అధ్యాయం 8: కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు (Carboxylic Acids)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలకు పేర్లు ఎలా పెడతారు, వాటి బాష్పీభవన స్థానాలు ఎందుకు అంత ఎక్కువ.
Grignard + CO₂, పార్శ్వ గొలుసు ఆక్సీకరణంతో సహా ప్రధాన తయారీ పద్ధతులు.
ఫినాల్లు, ఆల్కహాల్ల కంటే కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు ఎందుకు బలమైనవి.
ప్రతిక్షేపకాల సంఖ్య, రకం, స్థానం ఆమ్ల బలాన్ని ఎలా మారుస్తాయి.
చర్యలు: లవణాలు, ఆమ్ల ఉత్పన్నాలు, క్షయకరణం, డీకార్బాక్సిలేషన్, HVZ, వలయ ప్రతిక్షేపణ.
8.1 నిర్మాణం, నామకరణం
కార్బాక్సిల్ సమూహం (Carboxyl group), –COOH లో ఒకే కార్బన్పై C=O, –OH ఉంటాయి. కార్బన్ sp², సమూహం సమతలం.
–OH ఆక్సిజన్పై ఉన్న ఒంటరి జంట C=O లోకి విస్తరిస్తుంది. కాబట్టి కార్బాక్సిల్ కార్బన్ ఆల్డిహైడ్ లేదా కీటోన్ కార్బొనైల్ కార్బన్ కంటే తక్కువ ధనాత్మకం. అందుకే కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు అధ్యాయం 6 లోని సాధారణ కేంద్రక ప్రియ సంకలన చర్యలను ఇవ్వవు.
| సూత్రం | సాధారణ నామం | IUPAC నామం |
|---|---|---|
| HCOOH | formic acid | methanoic acid |
| CH₃COOH | acetic acid | ethanoic acid |
| CH₃CH₂COOH | propionic acid | propanoic acid |
| CH₃CH₂CH₂COOH | butyric acid | butanoic acid |
| HOOC–COOH | oxalic acid | ethanedioic acid |
| HOOC(CH₂)₄COOH | adipic acid | hexanedioic acid |
| C₆H₅COOH | benzoic acid | benzenecarboxylic acid |
| C₆H₄(COOH)₂, 1,2 | phthalic acid | benzene-1,2-dicarboxylic acid |
కార్బాక్సిల్ కార్బన్ ఎప్పుడూ గొలుసులో C1.
8.2 తయారీ పద్ధతులు
ప్రాథమిక ఆల్కహాల్లు, ఆల్డిహైడ్ల ఆక్సీకరణం. KMnO₄ (తటస్థ, ఆమ్ల లేదా క్షార) లేదా K₂Cr₂O₇/H₂SO₄ వాటిని అవే కార్బన్లు గల ఆమ్లాలుగా ఆక్సీకరిస్తాయి.
ఆల్కైల్బెంజీన్ల ఆక్సీకరణం. వేడి క్షార KMnO₄, తర్వాత ఆమ్లం, ఏ ఆల్కైల్ పార్శ్వ గొలుసునైనా — ఎంత పొడవైనా — –COOH గా మారుస్తుంది. మొత్తం గొలుసు వలయంపై ఒకే కార్బన్కు తగ్గిపోతుంది. పార్శ్వ గొలుసుకు కనీసం ఒక బెంజిలిక్ H ఉండాలి; tert-బ్యూటైల్బెంజీన్ ఆక్సీకరణం చెందదు.
నైట్రైల్లు, అమైడ్ల జలవిశ్లేషణం. విలీన ఆమ్లం లేదా క్షారంతో వేడి చేస్తే RCN ముందు RCONH₂ గా, తర్వాత RCOOH గా మారుతుంది.
Grignard కారకం + CO₂. RMgX ఘన CO₂ (డ్రై ఐస్) కు సంకలనం చెందుతుంది. జలవిశ్లేషణం ఆల్కైల్ హాలైడ్ కంటే ఒక కార్బన్ ఎక్కువ గల ఆమ్లాన్ని ఇస్తుంది.
నైట్రైల్ మార్గం, Grignard మార్గం రెండూ RX కు ఒక కార్బన్ను చేరుస్తాయి. గొలుసును పెంచడానికి ఇవే ప్రామాణిక పద్ధతులు.
ఆమ్ల ఉత్పన్నాల జలవిశ్లేషణం. ఎసైల్ హాలైడ్లు, అన్హైడ్రైడ్లు నీటితో జలవిశ్లేషణం చెందుతాయి. ఎస్టర్లు ఆమ్లంతో, లేదా క్షారంతో (సబ్బు తయారీ చర్య, saponification) తర్వాత ఆమ్లంతో జలవిశ్లేషణం చెందుతాయి.
8.3 భౌతిక ధర్మాలు
కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు బలమైన హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తాయి. బాష్ప స్థితిలో, ధ్రువరహిత ద్రావణులలో అవి రెండు హైడ్రోజన్ బంధాలతో కలిసి ఉన్న డైమర్లుగా (dimers) ఉంటాయి. అందుకే సమాన ద్రవ్యరాశి గల ఆల్కహాల్లు, ఆల్డిహైడ్లు, కీటోన్ల కంటే వీటి బాష్పీభవన స్థానాలు ఎక్కువ.
మొదటి నాలుగు ఆమ్లాలు నీటితో హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరిచి నీటితో కలిసిపోతాయి. గొలుసు పెరిగేకొద్దీ ద్రావణీయత తగ్గుతుంది. బెంజోయిక్ ఆమ్లం చల్లని నీటిలో దాదాపు కరగదు.
8.4 కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల ఆమ్లత్వం
కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం నీటిలో అయనీకరణం చెందుతుంది:
ఇథనోయిక్ ఆమ్లం pKa సుమారు 4.76. చాలా కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు 4 నుంచి 5 మధ్య ఉంటాయి. అవి ఖనిజ ఆమ్లాల కంటే బలహీనమైనవి, కానీ ఫినాల్ (pKa 10), ఇథనాల్ (pKa 15.9) కంటే చాలా బలమైనవి.
ఇంత ఆమ్లత్వం ఎందుకు? కార్బాక్సిలేట్ అయాన్కు రెండు సంస్పందన నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. అవి సమానమైనవి: రెండింటిలోనూ ఋణావేశం ఆక్సిజన్ పరమాణువుపైనే ఉంటుంది. వాస్తవానికి ఆవేశం రెండు ఆక్సిజన్ల మధ్య సమానంగా పంచబడుతుంది, రెండు C–O బంధాల పొడవు సమానం.
ఫినాక్సైడ్తో పోల్చండి: అక్కడ ఆవేశం ఆక్సిజన్ కంటే తక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకత గల వలయ కార్బన్లపైకి విస్తరిస్తుంది, నిర్మాణాలు సమానమైనవి కావు. కాబట్టి కార్బాక్సిలేట్ ఎక్కువ స్థిరమైన అయాన్, ఆమ్లం బలమైనది.
| ఆమ్లం | అయాన్ | ఆవేశం ఎక్కడ ఉంటుంది | pKa |
|---|---|---|---|
| ఇథనాల్ | ఇథాక్సైడ్ | ఒకే O పై | సుమారు 15.9 |
| ఫినాల్ | ఫినాక్సైడ్ | ఒక O, మూడు వలయ C లపై (సమానం కాని రూపాలు) | సుమారు 10.0 |
| ఇథనోయిక్ ఆమ్లం | ఇథనోయేట్ | రెండు O లపై సమానంగా (సమాన రూపాలు) | సుమారు 4.8 |
త్వరిత పరీక్ష: కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు సోడియం హైడ్రోజన్కార్బొనేట్తో చర్య జరిపి CO₂ బుడగలు వేగంగా వెలువడతాయి. ఫినాల్లు (బాగా నైట్రేషన్ చెందినవి తప్ప), ఆల్కహాల్లు ఇలా చేయవు.
8.5 ఆమ్ల బలాన్ని మార్చే కారకాలు
కార్బాక్సిలేట్ అయాన్ను స్థిరపరిచే ఏదైనా ఆమ్లాన్ని బలపరుస్తుంది. అస్థిరపరిచే ఏదైనా ఆమ్లాన్ని బలహీనపరుస్తుంది.
సమూహం రకం. ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహాలు (–NO₂, –CN, –F, –Cl, –Br, ఫెనైల్) –I ప్రభావంతో ఆవేశాన్ని లాగి ఆమ్లత్వాన్ని పెంచుతాయి. ఎలక్ట్రాన్ విడుదల చేసే ఆల్కైల్ సమూహాలు (+I) దాన్ని తగ్గిస్తాయి. మిథనోయిక్ ఆమ్లం (pKa 3.75) ఇథనోయిక్ ఆమ్లం (4.76) కంటే బలమైనది; ఇథనోయిక్ ఆమ్లం ప్రొపనోయిక్ ఆమ్లం (4.88) కంటే కొంచెం బలమైనది.
సమూహాల సంఖ్య. ఎక్కువ ఆకర్షక సమూహాలు ఎక్కువ ప్రభావం చూపుతాయి: Cl₃CCOOH > Cl₂CHCOOH > ClCH₂COOH > CH₃COOH.
సమూహం ఋణవిద్యుదాత్మకత. FCH₂COOH > ClCH₂COOH > BrCH₂COOH > ICH₂COOH.
దూరం. –I ప్రభావం గొలుసు వెంట త్వరగా తగ్గిపోతుంది. 2-Chlorobutanoic acid > 3-chlorobutanoic acid > 4-chlorobutanoic acid > butanoic acid.
sp² కార్బన్కు కలయిక. బెంజోయిక్ ఆమ్లం (pKa 4.19) లో –COOH ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకత గల sp² వలయ కార్బన్కు కలిసి ఉంటుంది. కాబట్టి బెంజోయిక్ ఆమ్లం ఇథనోయిక్ ఆమ్లం కంటే బలమైనది.
వలయ ప్రతిక్షేపకాలు. para-ప్రతిక్షేపిత బెంజోయిక్ ఆమ్లాలలో –NO₂ ఆమ్లత్వాన్ని పెంచుతుంది; –CH₃, –OCH₃ తగ్గిస్తాయి. p-నైట్రోబెంజోయిక్ (3.41) > బెంజోయిక్ (4.19) > p-మిథైల్బెంజోయిక్ (4.37) > p-మిథాక్సీబెంజోయిక్ (4.47). ortho స్థానంలో దాదాపు ఏ సమూహమైనా బెంజోయిక్ ఆమ్లాన్ని బలపరుస్తుంది (ortho ప్రభావం).

ఇథనోయిక్ ఆమ్లం గీతకు ఎడమవైపు ఉన్న ప్రతి ఆమ్లంలో ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహం ఉంటుంది లేదా +I మిథైల్ ఉండదు; ఒక ఆల్కైల్ కార్బన్ ఎక్కువ ఉన్న ప్రొపనోయిక్ ఆమ్లం దానికి కుడివైపు కొంచెం దూరంలో ఉంటుంది.
కార్బాక్సిలేట్ ఋణావేశాన్ని రైల్వే ప్లాట్ఫాంపై జనసమూహంగా ఊహించుకోండి. ఆకర్షక సమూహాలు అదనపు ద్వారాల్లాంటివి — జనాన్ని విస్తరింపజేసి శాంతపరుస్తాయి. ఆల్కైల్ సమూహాలు ప్లాట్ఫాంపైకి ఇంకా ఎక్కువ మందిని తోసి ఉద్రిక్తం చేస్తాయి.
8.6 కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల చర్యలు
A. O–H చర్యలు (ఆమ్ల ప్రవర్తన). కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు చర్యాశీల లోహాలతో (H₂ వస్తుంది), క్షారాలతో, కార్బొనేట్లు, హైడ్రోజన్కార్బొనేట్లతో (CO₂ వస్తుంది) చర్య జరుపుతాయి.
B. –OH ప్రతిక్షేపణ: ఆమ్ల ఉత్పన్నాల ఏర్పాటు.
| ఉత్పన్నం | కారకం | సమీకరణం (సంక్షిప్తంగా) | గమనిక |
|---|---|---|---|
| ఎసైల్ క్లోరైడ్, RCOCl | PCl₅, PCl₃ లేదా SOCl₂ | RCOOH + SOCl₂ → RCOCl + SO₂ + HCl | SOCl₂ ఉత్తమం: ఉప ఉత్పన్నాలు వాయువులు |
| ఆమ్ల అన్హైడ్రైడ్, (RCO)₂O | P₂O₅ లేదా గాఢ H₂SO₄ తో వేడి | 2RCOOH → (RCO)₂O + H₂O | రెండు అణువులు ఒక నీటి అణువును కోల్పోతాయి |
| ఎస్టర్, RCOOR′ | R′OH + గాఢ H₂SO₄ (లేదా పొడి HCl) | RCOOH + R′OH ⇌ RCOOR′ + H₂O | ఉత్క్రమణీయం; దిగుబడి పెంచడానికి నీటిని తొలగిస్తారు |
| అమైడ్, RCONH₂ | NH₃, తర్వాత వేడి | RCOOH + NH₃ → RCOONH₄ → RCONH₂ + H₂O | వేడి చేస్తే అమ్మోనియం లవణం నిర్జలీకరణం చెందుతుంది |
థాలిక్ ఆమ్లం NH₃ తో, బాగా వేడి చేసినప్పుడు థాలిమైడ్ అనే చక్రీయ ఇమైడ్ను ఇస్తుంది.
ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత ఎస్టరీకరణంలో H⁺ ఆమ్లం కార్బొనైల్ ఆక్సిజన్ను ప్రోటానీకరిస్తుంది. తర్వాత ఆల్కహాల్ కార్బొనైల్ కార్బన్పై దాడి చేస్తుంది. చతుర్ముఖ మధ్యస్థం ఏర్పడి నీటిని కోల్పోతుంది. ఇది కేంద్రక ప్రియ ఎసైల్ ప్రతిక్షేపణ (nucleophilic acyl substitution): సంకలనం తర్వాత విలోపనం.
C. –COOH సమూహం చర్యలు.
క్షయకరణం. LiAlH₄ లేదా డైబోరేన్ (B₂H₆) –COOH ను –CH₂OH గా క్షయకరిస్తాయి. NaBH₄ చేయదు. డైబోరేన్ ఎస్టర్, నైట్రో, హాలో సమూహాలను సులభంగా క్షయకరించదు, కాబట్టి అది –COOH ను మాత్రమే ఎంచుకోగలదు.
డీకార్బాక్సిలేషన్ (Decarboxylation). సోడియం కార్బాక్సిలేట్ను సోడా లైమ్ (NaOH + CaO) తో వేడి చేస్తే CO₂ తొలగి, ఒక కార్బన్ తక్కువ గల ఆల్కేన్ వస్తుంది.
కోల్బే విద్యుత్ విశ్లేషణ (Kolbe electrolysis). జల సోడియం లేదా పొటాషియం కార్బాక్సిలేట్ను విద్యుత్ విశ్లేషణ చేస్తే ఆనోడ్ వద్ద ఆల్కైల్ సమూహానికి రెట్టింపు గల ఆల్కేన్ వస్తుంది: 2CH₃COONa ఆనోడ్ వద్ద C₂H₆ + 2CO₂ ను (కాథోడ్ వద్ద H₂ + NaOH ను) ఇస్తుంది.
D. ఆల్కైల్ గొలుసులో ప్రతిక్షేపణ: హెల్–వోల్హార్డ్–జెలిన్స్కీ (HVZ) చర్య. α-H ఉన్న కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాన్ని Cl₂ లేదా Br₂, కొద్ది ఎర్ర భాస్వరంతో చర్య జరిపిస్తారు. α-హైడ్రోజన్ స్థానంలో హాలోజన్ చేరుతుంది.
X సులభంగా ప్రతిక్షేపణ చెందుతుంది కాబట్టి α-హాలో ఆమ్లాలు ఉపయోగకరం. ఉదాహరణకు, 2-bromopropanoic acid జల క్షారంతో (తర్వాత ఆమ్లంతో) 2-hydroxypropanoic acid (లాక్టిక్ ఆమ్లం) ను ఇస్తుంది. 2,2-dimethylpropanoic acid లేదా బెంజోయిక్ ఆమ్లం వంటి α-H లేని ఆమ్లం HVZ చెందదు.
E. వలయంలో ప్రతిక్షేపణ. –COOH ఎలక్ట్రాన్లను ఆకర్షిస్తుంది. అది వలయాన్ని నిష్క్రియం చేసి వచ్చే సమూహాలను meta స్థానానికి పంపుతుంది. గాఢ HNO₃/H₂SO₄ తో బెంజోయిక్ ఆమ్లం m-నైట్రోబెంజోయిక్ ఆమ్లాన్ని; Br₂/FeBr₃ తో m-బ్రోమోబెంజోయిక్ ఆమ్లాన్ని ఇస్తుంది.
బెంజోయిక్ ఆమ్లం ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ చర్యలు చెందదు. వలయం నిష్క్రియం అవుతుంది, లూయిస్ ఆమ్లం AlCl₃ కార్బాక్సిల్ సమూహానికి కట్టుబడిపోతుంది.
8.7 ఉపయోగాలు
మిథనోయిక్ ఆమ్లం: రబ్బరు, వస్త్ర, అద్దకం, తోలు పరిశ్రమలలో.
ఇథనోయిక్ ఆమ్లం: ద్రావణిగా, ఆహారంలో; వెనిగర్ అనేది ఇథనోయిక్ ఆమ్లం విలీన ద్రావణం (సుమారు 6–8%).
బెంజోయిక్ ఆమ్లం, సోడియం బెంజోయేట్: సాస్లు, ఊరగాయలలో ఆహార నిలవకారిణులు.
హెక్సేన్డైయోయిక్ ఆమ్లం: నైలాన్-6,6 తయారీ.
ఉన్నత కొవ్వు ఆమ్లాలు: సబ్బులు, డిటర్జెంట్ల తయారీ; వాటి ఎస్టర్లు పండ్ల సువాసనలనిస్తాయి.
8.8 మొత్తం చిత్రం: చర్యా పటం
ఈ యూనిట్పై చాలా NEET ప్రశ్నలు మార్పుల (conversions) గురించే. వేర్వేరు జాబితాలుగా కాకుండా, సమ్మేళన కుటుంబాల మధ్య సంబంధాలను ఒకే పటంగా నేర్చుకోండి. కింది ప్రతి బాణం అధ్యాయాలు 1 నుంచి 8 లోని ఒక చర్య.

ప్రతి నిలువు వరుసను పై నుంచి కిందికి ఆక్సీకరణంగా, కింది నుంచి పైకి క్షయకరణంగా చదవండి; పక్క బాణాలు ఆక్సిజన్ కుటుంబం నుంచి బయటకు (ఆల్కేన్) వెళతాయి లేదా ఆమ్ల స్థాయిలోనే (ఉత్పన్నాలు) ఉంటాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.1: పేర్లు ఇవ్వండి: (i) CH₃CH(CH₃)COOH (ii) HOOC(CH₂)₄COOH (iii) ClCH₂CH₂COOH.
సాధన: (i) మూడు కార్బన్ల గొలుసు, COOH కార్బన్ C1, C2 పై మిథైల్: 2-methylpropanoic acid. (ii) రెండు చివరలలో COOH ఉన్న ఆరు కార్బన్ల గొలుసు: hexanedioic acid (అడిపిక్ ఆమ్లం). (iii) మూడు కార్బన్ల గొలుసు, C3 పై Cl: 3-chloropropanoic acid.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.2: తగిన హాలైడ్ల నుంచి Grignard కారకం ద్వారా (i) బెంజోయిక్ ఆమ్లం (ii) ప్రొపనోయిక్ ఆమ్లం తయారు చేయండి.
సాధన: (i) పొడి ఈథర్లో బ్రోమోబెంజీన్ + Mg → C₆H₅MgBr. డ్రై ఐస్, తర్వాత H₃O⁺ కలిపితే: C₆H₅COOH. (ii) ప్రొపనోయిక్ ఆమ్లంలో మూడు కార్బన్లు, కాబట్టి రెండు కార్బన్ల హాలైడ్తో మొదలుపెట్టాలి. బ్రోమోఇథేన్ C₂H₅MgBr ను ఇస్తుంది; CO₂, H₃O⁺ తో CH₃CH₂COOH వస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.3: వేడి క్షార KMnO₄, తర్వాత ఆమ్లంతో వీటిలో ఏవి బెంజోయిక్ ఆమ్లాన్ని ఇస్తాయి: టోలుయీన్, ఇథైల్బెంజీన్, ప్రొపైల్బెంజీన్, tert-బ్యూటైల్బెంజీన్?
సాధన: బెంజిలిక్ కార్బన్పై కనీసం ఒక H ఉంటే పార్శ్వ గొలుసు –COOH గా తగ్గిపోతుంది. టోలుయీన్, ఇథైల్బెంజీన్, ప్రొపైల్బెంజీన్ అర్హత పొంది బెంజోయిక్ ఆమ్లాన్ని ఇస్తాయి. tert-బ్యూటైల్బెంజీన్లో బెంజిలిక్ H లేదు, కాబట్టి అది ఆక్సీకరణం చెందదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.4: ఆమ్లత్వం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: CH₃COOH, Cl₂CHCOOH, ClCH₂COOH, Cl₃CCOOH, FCH₂COOH.
సాధన: ఎక్కువ Cl పరమాణువులు ఎక్కువ –I ప్రభావాన్నిస్తాయి, కాబట్టి Cl₃CCOOH (సుమారు 0.7) > Cl₂CHCOOH (సుమారు 1.3). ఏక-హాలో ఆమ్లాలలో F, Cl కంటే ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకం, కాబట్టి FCH₂COOH (సుమారు 2.6) > ClCH₂COOH (సుమారు 2.9). ఇథనోయిక్ ఆమ్లం (4.8) అతి బలహీనం. క్రమం: Cl₃CCOOH > Cl₂CHCOOH > FCH₂COOH > ClCH₂COOH > CH₃COOH.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.5: ఆమ్లత్వం పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి: 3-chlorobutanoic acid, butanoic acid, 2-chlorobutanoic acid, 4-chlorobutanoic acid.
సాధన: –COOH నుంచి దూరం పెరిగేకొద్దీ –I ప్రభావం తగ్గుతుంది. పెరిగే క్రమం: butanoic < 4-chlorobutanoic < 3-chlorobutanoic < 2-chlorobutanoic acid.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.6: 6.0 g ఇథనోయిక్ ఆమ్లాన్ని అధిక NaHCO₃ ద్రావణానికి కలిపారు. STP వద్ద CO₂ ఘనపరిమాణం కనుక్కోండి. ఫినాల్ అదే ఫలితం ఇస్తుందా?
సాధన: CH₃COOH మోల్లు = 6.0 ÷ 60 = 0.10. ఒక మోల్ ఆమ్లం ఒక మోల్ CO₂ ను ఇస్తుంది. ఘనపరిమాణం = 0.10 × 22.4 = 2.24 L. ఫినాల్ (pKa 10) HCO₃⁻ తో చర్య జరపడానికి చాలా బలహీన ఆమ్లం, కాబట్టి CO₂ ఏర్పడదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.7: 9.6 g సోడియం ప్రొపనోయేట్ను సోడా లైమ్తో వేడి చేశారు. వాయువు పేరు, దాని ద్రవ్యరాశి, STP వద్ద ఘనపరిమాణం కనుక్కోండి.
సాధన: CH₃CH₂COONa CO₂ ను కోల్పోయి ఇథేన్, CH₃CH₃ ను ఇస్తుంది. సోడియం ప్రొపనోయేట్ (C₃H₅O₂Na) మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 96 g/mol, కాబట్టి మోల్లు = 0.10. ఏర్పడిన ఇథేన్ = 0.10 mol = 3.0 g = STP వద్ద 2.24 L.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.8: ప్రొపనోయిక్ ఆమ్లాన్ని Br₂, ఎర్ర P తో, తర్వాత జల KOH తో చర్య జరిపి, ఆమ్లీకరించారు. ప్రతి ఉత్పన్నాన్ని ఇవ్వండి.
సాధన: HVZ ఒక α-H ను Br తో ప్రతిక్షేపిస్తుంది: CH₃CH(Br)COOH, 2-bromopropanoic acid. జల KOH Br ను OH తో ప్రతిక్షేపిస్తుంది (లవణాన్ని కూడా ఏర్పరుస్తుంది). ఆమ్లీకరణం CH₃CH(OH)COOH, 2-hydroxypropanoic acid (లాక్టిక్ ఆమ్లం) ను ఇస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.9: టోలుయీన్ → (KMnO₄/KOH, తర్వాత H⁺) → A → (SOCl₂) → B → (H₂, Pd–BaSO₄) → C → (గాఢ NaOH) → D + E. A నుంచి E వరకు గుర్తించండి.
సాధన: A = బెంజోయిక్ ఆమ్లం (పార్శ్వ గొలుసు ఆక్సీకరణం). B = బెంజాయిల్ క్లోరైడ్. C = బెంజాల్డిహైడ్ (రోసెన్మండ్ క్షయకరణం). బెంజాల్డిహైడ్కు α-H లేదు, కాబట్టి గాఢ NaOH కానిజారోను ఇస్తుంది: D = బెంజైల్ ఆల్కహాల్, E = సోడియం బెంజోయేట్.
త్వరిత పునశ్చరణ
–COOH కార్బన్ sp²; సంస్పందనం వల్ల అది ఆల్డిహైడ్ కార్బన్ కంటే తక్కువ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం.
తయారీ: 1° ఆల్కహాల్లు/ఆల్డిహైడ్ల ఆక్సీకరణం; ఆల్కైల్బెంజీన్లపై KMnO₄ (బెంజిలిక్ H అవసరం); RCN జలవిశ్లేషణం; RMgX + CO₂, తర్వాత H₃O⁺.
ఆమ్లాలు H-బంధిత డైమర్లుగా ఉంటాయి, సమాన ద్రవ్యరాశి గల ఆల్కహాల్ల కంటే ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతాయి.
కార్బాక్సిలేట్కు రెండు సమాన సంస్పందన రూపాలు (ఆవేశం రెండు O లపై), కాబట్టి RCOOH (pKa సుమారు 4–5) ఫినాల్ (10) కంటే బలమైనది. NaHCO₃ తో CO₂ ని ఆమ్లాలే ఇస్తాయి.
ఎక్కువ, ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక, దగ్గరగా ఉన్న –I సమూహాలతో ఆమ్లత్వం పెరుగుతుంది; ఆల్కైల్ సమూహాలు తగ్గిస్తాయి. HCOOH > CH₃COOH; C₆H₅COOH > CH₃COOH.
ఉత్పన్నాలు: SOCl₂ (ఎసైల్ క్లోరైడ్), P₂O₅/వేడి (అన్హైడ్రైడ్), R′OH/H⁺ (ఎస్టర్), NH₃/వేడి (అమైడ్).
LiAlH₄ లేదా B₂H₆ –COOH ను –CH₂OH గా క్షయకరిస్తాయి; సోడా లైమ్ RH గా డీకార్బాక్సిలేషన్ చేస్తుంది; కోల్బే విద్యుత్ విశ్లేషణ R–R నిస్తుంది.
HVZ: X₂/ఎర్ర P α-కార్బన్పై X ను ఉంచుతుంది. వలయంపై –COOH meta దిశానిర్దేశకం; ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఉండదు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ఎక్కువ సంస్పందన నిర్మాణాలు ఉన్నందువల్లే ఆమ్లాలు ఫినాల్ల కంటే బలమైనవని చెప్పడం. అసలు కారణం: కార్బాక్సిలేట్ నిర్మాణాలు సమానమైనవి, ఆవేశం ఆక్సిజన్పైనే ఉంటుంది.
ప్రొపనోయిక్ ఆమ్లం ఇథనోయిక్ ఆమ్లం కంటే బలమైనదని రాయడం. అదనపు CH₃ (+I) దాన్ని కొంచెం బలహీనపరుస్తుంది.
KMnO₄ తో tert-బ్యూటైల్బెంజీన్ బెంజోయిక్ ఆమ్లాన్ని ఇస్తుందని ఆశించడం. దానికి బెంజిలిక్ H లేదు.
కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాన్ని క్షయకరించడానికి NaBH₄ వాడటం.
2,2-dimethylpropanoic acid వంటి α-H లేని ఆమ్లానికి HVZ వర్తింపజేయడం.
డీకార్బాక్సిలేషన్ ఒక కార్బన్ను తొలగిస్తుందని మరిచిపోవడం: సోడియం ఇథనోయేట్ మీథేన్ను ఇస్తుంది, ఇథేన్ను కాదు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. అతి బలమైన ఆమ్లం ఏది? (a) CH₃COOH (b) ClCH₂COOH (c) Cl₂CHCOOH (d) Cl₃CCOOH
2. జల NaHCO₃ తో బుడగలు (effervescence) ఇచ్చే సమ్మేళనం ఏది? (a) ఫినాల్ (b) ఇథనోయిక్ ఆమ్లం (c) ఇథనాల్ (d) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)
3. హెల్–వోల్హార్డ్–జెలిన్స్కీ చర్యకు కారకం: (a) ఎర్ర భాస్వరంతో Br₂ (b) Br₂ నీరు (c) NaOBr (d) పెరాక్సైడ్తో HBr
4. సోడియం కార్బాక్సిలేట్ డీకార్బాక్సిలేషన్కు వాడేది: (a) గాఢ H₂SO₄ (b) Zn–Hg/HCl (c) సోడా లైమ్ (d) LiAlH₄
5. CH₃MgBr డ్రై ఐస్తో చర్య జరిపి, ఉత్పన్నాన్ని జలవిశ్లేషణం చేశారు. ఏర్పడిన ఆమ్లం: (a) మిథనోయిక్ ఆమ్లం (b) ఇథనోయిక్ ఆమ్లం (c) ప్రొపనోయిక్ ఆమ్లం (d) ఆక్సాలిక్ ఆమ్లం
6. కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాన్ని ప్రాథమిక ఆల్కహాల్గా క్షయకరించేది: (a) NaBH₄ (b) Zn–Hg/HCl (c) Pd–BaSO₄ తో H₂ (d) LiAlH₄
7. క్షార KMnO₄ తో టోలుయీన్ను వేడి చేసి, తర్వాత ఆమ్లీకరిస్తే వచ్చేది: (a) బెంజోయిక్ ఆమ్లం (b) బెంజాల్డిహైడ్ (c) బెంజైల్ ఆల్కహాల్ (d) ఫినాల్
8. ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణలో బెంజీన్ వలయంపై –COOH సమూహం: (a) ఉత్తేజకం, o/p దిశానిర్దేశకం (b) ఉత్తేజకం, meta దిశానిర్దేశకం (c) నిష్క్రియకారకం, meta దిశానిర్దేశకం (d) నిష్క్రియకారకం, o/p దిశానిర్దేశకం
9. బాష్ప స్థితిలో ఇథనోయిక్ ఆమ్లం ప్రధానంగా ఇలా ఉంటుంది: (a) అయాన్లు (b) హైడ్రోజన్ బంధిత డైమర్లు (c) మోనోమర్లు మాత్రమే (d) ట్రైమర్లు
10. వెనిగర్ అనేది దీని విలీన జల ద్రావణం: (a) ఇథనోయిక్ ఆమ్లం (b) మిథనోయిక్ ఆమ్లం (c) సిట్రిక్ ఆమ్లం (d) బెంజోయిక్ ఆమ్లం
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. ఆమ్లత్వం తగ్గే సరైన క్రమం: (a) ICH₂COOH > BrCH₂COOH > ClCH₂COOH > FCH₂COOH (b) ClCH₂COOH > FCH₂COOH > BrCH₂COOH > ICH₂COOH (c) FCH₂COOH > ClCH₂COOH > BrCH₂COOH > ICH₂COOH (d) నాలుగూ సమానం
12. అతి బలమైన ఆమ్లం ఏది? (a) 2-Chlorobutanoic acid (b) 3-Chlorobutanoic acid (c) 4-Chlorobutanoic acid (d) Butanoic acid
13. ఇథనోయిక్ ఆమ్లం కంటే మిథనోయిక్ ఆమ్లం బలమైనది, ఎందుకంటే: (a) మిథనోయిక్ ఆమ్లం మోలార్ ద్రవ్యరాశి తక్కువ (b) మిథనోయిక్ ఆమ్లం బలమైన H-బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది (c) మిథనోయేట్కు ఎక్కువ సంస్పందన రూపాలు ఉన్నాయి (d) ఇథనోయిక్ ఆమ్లంలోని మిథైల్ సమూహం (+I) అయాన్ను అస్థిరపరుస్తుంది
14. ఆమ్లత్వం తగ్గే సరైన క్రమం: (a) బెంజోయిక్ > p-నైట్రోబెంజోయిక్ > p-మిథైల్బెంజోయిక్ (b) p-నైట్రోబెంజోయిక్ > బెంజోయిక్ > p-మిథైల్బెంజోయిక్ (c) p-మిథైల్బెంజోయిక్ > బెంజోయిక్ > p-నైట్రోబెంజోయిక్ (d) p-నైట్రోబెంజోయిక్ > p-మిథైల్బెంజోయిక్ > బెంజోయిక్
15. 6.0 g ఇథనోయిక్ ఆమ్లం అధిక NaHCO₃ తో చర్య జరుపుతుంది. STP వద్ద CO₂ ఘనపరిమాణం: (a) 1.12 L (b) 4.48 L (c) 2.24 L (d) 22.4 L
16. సోడా లైమ్తో సోడియం ప్రొపనోయేట్ను వేడి చేస్తే వచ్చేది: (a) ఇథేన్ (b) ప్రొపేన్ (c) మీథేన్ (d) బ్యూటేన్
17. Br₂, FeBr₃ తో బెంజోయిక్ ఆమ్లం ప్రధానంగా ఇచ్చేది: (a) o-బ్రోమోబెంజోయిక్ ఆమ్లం (b) p-బ్రోమోబెంజోయిక్ ఆమ్లం (c) బ్రోమోబెంజీన్ (d) m-బ్రోమోబెంజోయిక్ ఆమ్లం
18. కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాన్ని ఎసైల్ క్లోరైడ్గా మార్చడానికి ఉత్తమ కారకం: (a) HCl (b) SOCl₂ (c) ఎర్ర P తో Cl₂ (d) NaCl
19. కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు ఫినాల్ల కంటే బలమైన ఆమ్లాలు, ఎందుకంటే: (a) ఫినాక్సైడ్కు సంస్పందనం లేదు (b) కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల మోలార్ ద్రవ్యరాశులు ఎక్కువ (c) కార్బాక్సిలేట్లో ఆవేశం సమాన నిర్మాణాలలో రెండు ఆక్సిజన్ పరమాణువుల మధ్య సమానంగా పంచబడుతుంది (d) ఫినాల్లో O–H బంధం లేదు
20. ప్రొపనోయిక్ ఆమ్లం → (Br₂, ఎర్ర P) → X → (జల KOH, తర్వాత H⁺) → Y. Y: (a) 3-Hydroxypropanoic acid (b) Propane-1,2-diol (c) Prop-2-enoic acid (d) 2-Hydroxypropanoic acid
21. జల సోడియం ఇథనోయేట్ కోల్బే విద్యుత్ విశ్లేషణలో ఆనోడ్ వద్ద వచ్చేవి: (a) ఇథేన్, CO₂ (b) మీథేన్, CO₂ (c) H₂ మాత్రమే (d) ఇథీన్
22. క్షార KMnO₄ తో tert-బ్యూటైల్బెంజీన్ను వేడి చేస్తే: (a) బెంజోయిక్ ఆమ్లం (b) పార్శ్వ గొలుసు ఆక్సీకరణం జరగదు (c) ఫినాల్ (d) 2-Methyl-2-phenylpropanoic acid
స్థాయి 3: సవాలు
23. 9.6 g సోడియం ప్రొపనోయేట్ను అధిక సోడా లైమ్తో వేడి చేశారు. STP వద్ద ఏర్పడిన వాయువు ఘనపరిమాణం: (a) 1.12 L (b) 4.48 L (c) 2.24 L (d) 3.36 L
24. టోలుయీన్ → (KMnO₄/KOH, H⁺) → A → (SOCl₂) → B → (H₂, Pd–BaSO₄) → C → (గాఢ NaOH) → ఉత్పన్నాలు. చివరి ఉత్పన్నాలు: (a) బెంజోయిక్ ఆమ్లం, ఫినాల్ (b) బెంజాల్డిహైడ్, బెంజోయిక్ ఆమ్లం (c) టోలుయీన్, బెంజోయిక్ ఆమ్లం (d) బెంజైల్ ఆల్కహాల్, సోడియం బెంజోయేట్
25. బెంజోయిక్ ఆమ్లం ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ చర్యలు చెందదు, ఎందుకంటే: (a) వలయంపై హైడ్రోజన్ లేదు (b) వలయం నిష్క్రియం, AlCl₃ కార్బాక్సిల్ సమూహానికి కట్టుబడుతుంది (c) అది కరగడానికి చాలా బలమైన ఆమ్లం (d) వలయం అతిగా ఉత్తేజితం
26. డైబోరేన్ ఇతర సమూహాలను వదిలి ఏ సమూహాన్ని సులభంగా క్షయకరిస్తుంది? (a) –NO₂ (b) –COOR (c) –COOH (d) –Cl
27. థాలిక్ ఆమ్లాన్ని అమ్మోనియాతో బాగా వేడి చేస్తే వచ్చేది: (a) బెంజామైడ్ (b) థాలిక్ అన్హైడ్రైడ్ (c) బెంజోయిక్ ఆమ్లం (d) థాలిమైడ్
28. ఏ ఆమ్లం HVZ చర్య చెందదు? (a) ప్రొపనోయిక్ ఆమ్లం (b) 2,2-Dimethylpropanoic acid (c) 2-Methylpropanoic acid (d) Butanoic acid
29. ప్రతిపాదన (A): ఇథనోయిక్ ఆమ్లం కంటే క్లోరోఇథనోయిక్ ఆమ్లం బలమైన ఆమ్లం.
కారణం (R): క్లోరిన్ –I ప్రభావం క్లోరోఇథనోయేట్ అయాన్ను స్థిరపరుస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: ఇథనోయిక్ ఆమ్లం కంటే బెంజోయిక్ ఆమ్లం బలమైన ఆమ్లం.
వాక్యం II: ఇథనోయిక్ ఆమ్లం కంటే మిథనోయిక్ ఆమ్లం బలమైన ఆమ్లం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | మూడు Cl పరమాణువులు అత్యధిక –I ప్రభావాన్నిస్తాయి. |
| 2 | b | HCO₃⁻ తో చర్య జరపడానికి కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లమే సరిపడా బలమైనది. |
| 3 | a | ఎర్ర P తో X₂ α-కార్బన్ను హాలోజనీకరిస్తుంది. |
| 4 | c | NaOH + CaO CO₂ ను తొలగిస్తాయి. |
| 5 | b | CH₃ + CO₂ నుంచి CH₃COOH. |
| 6 | d | LiAlH₄ –COOH ను –CH₂OH గా క్షయకరిస్తుంది. |
| 7 | a | పార్శ్వ గొలుసు –COOH గా ఆక్సీకరణం. |
| 8 | c | ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక –COOH meta కు దిశానిర్దేశం చేస్తుంది. |
| 9 | b | రెండు H-బంధాలు చక్రీయ డైమర్ను పట్టి ఉంచుతాయి. |
| 10 | a | వెనిగర్ సుమారు 6–8% ఇథనోయిక్ ఆమ్లం. |
| 11 | c | –I ప్రభావం ఋణవిద్యుదాత్మకతను అనుసరిస్తుంది: F > Cl > Br > I. |
| 12 | a | –COOH కు అతి దగ్గరగా ఉన్న Cl అత్యధిక ప్రభావం చూపుతుంది. |
| 13 | d | HCOOH లో +I సమూహం లేదు. |
| 14 | b | –NO₂ ఆకర్షిస్తుంది, –CH₃ విడుదల చేస్తుంది. |
| 15 | c | 0.10 mol CO₂ = 2.24 L. |
| 16 | a | ఒక కార్బన్ తక్కువ: C₂H₆. |
| 17 | d | –COOH meta కు దిశానిర్దేశం చేస్తుంది. |
| 18 | b | SO₂, HCl వాయువులుగా వెళ్లిపోతాయి. |
| 19 | c | సమాన రూపాలు ఆవేశాన్ని ఋణవిద్యుదాత్మక O పైనే ఉంచుతాయి. |
| 20 | d | X = 2-bromopropanoic acid; Br స్థానంలో OH. |
| 21 | a | 2CH₃COO⁻ నుంచి C₂H₆ + 2CO₂. |
| 22 | b | పార్శ్వ గొలుసుపై బెంజిలిక్ H లేదు. |
| 23 | c | 0.10 mol ఇథేన్ = 2.24 L. |
| 24 | d | C = బెంజాల్డిహైడ్; కానిజారో ఆల్కహాల్ + బెంజోయేట్ను ఇస్తుంది. |
| 25 | b | నిష్క్రియ వలయం; AlCl₃, –COOH తో సంక్లిష్టం ఏర్పరుస్తుంది. |
| 26 | c | B₂H₆ –COOH ను ఎంపికగా క్షయకరిస్తుంది. |
| 27 | d | బాగా వేడి చేస్తే చక్రీయ ఇమైడ్ ఏర్పడుతుంది. |
| 28 | b | (CH₃)₃CCOOH లో α-H లేదు. |
| 29 | a | స్థిరపడిన అయాన్ ఎక్కువ ఆమ్లత్వాన్ని వివరిస్తుంది. |
| 30 | a | pKa 4.19, 3.75 రెండూ 4.76 కంటే తక్కువ. |
అధ్యాయం 8 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
–COOH: –OH ఒంటరి జంట C=O లోకి విస్తరిస్తుంది, కాబట్టి కార్బాక్సిల్ కార్బన్ కార్బొనైల్ కార్బన్ కంటే తక్కువ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం. ఆక్సిమ్ లేదా బైసల్ఫైట్ చర్యలు ఉండవు.
బలమైన H-బంధం: సమాన ద్రవ్యరాశి గల ఆల్కహాల్ల కంటే ఆమ్లాల బాష్పీభవన స్థానాలు ఎక్కువ; బాష్పంలో, ధ్రువరహిత ద్రావణులలో డైమర్లుగా ఉంటాయి.
తయారీ: 1° ఆల్కహాల్లు, ఆల్డిహైడ్ల ఆక్సీకరణం; ఆల్కైల్బెంజీన్లు + క్షార KMnO₄ → బెంజోయిక్ ఆమ్లం (బెంజిలిక్ H అవసరం); నైట్రైల్లు, అమైడ్లు, ఎసైల్ హాలైడ్లు, అన్హైడ్రైడ్లు, ఎస్టర్ల జలవిశ్లేషణం; RMgX + CO₂ (డ్రై ఐస్), తర్వాత H₃O⁺.
ఆమ్లత్వం: కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు > ఫినాల్లు > నీరు > ఆల్కహాల్లు. అవి NaHCO₃ నుంచి CO₂ ను విడుదల చేస్తాయి.
కార్బాక్సిలేట్ అయాన్లో రెండు C–O బంధాలు సమానం; ఆవేశం రెండు O పరమాణువుల మధ్య సమానంగా పంచబడుతుంది.
ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహాలు ఆమ్లత్వాన్ని పెంచుతాయి: ఎక్కువ హాలోజన్లు, ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక హాలోజన్ (F > Cl > Br > I), –COOH కు దగ్గర = బలమైనది.
ఎలక్ట్రాన్ దాత ఆల్కైల్ సమూహాలు ఆమ్లత్వాన్ని తగ్గిస్తాయి: HCOOH > CH₃COOH > CH₃CH₂COOH. బెంజోయిక్ ఆమ్లం (4.19) ఇథనోయిక్ ఆమ్లం (4.76) కంటే బలమైనది.
RCOOH + PCl₅, PCl₃ లేదా SOCl₂ → RCOCl. RCOOH + R'OH (H⁺) ⇌ ఎస్టర్. వేడి చేసిన అమ్మోనియం లవణం → అమైడ్. P₂O₅ లేదా బాగా వేడి → అన్హైడ్రైడ్.
LiAlH₄ లేదా B₂H₆ RCOOH → RCH₂OH గా క్షయకరిస్తాయి. NaBH₄ చేయదు.
డీకార్బాక్సిలేషన్: RCOONa + సోడా లైమ్ (NaOH + CaO), వేడి → R–H (ఒక కార్బన్ తక్కువ). కోల్బే విద్యుత్ విశ్లేషణ: ఆనోడ్ వద్ద 2RCOO⁻ → R–R + 2CO₂.
HVZ: RCH₂COOH + X₂, ఎర్ర P → RCHXCOOH (α-హాలో ఆమ్లం).
వలయంపై –COOH నిష్క్రియకారకం, meta-దిశానిర్దేశకం; బెంజోయిక్ ఆమ్లం ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ చర్యలు చెందదు.
ఉపయోగాలు: HCOOH (రబ్బరు, వస్త్రాలు), వెనిగర్ (6–8% CH₃COOH), సోడియం బెంజోయేట్ (ఆహార నిలవకారి).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| ఆమ్లం | pKa |
|---|---|
| CF₃COOH | 0.23 |
| CCl₃COOH | 0.64 |
| CHCl₂COOH | 1.26 |
| FCH₂COOH | 2.66 |
| ClCH₂COOH | 2.86 |
| BrCH₂COOH | 2.90 |
| HCOOH | 3.75 |
| C₆H₅COOH | 4.19 |
| CH₃COOH | 4.76 |
| CH₃CH₂COOH | 4.88 |
| చర్య | కారకం | CH₃COOH (లేదా దాని లవణం) నుంచి ఉత్పన్నం |
|---|---|---|
| ఆమ్ల క్లోరైడ్ | SOCl₂ లేదా PCl₅ | CH₃COCl |
| క్షయకరణం | LiAlH₄, తర్వాత H₂O | CH₃CH₂OH |
| HVZ | Cl₂, ఎర్ర P | ClCH₂COOH |
| డీకార్బాక్సిలేషన్ | CH₃COONa + సోడా లైమ్ | CH₄ |
| కోల్బే విద్యుత్ విశ్లేషణ | CH₃COONa (aq), విద్యుత్ విశ్లేషణ | C₂H₆ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Red Phosphorus Points to Alpha": HVZ లో ఎర్ర భాస్వరం హాలోజన్ను α-కార్బన్పైకి పంపుతుంది.
"సోడా లైమ్ ఒక కార్బన్ కత్తిరిస్తుంది" (Soda lime Snips one carbon): డీకార్బాక్సిలేషన్ గొలుసును ఒకటి తగ్గిస్తుంది; "కోల్బే రెండు R లను అలుస్తుంది" (Kolbe Knits two R's): గొలుసును రెట్టింపు చేస్తుంది.
"LiAlH₄ Likes acids; NaBH₄ says No": బలమైన హైడ్రైడ్ మాత్రమే –COOH ను క్షయకరిస్తుంది.
"Fluorine First, Far is Feeble": F ఆమ్లత్వాన్ని అతిగా పెంచుతుంది; –COOH కు దూరంగా ఉన్న హాలోజన్ దాదాపు సహాయం చేయదు.
"ఏ బెంజిలిక్ H ఉన్నా, ఏ గొలుసు పొడవైనా, ఒకే బెంజోయిక్ ఆమ్లం": క్షార KMnO₄ అలాంటి ప్రతి పార్శ్వ గొలుసును –COOH గా తగ్గిస్తుంది.
భావనల అనుసంధానం
pKa, Ka, ఆమ్ల బలం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతాస్థితితో ముడిపడి ఉన్నాయి.
ఆమ్లత్వ క్రమాన్ని నిర్ణయించే ప్రేరిత, సంస్పందన ప్రభావాలు — రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం: కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాల నుంచి.
అమైడ్లు, నైట్రైల్ జలవిశ్లేషణం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలకు దారి తీస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (ఆమ్లం) ను జాబితా II (pKa) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CF₃COOH
B. ClCH₂COOH
C. C₆H₅COOH
D. CH₃COOH
జాబితా II:
(i) 4.76
(ii) 0.23
(iii) 4.19
(iv) 2.86
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
32. జాబితా I (చర్య) ను జాబితా II (ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CH₃COONa + సోడా లైమ్, వేడి
B. CH₃COOH + Cl₂, ఎర్ర P
C. CH₃COOH + LiAlH₄, తర్వాత H₂O
D. CH₃COOH + SOCl₂
జాబితా II:
(i) ఇథనోయిల్ క్లోరైడ్
(ii) మీథేన్
(iii) ఇథనాల్
(iv) క్లోరోఇథనోయిక్ ఆమ్లం
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
33. జాబితా I (ప్రారంభ సమ్మేళనం) ను జాబితా II (బెంజోయిక్ ఆమ్లం పొందే విధానం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. టోలుయీన్
B. బెంజోనైట్రైల్
C. ఫెనైల్మెగ్నీషియం బ్రోమైడ్
D. బెంజాయిల్ క్లోరైడ్
జాబితా II:
(i) క్షార KMnO₄, వేడి, తర్వాత ఆమ్లం
(ii) –CN సమూహం ఆమ్ల జలవిశ్లేషణం
(iii) డ్రై ఐస్ (CO₂), తర్వాత ఆమ్లం
(iv) నీటితో సాధారణ జలవిశ్లేషణం
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
34. జాబితా I (చర్య పేరు) ను జాబితా II (వివరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. హెల్–వోల్హార్డ్–జెలిన్స్కీ చర్య
B. కోల్బే విద్యుత్ విశ్లేషణ
C. సోడా లైమ్తో డీకార్బాక్సిలేషన్
D. ఎస్టరీకరణం
జాబితా II:
(i) ఒక కార్బన్ తక్కువ గల ఆల్కేన్ను ఇస్తుంది
(ii) ఎస్టర్, నీటిని ఇస్తుంది
(iii) α-హైడ్రోజన్ హాలోజన్తో ప్రతిక్షేపించబడుతుంది
(iv) ఆనోడ్ వద్ద రెండు ఆల్కైల్ సమూహాలు కలిసిన ఆల్కేన్ ఏర్పడుతుంది
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సమాన మోలార్ ద్రవ్యరాశి గల ఆల్కహాల్ల కంటే కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల బాష్పీభవన స్థానాలు ఎక్కువ.
B. బాష్ప దశలో కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు H-బంధిత డైమర్లుగా ఉంటాయి.
C. బెంజోయిక్ ఆమ్లం ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఆల్కైలేషన్ సులభంగా చెందుతుంది.
D. NaBH₄ కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలను ఆల్కహాల్లుగా క్షయకరిస్తుంది.
E. కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు NaHCO₃ నుంచి CO₂ ను విడుదల చేస్తాయి.
(a) మూడు (b) రెండు (c) నాలుగు (d) ఐదు
36. ఆమ్ల బలం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. CH₃COOH కంటే ClCH₂COOH బలమైనది.
B. CH₃COOH కంటే HCOOH బలమైనది.
C. ClCH₂COOH కంటే FCH₂COOH బలహీనమైనది.
D. ClCH₂COOH కంటే Cl₂CHCOOH బలమైనది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే
37. కార్బాక్సిలేట్ అయాన్ గురించి సరైన వాక్యాలను ఎంచుకోండి.
A. దాని రెండు C–O బంధాల పొడవు సమానం.
B. ఋణావేశం రెండు ఆక్సిజన్ పరమాణువుల మధ్య సమానంగా పంచబడుతుంది.
C. ఇది ఫినాక్సైడ్ అయాన్ కంటే తక్కువ స్థిరమైనది.
D. సంస్పందనం ఋణావేశాన్ని కార్బన్ పరమాణువుపై ఉంచుతుంది.
(a) A మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) B, D మాత్రమే
38. క్షార KMnO₄ తో వేడి చేసి, తర్వాత ఆమ్లీకరిస్తే వీటిలో ఎన్ని బెంజోయిక్ ఆమ్లాన్ని ఇస్తాయి?
టోలుయీన్
ఇథైల్బెంజీన్
ఐసోప్రొపైల్బెంజీన్
tert-బ్యూటైల్బెంజీన్
ప్రొపైల్బెంజీన్
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు
39. ఈ సమాచారాన్ని పరిశీలించండి.
| ఆమ్లం | pKa |
|---|---|
| CH₃CH₂COOH | 4.88 |
| CH₃COOH | 4.76 |
| ClCH₂CH₂COOH | 4.0 |
| ClCH₂COOH | 2.86 |
చివరి రెండు వరుసలను కలిపి చూస్తే ఏ నిర్ధారణ వస్తుంది? (a) ఆల్కైల్ సమూహాలు ఆమ్లత్వాన్ని పెంచుతాయి (b) క్లోరిన్ ఆమ్లత్వాన్ని తగ్గిస్తుంది (c) –COOH నుంచి Cl దూరం ప్రభావం చూపదు (d) –COOH నుంచి దూరం పెరిగేకొద్దీ ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహం ప్రభావం తగ్గుతుంది
40. ఒక బార్ చార్ట్ pKa విలువలను చూపిస్తుంది: CH₃COOH 4.76, ClCH₂COOH 2.86, Cl₂CHCOOH 1.26, Cl₃CCOOH 0.64. చార్ట్కు సరిపోయే వాక్యం ఏది? (a) ప్రతి అదనపు Cl pKa ను తగ్గిస్తుంది, కాబట్టి Cl పరమాణువుల సంఖ్యతో ఆమ్ల బలం పెరుగుతుంది (b) Cl పరమాణువులు చేరినకొద్దీ Ka తగ్గుతుంది (c) చూపినవాటిలో Cl₃CCOOH అతి బలహీన ఆమ్లం (d) Cl పరమాణువుల సంఖ్యతో pKa పెరుగుతుంది
41. 8.2 g సోడియం ఇథనోయేట్ (M = 82 g/mol) ను అధిక సోడా లైమ్తో వేడి చేశారు. STP వద్ద మీథేన్ ఘనపరిమాణం: (a) 1.12 L (b) 4.48 L (c) 2.24 L (d) 22.4 L
Q42–43 కు పేరా: సమ్మేళనం X (C₇H₆O₂) NaHCO₃ ద్రావణంలో వేగంగా బుడగలు వస్తూ కరుగుతుంది. ప్రయోగశాలలో టోలుయీన్ను క్షార KMnO₄ తో వేడి చేసి ఆమ్లీకరించి X ను తయారు చేస్తారు. X నైట్రేషన్ ఒక ప్రధాన ఉత్పన్నం Y ని ఇస్తుంది.
42. X: (a) Phenyl methanoate (b) బెంజోయిక్ ఆమ్లం (c) 2-Hydroxybenzaldehyde (d) 4-Hydroxybenzaldehyde
43. Y: (a) 2-Nitrobenzoic acid (b) 4-Nitrobenzoic acid (c) 2,4-Dinitrobenzoic acid (d) 3-Nitrobenzoic acid
44. ఆమ్ల బలం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: (I) CH₃COOH (II) FCH₂COOH (III) ClCH₂COOH (IV) C₆H₅COOH (V) HCOOH. (a) II > III > V > IV > I (b) III > II > V > IV > I (c) II > III > IV > V > I (d) V > II > III > IV > I
45. CH₃CH₂MgBr ను డ్రై ఐస్పై పోసి, ఆమ్లీకరిస్తే X వస్తుంది. X ను Cl₂, ఎర్ర భాస్వరంతో వేడి చేస్తే Y వస్తుంది. Y: (a) 3-Chloropropanoic acid (b) Chloroethanoic acid (c) 2-Chloropropanoic acid (d) 2-Chlorobutanoic acid
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | CF₃COOH 0.23, ClCH₂COOH 2.86, బెంజోయిక్ 4.19, ఇథనోయిక్ 4.76 |
| 32 | b | సోడా లైమ్ → CH₄; HVZ → ClCH₂COOH; LiAlH₄ → ఇథనాల్; SOCl₂ → CH₃COCl |
| 33 | a | పార్శ్వ గొలుసు ఆక్సీకరణం, నైట్రైల్ జలవిశ్లేషణం, Grignard + CO₂, ఎసైల్ క్లోరైడ్ జలవిశ్లేషణం |
| 34 | c | HVZ = α-హాలోజనీకరణం; కోల్బే = ఆనోడ్ వద్ద R–R; సోడా లైమ్ = ఒక C కోల్పోతుంది; ఎస్టరీకరణం = ఎస్టర్ + నీరు |
| 35 | a | A, B, E సరైనవి; –COOH వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది (C తప్పు); NaBH₄ ఆమ్లాలను క్షయకరించదు (D తప్పు) |
| 36 | d | Cl కంటే F ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకం, కాబట్టి FCH₂COOH (2.66) బలమైనది: C తప్పు |
| 37 | b | కార్బాక్సిలేట్ ఫినాక్సైడ్ కంటే ఎక్కువ స్థిరమైనది; ఆవేశం O పై ఉంటుంది, C పై కాదు |
| 38 | c | tert-బ్యూటైల్బెంజీన్ తప్ప అన్నీ; దానికి బెంజిలిక్ H లేదు |
| 39 | d | Cl ను C2 నుంచి C3 కి జరిపితే pKa 2.86 నుంచి 4.0 కు పెరుగుతుంది: –I ప్రభావం దూరంతో తగ్గుతుంది |
| 40 | a | Cl పరమాణువులు పెరిగేకొద్దీ pKa 4.76 → 0.64 కు తగ్గుతుంది, కాబట్టి ఆమ్లత్వం పెరుగుతుంది |
| 41 | c | 0.1 mol లవణం → 0.1 mol CH₄ × 22.4 L = 2.24 L |
| 42 | b | NaHCO₃ తో బుడగలు = కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం; టోలుయీన్ ఆక్సీకరణం బెంజోయిక్ ఆమ్లాన్నిస్తుంది |
| 43 | d | –COOH meta-దిశానిర్దేశకం |
| 44 | a | pKa: 2.66 < 2.86 < 3.75 < 4.19 < 4.76 |
| 45 | c | X = CH₃CH₂COOH; HVZ Cl ను α-కార్బన్పై ఉంచుతుంది: CH₃CHClCOOH |