అధ్యాయం 4: అయస్కాంత ధర్మాలు, రంగు, ఉత్ప్రేరణ, సంక్లిష్టాలు, అంతరాళ సమ్మేళనాలు మరియు మిశ్రమ లోహాలు (Magnetic Properties, Colour, Catalysis, Complexes, Interstitial Compounds and Alloys)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
జతకాని d ఎలక్ట్రాన్లు ఒక అయాన్ను ఎలా పారాఅయస్కాంతంగా మారుస్తాయి, స్పిన్-మాత్రమే సూత్రం μ = √(n(n+2)) BM ను ఎలా వాడాలి.
చాలా పరివర్తన లోహ అయాన్లు ఎందుకు రంగులో ఉంటాయి, d⁰ మరియు d¹⁰ అయాన్లు ఎందుకు రంగులేనివి.
పరివర్తన లోహాలు, వాటి సమ్మేళనాలు ఎందుకు మంచి ఉత్ప్రేరకాలు; ప్రామాణిక పారిశ్రామిక ఉదాహరణలతో.
పరివర్తన లోహాలు ఎందుకు అనేక సంక్లిష్టాలను ఏర్పరుస్తాయి.
అంతరాళ సమ్మేళనాలు, మిశ్రమ లోహాలు అంటే ఏమిటి, వాటి ధర్మాలు ఏమిటి.
4.1 అయస్కాంత ప్రవర్తన: మూడు రకాలు
ప్రతి ఎలక్ట్రాన్ తన చుట్టూ తాను తిరుగుతూ (స్పిన్) ఒక చిన్న అయస్కాంతంలా ప్రవర్తిస్తుంది. ఒక జతలో రెండు స్పిన్లు వ్యతిరేక దిశల్లో ఉండి ఒకదాన్ని ఒకటి రద్దు చేసుకుంటాయి. జతకాని ఎలక్ట్రాన్ మాత్రం నికర అయస్కాంత భ్రామకాన్ని (Magnetic moment) మిగులుస్తుంది.
| ప్రవర్తన | కారణం | అయస్కాంత క్షేత్రంలో | ఉదాహరణ |
|---|---|---|---|
| డయాఅయస్కాంతం (Diamagnetic) | ఎలక్ట్రాన్లన్నీ జతగా ఉంటాయి | స్వల్పంగా వికర్షించబడుతుంది | Zn²⁺, Sc³⁺, Cu⁺ |
| పారాఅయస్కాంతం (Paramagnetic) | ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు | ఆకర్షించబడుతుంది | Mn²⁺, Fe³⁺, Cu²⁺ |
| ఫెర్రోఅయస్కాంతం (Ferromagnetic) | జతకాని స్పిన్లు పెద్ద ప్రాంతాలలో (డొమైన్లు) ఒకే దిశలో అమరుతాయి | చాలా బలంగా ఆకర్షించబడుతుంది; శాశ్వత అయస్కాంతంగా మారగలదు | Fe, Co, Ni లోహాలు |
ఫెర్రోఅయస్కాంతత్వం పారాఅయస్కాంతత్వపు తీవ్ర రూపం. ఇనుప మేకు ఫ్రిజ్ అయస్కాంతానికి అతుక్కుంటుంది కానీ రాగి నాణెం అతుక్కోదు, కారణం ఇదే.
4.2 స్పిన్-మాత్రమే సూత్రం (Spin-only formula)
ఒక అయాన్ అయస్కాంత భ్రామకానికి రెండు భాగాలు ఉంటాయి: ఒకటి ఎలక్ట్రాన్ స్పిన్ నుండి, మరొకటి కక్ష్య చలనం నుండి. 3d అయాన్లలో చుట్టూ ఉన్న లిగాండ్లు (Ligands) కక్ష్య భాగాన్ని చాలావరకు అడ్డుకుంటాయి. కాబట్టి స్పిన్ భాగం ఒక్కటే మంచి అంచనాను ఇస్తుంది.
స్పిన్ అయస్కాంత భ్రామకం:
ప్రతి జతకాని ఎలక్ట్రాన్ మొత్తం స్పిన్ S కు 1/2 కలుపుతుంది. n జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటే S = n/2. ప్రతిక్షేపిస్తే:
BM అంటే బోర్ మాగ్నెటాన్ (Bohr magneton); ఎలక్ట్రాన్ల అయస్కాంత భ్రామకానికి ఇదే ప్రమాణం. ఈ విలువలను గుర్తుంచుకోండి:
| జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు n | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| μ = √(n(n+2)) | 0 | √3 | √8 | √15 | √24 | √35 |
| μ (BM) | 0 | 1.73 | 2.83 | 3.87 | 4.90 | 5.92 |
3d అయాన్కు n ను లెక్కించడం. ముందు d ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య కనుక్కోండి (గ్రూపు − ఆవేశం). ఐదు d ఆర్బిటాళ్లలో ముందు ఒక్కొక్క ఎలక్ట్రాన్ నింపండి (హుండ్ నియమం), తర్వాతే జతకట్టించండి. సాధారణ జల అయాన్లు (aqua ions) అధిక-స్పిన్ (high-spin) అయాన్లు; వాటిలో:
d¹ నుండి d⁵: n = d ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య.
d⁶ నుండి d¹⁰: n = 10 − (d ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య).
| అయాన్ | d ఎలక్ట్రాన్లు | n | స్పిన్-మాత్రమే μ (BM) |
|---|---|---|---|
| Sc³⁺, Ti⁴⁺ | d⁰ | 0 | 0 |
| Ti³⁺, V⁴⁺ | d¹ | 1 | 1.73 |
| V³⁺ | d² | 2 | 2.83 |
| V²⁺, Cr³⁺ | d³ | 3 | 3.87 |
| Cr²⁺, Mn³⁺ | d⁴ | 4 | 4.90 |
| Mn²⁺, Fe³⁺ | d⁵ | 5 | 5.92 |
| Fe²⁺ | d⁶ | 4 | 4.90 |
| Co²⁺ | d⁷ | 3 | 3.87 |
| Ni²⁺ | d⁸ | 2 | 2.83 |
| Cu²⁺ | d⁹ | 1 | 1.73 |
| Zn²⁺, Cu⁺ | d¹⁰ | 0 | 0 |

పట్టీలు d⁵ వద్ద ఐదు జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల వరకు పెరిగి, తర్వాత సౌష్ఠవంగా తగ్గుతాయి; అందుకే d⁴, d⁶ అయాన్లకు (Cr²⁺, Fe²⁺) ఒకే 4.90 BM వస్తుంది.
కొలిచిన విలువలు వీటికి దగ్గరగానే ఉంటాయి; Co²⁺ వంటి కొన్ని అయాన్లలో కొద్దిపాటి కక్ష్య భాగం వల్ల కొంచెం ఎక్కువగా వస్తాయి. CN⁻ వంటి బలమైన లిగాండ్లు ఉన్న కొన్ని సంక్లిష్టాలలో ఎలక్ట్రాన్లు జతకట్టి n తగ్గుతుంది. ఆ విషయం పుస్తకం 12 లో వస్తుంది.
4.3 రంగు
తెల్లని కాంతిలో అన్ని దృశ్య రంగులూ ఉంటాయి. కాంతి ఒక పదార్థంపై పడినప్పుడు కొన్ని తరంగదైర్ఘ్యాలు శోషించబడవచ్చు. మనకు కనిపించే రంగు శోషించబడిన కాంతికి పూరక రంగు (Complementary colour). Cu²⁺ ద్రావణం ఎరుపు-నారింజ ప్రాంతంలో శోషిస్తుంది, కాబట్టి అది నీలంగా కనిపిస్తుంది.
శోషణ ఎక్కడి నుండి వస్తుంది: d–d పరివర్తనలు. స్వేచ్ఛా అయాన్లో ఐదు d ఆర్బిటాళ్లకూ సమాన శక్తి ఉంటుంది. నీటి అణువులు లేదా ఇతర లిగాండ్లు అయాన్ను చుట్టుముట్టినప్పుడు d ఆర్బిటాళ్లు కొద్దిగా భిన్న శక్తులు గల సమూహాలుగా విడిపోతాయి. ఆ శక్తి అంతరం దృశ్య కాంతికి సరిపోతుంది. కింది d ఆర్బిటాల్లోని ఎలక్ట్రాన్ ఒక ఫోటాన్ను శోషించి పై d ఆర్బిటాల్కు దూకుతుంది. దీనినే d–d పరివర్తన (d–d transition) అంటారు.
ఇది జరగాలంటే అయాన్లో కనీసం ఒక d ఎలక్ట్రాన్, d సమితిలో కనీసం ఒక ఖాళీ ఉండాలి. కాబట్టి:
d⁰ అయాన్లు (Sc³⁺, Ti⁴⁺) రంగులేనివి: దూకడానికి ఎలక్ట్రాన్ లేదు.
d¹⁰ అయాన్లు (Zn²⁺, Cu⁺, Cd²⁺) రంగులేనివి: దూకి చేరడానికి ఖాళీ లేదు.
d¹ నుండి d⁹ అయాన్లు సాధారణంగా రంగులో ఉంటాయి.
ఖచ్చితమైన రంగు లిగాండ్పై ఆధారపడుతుంది, ఎందుకంటే శక్తి అంతరం ఎంత ఉండాలో లిగాండే నిర్ణయిస్తుంది. [Ni(H₂O)₆]²⁺ ఆకుపచ్చ, కానీ అమ్మోనియా కలిపితే నీలి-ఊదా [Ni(NH₃)₆]²⁺ ఏర్పడుతుంది.
| జల అయాన్ | d విన్యాసం | రంగు |
|---|---|---|
| Sc³⁺ | d⁰ | రంగులేనిది |
| Ti³⁺ | d¹ | ఊదా (Purple) |
| V⁴⁺ (VO²⁺ గా) | d¹ | నీలం |
| V³⁺ | d² | ఆకుపచ్చ |
| V²⁺ | d³ | వయొలెట్ |
| Cr³⁺ | d³ | వయొలెట్ |
| Mn³⁺ | d⁴ | వయొలెట్ |
| Cr²⁺ | d⁴ | నీలం |
| Mn²⁺ | d⁵ | లేత గులాబీ |
| Fe³⁺ | d⁵ | పసుపు |
| Fe²⁺ | d⁶ | ఆకుపచ్చ |
| Co²⁺ | d⁷ | గులాబీ |
| Ni²⁺ | d⁸ | ఆకుపచ్చ |
| Cu²⁺ | d⁹ | నీలం |
| Zn²⁺ | d¹⁰ | రంగులేనిది |
రంగు గల d⁰ జాతులు: ఆవేశ బదిలీ. KMnO₄ ముదురు ఊదా, K₂Cr₂O₇ నారింజ రంగులో ఉంటాయి; కానీ Mn(VII), Cr(VI) రెండూ d⁰. ఇక్కడ ఒక ఎలక్ట్రాన్ ఆక్సిజన్ పరమాణువు నుండి లోహానికి దూకుతుంది. దీనిని లిగాండ్ నుండి లోహానికి ఆవేశ బదిలీ (Ligand-to-metal charge transfer, LMCT) అంటారు. దీనికి d ఎలక్ట్రాన్లు అవసరం లేదు, ఇది చాలా తీవ్రమైన రంగులను ఇస్తుంది.
4.4 ఉత్ప్రేరక ప్రవర్తన (Catalytic behaviour)
పరివర్తన లోహాలు, వాటి సమ్మేళనాలు అనేక చర్యల వేగాన్ని పెంచుతాయి. ప్రెషర్ కుక్కర్ పరిస్థితులను మార్చి వంటను వేగవంతం చేస్తుంది. ఉత్ప్రేరకం (Catalyst) మాత్రం చర్యకు ఒక సులభమైన మార్గాన్ని ఇచ్చి దాన్ని వేగవంతం చేస్తుంది.
పరివర్తన లోహాలు మంచి ఉత్ప్రేరకాలు కావడానికి రెండు లక్షణాలు కారణం.
వేర్వేరు ఆక్సీకరణ స్థితులు. లోహ అయాన్ ఎలక్ట్రాన్లను సులభంగా స్వీకరించి తిరిగి ఇవ్వగలదు, ఒక స్థితి నుండి మరో స్థితికి మారుతూ ఉంటుంది. దీనివల్ల తక్కువ శక్తి గల సులభ మార్గం ఏర్పడుతుంది.
ఉపరితలం మరియు సంక్లిష్టాల ఏర్పాటు. లోహ ఉపరితలం తన d (మరియు s) ఎలక్ట్రాన్లను ఉపయోగించి క్రియాజనక అణువులను అధిశోషణం (Adsorption) చేసుకోగలదు. ఇది క్రియాజనకాలను దగ్గరగా పట్టి ఉంచుతుంది, వాటి బంధాలను బలహీనపరుస్తుంది, ఉపరితలం వద్ద వాటి గాఢతను పెంచుతుంది.
| ఉత్ప్రేరకం | ప్రక్రియ | చర్య |
|---|---|---|
| V₂O₅ | స్పర్శ పద్ధతి (Contact process, H₂SO₄) | 2SO₂ + O₂ → 2SO₃ |
| సన్నగా పొడిచేసిన Fe (Mo ప్రోత్సాహకంగా) | హేబర్ పద్ధతి | N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ |
| సన్నగా పొడిచేసిన Ni | నూనెల హైడ్రోజనీకరణం | వనస్పతి నూనె + H₂ → వనస్పతి నెయ్యి |
| TiCl₄ + Al(CH₃)₃ (జీగ్లర్–నట్టా) | పాలిమరీకరణం | ఈథీన్ → పాలిథీన్ |
| Pt (లేదా Pt–Rh జాలి) | ఆస్ట్వాల్డ్ పద్ధతి | NH₃ ను NO గా ఆక్సీకరణం |
| MnO₂ | ప్రయోగశాలలో O₂ తయారీ | 2KClO₃ → 2KCl + 3O₂ |
రెండు ఋణ అయాన్ల మధ్య చర్యను Fe³⁺ ఎలా ఉత్ప్రేరణ చేస్తుంది. అయోడైడ్, పెరాక్సోడైసల్ఫేట్ రెండూ ఋణావేశం గలవి, కాబట్టి ఒకదాన్ని ఒకటి వికర్షించుకుని నెమ్మదిగా చర్య జరుపుతాయి:
Fe³⁺ ఈ చర్యను వ్యతిరేక ఆవేశాల అయాన్ల మధ్య జరిగే రెండు సులభ దశలుగా విడగొడుతుంది:
Fe³⁺ వినియోగించబడి, మళ్ళీ తిరిగి ఏర్పడుతుంది. రెండు దశలను కలిపితే మొత్తం సమీకరణమే వస్తుంది. వేర్వేరు ఆక్సీకరణ స్థితులను నేరుగా ఉపయోగించుకోవడానికి ఇది చక్కని ఉదాహరణ.
4.5 సంక్లిష్టాల ఏర్పాటు (Complex formation)
సంక్లిష్టం అంటే ఒక కేంద్ర లోహ పరమాణువు లేదా అయాన్, దాని చుట్టూ బంధితమైన లిగాండ్లు అనే అణువులు లేదా అయాన్లు; ఉదాహరణకు H₂O, NH₃, CN⁻, Cl⁻. పరివర్తన లోహాలు అపారమైన సంఖ్యలో సంక్లిష్టాలను ఏర్పరుస్తాయి. ఉదాహరణలు: [Fe(CN)₆]³⁻, [Fe(CN)₆]⁴⁻, [Cu(NH₃)₄]²⁺, [Ni(CN)₄]²⁻, [PtCl₄]²⁻.
మూడు కారణాలు:
లోహ అయాన్ల చిన్న పరిమాణం.
అధిక అయానిక ఆవేశం, కాబట్టి లిగాండ్ ఒంటరి జంటలపై బలమైన ఆకర్షణ.
లిగాండ్ల నుండి ఒంటరి జంటలను స్వీకరించడానికి తగిన శక్తి గల ఖాళీ d ఆర్బిటాళ్లు.
నీలి కాపర్ సల్ఫేట్ ద్రావణానికి అమ్మోనియా కలిపితే అది ముదురు నీలంగా మారుతుంది. అదే [Cu(NH₃)₄]²⁺ సంక్లిష్టం ఏర్పడటం. సంక్లిష్టాల పూర్తి అధ్యయనం, వాటి నామకరణం, బంధనం, సాదృశ్యం పుస్తకం 12 (సమన్వయ సమ్మేళనాలు) లో ఉంది.
4.6 అంతరాళ సమ్మేళనాలు (Interstitial compounds)
లోహ స్ఫటికంలో పరమాణువుల మధ్య చిన్న ఖాళీలు ఉంటాయి; వీటిని అంతరాళాలు (Interstices) అంటారు. H, B, C, N వంటి చిన్న పరమాణువులు ఈ ఖాళీలలో ఇమిడిపోగలవు. అలా ఏర్పడే సమ్మేళనాలను అంతరాళ సమ్మేళనాలు అంటారు.
ఉదాహరణలు: TiC, Mn₄N, Fe₃H, VH₀.₅₆, TiH₁.₇.
చిన్న పరమాణువులు ఖాళీలను యాదృచ్ఛికంగా నింపుతాయి కాబట్టి వీటి ఫార్ములాలు తరచుగా అస్టాయికియోమెట్రిక్ (Non-stoichiometric), అంటే నిర్దిష్ట పూర్ణసంఖ్య నిష్పత్తిలో ఉండవు (ఉదా. VH₀.₅₆). ఇవి సాధారణ అయానిక సమ్మేళనాలూ కావు, సాధారణ సమయోజనీయ సమ్మేళనాలూ కావు.
ధర్మాలు:
శుద్ధ లోహాల కంటే ఎక్కువ ద్రవీభవన స్థానాలు.
చాలా కఠినమైనవి; కొన్ని బోరైడ్ల కాఠిన్యం వజ్రానికి దగ్గరగా ఉంటుంది.
లోహ వాహకతను నిలుపుకుంటాయి.
రసాయనికంగా జడమైనవి.
ఇనుము జాలకంలోని అంతరాళాలలో కార్బన్ పరమాణువులు కూర్చోవడం వల్లే ఉక్కు, పోత ఇనుము కఠినంగా ఉంటాయి.
4.7 మిశ్రమ లోహాలు (Alloys)
మిశ్రమ లోహం అంటే లోహ ఘటకాలను ద్రవ స్థితిలో కలిపి చల్లార్చి తయారుచేసిన లోహాల మిశ్రమం. పరివర్తన లోహాల పరమాణు వ్యాసార్ధాలు దగ్గరగా ఉంటాయి, సాధారణంగా ఒకదానికొకటి సుమారు 15 శాతం లోపే. కాబట్టి అవి సులభంగా మిశ్రమ లోహాలను ఏర్పరుస్తాయి. జాలకంలో ఒక లోహ పరమాణువు స్థానంలో మరొకటి పెద్ద ఒత్తిడి లేకుండా చేరగలదు.
| మిశ్రమ లోహం | ప్రధాన ఘటకాలు | సాధారణ ఉపయోగం |
|---|---|---|
| ఇత్తడి (Brass) | Cu, Zn | కుళాయిలు, పాత్రలు, ఫిట్టింగులు |
| కంచు (Bronze) | Cu, Sn | విగ్రహాలు, పతకాలు, గంటలు |
| స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ | Fe, Cr, Ni | వంటపాత్రలు, శస్త్రచికిత్స పరికరాలు |
| నైక్రోమ్ | Ni, Cr | ఎలక్ట్రిక్ ఇస్త్రీ పెట్టెలు, హీటర్లలో వేడిచేసే తీగచుట్టలు |
| జర్మన్ సిల్వర్ | Cu, Zn, Ni | అలంకరణ వస్తువులు |
మిశ్రమ లోహాలు సాధారణంగా మూల లోహాల కంటే కఠినంగా ఉంటాయి, తరచుగా ఎక్కువ ద్రవీభవన స్థానాలు కలిగి ఉంటాయి. క్రోమియం పలుచని రక్షణ ఆక్సైడ్ పొరను ఏర్పరుస్తుంది కాబట్టి స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ తుప్పు పట్టదు. పాదరసంతో ఏర్పడే మిశ్రమ లోహాలను అమాల్గమ్లు (Amalgams) అంటారు.
4.8 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: Fe²⁺ (Z = 26) యొక్క స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకాన్ని లెక్కించండి.
సాధన: Fe²⁺ = [Ar] 3d⁶. ఐదు ఆర్బిటాళ్లలో ఒక్కొక్కటి నింపి, ఒక దాన్ని జతచేయండి: నాలుగు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు, కాబట్టి n = 4.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: Cu²⁺ యొక్క స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకాన్ని లెక్కించండి.
సాధన: Cu²⁺ = 3d⁹, కాబట్టి n = 1. μ = √(1 × 3) = √3 ≈ 1.73 BM.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: ఒక అయాన్ స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం 3.87 BM. Ti³⁺, Cr³⁺, Mn²⁺, Ni²⁺ లలో అది ఏది?
సాధన: n(n + 2) = 3.87² ≈ 15 ను సాధించండి. కాబట్టి n = 3. Ti³⁺ కు 1, Cr³⁺ కు 3 (d³), Mn²⁺ కు 5, Ni²⁺ కు 2. ఆ అయాన్ Cr³⁺.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: V³⁺, Cr³⁺, Fe²⁺, Mn²⁺ లలో అత్యధిక అయస్కాంత భ్రామకం గల అయాన్ ఏది?
సాధన: జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు: V³⁺ (d²) 2, Cr³⁺ (d³) 3, Fe²⁺ (d⁶) 4, Mn²⁺ (d⁵) 5. 5.92 BM తో Mn²⁺ అత్యధికం.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: Sc³⁺ సమ్మేళనాలు రంగులేనివి, కానీ Ti³⁺ సమ్మేళనాలు ఊదా రంగులో ఉంటాయి. వివరించండి.
సాధన: Sc³⁺ = 3d⁰, కాబట్టి ఏ d–d పరివర్తనా జరగదు. Ti³⁺ = 3d¹. దాని ఒక్క d ఎలక్ట్రాన్ దృశ్య కాంతిని (ఆకుపచ్చ-పసుపు) శోషించి పై d స్థాయికి దూకుతుంది. బయటకు వచ్చే కాంతి ఊదాగా కనిపిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: KMnO₄ లో Mn d⁰ అయినా KMnO₄ ముదురు ఊదా రంగులో ఉంటుంది. ఎందుకు?
సాధన: ఈ రంగు d–d పరివర్తనల వల్ల కాదు. దృశ్య కాంతి శోషించబడినప్పుడు ఒక ఎలక్ట్రాన్ ఆక్సిజన్ ఆర్బిటాల్ నుండి Mn ఖాళీ ఆర్బిటాల్కు కదులుతుంది. ఈ లిగాండ్ నుండి లోహానికి ఆవేశ బదిలీ అనుమతించబడినది, బలమైనది కాబట్టి రంగు తీవ్రంగా ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: K₂MnO₄, KMnO₄ లలో మాంగనీసు స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకాలను కనుగొనండి.
సాధన: K₂MnO₄ లో Mn +6, కాబట్టి 7 − 6 = 1 d ఎలక్ట్రాన్, n = 1, μ = 1.73 BM (పారాఅయస్కాంతం). KMnO₄ లో Mn +7, d⁰, μ = 0 (డయాఅయస్కాంతం).
సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: Mn²⁺ స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం Ti³⁺ దాని కంటే ఎన్ని రెట్లు ఎక్కువ?
సాధన: Mn²⁺: n = 5, μ = √35 ≈ 5.92 BM. Ti³⁺: n = 1, μ = √3 ≈ 1.73 BM. నిష్పత్తి = √(35/3) ≈ 3.42.
త్వరిత పునశ్చరణ
పారాఅయస్కాంతత్వం జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల వల్ల వస్తుంది; Fe, Co, Ni లోహాలు ఫెర్రోఅయస్కాంతాలు.
స్పిన్-మాత్రమే μ = √(n(n+2)) BM: n = 1 నుండి 5 కు 1.73, 2.83, 3.87, 4.90, 5.92.
అధిక-స్పిన్ 3d అయాన్లలో n, d⁵ (Mn²⁺, Fe³⁺) వద్ద గరిష్టం; dⁿ, d¹⁰⁻ⁿ లకు n సమానం.
రంగు d–d పరివర్తనల వల్ల వస్తుంది; d⁰, d¹⁰ అయాన్లు రంగులేనివి.
MnO₄⁻, Cr₂O₇²⁻ ల రంగు ఆవేశ బదిలీ వల్ల, d–d వల్ల కాదు.
ఉత్ప్రేరకాలు: V₂O₅ (స్పర్శ పద్ధతి), Fe (హేబర్), Ni (హైడ్రోజనీకరణం), TiCl₄ + Al(CH₃)₃ (జీగ్లర్–నట్టా).
అంతరాళ సమ్మేళనాలు (TiC, Fe₃H, VH₀.₅₆): కఠినమైనవి, అధిక ద్రవీభవన స్థానం గలవి, వాహకాలు, జడమైనవి.
పరమాణు వ్యాసార్ధాలు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల మిశ్రమ లోహాలు ఏర్పడతాయి: ఇత్తడి Cu–Zn, కంచు Cu–Sn.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
√(n(n+2)) బదులు √(n(n+1)) వాడడం.
d⁶ నుండి d⁹ వరకు d ఎలక్ట్రాన్లన్నిటినీ జతకానివిగా లెక్కించడం. Fe²⁺ (d⁶) కు 4 జతకానివి, 6 కాదు.
Cu²⁺ రంగుగలది కాబట్టి Cu⁺ కూడా రంగుగలదని చెప్పడం. Cu⁺ d¹⁰, రంగులేనిది.
జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల వల్ల KMnO₄ రంగులో ఉందని చెప్పడం. Mn(VII) కు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లే లేవు; రంగు ఆవేశ బదిలీ వల్ల.
అంతరాళ సమ్మేళనాలు చర్యాశీలమైనవి లేదా మెత్తనివి అని రాయడం. అవి కఠినమైనవి, జడమైనవి.
ఇత్తడి (Cu–Zn) ని కంచు (Cu–Sn) తో కలగాపులగం చేయడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. n జతకాని ఎలక్ట్రాన్లకు స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం (a) √(n(n+1)) BM (b) √(n(n+2)) BM (c) n(n+2) BM (d) √(2n+1) BM
2. అయాన్ల అయస్కాంత భ్రామకాలను సాధారణంగా వ్యక్తపరిచే ప్రమాణం (a) డిబై (b) టెస్లా (c) బోర్ మాగ్నెటాన్ (d) గాస్
3. జల ద్రావణంలో రంగులేని అయాన్ ఏది? (a) Cu²⁺ (b) Ti³⁺ (c) Fe³⁺ (d) Zn²⁺
4. హేబర్ పద్ధతిలో వాడే ఉత్ప్రేరకం (a) సన్నగా పొడిచేసిన ఇనుము (b) V₂O₅ (c) నికెల్ (d) ప్లాటినం
5. ఐదు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న అయాన్ స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం (a) 4.90 BM (b) 5.92 BM (c) 3.87 BM (d) 6.93 BM
6. ఇత్తడి దేని మిశ్రమ లోహం? (a) రాగి, తగరం (b) ఇనుము, క్రోమియం (c) రాగి, జింక్ (d) రాగి, నికెల్
7. ఫెర్రోఅయస్కాంత లోహం ఏది? (a) Zn (b) Cu (c) Sc (d) Ni
8. లోహ జాలకంలోని ఖాళీలను ఈ చిన్న పరమాణువులు ఆక్రమించినప్పుడు అంతరాళ సమ్మేళనాలు ఏర్పడతాయి: (a) H, C, N (b) Na, K (c) Cl, Br (d) Xe
9. సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్ల తయారీకి స్పర్శ పద్ధతిలో వాడే ఉత్ప్రేరకం (a) Fe (b) Ni (c) TiCl₄ (d) V₂O₅
10. చాలా పరివర్తన లోహ అయాన్ల రంగుకు ప్రధాన కారణం (a) s–s పరివర్తనలు (b) d–d పరివర్తనలు (c) కేంద్రక పరివర్తనలు (d) f–f పరివర్తనలు
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. Cr³⁺ స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం (a) 3.87 BM (b) 2.83 BM (c) 4.90 BM (d) 1.73 BM
12. అత్యధిక స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం ఉన్న అయాన్ ఏది? (a) V³⁺ (b) Cr³⁺ (c) Fe²⁺ (d) Fe³⁺
13. 2.83 BM స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం ఉన్న జల అయాన్ ఏది? (a) Cu²⁺ (b) Ni²⁺ (c) Co²⁺ (d) Mn²⁺
14. KMnO₄ యొక్క తీవ్రమైన ఊదా రంగుకు కారణం (a) Mn(VII) లో d–d పరివర్తనలు (b) Mn పై జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు (c) ఆక్సిజన్ నుండి మాంగనీసుకు ఆవేశ బదిలీ (d) f–f పరివర్తనలు
15. రెండూ రంగులేని అయాన్ల జత ఏది? (a) Sc³⁺, Zn²⁺ (b) Ti³⁺, Cu⁺ (c) Cu²⁺, Zn²⁺ (d) V³⁺, Sc³⁺
16. ఈథీన్ పాలిమరీకరణకు వాడే జీగ్లర్–నట్టా ఉత్ప్రేరకం (a) Mo తో Fe (b) V₂O₅ (c) Al(CH₃)₃ తో TiCl₄ (d) సన్నగా పొడిచేసిన Ni
17. అంతరాళ సమ్మేళనాల ధర్మం కానిది ఏది? (a) అధిక ద్రవీభవన స్థానం (b) అధిక కాఠిన్యం (c) లోహ వాహకత (d) అధిక రసాయన చర్యాశీలత
18. పరివర్తన లోహాలు మంచి ఉత్ప్రేరకాలు కావడానికి ముఖ్య కారణం అవి (a) ఒకే స్థిర ఆక్సీకరణ స్థితిని కలిగి ఉండటం (b) వేర్వేరు ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపి, క్రియాజనకాలను తమ ఉపరితలంపై అధిశోషించుకోవడం (c) డయాఅయస్కాంతాలు కావడం (d) తక్కువ ద్రవీభవన స్థానాలు కలిగి ఉండటం
19. [Ni(H₂O)₆]²⁺ అయాన్ రంగు (a) ఆకుపచ్చ (b) లేత గులాబీ (c) నీలం (d) పసుపు
20. పరివర్తన లోహాలు ఒకదానితో ఒకటి సులభంగా మిశ్రమ లోహాలను ఏర్పరచడానికి కారణం (a) వాటి పరమాణు పరిమాణాలు చాలా భిన్నంగా ఉండటం (b) వాటి పరమాణు వ్యాసార్ధాలు దగ్గరగా ఉండటం (c) వాటికి చాలా అధిక అయనీకరణ ఎంథాల్పీలు ఉండటం (d) అవి పారాఅయస్కాంతాలు కావడం
21. Mn²⁺ మరియు Ti³⁺ ల స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకాల నిష్పత్తి సుమారు (a) 5 (b) 2.5 (c) 3.42 (d) 1.73
22. I⁻, S₂O₈²⁻ ల మధ్య Fe³⁺ ఉత్ప్రేరిత చర్యలో ఇనుము పాత్రను బాగా వివరించేది (a) Fe³⁺ ఉత్తేజిత శక్తిని పెంచుతుంది (b) Fe³⁺ సల్ఫేట్తో శాశ్వతంగా కలిసిపోతుంది (c) Fe³⁺ Fe లోహంగా క్షయకరణం చెందుతుంది (d) Fe³⁺, I⁻ ను I₂ గా ఆక్సీకరించి Fe²⁺ గా మారుతుంది; S₂O₈²⁻ ఆ Fe²⁺ ను తిరిగి Fe³⁺ గా ఆక్సీకరిస్తుంది
స్థాయి 3: సవాలు
23. K₂MnO₄, KMnO₄ లలో Mn స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకాలు వరుసగా (a) 0, 1.73 BM (b) 1.73, 0 BM (c) 2.83, 1.73 BM (d) 1.73, 1.73 BM
24. ఒక ద్విసంయోజక 3d అయాన్ M²⁺ స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం 4.90 BM. M ఏది కావచ్చు? (a) Mn (b) Co (c) Fe (d) Ni
25. స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం పెరిగే సరైన క్రమం (a) Fe²⁺ < Co²⁺ < Ni²⁺ < Ti³⁺ (b) Ni²⁺ < Ti³⁺ < Fe²⁺ < Co²⁺ (c) Co²⁺ < Ni²⁺ < Ti³⁺ < Fe²⁺ (d) Ti³⁺ < Ni²⁺ < Co²⁺ < Fe²⁺
26. ఒకే స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం ఉన్న జల అయాన్ల జత ఏది? (a) Co²⁺, Cr³⁺ (b) Fe²⁺, Ni²⁺ (c) Mn²⁺, Fe²⁺ (d) Cu²⁺, Ni²⁺
27. సాధారణ అంతరాళ సమ్మేళనాన్ని సూచించే ఫార్ములా ఏది? (a) NaCl (b) VH₀.₅₆ (c) Fe₂O₃ (d) CuSO₄
28. లోహానికి d⁰ విన్యాసం ఉన్నప్పటికీ రంగుగల జాతుల జత ఏది? (a) నీటిలో Sc³⁺, Ti⁴⁺ (b) Zn²⁺, Cu⁺ (c) MnO₄⁻, Cr₂O₇²⁻ (d) TiCl₄, ScCl₃
29. ప్రతిపాదన (A): స్కాండియం(III) లవణాలు రంగులో ఉంటాయి.
కారణం (R): Sc³⁺ కు d⁰ విన్యాసం ఉంటుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: Ti³⁺ స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం 1.73 BM.
వాక్యం II: పరమాణు వ్యాసార్ధాలు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల పరివర్తన లోహాలు సులభంగా మిశ్రమ లోహాలను ఏర్పరుస్తాయి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | S = n/2, g ≈ 2 నుండి μ = √(n(n+2)). |
| 2 | c | ఎలక్ట్రాన్ అయస్కాంత భ్రామకానికి ప్రమాణం BM. |
| 3 | d | Zn²⁺ d¹⁰. |
| 4 | a | Mo ప్రోత్సాహకంగా Fe. |
| 5 | b | √35 ≈ 5.92. |
| 6 | c | కంచు అంటే Cu–Sn. |
| 7 | d | Fe, Co, Ni ఫెర్రోఅయస్కాంతాలు. |
| 8 | a | చిన్న పరమాణువులే ఖాళీలలో ఇమడగలవు. |
| 9 | d | V₂O₅, SO₂ ను SO₃ గా ఆక్సీకరిస్తుంది. |
| 10 | b | ఎలక్ట్రాన్ విడిపోయిన d స్థాయిల మధ్య దూకుతుంది. |
| 11 | a | d³: n = 3, √15. |
| 12 | d | Fe³⁺ d⁵, n = 5. |
| 13 | b | d⁸: n = 2, √8. |
| 14 | c | Mn(VII) d⁰; LMCT రంగునిస్తుంది. |
| 15 | a | d⁰, d¹⁰. |
| 16 | c | TiCl₄ + Al(CH₃)₃. |
| 17 | d | అవి రసాయనికంగా జడమైనవి. |
| 18 | b | సులభ ఎలక్ట్రాన్ బదిలీ, ఉపరితల అధిశోషణం. |
| 19 | a | Ni²⁺ జల అయాన్ ఆకుపచ్చ. |
| 20 | b | దగ్గరి వ్యాసార్ధాల వల్ల జాలకంలో ప్రతిక్షేపణ సాధ్యం. |
| 21 | c | 5.92 / 1.73 ≈ 3.42. |
| 22 | d | వ్యతిరేక ఆవేశాల అయాన్ల మధ్య రెండు దశలు. |
| 23 | b | Mn(VI) d¹; Mn(VII) d⁰. |
| 24 | c | Fe²⁺ d⁶, n = 4. |
| 25 | d | 1.73 < 2.83 < 3.87 < 4.90. |
| 26 | a | రెండింటికీ n = 3. |
| 27 | b | V యొక్క అస్టాయికియోమెట్రిక్ హైడ్రైడ్. |
| 28 | c | రెండింటి రంగూ ఆవేశ బదిలీ వల్ల. |
| 29 | d | d⁰ అంటే d–d పరివర్తన లేదు, కాబట్టి లవణాలు రంగులేనివి. |
| 30 | a | రెండు వాక్యాలూ సరైనవి. |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటే పదార్థం పారాఅయస్కాంతం (అయస్కాంత క్షేత్రంలోకి లాగబడుతుంది); అన్నీ జతగా ఉంటే డయాఅయస్కాంతం.
స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం కేవలం జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య n పై ఆధారపడుతుంది:
రంగు d–d పరివర్తనల వల్ల వస్తుంది: ఒక రంగు కాంతి శోషించబడుతుంది, మనం దాని పూరక రంగును చూస్తాం.
d⁰, d¹⁰ అయాన్లు (Sc³⁺, Ti⁴⁺, Cu⁺, Zn²⁺) రంగులేనివి; MnO₄⁻, Cr₂O₇²⁻ ల రంగు ఆవేశ బదిలీ వల్ల, d–d వల్ల కాదు.
లిగాండ్లు d స్థాయిల మధ్య అంతరాన్ని మారుస్తాయి, కాబట్టి ఒకే అయాన్ వేర్వేరు సంక్లిష్టాలలో వేర్వేరు రంగులు చూపవచ్చు.
ఉత్ప్రేరక శక్తి వేర్వేరు ఆక్సీకరణ స్థితుల నుండి, క్రియాజనకాలను అధిశోషించే లోహ ఉపరితలం నుండి వస్తుంది.
ముఖ్య ఉత్ప్రేరకాలు: V₂O₅ (స్పర్శ పద్ధతి), Fe (హేబర్ పద్ధతి), Ni (నూనెల హైడ్రోజనీకరణం), TiCl₄ + Al(CH₃)₃ (జీగ్లర్–నట్టా పాలిథీన్), MnO₂ (KClO₃ వియోగం).
Fe³⁺, +3 మరియు +2 ల మధ్య మారుతూ I⁻ + S₂O₈²⁻ చర్యను వేగవంతం చేస్తుంది, చివరికి తిరిగి ఏర్పడుతుంది.
చిన్న పరిమాణం, అధిక ఆవేశం, ఖాళీ d ఆర్బిటాళ్లు గల అయాన్లు సంక్లిష్టాలను సులభంగా ఏర్పరుస్తాయి: [Fe(CN)₆]³⁻, [Cu(NH₃)₄]²⁺, [Ni(CN)₄]²⁻.
అంతరాళ సమ్మేళనాలు: జాలక ఖాళీలలో H, B, C లేదా N (TiC, Mn₄N, Fe₃H, VH₀.₅₆, TiH₁.₇); అస్టాయికియోమెట్రిక్, కఠినమైనవి, అధిక ద్రవీభవన స్థానం గలవి, వాహకాలు, రసాయనికంగా జడమైనవి.
పరివర్తన లోహ పరమాణువుల వ్యాసార్ధాలు దగ్గరగా (సుమారు 15% లోపు) ఉండటం, ధర్మాలు పోలి ఉండటం వల్ల మిశ్రమ లోహాలు సులభంగా ఏర్పడతాయి.
సాధారణ మిశ్రమ లోహాలు: ఇత్తడి (Cu + Zn), కంచు (Cu + Sn), స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ (Fe + Cr + Ni).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు | μ (BM) | ఈ సంఖ్య గల 3d అయాన్లు (అధిక-స్పిన్) | నీటిలో రంగు (ఉదాహరణలు) |
|---|---|---|---|
| 0 | 0 | Sc³⁺, Ti⁴⁺, Cu⁺, Zn²⁺ | రంగులేనివి |
| 1 | 1.73 | Ti³⁺, Cu²⁺ | ఊదా, నీలం |
| 2 | 2.83 | V³⁺, Ni²⁺ | ఆకుపచ్చ, ఆకుపచ్చ |
| 3 | 3.87 | Cr³⁺, Co²⁺ | వయొలెట్, గులాబీ |
| 4 | 4.90 | Mn³⁺, Fe²⁺ | వయొలెట్, ఆకుపచ్చ |
| 5 | 5.92 | Mn²⁺, Fe³⁺ | లేత గులాబీ, పసుపు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"భ్రామకం ≈ n + 1" (Moment ≈ n + 1) – 2 నుండి 5 జతకాని ఎలక్ట్రాన్లకు μ విలువ n + 1 కంటే కొంచెం తక్కువ (2.83, 3.87, 4.90, 5.92).
"VIN ఉత్ప్రేరకాలు" (VIN catalysts) – V₂O₅ H₂SO₄ కు, Iron (ఇనుము) NH₃ కు, Nickel (నికెల్) నూనెల హైడ్రోజనీకరణానికి.
"HBCN ఖాళీలలో" (HBCN in the holes) – అంతరాళ ఖాళీలలో కూర్చునే చిన్న పరమాణువులు H, B, C, N.
"BraZ and BronTin" – Brass (ఇత్తడి) = Cu + Zn; Bronze (కంచు) = Cu + Tin (తగరం, Sn).
"పూరక రంగునే చూస్తాం" (See the complement) – మనకు కనిపించే రంగు శోషించబడినది కాదు, మిగిలిపోయినది.
భావనల అనుసంధానం
లిగాండ్లు, స్ఫటిక క్షేత్ర విభజన, సంక్లిష్టాల రంగు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలులో కొనసాగుతాయి.
ఉత్ప్రేరణ, చర్యా వేగం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 8: రసాయన గతిశాస్త్రంతో అనుసంధానమై ఉంటాయి.
ఈథీన్ యొక్క జీగ్లర్–నట్టా పాలిమరీకరణం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్లతో; నూనెల హైడ్రోజనీకరణం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ గల కర్బన సమ్మేళనాలతో ముడిపడి ఉంటాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (అయాన్) ని జాబితా II (స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం, BM) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Ti³⁺ B. Ni²⁺ C. Cr³⁺ D. Fe²⁺
జాబితా II: (i) 4.90 (ii) 1.73 (iii) 3.87 (iv) 2.83
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
32. జాబితా I (జల అయాన్) ని జాబితా II (రంగు) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Cu²⁺ B. Fe³⁺ C. Co²⁺ D. Ni²⁺
జాబితా II: (i) ఆకుపచ్చ (ii) గులాబీ (iii) నీలం (iv) పసుపు
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
33. జాబితా I (ఉత్ప్రేరకం) ని జాబితా II (ఉపయోగం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. V₂O₅ B. సన్నగా పొడిచేసిన Fe C. Ni D. TiCl₄ + Al(CH₃)₃
జాబితా II: (i) NH₃ తయారీ (ii) ఈథీన్ నుండి పాలిథీన్ (iii) H₂SO₄ తయారీ (iv) వనస్పతి నూనెలను గట్టిపరచడం
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
34. జాబితా I (పదార్థం) ని జాబితా II (వివరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఇత్తడి B. కంచు C. స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ D. Mn₄N
జాబితా II: (i) అంతరాళ సమ్మేళనం (ii) రాగి, తగరం (iii) క్రోమియం, నికెల్తో ఇనుము (iv) రాగి, జింక్
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. Zn²⁺ d¹⁰ కాబట్టి Zn²⁺ లవణాలు తెల్లగా ఉంటాయి.
B. మనకు కనిపించే రంగు శోషించబడిన కాంతి రంగే.
C. జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య పెరిగే కొద్దీ పారాఅయస్కాంతత్వం పెరుగుతుంది.
D. అంతరాళ సమ్మేళనాలు సాధారణంగా శుద్ధ లోహం కంటే మెత్తనివి.
E. ఆక్సీకరణ స్థితిని సులభంగా మార్చుకోవడం వల్ల కూడా పరివర్తన లోహాలు చర్యలను ఉత్ప్రేరణ చేస్తాయి.
(a) 2 (b) 4 (c) 5 (d) 3
36. అంతరాళ సమ్మేళనాల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. H, C, N వంటి చిన్న పరమాణువులు లోహ జాలకంలోని ఖాళీలలో కూర్చుంటాయి.
B. ఇవి సాధారణంగా అస్టాయికియోమెట్రిక్, ఉదాహరణకు VH₀.₅₆.
C. ఇవి రసాయనికంగా చాలా చర్యాశీలమైనవి.
D. వీటి ద్రవీభవన స్థానాలు ఎక్కువ, తరచుగా శుద్ధ లోహం కంటే ఎక్కువ.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. కింది అయాన్లలో జల ద్రావణంలో రంగుగలవి ఎన్ని?
Sc³⁺, Ti³⁺, V³⁺, Cu⁺, Mn²⁺, Zn²⁺, Co²⁺
(a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 6
38. సంక్లిష్టాల ఏర్పాటు గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. పరివర్తన లోహ అయాన్లు చిన్నవి, అధిక ఆవేశం గలవి కాబట్టి అనేక సంక్లిష్టాలను ఏర్పరుస్తాయి.
B. తగిన శక్తి గల ఖాళీ d ఆర్బిటాళ్లు లిగాండ్ల నుండి ఒంటరి జంటలను స్వీకరిస్తాయి.
C. తటస్థ లిగాండ్లు మాత్రమే పరివర్తన లోహ అయాన్లతో బంధించగలవు.
D. [Cu(NH₃)₄]²⁺ ఒక ముదురు నీలి సంక్లిష్ట అయాన్.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
39. X, Y, Z, W అనే నాలుగు అయాన్ల కొలిచిన అయస్కాంత భ్రామకాలు పట్టికలోని స్పిన్-మాత్రమే విలువలకు దగ్గరగా ఉన్నాయి.
| అయాన్ | X | Y | Z | W |
|---|---|---|---|---|
| μ (BM) | 5.92 | 0 | 3.87 | 2.83 |
పూర్తిగా సరైన గుర్తింపు ఏది? (a) X = Fe³⁺, Y = Zn²⁺, Z = Cr³⁺, W = Ni²⁺ (b) X = Fe²⁺, Y = Cu⁺, Z = V³⁺, W = Ni²⁺ (c) X = Mn²⁺, Y = Ti⁴⁺, Z = Co²⁺, W = Cu²⁺ (d) X = Co³⁺, Y = Zn²⁺, Z = Cr³⁺, W = Ni²⁺
40. Ti²⁺ (d²) నుండి Zn²⁺ (d¹⁰) వరకు వాయు స్థితి M²⁺ అయాన్ల స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకాలను ఒక పట్టీ గ్రాఫ్ చూపిస్తుంది. పట్టీలు ఒకే అతి ఎత్తైన పట్టీ వరకు పెరిగి, తర్వాత సున్నాకు తగ్గుతాయి. అతి ఎత్తైన పట్టీ దేనిది? (a) Fe²⁺, 4.90 BM (b) Cr²⁺, 5.92 BM (c) Mn²⁺, 5.92 BM (d) Mn²⁺, 4.90 BM
41. I⁻, S₂O₈²⁻ తో చేసే చర్య నెమ్మదిగా జరుగుతుంది, కానీ కొద్దిపాటి Fe³⁺ ఉంటే వేగంగా జరుగుతుంది. రెండు దశలు:
దశ 1: 2Fe³⁺ + 2I⁻ → 2Fe²⁺ + I₂
దశ 2: 2Fe²⁺ + S₂O₈²⁻ → 2Fe³⁺ + 2SO₄²⁻
సరైన వాక్యం ఏది? (a) చర్యలో Fe³⁺ వినియోగించబడి అయిపోతుంది (b) నికర చర్య 2I⁻ + S₂O₈²⁻ → I₂ + 2SO₄²⁻, Fe³⁺ తిరిగి ఏర్పడుతుంది (c) Fe²⁺ చివరి ఉత్పన్నం (d) ప్రతి దశలో ఇనుము ఆక్సీకరణ స్థితి రెండు యూనిట్లు మారుతుంది
Q42–43 కోసం పేరా: ఒక పాఠశాల ప్రయోగశాలలో రెండు లవణాలు ఉన్నాయి. లవణం X కరిగినప్పుడు 3d³ విన్యాసం గల 3d లోహ అయాన్ M³⁺ యొక్క వయొలెట్ ద్రావణం వస్తుంది. లవణం Y చాలా లేత గులాబీ రంగు గల మాంగనీసు(II) లవణం.
42. X లోని M³⁺ స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం (a) 1.73 BM (b) 2.83 BM (c) 4.90 BM (d) 3.87 BM
43. Y లోని అయాన్ గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) దానికి ఐదు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు, μ ≈ 5.92 BM; దాని లేత రంగు చాలా బలహీనమైన d–d శోషణ వల్ల వస్తుంది (b) అది d⁰, రంగులేనిది (c) అది డయాఅయస్కాంతం (d) దానికి నాలుగు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి
44. ఒక 3d అయాన్ M²⁺ స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం 4.90 BM. M ఏది కావచ్చు? (a) Mn లేదా Co (b) Cr లేదా Fe (c) V లేదా Ni (d) Ti లేదా Cu
45. Fe³⁺, Co²⁺, Ni²⁺ (అధిక-స్పిన్ జల అయాన్లు) లలో కలిపి మొత్తం జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 8 (b) 9 (c) 11 (d) 10
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | జతకానివి: Ti³⁺ 1, Ni²⁺ 2, Cr³⁺ 3, Fe²⁺ 4. |
| 32 | a | Cu²⁺ నీలం, Fe³⁺ పసుపు, Co²⁺ గులాబీ, Ni²⁺ ఆకుపచ్చ. |
| 33 | b | V₂O₅ స్పర్శ పద్ధతి, Fe హేబర్, Ni హైడ్రోజనీకరణం, జీగ్లర్–నట్టా పాలిథీన్కు. |
| 34 | c | ఇత్తడి Cu–Zn, కంచు Cu–Sn, స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ Fe–Cr–Ni, Mn₄N అంతరాళ సమ్మేళనం. |
| 35 | d | A, C, E సరైనవి; మనం చూసేది పూరక రంగు; అంతరాళ సమ్మేళనాలు ఎక్కువ కఠినమైనవి. |
| 36 | a | అంతరాళ సమ్మేళనాలు రసాయనికంగా జడమైనవి. |
| 37 | b | Ti³⁺, V³⁺, Mn²⁺, Co²⁺ రంగుగలవి; Sc³⁺, Cu⁺, Zn²⁺ d⁰ లేదా d¹⁰. |
| 38 | c | CN⁻ వంటి ఋణావేశ లిగాండ్లూ బంధిస్తాయి; C తప్పు. |
| 39 | a | Fe³⁺ 5, Zn²⁺ 0, Cr³⁺ 3, Ni²⁺ 2 జతకానివి; మిగిలిన వాటిలో తప్పు సంఖ్యలు కలిసాయి (Fe²⁺ 4, Cu²⁺ 1, Co³⁺ 4). |
| 40 | c | Mn²⁺ d⁵, 5 జతకానివి: √35 = 5.92 BM. |
| 41 | b | దశలను కలిపితే ఇనుము రద్దవుతుంది; Fe³⁺ ఒక యూనిట్ మాత్రమే మారే ఉత్ప్రేరకం. |
| 42 | d | 3 జతకానివి: √15 = 3.87 BM. |
| 43 | a | Mn²⁺ అధిక-స్పిన్ d⁵; దాని d–d శోషణాలు చాలా బలహీనం, అందుకే లేత గులాబీ. |
| 44 | b | 4.90 BM అంటే 4 జతకానివి: d⁴ (Cr²⁺) లేదా అధిక-స్పిన్ d⁶ (Fe²⁺). |
| 45 | d | 5 + 3 + 2 = 10. |