అధ్యాయం 7: లాంథనాయిడ్లు మరియు ఆక్టినాయిడ్లు (Lanthanoids and Actinoids)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
f-బ్లాక్ ఎక్కడ ఉంటుంది, 4f మరియు 5f శ్రేణులు ఎలా నిండుతాయి.
లాంథనాయిడ్ల, వాటి +3 అయాన్ల ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసాలు, La, Gd, Lu సందర్భాలతో సహా.
లాంథనాయిడ్ల ఆక్సీకరణ స్థితులు, Ce⁴⁺ ఎందుకు ఆక్సీకరిస్తుంది, Eu²⁺ మరియు Yb²⁺ ఎందుకు క్షయకరిస్తాయి.
లాంథనాయిడ్ సంకోచం, దాని కారణం, దాని పరిణామాలు.
ఆక్టినాయిడ్ల విన్యాసాలు, వాటి విస్తృత ఆక్సీకరణ స్థితుల శ్రేణి, లాంథనాయిడ్లతో వాటి పోలిక.
7.1 f-బ్లాక్
f-బ్లాక్ మూలకాలను అంతర పరివర్తన మూలకాలు (Inner transition elements) అంటారు. వీటి చివరి ఎలక్ట్రాన్ బాహ్య కర్పరానికి రెండు లోపలి కర్పరంలోని f ఆర్బిటాల్, (n−2)f లోకి చేరుతుంది. ఆవర్తన పట్టికలో వీటిని కింద రెండు వరుసలుగా ఉంచుతారు.
| శ్రేణి | నిండే ఉపకర్పరం | మూలకాలు | సంఖ్య |
|---|---|---|---|
| లాంథనాయిడ్లు | 4f | Ce (58) నుండి Lu (71) | 14 |
| ఆక్టినాయిడ్లు | 5f | Th (90) నుండి Lr (103) | 14 |
లాంథనమ్ (57), ఆక్టినియం (89) వాటి తర్వాత వచ్చే శ్రేణులకు చాలా దగ్గర పోలిక కలిగి ఉంటాయి. సాధారణంగా వాటితో కలిపియే చర్చిస్తారు. ఏ లాంథనాయిడ్నైనా సూచించడానికి Ln సంకేతాన్ని వాడతారు.
7.2 లాంథనాయిడ్ల ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసాలు
సాధారణ విన్యాసం:
4f, 5d స్థాయిల శక్తులు చాలా దగ్గరగా ఉంటాయి. చాలా లాంథనాయిడ్లు తమ ఎలక్ట్రాన్లన్నిటినీ 4f లోనే ఉంచుతాయి, వాటికి 5d ఎలక్ట్రాన్ ఉండదు. మూడు సందర్భాలలో ఒక 5d ఎలక్ట్రాన్ ఉంటుంది: La (ఇంకా 4f లేదు), Gd (సగం నిండిన 4f⁷), Lu (పూర్తిగా నిండిన 4f¹⁴). Ce కు కూడా ఒక 5d ఎలక్ట్రాన్ ఉంటుంది.
| మూలకం | Z | పరమాణువు | Ln³⁺ |
|---|---|---|---|
| La | 57 | [Xe] 5d¹ 6s² | 4f⁰ |
| Ce | 58 | [Xe] 4f¹ 5d¹ 6s² | 4f¹ |
| Pr | 59 | [Xe] 4f³ 6s² | 4f² |
| Nd | 60 | [Xe] 4f⁴ 6s² | 4f³ |
| Pm | 61 | [Xe] 4f⁵ 6s² | 4f⁴ |
| Sm | 62 | [Xe] 4f⁶ 6s² | 4f⁵ |
| Eu | 63 | [Xe] 4f⁷ 6s² | 4f⁶ |
| Gd | 64 | [Xe] 4f⁷ 5d¹ 6s² | 4f⁷ |
| Tb | 65 | [Xe] 4f⁹ 6s² | 4f⁸ |
| Dy | 66 | [Xe] 4f¹⁰ 6s² | 4f⁹ |
| Ho | 67 | [Xe] 4f¹¹ 6s² | 4f¹⁰ |
| Er | 68 | [Xe] 4f¹² 6s² | 4f¹¹ |
| Tm | 69 | [Xe] 4f¹³ 6s² | 4f¹² |
| Yb | 70 | [Xe] 4f¹⁴ 6s² | 4f¹³ |
| Lu | 71 | [Xe] 4f¹⁴ 5d¹ 6s² | 4f¹⁴ |
పరమాణువుల కంటే +3 అయాన్లు చాలా క్రమబద్ధంగా ఉంటాయి. ప్రతి Ln³⁺ [Xe] 4fⁿ, ఇక్కడ n, 0 (La³⁺) నుండి 14 (Lu³⁺) వరకు ఉంటుంది. ఒక త్వరిత నియమం:
7.3 లాంథనాయిడ్ల ఆక్సీకరణ స్థితులు
అన్ని లాంథనాయిడ్ల ప్రధాన ఆక్సీకరణ స్థితి +3. రెండు 6s ఎలక్ట్రాన్లు, మరొకటి (5d లేదా 4f) కోల్పోతే Ln³⁺ వస్తుంది. కొన్ని +2 లేదా +4 కూడా చూపిస్తాయి, ఎక్కువగా అవి ఖాళీ, సగం నిండిన లేదా పూర్తిగా నిండిన 4f సమితిని ఇచ్చేటప్పుడు.
| అయాన్ | 4f విన్యాసం | నీటిలో ప్రవర్తన |
|---|---|---|
| Ce⁴⁺ | 4f⁰ | బలమైన ఆక్సీకరణి (Oxidising agent); Ce³⁺ కు తిరిగి వస్తుంది (E° Ce⁴⁺/Ce³⁺ ≈ +1.74 V) |
| Tb⁴⁺ | 4f⁷ | ఆక్సీకరణి |
| Eu²⁺ | 4f⁷ | బలమైన క్షయకారి (Reducing agent); Eu³⁺ గా మారుతుంది |
| Yb²⁺ | 4f¹⁴ | క్షయకారి; Yb³⁺ గా మారుతుంది |
| Sm²⁺ | 4f⁶ | క్షయకారి |
సులభ నియమం: +3 కాకుండా వేరే ఏ స్థితి అయినా +3 కి తిరిగి రావడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. కాబట్టి +4 అయాన్లు ఆక్సీకరణులు, +2 అయాన్లు క్షయకారులు. ఘనపరిమాణ విశ్లేషణలో Ce(IV) ద్రావణాలను ఆక్సీకరణులుగా వాడతారు.
విన్యాసం ఒక్కటే అన్నీ వివరించదు. Pr, Nd, Dy కూడా +4 ను, Sm +2 ను చూపిస్తాయి, f⁰, f⁷ లేదా f¹⁴ రాకుండానే. జాలక ఎంథాల్పీ, జలయోజన ఎంథాల్పీ వంటి శక్తి కారకాలు కూడా ప్రభావం చూపుతాయి.
7.4 లాంథనాయిడ్ సంకోచం (Lanthanoid contraction)
La నుండి Lu వరకు పరమాణు, అయానిక వ్యాసార్ధాలు క్రమంగా తగ్గుతాయి. ఈ కుదింపును లాంథనాయిడ్ సంకోచం అంటారు.
కారణం. ప్రతి అడుగులో కేంద్రకానికి ఒక ప్రోటాన్, 4f ఉపకర్పరానికి ఒక ఎలక్ట్రాన్ చేరతాయి. 4f ఆర్బిటాళ్ల ఆకారం విస్తరించి ఉంటుంది, కాబట్టి 4f ఎలక్ట్రాన్ ఇతర ఎలక్ట్రాన్లను కేంద్రకం నుండి చాలా బలహీనంగా కవచిస్తుంది (పేలవమైన ఆవరణం, Poor shielding). ప్రతి అడుగులో ప్రభావవంతమైన కేంద్రక ఆవేశం పెరుగుతుంది, మొత్తం ఎలక్ట్రాన్ మేఘం కొంచెం లోపలికి లాగబడుతుంది.
Ln³⁺ అయాన్ల సంకోచం సునిశితంగా, క్రమబద్ధంగా ఉంటుంది. La³⁺ నుండి Lu³⁺ వరకు మొత్తం తగ్గుదల సుమారు 17 pm.

రేఖ దాదాపు ప్రతి అడుగులో ఎలాంటి గెంతులూ లేకుండా కిందకు వాలుతుంది: చేరిన ప్రతి 4f ఎలక్ట్రాన్ అయాన్ను ఇంకా కొంచెం లోపలికి లాగుతుంది.
పరమాణు (లోహ) వ్యాసార్ధాలు కూడా తగ్గుతాయి, కానీ అంత క్రమబద్ధంగా కాదు. Eu, Yb లలకు వాటి పొరుగు మూలకాల కంటే పెద్ద లోహ వ్యాసార్ధాలు ఉంటాయి. Eu తన 4f⁷ ను, Yb తన 4f¹⁴ ను ఉంచుకుంటాయి కాబట్టి అవి లోహ బంధనానికి రెండే ఎలక్ట్రాన్లను ఇస్తాయి.
ఒక మూలకం నుండి తర్వాతి మూలకానికి సంకోచం చిన్నదే. కానీ 14 మూలకాలపై కలిపితే, ఆ తర్వాత వచ్చే అన్ని మూలకాల రసాయనశాస్త్రాన్ని మార్చేంత పెద్దది అవుతుంది.
లాంథనాయిడ్ సంకోచం పరిణామాలు
ఒక గ్రూపులోని 4d, 5d మూలకాలకు దాదాపు ఒకే పరిమాణం. Zr (160 pm), Hf (159 pm); Nb, Ta; Mo, W దాదాపు కవలలాంటివి. Zr, Hf ప్రకృతిలో కలిసి లభిస్తాయి, వాటిని వేరుచేయడం చాలా కష్టం.
లాంథనాయిడ్లను వేరుచేయడం కష్టం. అన్నిటికీ +3 స్థితి, దాదాపు ఒకే పరిమాణం ఉండటం వల్ల వాటి రసాయనశాస్త్రం చాలా పోలి ఉంటుంది. అయాన్ వినిమయ పద్ధతులు అవసరం.
La(OH)₃ నుండి Lu(OH)₃ వరకు హైడ్రాక్సైడ్ల క్షారత్వం తగ్గుతుంది. Ln³⁺ చిన్నదవుతున్న కొద్దీ Ln–OH బంధం ఎక్కువ సమయోజనీయంగా మారుతుంది. La(OH)₃ అత్యధిక క్షారత్వం గలది.
La నుండి Lu వరకు సంక్లిష్టాల ఏర్పాటు పెరుగుతుంది. చిన్న అయాన్లకు ఆవేశ సాంద్రత ఎక్కువ, అవి లిగాండ్లను బలంగా ఆకర్షిస్తాయి.
5d మూలకాలకు అంచనా కంటే ఎక్కువ అయనీకరణ ఎంథాల్పీలు, సాంద్రతలు ఉంటాయి, అధ్యాయం 2 లో చూసినట్లు. Hf సాంద్రత Zr కంటే సుమారు రెండింతలు.
7.5 లాంథనాయిడ్ల సాధారణ ధర్మాలు (సంక్షిప్తంగా)
వెండిలాంటి తెలుపు రంగు గల మెత్తని లోహాలు, గాలిలో త్వరగా మెరుపు కోల్పోతాయి. పరమాణు సంఖ్యతో కాఠిన్యం పెరుగుతుంది; సమేరియం ఉక్కులా కఠినం.
ద్రవీభవన స్థానాలు సుమారు 1000 నుండి 1200 K వరకు (Sm సుమారు 1623 K). ఇవి ఉష్ణాన్ని, విద్యుత్తును బాగా స్వీకరిస్తాయి.
f–f పరివర్తనల వల్ల అనేక Ln³⁺ అయాన్లు రంగులో ఉంటాయి. La³⁺ (4f⁰), Lu³⁺ (4f¹⁴) రంగులేనివి.
f⁰ (La³⁺, Ce⁴⁺), f¹⁴ (Yb²⁺, Lu³⁺) తప్ప మిగిలిన Ln³⁺ అయాన్లు పారాఅయస్కాంతాలు.
మొదటి మూలకాలు దాదాపు కాల్షియం అంత చర్యాశీలమైనవి. నీటి నుండి, సజల ఆమ్లాల నుండి H₂ ను విడుదల చేస్తాయి, ఆక్సిజన్లో మండి Ln₂O₃ ఇస్తాయి, హాలోజన్లు, నైట్రోజన్, కార్బన్తో చర్య జరుపుతాయి (సుమారు 2773 K వద్ద కార్బైడ్లు ఏర్పడతాయి).
మిష్మెటాల్ (Mischmetall): సుమారు 95 శాతం లాంథనాయిడ్ లోహం, 5 శాతం ఇనుము, స్వల్పంగా S, C, Ca, Al; తూటాలు, షెల్లు, లైటర్ ఫ్లింట్ల కోసం Mg ఆధారిత మిశ్రమ లోహాలలో వాడతారు.
రేడియోధర్మిత గల, ప్రకృతిలో ఉపయోగయోగ్య పరిమాణంలో లభించని ఏకైక లాంథనాయిడ్ Pm.
7.6 ఆక్టినాయిడ్ల ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసాలు
సాధారణ విన్యాసం:
| మూలకం | Z | విన్యాసం |
|---|---|---|
| Ac | 89 | [Rn] 6d¹ 7s² |
| Th | 90 | [Rn] 6d² 7s² |
| Pa | 91 | [Rn] 5f² 6d¹ 7s² |
| U | 92 | [Rn] 5f³ 6d¹ 7s² |
| Np | 93 | [Rn] 5f⁴ 6d¹ 7s² |
| Pu | 94 | [Rn] 5f⁶ 7s² |
| Am | 95 | [Rn] 5f⁷ 7s² |
| Cm | 96 | [Rn] 5f⁷ 6d¹ 7s² |
| Bk | 97 | [Rn] 5f⁹ 7s² |
| Cf | 98 | [Rn] 5f¹⁰ 7s² |
| Es | 99 | [Rn] 5f¹¹ 7s² |
| Fm | 100 | [Rn] 5f¹² 7s² |
| Md | 101 | [Rn] 5f¹³ 7s² |
| No | 102 | [Rn] 5f¹⁴ 7s² |
| Lr | 103 | [Rn] 5f¹⁴ 6d¹ 7s² |
మొదటి ఆక్టినాయిడ్లు అక్రమంగా ఉంటాయి. Th లో అసలు 5f ఎలక్ట్రానే లేదు. 5f, 6d, 7s స్థాయిలు చాలా దగ్గరగా ఉండటం వల్ల ఎలక్ట్రాన్లు సులభంగా వాటి మధ్య మారతాయి. ఇక్కడ కూడా సగం నిండిన (Am, Cm), పూర్తిగా నిండిన (No, Lr) 5f సమితులు కనిపిస్తాయి.
4f ఆర్బిటాళ్ల కంటే 5f ఆర్బిటాళ్లు పరమాణువు లోపల తక్కువగా పూడికపోయి ఉంటాయి. కాబట్టి 5f ఎలక్ట్రాన్లు బంధనంలో సులభంగా పాల్గొంటాయి.
అన్ని ఆక్టినాయిడ్లూ రేడియోధర్మితాలు. Th, U (మరియు అతి స్వల్పంగా Ac, Pa, Np, Pu) మాత్రమే సహజంగా లభిస్తాయి. యురేనియం తర్వాత వచ్చే మూలకాలను పరాయురేనియం మూలకాలు (Transuranium elements) అంటారు; వీటిని అణు రియాక్టర్లలో లేదా త్వరకాలలో తయారుచేస్తారు.
7.7 ఆక్టినాయిడ్ల ఆక్సీకరణ స్థితులు
లాంథనాయిడ్ల కంటే ఆక్టినాయిడ్లు చాలా విస్తృతమైన ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపిస్తాయి. 5f, 6d, 7s ఎలక్ట్రాన్ల శక్తులు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల వేర్వేరు సంఖ్యలో ఎలక్ట్రాన్లు కోల్పోవచ్చు.
| మూలకం | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf నుండి Lr |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ఆక్సీకరణ స్థితులు | +3 | +3, +4 | +3, +4, +5 | +3 నుండి +6 | +3 నుండి +7 | +3 నుండి +7 | +3 నుండి +6 | +3, +4 | +3, +4 | ప్రధానంగా +3 (No కు +2 కూడా) |
గుర్తుంచుకోవలసిన క్రమాలు:
శ్రేణి అంతటా +3 సాధారణం, కానీ మొదటి మూలకాలలో అధిక స్థితులు ఎక్కువ స్థిరం: Th +4, Pa +5, U +6.
గరిష్టం +7, Np మరియు Pu చూపిస్తాయి.
Am తర్వాత శ్రేణి కుదించుకుపోతుంది, లాంథనాయిడ్లలాగే +3 ప్రధానమవుతుంది.
అధిక స్థితులలో ఆక్టినాయిడ్లు UO₂²⁺ (యురేనైల్), PuO₂²⁺ వంటి ఆక్సోకాటాయాన్లను (Oxocations) ఏర్పరుస్తాయి.
ఆక్టినాయిడ్ సంకోచం (Actinoid contraction). ఆక్టినాయిడ్ల వ్యాసార్ధాలు కూడా శ్రేణిలో తగ్గుతాయి. ఒక మూలకం నుండి తర్వాతి మూలకానికి సంకోచం లాంథనాయిడ్ల కంటే ఎక్కువ. 5f ఎలక్ట్రాన్లు 4f ఎలక్ట్రాన్ల కంటే ఇంకా బలహీనంగా కవచిస్తాయి.
7.8 లాంథనాయిడ్లు, ఆక్టినాయిడ్ల పోలిక
| లక్షణం | లాంథనాయిడ్లు | ఆక్టినాయిడ్లు |
|---|---|---|
| నిండే ఉపకర్పరం | 4f | 5f |
| సాధారణ విన్యాసం | [Xe] 4f¹⁻¹⁴ 5d⁰⁻¹ 6s² | [Rn] 5f¹⁻¹⁴ 6d⁰⁻¹ 7s² |
| సాధారణ ఆక్సీకరణ స్థితి | +3 | +3, అనేక అధిక స్థితులతో |
| స్థితుల శ్రేణి | సంకుచితం: +2, +3, +4 | విస్తృతం: +3 నుండి +7 |
| రేడియోధర్మితత | Pm మాత్రమే | అన్నీ రేడియోధర్మితాలు |
| సంకోచం | లాంథనాయిడ్ సంకోచం, ప్రతి అడుగుకు తక్కువ | ఆక్టినాయిడ్ సంకోచం, ప్రతి అడుగుకు ఎక్కువ |
| బంధనంలో f ఆర్బిటాళ్లు | 4f లోతుగా పూడికపోయింది, తక్కువ పాత్ర | 5f తక్కువగా పూడికపోయింది, ఎక్కువ పాత్ర |
| ఆక్సోకాటాయాన్లు | ఏర్పడవు | ఏర్పడతాయి (UO₂²⁺, PuO₂²⁺) |
| సంక్లిష్టాలు ఏర్పరిచే స్వభావం | తక్కువ | ఎక్కువ |
7.9 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: గడోలినియం (Z = 64) విన్యాసాన్ని రాసి, దానికి 5d ఎలక్ట్రాన్ ఎందుకు ఉందో వివరించండి.
సాధన: Gd = [Xe] 4f⁷ 5d¹ 6s². ఎనిమిదవ ఎలక్ట్రాన్ను 4f లో ఉంచితే స్థిరమైన సగం నిండిన 4f⁷ సమితి చెడిపోతుంది. 5d శక్తిలో దగ్గరగా ఉండటం వల్ల ఆ ఎలక్ట్రాన్ అక్కడికి వెళ్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: Sm³⁺ (Z = 62), Ho³⁺ (Z = 67) లలో ఎన్ని 4f ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి?
సాధన: 4f సంఖ్య = Z − 57 వాడండి. Sm³⁺: 62 − 57 = 5. Ho³⁺: 67 − 57 = 10.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: Ce⁴⁺ మంచి ఆక్సీకరణి, కానీ Eu²⁺ మంచి క్షయకారి. వివరించండి.
సాధన: లాంథనాయిడ్ల స్థిర స్థితి +3. Ce⁴⁺ (4f⁰) సులభంగా ఒక ఎలక్ట్రాన్ను గ్రహించి Ce³⁺ అవుతుంది, కాబట్టి ఇతర జాతులను ఆక్సీకరిస్తుంది. Eu²⁺ (4f⁷) సులభంగా ఒక ఎలక్ట్రాన్ను ఇచ్చి Eu³⁺ అవుతుంది, కాబట్టి ఇతర జాతులను క్షయకరిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: La(OH)₃, Lu(OH)₃ లలో ఏది ఎక్కువ క్షారత్వం గలది?
సాధన: లాంథనాయిడ్ సంకోచం వల్ల Lu³⁺, La³⁺ కంటే చిన్నది. చిన్న కేటాయాన్ Ln–OH బంధాన్ని ఎక్కువగా ధ్రువీకరించి ఎక్కువ సమయోజనీయంగా చేస్తుంది. కాబట్టి La(OH)₃ ఎక్కువ క్షారత్వం గలది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: Hf కు ఒక అదనపు కర్పరం ఉన్నప్పటికీ Zr, Hf లకు దాదాపు ఒకే పరమాణు వ్యాసార్ధం ఉంటుంది. వివరించండి.
సాధన: Zr (ఆవర్తనం 5), Hf (ఆవర్తనం 6) మధ్య 4f నింపుతూ 14 లాంథనాయిడ్లు వస్తాయి. ఈ 4f ఎలక్ట్రాన్ల పేలవమైన ఆవరణం Hf లో ప్రభావవంతమైన కేంద్రక ఆవేశాన్ని పెంచుతుంది. ఈ సంకోచం అదనపు కర్పరం వల్ల రావలసిన పరిమాణ పెరుగుదలను రద్దు చేస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: Gd³⁺ స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకాన్ని లెక్కించండి.
సాధన: Gd³⁺ = 4f⁷, ఏడు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లతో.
చాలా ఇతర Ln³⁺ అయాన్లలో కక్ష్య చలనం కూడా భాగం ఇస్తుంది, కాబట్టి స్పిన్-మాత్రమే సూత్రం సుమారు అంచనా మాత్రమే. f⁷ అయాన్లకు ఇది బాగా పనిచేస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: U⁴⁺ (Z = 92) లో జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య కనుగొనండి.
సాధన: U = [Rn] 5f³ 6d¹ 7s². నాలుగు ఎలక్ట్రాన్లు (రెండు 7s, ఒకటి 6d, ఒకటి 5f) తొలగిస్తే [Rn] 5f² మిగులుతుంది. రెండు 5f ఎలక్ట్రాన్లు వేర్వేరు ఆర్బిటాళ్లలో ఉంటాయి, కాబట్టి 2 జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.8: లాంథనాయిడ్ల కంటే ఆక్టినాయిడ్లు ఎందుకు విస్తృతమైన ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపిస్తాయి?
సాధన: ఆక్టినాయిడ్లలో 5f, 6d, 7s స్థాయిలు శక్తిలో చాలా దగ్గరగా ఉంటాయి, కాబట్టి వేర్వేరు సంఖ్యలో ఎలక్ట్రాన్లు కోల్పోవచ్చు. 5f ఆర్బిటాళ్లు బయటకు ఎక్కువ విస్తరించి బంధనంలో పాల్గొనగలవు. లాంథనాయిడ్లలో 4f ఎలక్ట్రాన్లు లోపల పూడికపోయి ఉంటాయి, వాటిని వాడటం కష్టం, అందుకే +3 ప్రధానం.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.9: La³⁺, Nd³⁺, Gd³⁺, Lu³⁺ లను అయానిక వ్యాసార్ధం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి.
సాధన: లాంథనాయిడ్లలో పరమాణు సంఖ్యతో అయానిక వ్యాసార్ధం క్రమంగా తగ్గుతుంది. La³⁺ (Z = 57) > Nd³⁺ (60) > Gd³⁺ (64) > Lu³⁺ (71).
త్వరిత పునశ్చరణ
లాంథనాయిడ్లు: Ce నుండి Lu (4f); ఆక్టినాయిడ్లు: Th నుండి Lr (5f); La, Ac లను వాటితో కలిపి అధ్యయనం చేస్తారు.
Ln: [Xe] 4f¹⁻¹⁴ 5d⁰⁻¹ 6s²; Ln³⁺: [Xe] 4fⁿ, n = Z − 57. Gd, Lu ఒక 5d ఎలక్ట్రాన్ను ఉంచుకుంటాయి.
లాంథనాయిడ్లు: +3 ప్రధానం; Ce⁴⁺, Tb⁴⁺ ఆక్సీకరిస్తాయి; Eu²⁺, Yb²⁺, Sm²⁺ క్షయకరిస్తాయి.
లాంథనాయిడ్ సంకోచం: 4f పేలవమైన ఆవరణం; Ln³⁺ వ్యాసార్ధం సుమారు 103 pm నుండి 86 pm కు తగ్గుతుంది.
పరిణామాలు: Zr ≈ Hf, Ln లను వేరుచేయడం కష్టం, క్షారత్వం La(OH)₃ > Lu(OH)₃, ఎక్కువ సాంద్రత గల 5d లోహాలు.
ఆక్టినాయిడ్లు: [Rn] 5f¹⁻¹⁴ 6d⁰⁻¹ 7s²; స్థితులు +3 నుండి +7 (Np, Pu +7 వరకు); అన్నీ రేడియోధర్మితాలు.
ప్రతి అడుగుకు ఆక్టినాయిడ్ సంకోచం లాంథనాయిడ్ సంకోచం కంటే ఎక్కువ.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
Gd ను [Xe] 4f⁸ 6s² అని రాయడం. అది 4f⁷ 5d¹ 6s².
ఆవరణం పెరగడం వల్ల లాంథనాయిడ్ సంకోచం వస్తుందని చెప్పడం. అది 4f ఎలక్ట్రాన్ల పేలవమైన ఆవరణం వల్ల వస్తుంది.
Ce⁴⁺ ను క్షయకారి అనడం. అది ఆక్సీకరణి; Eu²⁺ క్షయకారి.
La(OH)₃ నుండి Lu(OH)₃ వరకు క్షారత్వం పెరుగుతుందని అనుకోవడం. అది తగ్గుతుంది.
ఆక్టినాయిడ్ల కంటే లాంథనాయిడ్లు ఎక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపుతాయని అనుకోవడం. వాస్తవం దీనికి వ్యతిరేకం.
Th లో 5f ఎలక్ట్రాన్ లేదని మర్చిపోవడం: [Rn] 6d² 7s².
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. లాంథనాయిడ్ శ్రేణిలో ఉండే మూలకాలు (a) La నుండి Hf (b) Ce నుండి Lu (c) Th నుండి Lr (d) Ac నుండి Lr
2. లాంథనాయిడ్ల అతి సాధారణ ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +2 (b) +4 (c) +3 (d) +5
3. లాంథనాయిడ్ సంకోచానికి ముఖ్య కారణం (a) 4f ఎలక్ట్రాన్ల పేలవమైన ఆవరణం (b) 4f ఎలక్ట్రాన్ల బలమైన ఆవరణం (c) కేంద్రక ఆవేశం తగ్గడం (d) 6s ఎలక్ట్రాన్ల నష్టం
4. ఏ లాంథనాయిడ్ సాధారణంగా +4 ఆక్సీకరణ స్థితిని చూపిస్తుంది? (a) Eu (b) Yb (c) Gd (d) Ce
5. అన్ని ఆక్టినాయిడ్లూ (a) రేడియోధర్మితం కానివి (b) రేడియోధర్మితాలు (c) గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద వాయువులు (d) అలోహాలు
6. రేడియోధర్మిత గల ఏకైక లాంథనాయిడ్ (a) Pm (b) Nd (c) Sm (d) Lu
7. ఆక్టినాయిడ్ల సాధారణ ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం (a) [Xe] 4f¹⁻¹⁴ 5d⁰⁻¹ 6s² (b) [Rn] 6d¹⁻¹⁰ 7s² (c) [Rn] 5f¹⁻¹⁴ 6d⁰⁻¹ 7s² (d) [Kr] 4d¹⁻¹⁰ 5s²
8. అతి చిన్న వ్యాసార్ధం గల అయాన్ ఏది? (a) La³⁺ (b) Ce³⁺ (c) Gd³⁺ (d) Lu³⁺
9. జల ద్రావణంలో Eu²⁺ ఈ విధంగా పనిచేస్తుంది (a) బలమైన క్షయకారి (b) బలమైన ఆక్సీకరణి (c) ఆక్సీకరణిగానీ క్షయకారిగానీ కాదు (d) కేవలం ఉత్ప్రేరకం
10. లాంథనాయిడ్ సంకోచం వల్ల దాదాపు సమాన పరమాణు వ్యాసార్ధాలు గల జత ఏది? (a) Ti, Zr (b) Y, La (c) Zr, Hf (d) Sc, Y
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. గడోలినియం (Z = 64) ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం (a) [Xe] 4f⁸ 6s² (b) [Xe] 4f⁷ 5d¹ 6s² (c) [Xe] 4f⁶ 5d² 6s² (d) [Xe] 4f⁹ 6s¹
12. లాంథనాయిడ్ హైడ్రాక్సైడ్ల గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) La(OH)₃ కంటే Lu(OH)₃ ఎక్కువ క్షారత్వం గలది (b) అన్ని Ln(OH)₃ లకు సమాన క్షారత్వం (c) Lu(OH)₃ అత్యధిక క్షారత్వం గలది (d) Lu(OH)₃ కంటే La(OH)₃ ఎక్కువ క్షారత్వం గలది
13. Sm³⁺ (Z = 62) లో 4f ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 5 (b) 6 (c) 4 (d) 3
14. Ce⁴⁺ మంచి ఆక్సీకరణి కావడానికి కారణం (a) దానికి 4f⁷ విన్యాసం ఉండటం (b) అది చాలా పెద్దది కావడం (c) అది సులభంగా ఒక ఎలక్ట్రాన్ను గ్రహించి స్థిరమైన +3 స్థితికి చేరడం (d) అది రేడియోధర్మితం కావడం
15. ఏ ఆక్టినాయిడ్ అయినా చూపే గరిష్ట ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +5 (b) +6 (c) +8 (d) +7
16. లాంథనాయిడ్ల కంటే ఆక్టినాయిడ్లు ఎక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపడానికి ముఖ్య కారణం (a) ఆక్టినాయిడ్లు రేడియోధర్మితాలు (b) 5f, 6d, 7s స్థాయిలు శక్తిలో దగ్గరగా ఉండటం (c) ఆక్టినాయిడ్లు చిన్నవి (d) ఆక్టినాయిడ్లకు f ఎలక్ట్రాన్లు లేవు
17. ఆక్టినాయిడ్ సంకోచం లాంథనాయిడ్ సంకోచం కంటే ఎక్కువ కావడానికి కారణం (a) 4f ఎలక్ట్రాన్ల కంటే 5f ఎలక్ట్రాన్లు ఇంకా బలహీనంగా కవచిస్తాయి (b) ఆక్టినాయిడ్లకు తక్కువ ప్రోటాన్లు ఉంటాయి (c) 5f ఆర్బిటాళ్లు 4f కంటే చిన్నవి (d) ఆక్టినాయిడ్లు ముందుగా 7s ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతాయి
18. 4f¹⁴ విన్యాసం గల అయాన్ ఏది? (a) Eu²⁺ (b) Sm²⁺ (c) Yb²⁺ (d) Tm²⁺
19. యురేనియం అత్యధిక ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +4 (b) +6 (c) +3 (d) +7
20. మిష్మెటాల్ ప్రధానంగా దీనితో తయారవుతుంది (a) మెగ్నీషియం, అల్యూమినియం (b) రాగి, జింక్ (c) యురేనియం, ప్లూటోనియం (d) సుమారు 95 శాతం లాంథనాయిడ్ లోహం, 5 శాతం ఇనుము
21. జల ద్రావణంలో రంగులేని అయాన్ ఏది? (a) La³⁺ (b) Nd³⁺ (c) Pr³⁺ (d) Sm³⁺
22. లాంథనాయిడ్ సంకోచం యొక్క పరిణామం ఏది? (a) అన్ని లాంథనాయిడ్లూ రేడియోధర్మితాలు (b) Ce +4 స్థితిని చూపుతుంది (c) Nb, Ta లకు చాలా సారూప్య ధర్మాలు ఉంటాయి (d) ఆక్టినాయిడ్లు +7 ను చూపిస్తాయి
స్థాయి 3: సవాలు
23. Gd³⁺ స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం సుమారు (a) 5.92 BM (b) 7.94 BM (c) 6.93 BM (d) 8.94 BM
24. U⁴⁺ (Z = 92) లో జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 3 (b) 4 (c) 2 (d) 0
25. రెండూ 4f⁷ విన్యాసం గల అయాన్ల జత ఏది? (a) Eu²⁺, Gd³⁺ (b) Sm³⁺, Eu³⁺ (c) Yb²⁺, Tm³⁺ (d) Ce³⁺, Pr³⁺
26. Ho³⁺ (Z = 67) లో 4f ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 11 (b) 9 (c) 12 (d) 10
27. అయానిక వ్యాసార్ధం తగ్గే సరైన క్రమం (a) Lu³⁺ > Gd³⁺ > Nd³⁺ > La³⁺ (b) La³⁺ > Gd³⁺ > Nd³⁺ > Lu³⁺ (c) La³⁺ > Nd³⁺ > Gd³⁺ > Lu³⁺ (d) Nd³⁺ > La³⁺ > Lu³⁺ > Gd³⁺
28. కిందివాటిలో తప్పు వాక్యం ఏది? (a) అన్ని ఆక్టినాయిడ్లూ రేడియోధర్మితాలు (b) లాంథనాయిడ్ సంకోచం Zr, Hf లను పోలినవిగా చేస్తుంది (c) రేడియోధర్మిత గల ఏకైక లాంథనాయిడ్ Pm (d) లాంథనాయిడ్ల కంటే ఆక్టినాయిడ్లు తక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపుతాయి
29. ప్రతిపాదన (A): లాంథనాయిడ్లను ఒకదాని నుండి ఒకటి వేరుచేయడం కష్టం.
కారణం (R): లాంథనాయిడ్ అయాన్లకు చాలా సారూప్య పరిమాణాలు, ఒకే సాధారణ +3 ఆవేశం ఉంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: జల ద్రావణంలో Ce⁴⁺ బలమైన క్షయకారి.
వాక్యం II: 4f⁷ విన్యాసం గల Eu²⁺ క్షయకారిగా పనిచేస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | Z = 58 నుండి 71, 4f నిండుతుంది. |
| 2 | c | 6s², మరొక 5d లేదా 4f ఎలక్ట్రాన్ నష్టం. |
| 3 | a | విస్తరించిన 4f ఆర్బిటాళ్లు బలహీనంగా కవచిస్తాయి. |
| 4 | d | Ce⁴⁺ = 4f⁰. |
| 5 | b | ప్రతి ఆక్టినాయిడ్ కేంద్రకం అస్థిరమైనది. |
| 6 | a | ప్రోమెథియంకు స్థిర ఐసోటోప్ లేదు. |
| 7 | c | [Rn] తర్వాత 5f నిండుతుంది. |
| 8 | d | అత్యధిక Z, అత్యధిక సంకోచం. |
| 9 | a | Eu²⁺ స్థిరమైన Eu³⁺ గా మారుతుంది. |
| 10 | c | Zr 160 pm, Hf 159 pm. |
| 11 | b | సగం నిండిన 4f⁷ నిలుస్తుంది. |
| 12 | d | చిన్న Ln³⁺ ఎక్కువ సమయోజనీయ, తక్కువ క్షార హైడ్రాక్సైడ్ను ఇస్తుంది. |
| 13 | a | 62 − 57 = 5. |
| 14 | c | Ce⁴⁺ + e⁻ → Ce³⁺, E° ≈ +1.74 V. |
| 15 | d | Np, Pu +7 వరకు చేరతాయి. |
| 16 | b | సమాన శక్తులు వేర్వేరు సంఖ్యలో ఎలక్ట్రాన్ నష్టాన్ని అనుమతిస్తాయి. |
| 17 | a | 5f ఆవరణం ఇంకా పేలవం. |
| 18 | c | Yb (4f¹⁴ 6s²) 6s² ను కోల్పోతుంది. |
| 19 | b | ఆరు బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లూ (5f³ 6d¹ 7s²) కోల్పోతుంది. |
| 20 | d | లైటర్ ఫ్లింట్లలో, Mg మిశ్రమ లోహాలలో వాడతారు. |
| 21 | a | La³⁺ = 4f⁰. |
| 22 | c | 4d–5d జతలు దాదాపు కవలలా మారతాయి. |
| 23 | b | √63 ≈ 7.94 BM. |
| 24 | c | U⁴⁺ = 5f². |
| 25 | a | Eu²⁺: 63 − 2 = 61 e; Gd³⁺: 61 e; రెండూ [Xe] 4f⁷. |
| 26 | d | 67 − 57 = 10. |
| 27 | c | Z పెరిగే కొద్దీ వ్యాసార్ధం తగ్గుతుంది. |
| 28 | d | ఆక్టినాయిడ్లు ఎక్కువ స్థితులను చూపుతాయి. |
| 29 | a | ఒకే పరిమాణం, ఆవేశం దాదాపు ఒకే రసాయనశాస్త్రాన్ని ఇస్తాయి. |
| 30 | d | Ce⁴⁺ ఆక్సీకరిస్తుంది; II సరైనది. |
అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
లాంథనాయిడ్లు: Ce (Z = 58) నుండి Lu (Z = 71), 4f నిండుతుంది; La (Z = 57) ను సాధారణంగా వాటితో కలిపి చదువుతారు.
పరమాణు విన్యాసాలు [Xe]4fⁿ 5d⁰⁻¹ 6s²; La, Ce, Gd, Lu లకు ఒక 5d ఎలక్ట్రాన్ (Gd = 4f⁷ 5d¹ 6s²).
Ln³⁺ అయాన్లు [Xe]4fⁿ, n = Z − 57 (Ce³⁺ 4f¹, Gd³⁺ 4f⁷, Lu³⁺ 4f¹⁴).
+3 ప్రధాన స్థితి. Ce⁴⁺ (4f⁰), Tb⁴⁺ (4f⁷) ఆక్సీకరణులు; Eu²⁺ (4f⁷), Yb²⁺ (4f¹⁴) క్షయకారులు.
లాంథనాయిడ్ సంకోచం: 4f ఎలక్ట్రాన్ల పేలవమైన ఆవరణం వల్ల La నుండి Lu వరకు పరమాణు, Ln³⁺ వ్యాసార్ధాలు క్రమంగా తగ్గుతాయి.
ఫలితాలు: పరిమాణంలో Zr ≈ Hf (Nb ≈ Ta, Mo ≈ W కూడా); La నుండి Lu వరకు Ln(OH)₃ క్షారత్వం తగ్గుతుంది; లాంథనాయిడ్లను వేరుచేయడం కష్టం.
లోహ బంధనంలో రెండే ఎలక్ట్రాన్లను వాడతాయి కాబట్టి Eu, Yb లోహ వ్యాసార్ధాలు పెద్దవిగా కనిపిస్తాయి.
లాంథనాయిడ్లు Ca వంటి చర్యాశీల లోహాలు: సజల ఆమ్లాలు, నీటితో H₂ ఇస్తాయి, మండి Ln₂O₃ అవుతాయి, N₂ తో LnN, సుమారు 2773 K వద్ద C తో కార్బైడ్లు ఏర్పరుస్తాయి.
చాలా Ln³⁺ అయాన్లు రంగుగలవి (f–f పరివర్తనలు); f⁰ (La³⁺, Ce⁴⁺), f¹⁴ (Yb²⁺, Lu³⁺) రంగులేనివి, డయాఅయస్కాంతాలు.
ఉపయోగాలు: Mg మిశ్రమ లోహాలలో, లైటర్ ఫ్లింట్లలో మిష్మెటాల్ (సుమారు 95% లాంథనాయిడ్ + 5% Fe, స్వల్పంగా S, C, Ca, Al); పెట్రోలియం క్రాకింగ్లో మిశ్రమ ఆక్సైడ్లు; టీవీ తెరలలో ఫాస్ఫర్లు.
ఆక్టినాయిడ్లు: Th (Z = 90) నుండి Lr (Z = 103), 5f నిండుతుంది; అన్నీ రేడియోధర్మితాలు; U తర్వాతి మూలకాలు మానవ నిర్మితాలు.
5f, 6d, 7s శక్తులు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల ఆక్టినాయిడ్లు విస్తృత ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపుతాయి (+3 నుండి +7, Np, Pu +7 వరకు); +3 సాధారణం, Th +4, U తరచుగా +6.
ఆక్టినాయిడ్ సంకోచం లాంథనాయిడ్ సంకోచం కంటే ఎక్కువ (5f ఇంకా తక్కువగా కవచిస్తుంది); 5f ఆర్బిటాళ్లు 4f కంటే బయటకు విస్తరిస్తాయి, కాబట్టి బంధనంలో ఎక్కువగా పాల్గొంటాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| జాతి | 4f సంఖ్య | ప్రవర్తన |
|---|---|---|
| La³⁺ | 0 | రంగులేనిది, డయాఅయస్కాంతం |
| Ce⁴⁺ | 0 | బలమైన ఆక్సీకరణి, E°(Ce⁴⁺/Ce³⁺) ≈ +1.74 V |
| Eu²⁺ | 7 | క్షయకారి |
| Gd³⁺ | 7 | 7 జతకానివి, μ (స్పిన్-మాత్రమే) = 7.94 BM |
| Tb⁴⁺ | 7 | ఆక్సీకరణి |
| Yb²⁺ | 14 | క్షయకారి, రంగులేనిది |
| Lu³⁺ | 14 | రంగులేనిది, డయాఅయస్కాంతం |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Ce Oxidises, Eu-Yb Reduce" – Ce⁴⁺ ఒక ఎలక్ట్రాన్ను లాగుకుని +3 కి చేరుతుంది (ఆక్సీకరణి); Eu²⁺, Yb²⁺ ఒకటి ఇచ్చి +3 కి చేరతాయి (క్షయకారులు).
"Z మైనస్ 57" – ఏ Ln³⁺ లోనైనా 4f ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య.
"సంకోచం కవలలను చేస్తుంది" (Contraction makes twins) – లాంథనాయిడ్ సంకోచం పరిమాణంలో కవలలైన Zr–Hf, Nb–Ta, Mo–W లను ఇస్తుంది.
"Lu Least basic" – La(OH)₃ అత్యధిక క్షారత్వం, Lu(OH)₃ అతి తక్కువ.
"NeP-Pu go to Seven" – ఆక్టినాయిడ్లలో Np, Pu +7 స్థితికి చేరతాయి.
భావనల అనుసంధానం
ఆవరణం, ప్రభావవంతమైన కేంద్రక ఆవేశం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 2: పరమాణు నిర్మాణం, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 9: మూలకాల వర్గీకరణ మరియు ధర్మాలలో ఆవర్తనత నుండి వస్తాయి.
ఆక్టినాయిడ్ల రేడియోధర్మితత, కేంద్రక స్థిరత్వం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 18: పరమాణువులు మరియు కేంద్రకాలతో అనుసంధానమై ఉంటాయి.
హైడ్రాక్సైడ్ల క్షారత్వం, అయానిక పరిమాణం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతాస్థితి లోని భావనలను వాడుతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (అయాన్) ని జాబితా II (4f విన్యాసం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Ce⁴⁺ B. Eu²⁺ C. Yb²⁺ D. Ce³⁺
జాబితా II: (i) 4f¹ (ii) 4f¹⁴ (iii) 4f⁰ (iv) 4f⁷
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
32. జాబితా I (పరమాణువు) ని జాబితా II (భూస్థితి విన్యాసం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. La B. Gd C. Eu D. Lu
జాబితా II: (i) [Xe]4f¹⁴ 5d¹ 6s² (ii) [Xe]4f⁷ 6s² (iii) [Xe]5d¹ 6s² (iv) [Xe]4f⁷ 5d¹ 6s²
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
33. జాబితా I (లాంథనాయిడ్ లోహం చర్య) ని జాబితా II (ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. సుమారు 2773 K వద్ద కార్బన్తో వేడిచేయడం B. ఆక్సిజన్లో మండించడం C. నైట్రోజన్తో వేడిచేయడం D. సజల ఆమ్లానికి కలపడం
జాబితా II: (i) H₂ వాయువు (ii) LnN (iii) Ln₂O₃ (iv) Ln₃C, Ln₂C₃, LnC₂ వంటి కార్బైడ్లు
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
34. జాబితా I (జాతి) ని జాబితా II (ధర్మం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Gd³⁺ B. Lu³⁺ C. Pu D. Th
జాబితా II: (i) +7 వరకు ఆక్సీకరణ స్థితులు చూపుతుంది (ii) సాధారణ ఆక్సీకరణ స్థితి +4 (iii) రంగులేనిది, డయాఅయస్కాంతం (iv) స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం సుమారు 7.94 BM
(a) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. La(OH)₃ నుండి Lu(OH)₃ వరకు Ln(OH)₃ క్షారత్వం తగ్గుతుంది.
B. 4f ఎలక్ట్రాన్ల పేలవమైన ఆవరణం వల్ల లాంథనాయిడ్ సంకోచం వస్తుంది.
C. Hf పరమాణు వ్యాసార్ధం Zr కంటే చాలా పెద్దది.
D. ఆక్టినాయిడ్ సంకోచం లాంథనాయిడ్ సంకోచం కంటే తక్కువ.
E. అన్ని ఆక్టినాయిడ్లూ రేడియోధర్మితాలు.
(a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 5
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. లాంథనాయిడ్ల అతి సాధారణ ఆక్సీకరణ స్థితి +3.
B. లాంథనాయిడ్ల కంటే ఆక్టినాయిడ్లు విస్తృతమైన ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపుతాయి.
C. 4f ఆర్బిటాళ్ల కంటే 5f ఆర్బిటాళ్లు ఎక్కువ లోతుగా పూడికపోయి ఉంటాయి.
D. యురేనియం తర్వాతి మూలకాలు మానవ నిర్మితాలు.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. Ln³⁺ అయాన్ల గురించి ఈ వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. f–f పరివర్తనల వల్ల చాలా Ln³⁺ అయాన్లు రంగుగలవి.
B. La³⁺, Lu³⁺ రంగులేనివి.
C. f⁰ లేదా f¹⁴ విన్యాసం గల Ln³⁺ అయాన్లు పారాఅయస్కాంతాలు.
D. Ln³⁺ లో 4f ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య Z − 57 కు సమానం.
(a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3
38. ఉపయోగాల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. మిష్మెటాల్ను లైటర్ ఫ్లింట్లలో వాడతారు.
B. మిశ్రమ లాంథనాయిడ్ ఆక్సైడ్లు పెట్రోలియం క్రాకింగ్ను ఉత్ప్రేరిస్తాయి.
C. కొన్ని లాంథనాయిడ్ ఆక్సైడ్లను టెలివిజన్ తెరలలో ఫాస్ఫర్లుగా వాడతారు.
D. మిష్మెటాల్ ఎక్కువగా ఇనుము, కొద్దిగా లాంథనాయిడ్ లోహం.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. పట్టిక P, Q, R అనే మూడు Ln³⁺ అయాన్ల సుమారు అయానిక వ్యాసార్ధాలను ఇస్తుంది; అవి ఏదో ఒక క్రమంలో La³⁺, Gd³⁺, Lu³⁺.
| అయాన్ | P | Q | R |
|---|---|---|---|
| వ్యాసార్ధం (pm) | 103 | 94 | 86 |
R ను, అతి తక్కువ క్షారత్వం గల హైడ్రాక్సైడ్ను గుర్తించండి. (a) Lu³⁺; Lu(OH)₃ (b) La³⁺; La(OH)₃ (c) Gd³⁺; Gd(OH)₃ (d) Lu³⁺; La(OH)₃
40. పరమాణు సంఖ్యకు (La నుండి Lu) వ్యతిరేకంగా Ln³⁺ వ్యాసార్ధం గ్రాఫ్ సునిశితంగా తగ్గే వక్రం. లోహ వ్యాసార్ధం గ్రాఫ్ కూడా అలాగే తగ్గుతుంది, కానీ Eu, Yb వద్ద రెండు పదునైన పైకి శిఖరాలు ఉంటాయి. ఈ శిఖరాలకు ఉత్తమ వివరణ (a) Eu, Yb రేడియోధర్మితాలు (b) స్థిరమైన 4f⁷, 4f¹⁴ సమితులను ఉంచుకుంటూ Eu, Yb లోహ బంధనంలో రెండే ఎలక్ట్రాన్లను వాడతాయి (c) Eu, Yb లకు అత్యధిక కేంద్రక ఆవేశం ఉంది (d) Eu, Yb ఆక్టినాయిడ్లు
41. పట్టిక నాలుగు మొదటి ఆక్టినాయిడ్లు చూపే అత్యధిక ఆక్సీకరణ స్థితిని ఇస్తుంది.
| మూలకం | Th | Pa | U | Np |
|---|---|---|---|---|
| అత్యధిక స్థితి | +4 | +5 | +6 | +7 |
సరైన నిర్ధారణ ఏది? (a) ఆక్టినాయిడ్లు +3 స్థితిని మాత్రమే చూపుతాయి (b) అధిక స్థితులకు కారణం లాంథనాయిడ్ సంకోచం (c) 5f, 6d, 7s స్థాయిలు శక్తిలో దగ్గరగా ఉంటాయి, కాబట్టి అనేక ఎలక్ట్రాన్లు బంధనంలో ఉపయోగపడతాయి (d) Np +7 స్థితిని మాత్రమే చూపుతుంది
Q42–43 కోసం పేరా: మూలకం X కు Z = 63. చాలా లాంథనాయిడ్ల లాగే ఇది X³⁺ ను ఏర్పరుస్తుంది, కానీ ప్రసిద్ధమైన X²⁺ అయాన్ను కూడా ఏర్పరుస్తుంది. గాలికి తెరిచి ఉంచిన లేత X²⁺ ద్రావణం నెమ్మదిగా X³⁺ గా మారుతుంది.
42. X²⁺ విన్యాసం (a) [Xe]4f⁶ (b) [Xe]4f⁶ 6s¹ (c) [Xe]4f⁷ (d) [Xe]4f⁵ 5d¹
43. ద్రావణంలో X²⁺ ఈ విధంగా ప్రవర్తిస్తుంది (a) Ce⁴⁺ లాగా బలమైన ఆక్సీకరణి (b) ఒక ఎలక్ట్రాన్ను ఇచ్చి సాధారణ +3 స్థితికి చేరే క్షయకారి (c) పూర్తిగా జడమైన అయాన్ (d) X, X⁴⁺ గా అనుపాత చర్య చెందే అయాన్
44. Gd³⁺ (Z = 64) స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం (a) 7.94 BM (b) 6.93 BM (c) 5.92 BM (d) 8.94 BM
45. Ce⁴⁺, Tb⁴⁺ (Z = 65), Yb³⁺ (Z = 70) లలో కలిపి మొత్తం 4f ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 21 (b) 22 (c) 14 (d) 20
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | Ce⁴⁺ 4f⁰, Eu²⁺ 4f⁷, Yb²⁺ 4f¹⁴, Ce³⁺ 4f¹. |
| 32 | d | La 5d¹6s²; Gd 4f⁷5d¹6s²; Eu 4f⁷6s²; Lu 4f¹⁴5d¹6s². |
| 33 | b | C తో కార్బైడ్లు, O₂ తో ఆక్సైడ్, N₂ తో నైట్రైడ్, ఆమ్లంతో H₂. |
| 34 | c | Gd³⁺ 7 జతకానివి (√63 = 7.94); Lu³⁺ f¹⁴; Pu +7 వరకు; Th +4. |
| 35 | c | A, B, E సరైనవి; Hf ≈ Zr; ఆక్టినాయిడ్ సంకోచం ఎక్కువ. |
| 36 | a | 5f ఆర్బిటాళ్లు 4f కంటే బయటకు విస్తరిస్తాయి, లోతుగా కాదు. |
| 37 | d | A, B, D సరైనవి; f⁰, f¹⁴ అయాన్లు డయాఅయస్కాంతాలు. |
| 38 | b | మిష్మెటాల్ సుమారు 95% లాంథనాయిడ్, 5% ఇనుము. |
| 39 | a | La → Lu వ్యాసార్ధం తగ్గుతుంది, కాబట్టి R (అతి చిన్నది) Lu³⁺; చిన్న అయాన్ అంటే తక్కువ క్షార హైడ్రాక్సైడ్. |
| 40 | b | Eu, Yb సగం నిండిన, పూర్తిగా నిండిన 4f సమితులను ఉంచుకుంటాయి, కాబట్టి తక్కువ బంధన ఎలక్ట్రాన్లు, ఎక్కువ లోహ వ్యాసార్ధం. |
| 41 | c | దగ్గరి 5f/6d/7s శక్తులు మొదటి ఆక్టినాయిడ్లు అన్ని వేలన్సీ ఎలక్ట్రాన్లను వాడేలా చేస్తాయి. |
| 42 | c | Z = 63 అంటే Eu; Eu²⁺ కు 61 ఎలక్ట్రాన్లు = [Xe]4f⁷. |
| 43 | b | Eu²⁺ ఒక ఎలక్ట్రాన్ను కోల్పోయి Eu³⁺ అవుతుంది; గాలి దాన్ని ఆక్సీకరిస్తుంది. |
| 44 | a | 4f⁷: 7 జతకానివి; √(7 × 9) = √63 = 7.94 BM. |
| 45 | d | Ce⁴⁺ 0 + Tb⁴⁺ 7 + Yb³⁺ 13 = 20. |