అధ్యాయం 1: పరివర్తన మూలకాల స్థానం, ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం మరియు సాధారణ లక్షణాలు (Position, Configuration and General Characteristics of Transition Elements)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఆవర్తన పట్టికలో d-బ్లాక్ ఎక్కడ ఉంటుంది, దాని నాలుగు శ్రేణులు ఎలా అమర్చబడ్డాయి.
పరివర్తన మూలకానికి IUPAC నిర్వచనం, Zn, Cd, Hg దాని పరిధిలోకి ఎందుకు రావు.
3d పరమాణువులు, వాటి అయాన్ల ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం (Electronic configuration) ఎలా రాయాలి, Cr, Cu మినహాయింపులతో సహా.
ప్రకృతిలో పరివర్తన లోహాలు ఎక్కడ లభిస్తాయి, NEET లో అడిగే ముఖ్య ధాతువులు.
ఈ పుస్తకంలోని మిగిలిన అధ్యాయాలు ఒక్కొక్కటిగా వివరించే సాధారణ లక్షణాల జాబితా.
1.1 ఆవర్తన పట్టికలో స్థానం
ఆవర్తన పట్టికలో విశాలమైన మధ్య భాగమే d-బ్లాక్. ఇది గ్రూపులు 3 నుండి 12 వరకు వ్యాపించి ఉంటుంది. ఈ మూలకాలలో చివరి ఎలక్ట్రాన్ ఉపాంత్య కర్పరంలోని d ఆర్బిటాల్లోకి, అంటే (n−1)d ఉపకర్పరంలోకి చేరుతుంది.
పరివర్తన శ్రేణులు (Transition series) అనే నాలుగు వరుసలు ఉన్నాయి:
| శ్రేణి | నిండుతున్న ఉపకర్పరం | మూలకాలు | ఆవర్తనం |
|---|---|---|---|
| మొదటి (3d) | 3d | Sc (21) నుండి Zn (30) | 4 |
| రెండవ (4d) | 4d | Y (39) నుండి Cd (48) | 5 |
| మూడవ (5d) | 5d | La (57), తర్వాత Hf (72) నుండి Hg (80) | 6 |
| నాల్గవ (6d) | 6d | Ac (89), తర్వాత Rf (104) నుండి Cn (112) | 7 |
మూడవ, నాల్గవ శ్రేణులు "విరిగినవి". La తర్వాత, Hf కంటే ముందు పద్నాలుగు 4f మూలకాలు (Ce నుండి Lu) చొప్పించబడతాయి. Ac తర్వాత, Rf కంటే ముందు పద్నాలుగు 5f మూలకాలు (Th నుండి Lr) వస్తాయి. ఈ చొప్పించిన వరుసలే f-బ్లాక్ (అధ్యాయం 7).
"పరివర్తన" అనే పేరు పాతది. ఈ మూలకాలు ఎడమవైపు ఉన్న అతి చర్యాశీల s-బ్లాక్ లోహాలకు, కుడివైపు ఉన్న p-బ్లాక్కు మధ్య ఉంటాయి. వరుసలో వీటి ధర్మాలు క్రమంగా మారతాయి — అంటే ఆ రెండు బ్లాక్ల మధ్య ఒక "పరివర్తన".
1.2 పరివర్తన మూలకం అంటే ఏమిటి
IUPAC నిర్వచనం సులభంగా ఉంటుంది:
తటస్థ పరమాణువులో గానీ, సాధారణంగా కనిపించే ఏ ఆక్సీకరణ స్థితిలో గానీ అసంపూర్తిగా నిండిన d ఉపకర్పరం ఉన్న మూలకమే పరివర్తన మూలకం (Transition element).
దీనిని జాగ్రత్తగా అన్వయించండి.
Sc (3d¹ 4s²): పరమాణువులో ఒక d ఎలక్ట్రాన్ ఉంది. Sc³⁺ d⁰ అయినప్పటికీ ఇది పరివర్తన మూలకమే.
Cu (3d¹⁰ 4s¹): పరమాణువులో 3d సమితి పూర్తిగా నిండి ఉంది. కానీ దాని అతి సాధారణ స్థితి Cu²⁺ 3d⁹. కాబట్టి Cu అర్హత పొందుతుంది.
Ag, Au: అదే తర్కం. Ag²⁺ 4d⁹, Au³⁺ 5d⁸. రెండూ అర్హత పొందుతాయి.
Zn, Cd, Hg (గ్రూపు 12): పరమాణువు d¹⁰, వాటి ఏకైక సాధారణ అయాన్ M²⁺ కూడా d¹⁰. వీటికి ఎప్పుడూ సగం నిండిన d ఉపకర్పరం ఉండదు, కాబట్టి ఇవి పరివర్తన మూలకాలు కావు. చివరి ఎలక్ట్రాన్ d సమితిలోకి చేరుతుంది కాబట్టి వీటిని d-బ్లాక్ మూలకాలు అని మాత్రం అంటారు.
కాబట్టి ప్రతి పరివర్తన మూలకం d-బ్లాక్ మూలకమే, కానీ ప్రతి d-బ్లాక్ మూలకం పరివర్తన మూలకం కాదు.
1.3 సాధారణ ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం
d-బ్లాక్ మూలకాల సాధారణ బాహ్య విన్యాసం:
ఈ క్రమానికి బాగా తెలిసిన ఒకే ఒక మినహాయింపు Pd: ఇది 4d¹⁰ 5s⁰.
(n−1)d, ns ఆర్బిటాళ్ల శక్తులు చాలా దగ్గరగా ఉంటాయి. అదనపు వినిమయ శక్తి వంటి చిన్న మార్పు కూడా ఒక ఎలక్ట్రాన్ను వాటి మధ్య మార్చగలదు. అందుకే విన్యాసం ఎప్పుడూ సాధారణ నింపడం క్రమాన్ని పాటించదు.
3d శ్రేణి విన్యాసాలు
| మూలకం | Z | బాహ్య విన్యాసం | జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు (పరమాణువు) |
|---|---|---|---|
| Sc | 21 | 3d¹ 4s² | 1 |
| Ti | 22 | 3d² 4s² | 2 |
| V | 23 | 3d³ 4s² | 3 |
| Cr | 24 | 3d⁵ 4s¹ | 6 |
| Mn | 25 | 3d⁵ 4s² | 5 |
| Fe | 26 | 3d⁶ 4s² | 4 |
| Co | 27 | 3d⁷ 4s² | 3 |
| Ni | 28 | 3d⁸ 4s² | 2 |
| Cu | 29 | 3d¹⁰ 4s¹ | 1 |
| Zn | 30 | 3d¹⁰ 4s² | 0 |
పై విన్యాసాలన్నీ [Ar] తర్వాత వస్తాయి; [Ar] అంటే 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶.
1.4 Cr, Cu మినహాయింపులు
సాధారణ ఆఫ్బౌ నియమం ప్రకారం Cr 3d⁴ 4s² గా, Cu 3d⁹ 4s² గా ఉండాలి. కానీ ఒక 4s ఎలక్ట్రాన్ 3d లోకి వెళ్తుంది.
దీనికి కారణం వినిమయ శక్తి (Exchange energy). సమశక్తి ఆర్బిటాళ్లలో సమాంతర స్పిన్లు ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లు స్థానాలు మార్చుకోగలవు. అలా ప్రతి మార్పిడి కొంచెం శక్తిని విడుదల చేస్తుంది. సగం నిండిన (d⁵) లేదా పూర్తిగా నిండిన (d¹⁰) సమితికి గరిష్ట సంఖ్యలో వినిమయాలు, సౌష్టవమైన ఆవేశ మేఘం ఉంటాయి.
ఐదుగురు స్నేహితులు ఐదు ఆటోల్లో ఒక్కొక్కరుగా, అందరూ ఒకే వైపు చూస్తూ కూర్చున్నట్లు ఊహించుకోండి. ఆ అమరిక ప్రశాంతంగా, స్థిరంగా ఉంటుంది. ఒక ఆటోను ఖాళీగా వదిలి ఇద్దరిని ఒకే ఆటోలో ఇరికించడం అంత సౌకర్యంగా ఉండదు.
Cr కు 3d⁵ 4s¹ వల్ల ఆరు సమాంతర స్పిన్లు వస్తాయి. Cu కు 3d¹⁰ 4s¹ వల్ల పూర్తిగా నిండిన, సౌష్టవమైన d సమితి వస్తుంది. 3d–4s మధ్య ఉన్న చిన్న శక్తి అంతరం సులభంగా తిరిగి భర్తీ అవుతుంది.
ఇతర శ్రేణులకు వాటి సొంత మినహాయింపులు ఉన్నాయి. MCQలలో కనిపించే కొన్ని:
| మూలకం | ఆశించినది | వాస్తవం |
|---|---|---|
| Nb (41) | 4d³ 5s² | 4d⁴ 5s¹ |
| Mo (42) | 4d⁴ 5s² | 4d⁵ 5s¹ |
| Pd (46) | 4d⁸ 5s² | 4d¹⁰ 5s⁰ |
| Ag (47) | 4d⁹ 5s² | 4d¹⁰ 5s¹ |
| Pt (78) | 5d⁸ 6s² | 5d⁹ 6s¹ |
| Au (79) | 5d⁹ 6s² | 5d¹⁰ 6s¹ |
Nb లేదా Pt ను వివరించాల్సిన అవసరం లేదు. వాటిని గుర్తించగలిగితే చాలు.
1.5 అయాన్ల విన్యాసాలు
4s ఆర్బిటాల్ 3d కంటే ముందే నిండుతుంది. కానీ 3d నిండడం మొదలైన తర్వాత, 4s శక్తి కొంచెం ఎక్కువగా ఉంటుంది. అందువల్ల 3d పరమాణువు కాటాయాన్గా మారేటప్పుడు ముందు 4s ఎలక్ట్రాన్లను, తర్వాత 3d ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతుంది.
నియమం: పరమాణు విన్యాసం రాసి, ముందు ns ఎలక్ట్రాన్లను, తర్వాత (n−1)d ఎలక్ట్రాన్లను తీసివేయండి.
Fe (3d⁶ 4s²) → Fe²⁺ (3d⁶) → Fe³⁺ (3d⁵)
Cr (3d⁵ 4s¹) → Cr³⁺ (3d³)
Cu (3d¹⁰ 4s¹) → Cu⁺ (3d¹⁰) → Cu²⁺ (3d⁹)
Mn (3d⁵ 4s²) → Mn²⁺ (3d⁵)
ఏ 3d అయాన్కైనా త్వరిత తనిఖీ: d ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య = (గ్రూపు సంఖ్య) − (ఆవేశం). Fe గ్రూపు 8 లో ఉంది, కాబట్టి Fe³⁺ కు 8 − 3 = 5 d ఎలక్ట్రాన్లు. +2 లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ ఆవేశం ఉన్న అన్ని 3d అయాన్లకు ఇది పనిచేస్తుంది.
1.6 లభ్యత
పరివర్తన లోహాలు భూపటలంలో సాధారణంగా లభిస్తాయి. అత్యధికంగా లభించే పరివర్తన లోహం ఇనుము; భూపటలంలో సమృద్ధిలో ఇది నాలుగవ మూలకం. టైటానియం కూడా సాధారణమే, కానీ దానిని వెలికితీయడం కష్టం.
చాలావరకు ఆక్సైడ్లు లేదా సల్ఫైడ్లుగా లభిస్తాయి. Fe, Cr, Ti వంటి గట్టి లోహాలు సాధారణంగా ఆక్సైడ్లుగా ఉంటాయి. శ్రేణి చివరిలో ఉన్న Cu, Zn వంటి మెత్తని లోహాలు తరచూ సల్ఫైడ్లుగా లభిస్తాయి.
| లోహం | సాధారణ ధాతువు | ఫార్ములా |
|---|---|---|
| Fe | హేమటైట్ | Fe₂O₃ |
| Fe | మాగ్నటైట్ | Fe₃O₄ |
| Cr | క్రోమైట్ | FeCr₂O₄ (FeO·Cr₂O₃) |
| Mn | పైరోలుసైట్ | MnO₂ |
| Ti | ఇల్మెనైట్ | FeTiO₃ |
| Ti | రూటైల్ | TiO₂ |
| Cu | కాపర్ పైరైట్స్ | CuFeS₂ |
| Zn | జింక్ బ్లెండ్ | ZnS |
| Hg | సిన్నబార్ | HgS |
అధ్యాయాలు 5, 6 లోని రెండు సమ్మేళనాలు ఈ ధాతువుల నుండే మొదలవుతాయి: క్రోమైట్ నుండి K₂Cr₂O₇, పైరోలుసైట్ నుండి KMnO₄.
వెండి, బంగారం, ప్లాటినం తరచూ స్వేచ్ఛా స్థితిలో (native), అంటే స్వచ్ఛమైన లోహంగానే లభిస్తాయి. ఇవి ధనాత్మక E° విలువలు గల ఉత్కృష్ట (noble) లోహాలు.
1.7 సాధారణ లక్షణాలు: తనిఖీ జాబితా
పరివర్తన లోహాలకు కొన్ని ఉమ్మడి లక్షణాలు ఉన్నాయి. తర్వాతి మూడు అధ్యాయాలు వాటిని ఒక్కొక్కటిగా వివరిస్తాయి.
అన్నీ లోహాలే: గట్టివి, మెరుపు గలవి, ఉష్ణం మరియు విద్యుత్తుకు మంచి వాహకాలు.
అధిక ద్రవీభవన, మరిగే స్థానాలు, అధిక పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీలు (Enthalpy of atomisation) ఉంటాయి (అధ్యాయం 2).
శ్రేణిలో వీటి పరమాణు వ్యాసార్ధాలు కొద్దిగా మాత్రమే మారతాయి (అధ్యాయం 2).
వేర్వేరు ఆక్సీకరణ స్థితులు (Variable oxidation states) చూపిస్తాయి (అధ్యాయం 3).
వీటి అయాన్లు, సమ్మేళనాలలో చాలా రంగుగలవి (అధ్యాయం 4).
చాలా పారాఅయస్కాంత (Paramagnetic) ధర్మం చూపిస్తాయి (అధ్యాయం 4).
ఇవి, వీటి సమ్మేళనాలు మంచి ఉత్ప్రేరకాలు (Catalysts) (అధ్యాయం 4).
అనేక సంక్లిష్ట సమ్మేళనాలు (Complex compounds) ఏర్పరుస్తాయి (అధ్యాయం 4).
అంతరాళ సమ్మేళనాలు (Interstitial compounds), మిశ్రమ లోహాలు (Alloys) ఏర్పరుస్తాయి (అధ్యాయం 4).
ఈ లక్షణాలన్నీ ఒకే మూలం నుండి వస్తాయి: సగం నిండిన (n−1)d ఉపకర్పరం. ఆ d ఎలక్ట్రాన్లు లోహ బంధనంలో పాల్గొంటాయి, వేర్వేరు సంఖ్యల్లో కోల్పోగలవు, దృశ్య కాంతిని శోషించగలవు, జతకానివిగా ఉండగలవు.
1.8 Zn, Cd, Hg ఎందుకు సాధారణ పరివర్తన లోహాలలా ఉండవు
గ్రూపు 12 లోహాలకు పరమాణువులోనూ M²⁺ లోనూ పూర్తిగా నిండిన d¹⁰ సమితి ఉంటుంది. వీటి d ఎలక్ట్రాన్లు లోపలే దాగి ఉంటాయి, బంధనంలో పాల్గొనవు. అందుకే తనిఖీ జాబితాలోని చాలా లక్షణాలు వీటికి ఉండవు.
| ధర్మం | సాధారణ పరివర్తన లోహం (ఉదా. Fe) | Zn, Cd, Hg |
|---|---|---|
| సాధారణ అయాన్లో d విన్యాసం | సగం నిండినది (Fe²⁺ d⁶, Fe³⁺ d⁵) | d¹⁰ (Zn²⁺) |
| ద్రవీభవన స్థానం | ఎక్కువ (Fe 1811 K) | తక్కువ (Zn 693 K, Hg ద్రవం) |
| కాఠిన్యత | గట్టిది | మెత్తనిది |
| ఆక్సీకరణ స్థితులు | అనేకం | ప్రధానంగా +2 (Hg కు Hg₂²⁺ గా +1 కూడా) |
| సమ్మేళనాల రంగు | సాధారణంగా రంగుగలవి | సాధారణంగా తెలుపు లేదా రంగులేనివి |
| అయస్కాంత ప్రవర్తన | తరచూ పారాఅయస్కాంత | డయాఅయస్కాంత |
| పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ | ఎక్కువ | ప్రతి శ్రేణిలో అతి తక్కువ |
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవంగా ఉండే ఏకైక లోహం Hg. అన్ని d-బ్లాక్ లోహాలలోకెల్లా దీని లోహ బంధనం అతి బలహీనమైనది.
గమనిక: ZnO వేడి చేసినప్పుడు పసుపు రంగుకు మారుతుంది, HgI₂ ఎరుపు రంగులో ఉంటుంది; కానీ ఈ రంగులు d–d పరివర్తనాల వల్ల రావు. ఇవి జాలక లోపాల వల్ల లేదా ఆవేశ బదిలీ వల్ల వస్తాయి.
1.9 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: Mn (Z = 25), Mn²⁺ ల ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసాలు రాయండి.
సాధన: Mn కు 25 ఎలక్ట్రాన్లు: [Ar] 3d⁵ 4s². Mn²⁺ ఏర్పడాలంటే ముందు రెండు 4s ఎలక్ట్రాన్లు పోవాలి. Mn²⁺ = [Ar] 3d⁵. దీనికి ఐదు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి, అంటే సగం నిండిన సమితి.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: Sc³⁺, Ti⁴⁺, Cu²⁺, Zn²⁺ లలో సగం నిండిన d ఉపకర్పరం ఉన్న అయాన్ ఏది?
సాధన: d ఎలక్ట్రాన్లు = గ్రూపు − ఆవేశం. Sc³⁺: 3 − 3 = 0. Ti⁴⁺: 4 − 4 = 0. Cu²⁺: 11 − 2 = 9. Zn²⁺: 12 − 2 = 10. కేవలం Cu²⁺ (3d⁹) మాత్రమే సగం నిండినది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: రాగి పరమాణువులో 3d సమితి పూర్తిగా నిండి ఉన్నా రాగి పరివర్తన మూలకమే. జింక్కు కూడా పూర్తి 3d సమితి ఉంది, కానీ అది పరివర్తన మూలకం కాదు. వివరించండి.
సాధన: నిర్వచనం ప్రకారం సగం నిండిన d సమితి ఏదైనా సాధారణ ఆక్సీకరణ స్థితిలో కనిపించినా చాలు. రాగి సాధారణ స్థితి +2 లో 3d⁹ ఉంటుంది, కాబట్టి అర్హత వస్తుంది. జింక్ ఏకైక సాధారణ స్థితి +2 లో 3d¹⁰, పరమాణువు కూడా 3d¹⁰. జింక్కు ఎప్పుడూ సగం నిండిన d సమితి ఉండదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: Cr పరమాణువులో దిగంశ క్వాంటం సంఖ్య l = 2 ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లు ఎన్ని?
సాధన: l = 2 అంటే d ఎలక్ట్రాన్లు. Cr = 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d⁵ 4s¹. ఉన్న ఒకే d ఉపకర్పరం 3d, దానిలో 5 ఎలక్ట్రాన్లు. జవాబు: 5.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: మొదటి పరివర్తన శ్రేణికి చెందిన M³⁺ అయాన్ విన్యాసం [Ar] 3d⁵. M ను గుర్తించండి.
సాధన: M³⁺ కు 18 + 5 = 23 ఎలక్ట్రాన్లు. కాబట్టి M కు 23 + 3 = 26 ఎలక్ట్రాన్లు. Z = 26 అంటే ఇనుము. M³⁺ = Fe³⁺.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: Fe²⁺, Fe³⁺, Mn²⁺, Co²⁺ లలో సమ ఎలక్ట్రానిక (Isoelectronic) అయాన్లు ఏ రెండు?
సాధన: ఎలక్ట్రాన్లను లెక్కించండి. Fe²⁺: 24. Fe³⁺: 23. Mn²⁺: 23. Co²⁺: 25. Fe³⁺, Mn²⁺ రెండింటికీ 23 ఎలక్ట్రాన్లు, రెండూ [Ar] 3d⁵.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: భూస్థితిలో 4s ఆర్బిటాల్లో ఒక్క ఎలక్ట్రాన్ మాత్రమే ఉన్న 3d శ్రేణి మూలకాలు ఎన్ని?
సాధన: మినహాయింపుల కోసం చూడండి. Cr (3d⁵ 4s¹), Cu (3d¹⁰ 4s¹). మిగిలినవన్నీ 4s². జవాబు: 2.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.8: Co²⁺ (Z = 27) లో n = 3 కర్పరంలోని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య కనుగొనండి.
సాధన: Co = [Ar] 3d⁷ 4s². Co²⁺ రెండు 4s ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతుంది: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d⁷. n = 3 కర్పరంలో 3s² 3p⁶ 3d⁷ ఉంటాయి, అంటే 2 + 6 + 7 = 15 ఎలక్ట్రాన్లు.
త్వరిత పునశ్చరణ
d-బ్లాక్ = గ్రూపులు 3 నుండి 12; నాలుగు శ్రేణులు: 3d (Sc–Zn), 4d (Y–Cd), 5d (La, Hf–Hg), 6d (Ac, Rf–Cn).
పరివర్తన మూలకం: పరమాణువులో గానీ సాధారణ ఆక్సీకరణ స్థితిలో గానీ సగం నిండిన d ఉపకర్పరం.
Zn, Cd, Hg d-బ్లాక్ మూలకాలే కానీ పరివర్తన మూలకాలు కావు; Cu, Ag, Au పరివర్తన మూలకాలే.
సాధారణ విన్యాసం (n−1)d¹⁻¹⁰ ns¹⁻²; Pd = 4d¹⁰ 5s⁰.
సగం నిండిన, పూర్తిగా నిండిన సమితుల అదనపు వినిమయ శక్తి వల్ల Cr = 3d⁵ 4s¹, Cu = 3d¹⁰ 4s¹.
అయాన్లు (n−1)d కంటే ముందే ns ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతాయి; 3d అయాన్లకు d సంఖ్య = గ్రూపు − ఆవేశం.
అత్యధికంగా లభించే పరివర్తన లోహం ఇనుము; క్రోమైట్ FeCr₂O₄, పైరోలుసైట్ MnO₂ ధాతువులను గుర్తుంచుకోండి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
Fe²⁺ ను [Ar] 3d⁴ 4s² అని రాయడం. 4s ఎలక్ట్రాన్లు ముందు పోతాయి, కాబట్టి Fe²⁺ = [Ar] 3d⁶.
Cu పరమాణువు 3d¹⁰ కాబట్టి అది పరివర్తన మూలకం కాదని చెప్పడం. Cu²⁺ 3d⁹ అవడం చాలు.
d-బ్లాక్లో ఉన్నందున Zn ను పరివర్తన మూలకం అనడం. అది d-బ్లాక్ మూలకం, పరివర్తన మూలకం కాదు.
Pd కు 5s ఎలక్ట్రాన్ లేదని మర్చిపోవడం. దాని విన్యాసం [Kr] 4d¹⁰.
Cu⁺ కు లేదా Cr, Cu తటస్థ పరమాణువులకు "గ్రూపు − ఆవేశం" వాడడం. ఇది +2 లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ ఆవేశం ఉన్న అయాన్లకు మాత్రమే పనిచేస్తుంది.
Cr పరమాణువులో జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు 4 అని లెక్కించడం. Cr = 3d⁵ 4s¹, కాబట్టి 6 జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. d-బ్లాక్ మూలకాల సాధారణ బాహ్య ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం (a) ns² np¹⁻⁶ (b) (n−1)d¹⁻¹⁰ ns¹⁻² (c) (n−2)f¹⁻¹⁴ ns² (d) ns¹⁻² మాత్రమే
2. క్రోమియం (Z = 24) భూస్థితి విన్యాసం (a) [Ar] 3d⁴ 4s² (b) [Ar] 3d⁶ (c) [Ar] 3d⁵ 4s¹ (d) [Ar] 3d³ 4s² 4p¹
3. IUPAC నిర్వచనం ప్రకారం కిందివాటిలో పరివర్తన మూలకం కానిది ఏది? (a) Cu (b) Sc (c) Zn (d) Fe
4. మొదటి (3d) పరివర్తన శ్రేణిలో, Sc నుండి Zn వరకు, ఎన్ని మూలకాలు ఉన్నాయి? (a) 8 (b) 14 (c) 9 (d) 10
5. ఇనుము Fe²⁺ గా మారినప్పుడు తొలగించబడే ఎలక్ట్రాన్లు ఎక్కడి నుండి వస్తాయి? (a) 4s ఆర్బిటాల్ (b) 3d ఆర్బిటాళ్లు (c) ఒకటి 4s, ఒకటి 3d ఆర్బిటాల్ (d) 3p ఆర్బిటాళ్లు
6. Cu⁺ విన్యాసం (a) [Ar] 3d⁹ 4s¹ (b) [Ar] 3d¹⁰ (c) [Ar] 3d⁸ 4s² (d) [Ar] 3d⁹
7. భూపటలంలో అత్యధికంగా లభించే పరివర్తన లోహం (a) ఇనుము (b) టైటానియం (c) రాగి (d) మాంగనీసు
8. క్రోమైట్ ధాతువు ఫార్ములా (a) Cr₂O₃ (b) PbCrO₄ (c) K₂CrO₄ (d) FeCr₂O₄
9. d⁰ విన్యాసం ఉన్న అయాన్ ఏది? (a) Ti³⁺ (b) Sc³⁺ (c) V³⁺ (d) Cu⁺
10. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవంగా ఉండే ఏకైక లోహం (a) జింక్ (b) కాడ్మియం (c) పాదరసం (d) రాగి
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. Mn²⁺ తో సమ ఎలక్ట్రానిక అయాన్ ఏది? (a) Fe²⁺ (b) Co³⁺ (c) Cr²⁺ (d) Fe³⁺
12. రాగి పరమాణువులో l = 2 ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 9 (b) 10 (c) 11 (d) 20
13. జింక్ గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) Zn²⁺ లవణాలు సాధారణంగా గాఢమైన రంగులో ఉంటాయి (b) జింక్ సాధారణంగా +1, +2 స్థితులను చూపిస్తుంది (c) 3d శ్రేణిలో జింక్కు అతి తక్కువ పరమాణీకరణ ఎంథాల్పీ ఉంటుంది (d) జింక్ లోహం పారాఅయస్కాంతం
14. 4d శ్రేణిలో 5s లో ఒక్క ఎలక్ట్రాన్తో అసాధారణ విన్యాసం ఉన్న మూలకం ఏది? (a) Zr (b) Mo (c) Tc (d) Cd
15. పల్లాడియం (Z = 46) భూస్థితి విన్యాసం (a) [Kr] 4d⁸ 5s² (b) [Kr] 4d⁹ 5s¹ (c) [Kr] 4d¹⁰ (d) [Kr] 4d¹⁰ 5s²
16. రాగిని పరివర్తన మూలకంగా పరిగణించడానికి కారణం (a) Cu²⁺ కు 3d⁹ విన్యాసం ఉండడం (b) Cu పరమాణువు 3d⁹ 4s² కావడం (c) రాగి కేవలం +1 స్థితిని మాత్రమే చూపడం (d) రాగికి రెండు 4s ఎలక్ట్రాన్లు ఉండడం
17. ఏ మూలకం యొక్క M³⁺ అయాన్కు [Ar] 3d³ విన్యాసం ఉంటుంది? (a) V (b) Mn (c) Cr (d) Fe
18. భూస్థితి ఇనుమ పరమాణువులో జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 2 (b) 6 (c) 5 (d) 4
19. ఏ గ్రూపులోని అన్ని మూలకాలూ d-బ్లాక్ మూలకాలే కానీ పరివర్తన మూలకాలు కావు? (a) గ్రూపు 3 (b) గ్రూపు 11 (c) గ్రూపు 10 (d) గ్రూపు 12
20. సమాన సంఖ్యలో d ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న జత ఏది? (a) Ti³⁺, V⁴⁺ (b) Cr³⁺, Mn³⁺ (c) Fe²⁺, Co²⁺ (d) Cu⁺, Ni²⁺
21. నాల్గవ (6d) పరివర్తన శ్రేణి దీనితో మొదలవుతుంది? (a) La (b) Ac (c) Th (d) Rf
22. కాపర్ పైరైట్స్ ఫార్ములా (a) CuFeS₂ (b) Cu₂S (c) Cu₂O (d) CuCO₃·Cu(OH)₂
స్థాయి 3: సవాలు
23. 3d శ్రేణికి చెందిన ఒక M²⁺ అయాన్, తర్వాతి మూలకం యొక్క M³⁺ అయాన్ రెండింటికీ ఐదు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి. ఆ జత (a) Fe²⁺, Co³⁺ (b) V²⁺, Cr³⁺ (c) Cr²⁺, Mn³⁺ (d) Mn²⁺, Fe³⁺
24. Cr, Mn, Cu, Zn భూస్థితి పరమాణువులను కలిపి తీసుకుంటే మొత్తం 4s ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 8 (b) 6 (c) 4 (d) 7
25. IUPAC నిర్వచనం ప్రకారం Sc, Ti, Cu, Zn, Ag, Cd, Au, Hg లలో ఎన్ని పరివర్తన మూలకాలు? (a) 4 (b) 6 (c) 5 (d) 8
26. అత్యధిక 3d ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న అయాన్ ఏది? (a) Cu⁺ (b) Ni²⁺ (c) Co²⁺ (d) Fe³⁺
27. మూలకం X కు Z = 27. X²⁺ లో n = 3 కర్పరంలోని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 17 (b) 15 (c) 16 (d) 13
28. పాదరసానికి ద్రవీభవన స్థానం చాలా తక్కువగా ఉండటానికి కారణం (a) అది బలమైన సమియోజీయ Hg–Hg బంధాలను ఏర్పరుస్తుంది (b) దాని 5d ఎలక్ట్రాన్లు లోహ బంధనంలో ఎక్కువగా పాల్గొంటాయి (c) నిండిన 5d¹⁰ 6s² సమితి లోహ బంధనానికి కొద్ది ఎలక్ట్రాన్లనే ఇస్తుంది, కాబట్టి బంధనం బలహీనం (d) దాని పరమాణు వ్యాసార్ధం చాలా చిన్నది
29. ప్రతిపాదన (A): జింక్ను పరివర్తన మూలకంగా పరిగణించరు.
కారణం (R): జింక్కు పరమాణువులోనూ Zn²⁺ అయాన్లోనూ పూర్తిగా నిండిన 3d ఉపకర్పరం ఉంటుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: 4d పరివర్తన శ్రేణిలో Y నుండి Cd వరకు పది మూలకాలు ఉన్నాయి.
వాక్యం II: భూస్థితిలో పల్లాడియం 5s ఆర్బిటాల్లో రెండు ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | చివరి ఎలక్ట్రాన్ (n−1)d లోకి వెళ్తుంది; బాహ్య s లో 1 లేదా 2 ఉంటాయి. |
| 2 | c | సగం నిండిన 3d⁵ వినిమయ శక్తిని పొందుతుంది. |
| 3 | c | Zn, Zn²⁺ రెండూ 3d¹⁰. |
| 4 | d | Z = 21 నుండి 30. |
| 5 | a | 3d కంటే ముందు 4s ఎలక్ట్రాన్లు పోతాయి. |
| 6 | b | Cu (3d¹⁰ 4s¹) తన 4s ఎలక్ట్రాన్ను కోల్పోతుంది. |
| 7 | a | మొత్తం మీద ఇనుము నాలుగవ అత్యధిక మూలకం. |
| 8 | d | క్రోమైట్ = FeO·Cr₂O₃. |
| 9 | b | 3 − 3 = 0 d ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 10 | c | Hg లో లోహ బంధనం అతి బలహీనం. |
| 11 | d | రెండింటికీ 23 ఎలక్ట్రాన్లు (3d⁵). |
| 12 | b | 3d లో మాత్రమే d ఎలక్ట్రాన్లు: 3d¹⁰. |
| 13 | c | బంధనానికి Zn వద్ద జతకాని d ఎలక్ట్రాన్లు లేవు (126 kJ/mol). |
| 14 | b | Mo = 4d⁵ 5s¹. |
| 15 | c | Pd = 4d¹⁰ 5s⁰. |
| 16 | a | సగం నిండిన d తో ఒక సాధారణ ఆక్సీకరణ స్థితి ఉంటే చాలు. |
| 17 | c | Cr³⁺ కు 24 − 3 = 21 ఎలక్ట్రాన్లు = [Ar] 3d³. |
| 18 | d | 3d⁶: ఒక జత + నాలుగు ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 19 | d | Zn, Cd, Hg పరమాణువులోనూ అయాన్లోనూ d¹⁰. |
| 20 | a | రెండూ d¹. |
| 21 | b | Ac (89) మొదటి 6d మూలకం. |
| 22 | a | కాపర్ పైరైట్స్ = CuFeS₂. |
| 23 | d | Mn²⁺, Fe³⁺ రెండూ 3d⁵. |
| 24 | b | 1 + 2 + 1 + 2 = 6. |
| 25 | c | Sc, Ti, Cu, Ag, Au. |
| 26 | a | Cu⁺ = 3d¹⁰. |
| 27 | b | 3s² 3p⁶ 3d⁷ = 15. |
| 28 | c | లోహ బంధనంలో కొద్ది ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటే బంధనం బలహీనం. |
| 29 | a | పరమాణువులోనూ అయాన్లోనూ పూర్తి d సమితి ఉండటమే Zn ను మినహాయించడానికి కారణం. |
| 30 | c | Pd = 4d¹⁰ 5s⁰, కాబట్టి II తప్పు. |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
d-బ్లాక్ = గ్రూపులు 3–12, s-బ్లాక్, p-బ్లాక్ల మధ్య; ఎలక్ట్రాన్లు (n−1)d ఉపకర్పరంలోకి చేరతాయి.
నాలుగు శ్రేణులు: 3d (Sc–Zn, Z = 21–30), 4d (Y–Cd, Z = 39–48), 5d (La, Hf–Hg), 6d (Ac, Rf–Cn).
f-బ్లాక్ (లాంథనాయిడ్లు Ce–Lu, ఆక్టినాయిడ్లు Th–Lr) ప్రధాన పట్టిక కింద వేరుగా ఉంచబడింది.
IUPAC నిర్వచనం: పరమాణువులో గానీ దాని ఏ సాధారణ అయాన్లో గానీ అసంపూర్తిగా నిండిన d ఉపకర్పరం ఉంటే అది పరివర్తన మూలకం.
Zn, Cd, Hg కు పరమాణువులోనూ సాధారణ అయాన్లలోనూ d¹⁰, కాబట్టి ఇవి d-బ్లాక్ మూలకాలే కానీ పరివర్తన మూలకాలు కావు.
Cu²⁺ (3d⁹), Ag²⁺ (4d⁹), Au³⁺ (5d⁸) లకు అసంపూర్తి d సమితి ఉండటం వల్ల Cu, Ag, Au పరివర్తన మూలకాలే.
సాధారణ విన్యాసం: (n−1)d¹⁻¹⁰ ns¹⁻²; Pd మాత్రం భిన్నంగా 4d¹⁰ 5s⁰.
సగం నిండిన, పూర్తిగా నిండిన d సమితులకు అదనపు వినిమయ శక్తి వస్తుంది కాబట్టి Cr = [Ar]3d⁵ 4s¹, Cu = [Ar]3d¹⁰ 4s¹.
4s, 3d కంటే ముందు నిండుతుంది; కానీ అయాన్లు ఏర్పడేటప్పుడు 4s ఎలక్ట్రాన్లే ముందు పోతాయి.
3d అయాన్కు: d ఎలక్ట్రాన్లు = గ్రూపు సంఖ్య − ఆవేశం (Co²⁺: 9 − 2 = 7).
అత్యధికంగా లభించే పరివర్తన లోహం ఇనుము; సాధారణ ధాతువులు: హేమటైట్ Fe₂O₃, మాగ్నటైట్ Fe₃O₄, క్రోమైట్ FeCr₂O₄, పైరోలుసైట్ MnO₂, కాపర్ పైరైట్స్ CuFeS₂.
సాధారణ లక్షణాలు: అధిక ద్రవీభవన స్థానాలు, వేర్వేరు ఆక్సీకరణ స్థితులు, రంగు అయాన్లు, పారాఅయస్కాంతత్వం, ఉత్ప్రేరక చర్యాశీలత, సంక్లిష్టాల ఏర్పాటు, అంతరాళ సమ్మేళనాలు, మిశ్రమ లోహాలు.
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవంగా ఉండే ఏకైక లోహం Hg; గ్రూపు 12 లోహాలు మెత్తనివి, తక్కువ ద్రవీభవన స్థానాలు గలవి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| జాతి | విన్యాసం | d ఎలక్ట్రాన్లు | గమనిక |
|---|---|---|---|
| Sc | [Ar]3d¹ 4s² | 1 | కేవలం +3 (d⁰ అయాన్) |
| Cr | [Ar]3d⁵ 4s¹ | 5 | మినహాయింపు |
| Mn²⁺ | [Ar]3d⁵ | 5 | సగం నిండినది, స్థిరం |
| Fe³⁺ | [Ar]3d⁵ | 5 | Mn²⁺ తో సమ ఎలక్ట్రానికం |
| Cu | [Ar]3d¹⁰ 4s¹ | 10 | మినహాయింపు; Cu²⁺ అంటే 3d⁹ |
| Zn²⁺ | [Ar]3d¹⁰ | 10 | పరివర్తన అయాన్ కాదు |
| Pd | [Kr]4d¹⁰ 5s⁰ | 10 | 5s ఎలక్ట్రాన్ లేదు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"రెండు C ల మోసం" (The two Cs cheat) – Cr, Cu రెండూ ఒక 4s ఎలక్ట్రాన్ను 3d లోకి లాగుకుంటాయి (3d⁵ 4s¹, 3d¹⁰ 4s¹).
"4s: ముందు వచ్చింది, ముందు వెళ్తుంది" (First In, First Out) – పరమాణువులో 4s ముందు నిండుతుంది, అయాన్లో ముందు ఖాళీ అవుతుంది.
"ZCH: Zero Change, Hence not transition" – Zn, Cd, Hg పరమాణువులోనూ అయాన్లోనూ d¹⁰ ను మార్చకుండా ఉంచుతాయి (మార్పు సున్నా, అందుకే పరివర్తన మూలకాలు కావు).
"గ్రూపు మైనస్ ఆవేశం" – ఏ 3d అయాన్కైనా d సంఖ్య = గ్రూపు సంఖ్య − అయానిక ఆవేశం.
"Pd Parks its s electron" – Pd పది ఎలక్ట్రాన్లనూ 4d లోనే ఉంచి, 5s ని ఖాళీగా వదులుతుంది (తన s ఎలక్ట్రాన్ను d లో "పార్క్" చేస్తుంది).
భావనల అనుసంధానం
ఆఫ్బౌ క్రమం, వినిమయ శక్తి, క్వాంటం సంఖ్యలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 2: పరమాణు నిర్మాణం నుండి వస్తాయి.
బ్లాక్ల స్థానం, ఆవర్తన ధోరణులు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 9: మూలకాల వర్గీకరణ మరియు ధర్మాలలో ఆవర్తనతతో అనుసంధానమై ఉంటాయి.
సంక్లిష్టాల ఏర్పాటు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలు లో పూర్తిగా వివరించబడింది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (జాతి) ని జాబితా II (భూస్థితి విన్యాసం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Cr B. Cu C. Mn²⁺ D. Pd
జాబితా II: (i) [Kr]4d¹⁰ (ii) [Ar]3d⁵ 4s¹ (iii) [Ar]3d⁵ (iv) [Ar]3d¹⁰ 4s¹
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
32. జాబితా I (ధాతువు) ని జాబితా II (ఫార్ములా) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. క్రోమైట్ B. పైరోలుసైట్ C. హేమటైట్ D. మలాకైట్
జాబితా II: (i) MnO₂ (ii) CuCO₃·Cu(OH)₂ (iii) FeCr₂O₄ (iv) Fe₂O₃
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
33. జాబితా I (అయాన్) ని జాబితా II (3d ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Ti³⁺ B. Cr³⁺ C. Fe²⁺ D. Cu²⁺
జాబితా II: (i) 9 (ii) 3 (iii) 1 (iv) 6
(a) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
34. జాబితా I (మూలకం) ని జాబితా II (వివరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Zn B. Sc C. Cu D. Ce
జాబితా II: (i) అంతర పరివర్తన మూలకం (ii) సాధారణ +2 అయాన్ d⁹ అవడం వల్ల పరివర్తన మూలకం (iii) d-బ్లాక్ మూలకం, కానీ పరివర్తన మూలకం కాదు (iv) ఏకైక సాధారణ అయాన్ d⁰ అయిన పరివర్తన మూలకం
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రతి d-బ్లాక్ మూలకం పరివర్తన మూలకమే.
B. ఇనుము Fe²⁺ గా మారినప్పుడు ముందు తన 4s ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతుంది.
C. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద పాదరసం ద్రవం.
D. భూస్థితిలో Ti, V, Cr, Mn అన్నింటికీ రెండు 4s ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. లాంథనమ్ను 5d శ్రేణిలో లెక్కిస్తారు.
B. గ్రూపులు 3 నుండి 12 కలిసి d-బ్లాక్ ఏర్పడుతుంది.
C. Pd విన్యాసం [Kr]4d⁸ 5s².
D. 4d శ్రేణి ఇట్రియంతో మొదలవుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. Mn²⁺ ఒక d⁵ అయాన్.
B. Fe³⁺ ఒక d⁵ అయాన్.
C. Cr⁺ ఒక d⁵ అయాన్.
D. Co³⁺ ఒక d⁵ అయాన్.
E. V²⁺ ఒక d⁵ అయాన్.
(a) 2 (b) 4 (c) 5 (d) 3
38. రాగి గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. Cu పరమాణువులో 3d ఉపకర్పరం పూర్తిగా నిండి ఉన్నా, రాగి పరివర్తన మూలకమే.
B. Cu²⁺ విన్యాసం [Ar]3d⁹.
C. Cu⁺ కు d ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నందున అది రంగుగలది.
D. Cu⁺, Zn²⁺ సమ ఎలక్ట్రానికాలు.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. కింది పట్టిక P, Q, R, S అనే నాలుగు 3d మూలకాల పరమాణు, సాధారణ అయాన్ విన్యాసాలను ఇస్తుంది.
| మూలకం | పరమాణువు | సాధారణ అయాన్ |
|---|---|---|
| P | 3d¹ 4s² | 3d⁰ (+3) |
| Q | 3d¹⁰ 4s² | 3d¹⁰ (+2) |
| R | 3d¹⁰ 4s¹ | 3d⁹ (+2) |
| S | 3d⁵ 4s² | 3d⁵ (+2) |
IUPAC నిర్వచనం ప్రకారం వీటిలో పరివర్తన మూలకం కానిది ఏది? (a) P (b) R (c) S (d) Q
40. ఒక విద్యార్థి Sc నుండి Zn వరకు భూస్థితి పరమాణువులలోని జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్యను గ్రాఫ్గా గీస్తాడు. విలువలు: Sc 1, Ti 2, V 3, Cr 6, Mn 5, Fe 4, Co 3, Ni 2, Cu 1, Zn 0. గరిష్ట స్థానాన్ని ఏ వాక్యం వివరిస్తుంది? (a) Mn, ఎందుకంటే అది 3d⁵ 4s² (b) Cr, ఎందుకంటే ఒక 4s ఎలక్ట్రాన్ మారి 3d⁵ 4s¹ అవుతుంది (c) Fe, ఎందుకంటే అది d⁶ (d) Cr, ఎందుకంటే అది 3d⁶ 4s⁰
41. ఒక పట్టిక నాలుగు భూస్థితి పరమాణువులలోని ns ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్యను ఇలా ఇస్తుంది: V = 2, Cr = 1, Pd = 0, Zn = 1. ఏ నమోదు తప్పు? (a) V (b) Cr (c) Pd (d) Zn
Q42–43 కోసం పేరా: ఒక ప్రయోగశాల సహాయకుడికి నాల్గవ ఆవర్తన లోహాల రెండు లేబుల్ లేని సల్ఫేట్ లవణాలు దొరుకుతాయి. లవణం X నీలం రంగులో ఉంది; దాని లోహ అయాన్ M²⁺ కు తొమ్మిది 3d ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి. లవణం Y తెలుపు రంగులో ఉంది; దాని లోహ అయాన్ N²⁺ కు మొత్తం 28 ఎలక్ట్రాన్లు, పూర్తిగా నిండిన 3d సమితి ఉన్నాయి.
42. లోహం M (a) Ni (b) Co (c) Cu (d) Zn
43. M, N గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) రెండూ పరివర్తన మూలకాలే (b) M పరివర్తన మూలకం, N కాదు (c) N పరివర్తన మూలకం, M కాదు (d) రెండూ పరివర్తన మూలకాలు కావు
44. ఒక 3d లోహం యొక్క M³⁺ అయాన్కు 23 ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి. M ను, M³⁺ లోని జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్యను గుర్తించండి. (a) Fe, 5 (b) Mn, 4 (c) Co, 4 (d) Fe, 4
45. భూస్థితి Cr పరమాణువులో n + l = 5 ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లు ఎన్ని? (a) 5 (b) 6 (c) 4 (d) 1
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | Cr 3d⁵4s¹, Cu 3d¹⁰4s¹, Mn²⁺ 3d⁵, Pd 4d¹⁰ 5s⁰. |
| 32 | a | క్రోమైట్ FeCr₂O₄, పైరోలుసైట్ MnO₂, హేమటైట్ Fe₂O₃, మలాకైట్ CuCO₃·Cu(OH)₂. |
| 33 | d | గ్రూపు − ఆవేశం: Ti³⁺ 1, Cr³⁺ 3, Fe²⁺ 6, Cu²⁺ 9. |
| 34 | b | Zn ఎప్పుడూ d¹⁰; Sc³⁺ d⁰; Cu²⁺ d⁹; Ce ఒక లాంథనాయిడ్. |
| 35 | b | B, C సరైనవి; Zn, Cd, Hg పరివర్తన మూలకాలు కావు, Cr కు ఒక్కటే 4s ఎలక్ట్రాన్. |
| 36 | c | Pd = [Kr]4d¹⁰ 5s⁰, కాబట్టి C తప్పు. |
| 37 | d | Mn²⁺, Fe³⁺, Cr⁺ (3d⁵4s¹ నుండి) d⁵; Co³⁺ d⁶, V²⁺ d³. |
| 38 | a | Cu⁺ d¹⁰, రంగులేనిది; Cu⁺, Zn²⁺ రెండింటికీ 28 ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 39 | d | Q (Zn) కు పరమాణువులోనూ అయాన్లోనూ d¹⁰; P (Sc) పరమాణువులో d¹ ఉంది. |
| 40 | b | Cr 3d⁵4s¹ కు 5 + 1 = 6 జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 41 | d | Zn = 3d¹⁰ 4s², కాబట్టి 2 ns ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 42 | c | M²⁺ లో 3d⁹ అంటే M కు 29 ఎలక్ట్రాన్లు: Cu. |
| 43 | b | Cu²⁺ d⁹ (పరివర్తన); 28 ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న N²⁺ = Zn²⁺, d¹⁰. |
| 44 | a | 23 + 3 = 26 → Fe; Fe³⁺ 3d⁵, 5 జతకానివి. |
| 45 | a | n + l = 5 అంటే 3d, 4p, 5s; వీటిలో Cr కు కేవలం ఐదు 3d ఎలక్ట్రాన్లే ఉన్నాయి. |