 V, E°(I₂/I⁻) = +0.54 V. సరైన వాక్యం ఏది? (a) I₂, Fe²⁺ ను ఆక్సీకరిస్తుంది, E°cell = 0.23 V (b) Fe³⁺, I⁻ ను ఆక్సీకరిస్తుంది, E°cell = 1.31 V (c) Fe³⁺, I⁻ ను ఆక్సీకరిస్తుంది, E°cell = 0.23 V (d) ఏ దిశలోనూ చర్య జరగదు
24. E°(Mn³⁺/Mn²⁺) = +1.57 V కాగా E°(Fe³⁺/Fe²⁺) = +0.77 V. ఉత్తమ వివరణ (a) Fe కంటే Mn కు ఎక్కువ ప్రోటాన్లు (b) Mn³⁺ కంటే Fe³⁺ పెద్దది (c) Mn²⁺ d⁴ (d) Mn²⁺, Fe³⁺ రెండూ స్థిర d⁵ అయాన్లు, కాబట్టి Mn³⁺ సులభంగా క్షయకరణం చెందుతుంది, Fe³⁺ చెందదు
25. d⁴ అయి ఉండి బలమైన క్షయకారిగా పనిచేసే అయాన్ ఏది? (a) Mn³⁺ (b) Cr²⁺ (c) Fe²⁺ (d) V³⁺
26. Ti²⁺, V²⁺, Cr²⁺ అయాన్లలో సిన్న ఆమ్లాల నుండి H₂ ను విడుదల చేయగలవి ఏవి? (a) మూడూ (b) కేవలం Ti²⁺ (c) కేవలం Cr²⁺ (d) ఏదీ కాదు
27. K₂MnO₄ లోని Mn ఆక్సీకరణ స్థితినే లోహం కలిగి ఉన్న జాతి ఏది? (a) [Fe(CN)₆]³⁻ లో Fe (b) V₂O₅ లో V (c) CrO₅ లో Cr (d) TiO₂ లో Ti
28. E°(Ni²⁺/Ni) ధోరణి నుండి ఆశించినదానికంటే ఎక్కువ రుణాత్మకం. ప్రధాన కారణం (a) Ni కు చాలా తక్కువ IE₁ (b) Ni కు చాలా అధిక పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ (c) Ni²⁺ d¹⁰ (d) శ్రేణిలో Ni²⁺ కు అత్యధిక రుణాత్మక జలయోజన ఎంథాల్పీ
29. ప్రతిపాదన (A): సిన్న హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం నుండి రాగి హైడ్రోజన్ను విడుదల చేయదు.
కారణం (R): E°(Cu²⁺/Cu) ధనాత్మకం (+0.34 V).
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: 3d శ్రేణిలో అత్యధిక ఆక్సీకరణ స్థితిని మాంగనీసు చూపిస్తుంది.
వాక్యం II: ఇనుము సాధారణంగా గరిష్ఠ ఆక్సీకరణ స్థితి +8 చూపిస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | 3d⁵ 4s² వల్ల ఏడు ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 2 | c | Sc మూడు బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లనూ కోల్పోతుంది. |
| 3 | a | 2(+1) + 2x + 7(−2) = 0 నుండి x = +6. |
| 4 | d | రెండు 4s ఎలక్ట్రాన్ల తొలగింపు. |
| 5 | c | Cu = +0.34 V. |
| 6 | b | ns, (n−1)d ఎలక్ట్రాన్లు రెండూ కోల్పోగలవు. |
| 7 | d | CO తటస్థం; Ni = 0. |
| 8 | d | అత్యధిక స్థితి అత్యంత ఆమ్ల ఆక్సైడ్ను ఇస్తుంది. |
| 9 | a | 2Cu⁺ → Cu²⁺ + Cu. |
| 10 | c | CrF₆ లో Cr +6 చేరుతుంది. |
| 11 | c | +2, +3, +4, +5, +6, +7. |
| 12 | b | E°(Cr³⁺/Cr²⁺) = −0.41 V. |
| 13 | a | E°(Co³⁺/Co²⁺) = +1.97 V అత్యధికం. |
| 14 | d | స్థిర d⁵ Mn²⁺ సులభంగా ఏర్పడుతుంది. |
| 15 | b | బహుళ M=O బంధాలు అధిక స్థితులను సమర్థిస్తాయి. |
| 16 | d | ఒక ఆక్సో (−2) + నాలుగు పెరాక్సో O (−1). |
| 17 | a | చిన్న Cu²⁺ జలయోజనం ఎక్కువ శక్తిని విడుదల చేస్తుంది. |
| 18 | b | Cu²⁺, I⁻ ను I₂ గా ఆక్సీకరిస్తుంది. |
| 19 | c | 0.34 − (−0.76) = 1.10 V. |
| 20 | d | Cr₂O₃ (+3) ద్విస్వభావ. |
| 21 | a | d-బ్లాక్ గ్రూపులో కిందకు అధిక స్థితులు అనుకూలం. |
| 22 | b | 2Mn³⁺ + 2H₂O → Mn²⁺ + MnO₂ + 4H⁺. |
| 23 | c | 0.77 − 0.54 = +0.23 V. |
| 24 | d | రెండు క్షయకరణాలు స్థిర d⁵ ఉత్పన్నం లేదా చర్యాకారకం ఆధారంగా నిర్ణయమవుతాయి. |
| 25 | b | Cr²⁺ (d⁴) స్థిరమైన Cr³⁺ (d³) గా మారుతుంది. |
| 26 | a | అన్నిటికీ రుణాత్మక E°(M³⁺/M²⁺), అవి బలమైన క్షయకారులు. |
| 27 | c | రెండూ +6. |
| 28 | d | అధిక జలయోజన ఎంథాల్పీ Ni²⁺(aq) కు అనుకూలం. |
| 29 | a | ధనాత్మక E° అంటే Cu, H⁺ ను క్షయకరించలేదు. |
| 30 | c | Fe గరిష్ఠంగా +6 వరకే చేరుతుంది. |
అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
(n−1)d, ns ఎలక్ట్రాన్ల శక్తులు సమానంగా ఉండటం వల్ల రెండూ కోల్పోగలవు, అందుకే వేర్వేరు ఆక్సీకరణ స్థితులు.
స్థితులు సాధారణంగా ఒక్కో యూనిట్ తేడాతో (Fe²⁺/Fe³⁺, Cu⁺/Cu²⁺); p-బ్లాక్లో రెండేసి యూనిట్ల తేడా.
మధ్యలో అత్యధిక స్థితులు: Mn +2 నుండి +7. Sc కేవలం +3; Zn కేవలం +2.
Sc నుండి Mn వరకు గరిష్ఠ స్థితి = గ్రూపు సంఖ్య (Sc +3, Ti +4, V +5, Cr +6, Mn +7); Mn తర్వాత తగ్గుతుంది.
గ్రూపులో కిందకు అధిక స్థితులు ఎక్కువ స్థిరం: Mo(VI), W(VI) స్థిరం, Cr(VI) బలమైన ఆక్సీకరణి.
అత్యధిక స్థితులు ఆక్సైడ్లు, ఫ్లోరైడ్లలో (Mn₂O₇, CrO₃, VF₅, CrF₆, OsO₄). M=O బహుళ బంధనం వల్ల Mn కు ఫ్లోరిన్ కంటే ఆక్సిజన్ మేలు (Mn₂O₇ ఉంది, MnF₇ లేదు).
Ni(CO)₄, Fe(CO)₅ వంటి కార్బొనిల్లలో సున్నా లేదా తక్కువ స్థితులు.
ఆక్సైడ్ స్వభావం: తక్కువ స్థితి క్షార (MnO), మధ్యస్థ ద్విస్వభావ (Cr₂O₃, V₂O₅), అధిక స్థితి ఆమ్ల (Mn₂O₇, CrO₃).
3d శ్రేణిలో E°(M²⁺/M) తక్కువ రుణాత్మకంగా మారుతుంది; ధనాత్మకం Cu (+0.34 V) మాత్రమే, కాబట్టి సిన్న ఆక్సీకరణేతర ఆమ్లాలతో Cu H₂ ఇవ్వదు.
Mn, Ni, Zn ల E°(M²⁺/M) ధోరణి కంటే ఎక్కువ రుణాత్మకం: Mn²⁺ d⁵, Zn²⁺ d¹⁰ స్థిరం; Ni²⁺ కు చాలా రుణాత్మక జలయోజన ఎంథాల్పీ.
E°(M³⁺/M²⁺): Mn +1.57 V, Co +1.97 V (బలమైన ఆక్సీకరణులు), Fe +0.77 V, Cr −0.41 V (Cr²⁺ బలమైన క్షయకారి, d³ Cr³⁺ ఇస్తుంది).
Cu²⁺ కు చాలా ఎక్కువ రుణాత్మక జలయోజన ఎంథాల్పీ ఉండటం వల్ల నీటిలో Cu⁺ అననుపాత చర్య జరుపుతుంది (2Cu⁺ → Cu²⁺ + Cu).
Cu²⁺, I⁻ ను ఆక్సీకరిస్తుంది: 2Cu²⁺ + 4I⁻ → 2CuI + I₂, కాబట్టి CuI₂ ఉండదు.
E° విలువలు నేరుగా కూడిక ద్వారా కాకుండా, ΔG ద్వారా కలుస్తాయి:
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| లోహం | E°(M²⁺/M), V లో | E°(M³⁺/M²⁺), V లో | ముఖ్య అంశం |
|---|---|---|---|
| Ti | −1.63 | −0.37 | Ti²⁺ క్షయకారి |
| V | −1.18 | −0.26 | V²⁺ క్షయకారి |
| Cr | −0.90 | −0.41 | Cr²⁺ బలమైన క్షయకారి |
| Mn | −1.18 | +1.57 | Mn³⁺ బలమైన ఆక్సీకరణి; Mn²⁺ d⁵ స్థిరం |
| Fe | −0.44 | +0.77 | మధ్యస్థ జంట |
| Co | −0.28 | +1.97 | Co³⁺ అత్యంత బలమైన ఆక్సీకరణి (aq) |
| Ni | −0.25 | — | జలయోజనం ధోరణి కంటే ఎక్కువ రుణాత్మకం చేస్తుంది |
| Cu | +0.34 | — | ఏకైక ధనాత్మక విలువ |
| Zn | −0.76 | — | d¹⁰ Zn²⁺ స్థిరం |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Mn: Most Numbers" – మాంగనీసు +2 నుండి +7 వరకు ప్రతి విలువనూ చూపిస్తుంది, అంటే అత్యధిక "సంఖ్యలు".
"Copper Climbs to Plus" – ధనాత్మక E°(M²⁺/M) ఉన్న ఏకైక 3d లోహం Cu (రాగి "ప్లస్"కు ఎకుకుతుంది).
"Co³⁺ సేకరిస్తుంది, Cr²⁺ విసిరేస్తుంది" (Co-three Collects, Cr-two Chucks) – Co³⁺ ఎలక్ట్రాన్లను సేకరిస్తుంది (ఆక్సీకరణి); Cr²⁺ వాటిని విసిరేస్తుంది (క్షయకారి).
"స్థితి పైకి, ఆక్సైడ్ ఆమ్లంవైపు" – MnO క్షారం → MnO₂ ద్విస్వభావ → Mn₂O₇ ఆమ్లం.
"శిఖరంలో F ని O ఓడిస్తుంది" – బహుళ బంధనం ద్వారా ఆక్సిజన్ ఫ్లోరిన్ కంటే అధిక స్థితులను సమర్థిస్తుంది.
భావనల అనుసంధానం
E°, ఘట emf, ΔG = −nFE° రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 7: రెడాక్స్ చర్యలు మరియు విద్యుత్ రసాయన శాస్త్రం నుండి వస్తాయి.
జలయోజన, జాలక ఎంథాల్పీ వాదనలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 4: రసాయన ఉష్ణగతిక శాస్త్రం ను వాడుతాయి.
కార్బొనిల్లలోని తక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలు లో వివరించబడ్డాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (నీటిలో అయాన్) ని జాబితా II (ప్రవర్తన) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Co³⁺ B. Cr²⁺ C. Cu⁺ D. Zn²⁺
జాబితా II: (i) నీటిలో అననుపాత చర్య జరుపుతుంది (ii) d³ అయాన్గా మారే బలమైన క్షయకారి (iii) అత్యంత బలమైన ఆక్సీకరణి, E°(M³⁺/M²⁺) = +1.97 V (iv) ఆ మూలకపు ఏకైక సాధారణ ఆక్సీకరణ స్థితి
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (d) A-i, B-ii, C-iii, D-iv
32. జాబితా I (సమ్మేళనం) ని జాబితా II (లోహం ఆక్సీకరణ స్థితి) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. OsO₄ B. Ni(CO)₄ C. Mn₂O₇ D. CrO₂Cl₂
జాబితా II: (i) +6 (ii) 0 (iii) +8 (iv) +7
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
33. జాబితా I (ఆక్సైడ్) ని జాబితా II (వివరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. MnO B. Mn₂O₇ C. Cr₂O₃ D. CrO₃
జాబితా II: (i) +6 లోహపు ఆమ్ల ఆక్సైడ్ (ii) క్షార ఆక్సైడ్ (iii) ద్విస్వభావ ఆక్సైడ్ (iv) ముదురు ఆకుపచ్చ నూనె లాంటి ద్రవమైన ఆమ్ల ఆక్సైడ్
(a) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
34. జాబితా I (మూలకం) ని జాబితా II (చూపించే ఆక్సీకరణ స్థితులు) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Sc B. Mn C. Cu D. Os
జాబితా II: (i) +8 వరకు (ii) కేవలం +3 (iii) +1, +2 (iv) +2 నుండి +7
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సిన్న HCl నుండి రాగి H₂ ను విడుదల చేయదు.
B. Mn²⁺ d⁵ కాబట్టి E°(Mn²⁺/Mn) ధోరణి సూచించే దానికంటే ఎక్కువ రుణాత్మకం.
C. Fe²⁺ కంటే Cr²⁺ బలమైన క్షయకారి.
D. Co³⁺ నీటిలో స్థిరం, బలహీన ఆక్సీకరణి.
E. Cu²⁺, I⁻ ద్రావణాలను కలిపి CuI₂ ను సులభంగా తయారుచేయవచ్చు.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 5
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. Sc నుండి Mn వరకు గరిష్ఠ ఆక్సీకరణ స్థితి గ్రూపు సంఖ్యకు సమానం.
B. Mn అత్యధిక ఆక్సీకరణ స్థితిని ఆక్సిజన్ కంటే ఫ్లోరిన్ బాగా స్థిరపరుస్తుంది.
C. గ్రూపులోని బరువైన సభ్యులు అధిక ఆక్సీకరణ స్థితులలో ఎక్కువ స్థిరం.
D. లోహ కార్బొనిల్లలో లోహం తక్కువ (తరచూ సున్నా) ఆక్సీకరణ స్థితిలో ఉంటుంది.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే
37. నీటిలో Cu⁺ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. 2Cu⁺(aq) → Cu²⁺(aq) + Cu(s) స్వతఃసిద్ధం.
B. Cu⁺(aq) కంటే Cu²⁺(aq) కు చాలా ఎక్కువ రుణాత్మక జలయోజన ఎంథాల్పీ ఉంటుంది.
C. Cu²⁺ అదనపు జలయోజన శక్తి రాగి IE₂ ను పూర్తిగా భర్తీ చేస్తుంది.
D. Cu⁺ d¹⁰ కాబట్టి నీటిలో స్థిరం.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ద్రావణంలో Mn³⁺, Mn²⁺, MnO₂ గా అననుపాత చర్య జరుపుతుంది.
B. Fe³⁺ d⁵ కావడం కూడా ఒక కారణంగా E°(Fe³⁺/Fe²⁺), E°(Mn³⁺/Mn²⁺) కంటే తక్కువ.
C. నీటిలో V²⁺ ఆక్సీకరణి.
D. సాధారణ సమ్మేళనాలలో జింక్ +3 స్థితిని చూపిస్తుంది.
(a) 1 (b) 3 (c) 4 (d) 2
39. కింది పట్టిక E°(M³⁺/M²⁺) విలువలను ఇస్తుంది.
| జంట | Cr³⁺/Cr²⁺ | Mn³⁺/Mn²⁺ | Fe³⁺/Fe²⁺ | Co³⁺/Co²⁺ |
|---|---|---|---|---|
| E° (V) | −0.41 | +1.57 | +0.77 | +1.97 |
M²⁺ అయాన్ల క్షయకరణ సామర్థ్యం సరైన క్రమం (a) Co²⁺ > Mn²⁺ > Fe²⁺ > Cr²⁺ (b) Cr²⁺ > Fe²⁺ > Mn²⁺ > Co²⁺ (c) Cr²⁺ > Mn²⁺ > Fe²⁺ > Co²⁺ (d) Fe²⁺ > Cr²⁺ > Mn²⁺ > Co²⁺
40. Ti నుండి Zn వరకు E°(M²⁺/M) vs పరమాణు సంఖ్య గ్రాఫ్ సాధారణంగా పెరుగుతుంది. మిగతా బిందువుల గుండా వెళ్ళే నున్నని రేఖ కంటే మూడు బిందువులు స్పష్టంగా కింద ఉంటాయి. ఆ మూడు లోహాలు (a) Mn, Ni, Zn (b) V, Cr, Cu (c) Mn, Fe, Co (d) Cr, Ni, Cu
41. E°(M²⁺/M): Zn −0.76 V, Fe −0.44 V, Ni −0.25 V, Cu +0.34 V. ఏ అర్ధఘటాల జత అత్యధిక ప్రామాణిక emf ఇస్తుంది, అది ఎంత? (a) Fe, Cu; 0.78 V (b) Zn, Cu; 0.42 V (c) Zn, Cu; 1.10 V (d) Zn, Fe; 1.20 V
Q42–43 కోసం పేరా: ఒక విద్యార్థిని నీలి రంగు CuSO₄ ద్రావణానికి KI ద్రావణం కలుపుతుంది. మిశ్రమం గోధుమ రంగుకు మారి, మసక తెలుపు అవక్షేపం అడుగుకు చేరుతుంది. రెండవ పరీక్షలో ఆమె ఎర్రని Cu₂O ను సిన్న H₂SO₄ తో వేడి చేస్తే నీలి ద్రావణం, ఎర్రటి-గోధుమ ఘనపదార్థం వస్తాయి.
42. మసక తెలుపు అవక్షేపం, గోధుమ రంగుకు కారణం (a) CuI₂, Cl₂ (b) Cu, I₂ (c) CuI, I₂ (d) CuI₂, K₂SO₄
43. రెండవ పరీక్ష చూపించేది (a) నీటిలో Cu⁺, Cu²⁺ మరియు Cu గా అననుపాత చర్య జరుపుతుంది (b) H₂SO₄, Cu²⁺ ను Cu గా క్షయకరిస్తుంది (c) Cu₂O ఆమ్ల ఆక్సైడ్ (d) నీటిలో Cu²⁺ కంటే Cu⁺ ఎక్కువ స్థిరం
44. E°(Mn³⁺/Mn²⁺) = +1.57 V, E°(Mn²⁺/Mn) = −1.18 V ఇచ్చినప్పుడు E°(Mn³⁺/Mn) సుమారు (a) +0.39 V (b) −0.26 V (c) −0.79 V (d) +0.13 V
45. E°(Fe³⁺/Fe²⁺) = +0.77 V, E°(Fe²⁺/Fe) = −0.44 V ఇచ్చినప్పుడు E°(Fe³⁺/Fe) సుమారు (a) +0.33 V (b) +0.11 V (c) −0.11 V (d) −0.04 V
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | Co³⁺ +1.97 V; Cr²⁺ → Cr³⁺ (d³); Cu⁺ అననుపాత చర్య; Zn కేవలం +2. |
| 32 | a | Os +8, Ni 0, Mn +7, Cr +6 (2 O, 2 Cl కలిసి −6). |
| 33 | d | MnO క్షారం; Mn₂O₇ ఆకుపచ్చ నూనె లాంటి ఆమ్లం; Cr₂O₃ ద్విస్వభావ; CrO₃ ఆమ్లం (+6). |
| 34 | b | Sc కేవలం +3; Mn +2 నుండి +7; Cu +1, +2; OsO₄ లో Os +8. |
| 35 | a | A, B, C సరైనవి; Co³⁺ అతి బలమైన ఆక్సీకరణి; Cu²⁺, I⁻ ను I₂ గా ఆక్సీకరిస్తుంది. |
| 36 | b | Mn కు +7 స్థితిని ఇచ్చేది ఫ్లోరిన్ కాదు, ఆక్సిజన్ (Mn₂O₇). |
| 37 | c | Cu⁺ d¹⁰ అయినా నీటిలో అస్థిరం; Cu²⁺ జలయోజనం గెలుస్తుంది. |
| 38 | d | A, B సరైనవి; V²⁺ క్షయకారి (E° = −0.26 V); Zn కేవలం +2. |
| 39 | b | E°(M³⁺/M²⁺) ఎక్కువ రుణాత్మకమైతే M²⁺ ఎలక్ట్రాన్లను సులభంగా కోల్పోతుంది: −0.41 < 0.77 < 1.57 < 1.97. |
| 40 | a | Mn²⁺ (d⁵), Zn²⁺ (d¹⁰), Ni²⁺ (అధిక జలయోజనం) అదనపు స్థిరమైనవి. |
| 41 | c | 0.34 − (−0.76) = 1.10 V, అతి పెద్ద తేడా. |
| 42 | c | 2Cu²⁺ + 4I⁻ → 2CuI(s) + I₂; అధిక I⁻ లో I₂ గోధుమ రంగు. |
| 43 | a | Cu₂O నుండి Cu⁺ వస్తుంది, అది నీలి Cu²⁺, రాగి లోహంగా మారుతుంది. |
| 44 | b | (1 × 1.57 + 2 × (−1.18)) / 3 = −0.79 / 3 = −0.26 V. |
| 45 | d | (0.77 + 2 × (−0.44)) / 3 = −0.11 / 3 = −0.04 V. |