Chapter 3 of 12 · 32 min read

అధ్యాయం 1: ఆల్కహాల్‌లు: వర్గీకరణ, నామకరణం, తయారీ మరియు ధర్మాలు (Alcohols: Classification, Nomenclature, Preparation and Properties)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఒక ఆల్కహాల్‌ను 1°, 2° లేదా 3° గా, అలాగే అలిలిక్, బెంజిలిక్ లేదా వినైలిక్ గా ఎలా వర్గీకరించాలి.

  • IUPAC నియమాల ప్రకారం ఆల్కహాల్‌లకు పేర్లు పెట్టడం, వాటి సాదృశ్యకాలను లెక్కించడం.

  • ఆల్కహాల్‌ల తయారీకి ప్రధాన పద్ధతులు: ఆల్కీన్‌లు, కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలు, Grignard కారకాల నుంచి.

  • ఇథనాల్, మిథనాల్‌లను పెద్ద ఎత్తున ఎలా తయారు చేస్తారు.

  • ఆల్కహాల్‌లకు బాష్పీభవన స్థానం ఎందుకు ఎక్కువ, అవి నీటిలో ఎందుకు కరుగుతాయి, బలహీన ఆమ్లాలుగా ఎందుకు ప్రవర్తిస్తాయి.

1.1 ఒక సమ్మేళనాన్ని ఆల్కహాల్‌గా చేసేది ఏమిటి?

ఆల్కహాల్ (Alcohol) లో –OH సమూహం ఒక sp³ కార్బన్‌కు కలిసి ఉంటుంది. –OH బెంజీన్ వలయంలోని కార్బన్‌పై ఉంటే, ఆ సమ్మేళనం ఆల్కహాల్ కాదు, ఫినాల్ (Phenol). ఈ ఒక్క తేడా వల్ల రసాయన ధర్మాలు చాలా మారిపోతాయి — అధ్యాయం 3 లో చూస్తాం.

మొదట, –OH సమూహాల సంఖ్య ఆధారంగా ఆల్కహాల్‌లను వర్గీకరిస్తారు:

  • ఏకహైడ్రిక్ (Monohydric): ఒక –OH, ఉదాహరణకు CH₃CH₂OH (ఇథనాల్).

  • ద్విహైడ్రిక్ (Dihydric): రెండు –OH, ఉదాహరణకు HOCH₂CH₂OH (ethane-1,2-diol, ఇథిలీన్ గ్లైకాల్).

  • త్రిహైడ్రిక్ (Trihydric): మూడు –OH, ఉదాహరణకు HOCH₂CH(OH)CH₂OH (propane-1,2,3-triol, గ్లిసరాల్).

తర్వాత ఏకహైడ్రిక్ ఆల్కహాల్‌లను –OH ఉన్న కార్బన్ ఆధారంగా వర్గీకరిస్తారు. ఆ కార్బన్‌కు ఇంకా ఎన్ని కార్బన్‌లు కలిసాయో లెక్కించండి.

రకం–OH ఉన్న కార్బన్ దేనికి కలిసి ఉంటుందిఉదాహరణ
ప్రాథమిక (1°)ఒక కార్బన్‌కు (మిథనాల్‌లో అసలు లేదు)CH₃CH₂CH₂OH, propan-1-ol
ద్వితీయ (2°)రెండు కార్బన్‌లకుCH₃CH(OH)CH₃, propan-2-ol
తృతీయ (3°)మూడు కార్బన్‌లకు(CH₃)₃COH, 2-methylpropan-2-ol
అలిలిక్ (Allylic)C=C పక్కన ఉన్న sp³ కార్బన్CH₂=CHCH₂OH, prop-2-en-1-ol
బెంజిలిక్ (Benzylic)బెంజీన్ వలయం పక్కన ఉన్న sp³ కార్బన్C₆H₅CH₂OH, phenylmethanol
వినైలిక్ (Vinylic)–OH నేరుగా C=C కార్బన్‌పైనే ఉంటుందిCH₂=CHOH (అస్థిరం, ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) గా మారుతుంది)

అలిలిక్, బెంజిలిక్ ఆల్కహాల్‌లు కూడా 1°, 2° లేదా 3° కావచ్చు. ఉదాహరణకు, C₆H₅CH(OH)CH₃ ఒక ద్వితీయ బెంజిలిక్ ఆల్కహాల్.

1.2 ఆల్కహాల్‌లకు పేర్లు పెట్టడం

IUPAC నామకరణం (Nomenclature) లో మాతృ ఆల్కేన్ పేరు చివరి "e" స్థానంలో "ol" వస్తుంది. ఈ దశలను పాటించండి:

  1. –OH ఉన్న కార్బన్‌ను కలిగి ఉన్న అతి పొడవైన గొలుసును ఎంచుకోండి.

  2. –OH కార్బన్‌కు అతి తక్కువ సంఖ్య వచ్చేలా గొలుసుకు సంఖ్యలు ఇవ్వండి — దాని వల్ల ప్రతిక్షేపకానికి ఎక్కువ సంఖ్య వచ్చినా సరే.

  3. ముందు ప్రతిక్షేపకాల స్థానాలు, పేర్లు రాయండి; తర్వాత "ol" కు ముందు –OH స్థానం రాయండి.

  4. రెండు లేదా మూడు –OH సమూహాలు ఉంటే "e" ను అలాగే ఉంచండి: ethane-1,2-diol, propane-1,2,3-triol.

సంక్షిప్త సూత్రంసాధారణ నామంIUPAC నామం
CH₃OHmethyl alcohol, వుడ్ స్పిరిట్ (wood spirit)methanol
CH₃CH(OH)CH₃isopropyl alcoholpropan-2-ol
(CH₃)₂CHCH₂OHisobutyl alcohol2-methylpropan-1-ol
CH₃CH(OH)CH₂CH₃sec-butyl alcoholbutan-2-ol
(CH₃)₃COHtert-butyl alcohol2-methylpropan-2-ol
CH₂=CHCH₂OHallyl alcoholprop-2-en-1-ol
C₆H₅CH₂OHbenzyl alcoholphenylmethanol
–OH ఉన్న సైక్లోహెక్సేన్ వలయంcyclohexyl alcoholcyclohexanol

C=C ఉన్నప్పుడు కూడా గొలుసుకు సంఖ్యలు ఇచ్చేటప్పుడు –OH కే మొదటి ప్రాధాన్యం. కాబట్టి CH₂=CHCH(OH)CH₃ పేరు but-3-en-2-ol, but-1-en-3-ol కాదు.

ఆల్కహాల్‌లు గొలుసు సాదృశ్యం (chain isomerism), స్థాన సాదృశ్యం (position isomerism) చూపిస్తాయి. ఇవి ఈథర్‌లకు ప్రమేయ సమూహ సాదృశ్యకాలు (functional isomers) కూడా. C₄H₁₀O కు నాలుగు ఆల్కహాల్‌లు, మూడు ఈథర్‌లు ఉంటాయి.

1.3 C–O–H సమూహం నిర్మాణం

ఆల్కహాల్‌లోని ఆక్సిజన్ sp³ సంకరీకరణం (Hybridisation) చెంది ఉంటుంది. దాని రెండు sp³ ఆర్బిటాల్స్‌లో ఒంటరి జంటలు (lone pairs) ఉంటాయి. మిగిలిన రెండు C–O, O–H బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి.

మిథనాల్‌లో C–O–H కోణం సుమారు 108.9°. ఇది చతుర్ముఖ కోణం 109.5° కంటే కొంచెం తక్కువ, ఎందుకంటే రెండు ఒంటరి జంటలు బంధాలను దగ్గరకు నెట్టుతాయి. ఆక్సిజన్ కార్బన్, హైడ్రోజన్ రెండింటికంటే ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకత (electronegativity) కలిగి ఉండటం వల్ల C–O, O–H బంధాలు ధ్రువణత కలవి.

1.4 ఆల్కీన్‌ల నుంచి ఆల్కహాల్‌ల తయారీ

ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత జలయోజనం (Acid-catalysed hydration). సజల H₂SO₄ సమక్షంలో ఆల్కీన్ నీటిని సంకలనం చెందిస్తుంది. ఈ సంకలనం మార్కోవ్నికోవ్ నియమాన్ని (Markovnikov's rule) పాటిస్తుంది: ఇప్పటికే ఎక్కువ H పరమాణువులు ఉన్న కార్బన్‌కే H చేరుతుంది.

CH3CH=CH2+H2O→H+CH3CH(OH)CH3\mathrm{CH_3CH{=}CH_2 + H_2O \xrightarrow{H^+} CH_3CH(OH)CH_3}

చర్యా విధానం (Mechanism) లో మూడు దశలు ఉంటాయి:

  1. ఆల్కీన్ H₃O⁺ నుంచి H⁺ ను తీసుకుని, ఎక్కువ స్థిరమైన కార్బోకాటయాన్ (Carbocation) ను ఏర్పరుస్తుంది.

  2. నీరు కార్బోకాటయాన్‌పై దాడి చేసి, ప్రోటానీకరించిన ఆల్కహాల్‌ను ఏర్పరుస్తుంది.

  3. ప్రోటానీకరించిన ఆల్కహాల్ H⁺ ను నీటికి వదులుతుంది. ఆమ్లం తిరిగి వస్తుంది.

కార్బోకాటయాన్ ఏర్పడుతుంది కాబట్టి, అది 1,2-హైడ్రైడ్ లేదా 1,2-మిథైల్ స్థానాంతరం (shift) ద్వారా ఇంకా స్థిరమైన కార్బోకాటయాన్‌గా పునర్వ్యవస్థీకరణ (rearrangement) చెందవచ్చు. ఇది NEET లో తరచూ వచ్చే ఉచ్చు.

హైడ్రోబోరేషన్–ఆక్సీకరణం (Hydroboration–oxidation). ఆల్కీన్ డైబోరేన్‌తో (B₂H₆, THF లో BH₃ గా వాడతారు) చర్య జరుపుతుంది. ఎక్కువ H పరమాణువులు ఉన్న కార్బన్‌కు బోరాన్ చేరుతుంది. తర్వాత ట్రైఆల్కైల్‌బోరేన్‌ను జల NaOH లో H₂O₂ తో ఆక్సీకరిస్తారు. మొత్తంగా ఫలితం — నీటి యొక్క మార్కోవ్నికోవ్-వ్యతిరేక (anti-Markovnikov) సంకలనం, పునర్వ్యవస్థీకరణ లేకుండా.

3CH3CH=CH2→BH3(CH3CH2CH2)3B→H2O2, OH−3CH3CH2CH2OH\mathrm{3CH_3CH{=}CH_2 \xrightarrow{BH_3} (CH_3CH_2CH_2)_3B \xrightarrow{H_2O_2,\ OH^-} 3CH_3CH_2CH_2OH}
పద్ధతిదిశపునర్వ్యవస్థీకరణ సాధ్యమా?ప్రొపీన్ ఇచ్చేది
సజల H₂SO₄ / H₂Oమార్కోవ్నికోవ్అవునుpropan-2-ol
B₂H₆, తర్వాత H₂O₂/OH⁻మార్కోవ్నికోవ్-వ్యతిరేకకాదుpropan-1-ol

1.5 కార్బొనైల్ సమ్మేళనాల నుంచి ఆల్కహాల్‌ల తయారీ

ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌ల క్షయకరణం (Reduction). C=O అంతటా హైడ్రోజన్ సంకలనం చెందుతుంది. ఆల్డిహైడ్‌లు 1° ఆల్కహాల్‌లను, కీటోన్‌లు 2° ఆల్కహాల్‌లను ఇస్తాయి. కారకాలు: Pt, Pd లేదా Ni తో H₂, లేదా హైడ్రైడ్ కారకాలు NaBH₄, LiAlH₄.

RCHO→H2, PdRCH2OHRCOR′→NaBH4RCH(OH)R′\mathrm{RCHO \xrightarrow{H_2,\ Pd} RCH_2OH \qquad RCOR' \xrightarrow{NaBH_4} RCH(OH)R'}

కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు, ఎస్టర్‌ల క్షయకరణం. ఆమ్లాలను 1° ఆల్కహాల్‌లుగా క్షయకరించేంత బలం LiAlH₄ కు ఉంది. NaBH₄ సాధారణంగా ఆమ్లాలను గానీ, ఎస్టర్‌లను గానీ క్షయకరించదు. LiAlH₄ ఖరీదైనది కాబట్టి, పరిశ్రమలు ముందు ఆమ్లాన్ని ఎస్టర్‌గా మార్చి, తర్వాత ఆ ఎస్టర్‌ను H₂, ఉత్ప్రేరకం సహాయంతో క్షయకరిస్తాయి.

RCOOH→(i) LiAlH4 (ii) H2ORCH2OH\mathrm{RCOOH \xrightarrow{(i)\ LiAlH_4\ (ii)\ H_2O} RCH_2OH}

1.6 Grignard కారకాల నుంచి ఆల్కహాల్‌ల తయారీ

Grignard కారకం RMgX లో కార్బన్–మెగ్నీషియం బంధం ఉంటుంది. ఆ కార్బన్‌పై పాక్షిక ఋణావేశం ఉంటుంది, అది కేంద్రక ప్రియం (Nucleophile) గా పనిచేస్తుంది. అది కార్బొనైల్ కార్బన్‌కు సంకలనం చెందుతుంది. ఏర్పడిన సంకలన ఉత్పన్నాన్ని (adduct) సజల ఆమ్లంతో జలవిశ్లేషణం చేస్తే ఆల్కహాల్ వస్తుంది.

>C=O+RMgX→>C(R)OMgX→H3O+>C(R)OH+Mg(OH)X\mathrm{{>}C{=}O + RMgX \rightarrow {>}C(R)OMgX \xrightarrow{H_3O^+} {>}C(R)OH + Mg(OH)X}

ఏర్పడే ఆల్కహాల్ తరగతి వాడిన కార్బొనైల్ సమ్మేళనం మీద మాత్రమే ఆధారపడి ఉంటుంది:

కార్బొనైల్ సమ్మేళనంఏర్పడే ఆల్కహాల్ఉదాహరణ
ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal), HCHO1° ఆల్కహాల్HCHO + CH₃MgBr → CH₃CH₂OH
ఇతర ఆల్డిహైడ్, R′CHO2° ఆల్కహాల్CH₃CHO + CH₃MgBr → CH₃CH(OH)CH₃
కీటోన్, R′COR″3° ఆల్కహాల్CH₃COCH₃ + CH₃MgBr → (CH₃)₃COH
ఎస్టర్, R′COOR″ (2 mol RMgX)రెండు ఒకే R సమూహాలు ఉన్న 3° ఆల్కహాల్CH₃COOC₂H₅ + 2CH₃MgBr → (CH₃)₃COH
ఇథిలీన్ ఆక్సైడ్R కంటే రెండు కార్బన్‌లు పొడవైన 1° ఆల్కహాల్CH₃MgBr → CH₃CH₂CH₂OH

Grignard చర్యలన్నీ పొడి ఈథర్‌లోనే జరుగుతాయి. కొంచెం నీరు, ఆల్కహాల్ లేదా ఆమ్లం ఉన్నా కారకం నశించి ఆల్కేన్ ఏర్పడుతుంది: CH₃MgBr + H₂O → CH₄ + Mg(OH)Br.

Grignard మార్గాన్ని ప్లాన్ చేయడానికి ఆల్కహాల్ కార్బన్‌ను చూడండి. దాని నుంచి ఏదైనా ఒక R సమూహాన్ని తీసివేయండి. ఆ R, RMgX నుంచి వస్తుంది; C=O తో మిగిలిన భాగమే కార్బొనైల్ సమ్మేళనం.

1.7 వాణిజ్య పద్ధతులు

మిథనాల్. పూర్వం మిథనాల్‌ను కలప విఘటన స్వేదనం (destructive distillation) ద్వారా తయారు చేసేవారు — అందుకే దీనికి "వుడ్ స్పిరిట్" అని పేరు. నేడు దీన్ని వాటర్ గ్యాస్ నుంచి తయారు చేస్తారు:

CO+2H2→200–300 atm, 573–673 KZnO–Cr2O3CH3OH\mathrm{CO + 2H_2 \xrightarrow[200\text{–}300\ atm,\ 573\text{–}673\ K]{ZnO\text{–}Cr_2O_3} CH_3OH}

ఇథనాల్. చక్కెరల కిణ్వనం (Fermentation) ద్వారా ఇథనాల్ తయారవుతుంది, ఉదాహరణకు మొలాసస్ నుంచి (చక్కెర కర్మాగారాల్లో మిగిలే పాకం). ఇన్వర్టేజ్ (invertase) అనే ఎంజైమ్ సుక్రోజ్‌ను గ్లూకోజ్, ఫ్రక్టోజ్‌లుగా విడగొడుతుంది. తర్వాత ఈస్ట్ నుంచి వచ్చే జైమేజ్ (zymase) ఈ చక్కెరలను ఇథనాల్, CO₂ గా మారుస్తుంది.

C12H22O11+H2O→invertaseC6H12O6 (glucose)+C6H12O6 (fructose)\mathrm{C_{12}H_{22}O_{11} + H_2O \xrightarrow{invertase} C_6H_{12}O_6\ (glucose) + C_6H_{12}O_6\ (fructose)}
C6H12O6→zymase2C2H5OH+2CO2\mathrm{C_6H_{12}O_6 \xrightarrow{zymase} 2C_2H_5OH + 2CO_2}

కిణ్వన సమయంలో గాలి లోపలికి రాకుండా చూస్తారు. ఆక్సిజన్ లోపలికి వస్తే ఇథనాల్ ఇథనోయిక్ ఆమ్లం (ethanoic acid) గా ఆక్సీకరణం చెంది, ద్రవం పుల్లగా మారుతుంది. కిణ్వనం చెందుతున్న ఇడ్లీ పిండి పొంగడానికి కారణం ఈ CO₂ బుడగలే.

1.8 భౌతిక ధర్మాలు

బాష్పీభవన స్థానం (Boiling point). సమాన ద్రవ్యరాశి ఉన్న ఆల్కేన్‌లు, ఈథర్‌లు, హాలోఆల్కేన్‌ల కంటే ఆల్కహాల్‌లు చాలా ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతాయి. కారణం –OH సమూహాల మధ్య అంతర్అణుక హైడ్రోజన్ బంధం (intermolecular hydrogen bonding). ఈ బంధాలను తెంచడానికి అదనపు శక్తి కావాలి.

సమ్మేళనంమోలార్ ద్రవ్యరాశి (g/mol)బాష్పీభవన స్థానం (K)
ఇథనాల్, C₂H₅OH46351
మిథాక్సీమీథేన్, CH₃OCH₃46248
ప్రొపేన్, C₃H₈44231

దీని నుంచి రెండు ధోరణులు వస్తాయి:

  • కార్బన్ పరమాణువుల సంఖ్య పెరిగేకొద్దీ బాష్పీభవన స్థానం పెరుగుతుంది (ఎక్కువ వాన్ డర్ వాల్స్ ఆకర్షణ).

  • సాదృశ్య ఆల్కహాల్‌లలో శాఖలు (branching) పెరిగేకొద్దీ బాష్పీభవన స్థానం తగ్గుతుంది (ఉపరితల వైశాల్యం తక్కువ). కాబట్టి butan-1-ol > butan-2-ol > 2-methylpropan-2-ol.

ద్రావణీయత (Solubility). ఆల్కహాల్‌లు నీటితో హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తాయి. మిథనాల్, ఇథనాల్, ప్రొపనాల్‌లు నీటితో ఏ నిష్పత్తిలోనైనా కలుస్తాయి. హైడ్రోకార్బన్ భాగం పెరిగేకొద్దీ ద్రావణీయత తగ్గుతుంది, ఎందుకంటే ధ్రువరహిత గొలుసు నీటితో బంధం ఏర్పరచదు.

1.9 బలహీన ఆమ్లాలుగా, బలహీన క్షారాలుగా ఆల్కహాల్‌లు

O–H బంధం ధ్రువణత కలది, కాబట్టి ఆల్కహాల్ చాలా బలమైన క్షారానికి H⁺ ను ఇవ్వగలదు. సోడియం లోహంతో అది ఆల్కాక్సైడ్, హైడ్రోజన్ వాయువును ఇస్తుంది:

2C2H5OH+2Na→2C2H5O−Na++H2\mathrm{2C_2H_5OH + 2Na \rightarrow 2C_2H_5O^-Na^+ + H_2}

ఆల్కహాల్‌లు నీటి కంటే బలహీన ఆమ్లాలు. ఇథనాల్ pKa సుమారు 15.9; నీటిది సుమారు 15.7. కాబట్టి ఆల్కాక్సైడ్ అయాన్ OH⁻ కంటే బలమైన క్షారం; నీరు దాన్ని తిరిగి ఆల్కహాల్‌గా మారుస్తుంది: RO⁻ + H₂O → ROH + OH⁻.

ఆల్కైల్ సమూహాలు ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను ఆక్సిజన్ వైపు నెడతాయి (+I ప్రేరేపిత ప్రభావం, Inductive effect). దీనివల్ల O–H బంధం ధ్రువణత తగ్గి, ఆల్కాక్సైడ్ అయాన్ అస్థిరమవుతుంది. కాబట్టి ఆల్కైల్ సమూహాలు పెరిగేకొద్దీ ఆమ్లత్వం తగ్గుతుంది:

CH3OH>1∘ alcohol>2∘ alcohol>3∘ alcohol\mathrm{CH_3OH > 1^\circ\ alcohol > 2^\circ\ alcohol > 3^\circ\ alcohol}

ఆక్సిజన్‌పై ఉన్న ఒంటరి జంటల వల్ల ఆల్కహాల్‌లు బలహీన క్షారాలుగా కూడా పనిచేస్తాయి. బలమైన ఆమ్లం వాటిని ప్రోటానీకరించి ROH₂⁺ ని ఇస్తుంది. అధ్యాయం 2 లోని నిర్జలీకరణానికి, అనేక ప్రతిక్షేపణ చర్యలకు ఇదే మొదటి దశ.

1.10 ఉపయోగాలు

ఆల్కహాల్ప్రధాన ఉపయోగాలుగమనిక
మిథనాల్రంగులు, వార్నిష్‌లకు ద్రావణి; ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) తయారీవిషపూరితం. కొద్ది మొత్తం అంధత్వాన్ని, ఎక్కువ మొత్తం మరణాన్ని కలిగిస్తుంది.
ఇథనాల్ద్రావణి; పెట్రోల్‌తో కలిపిన ఇంధనం; ఔషధాలు; ఇతర రసాయనాల తయారీపారిశ్రామిక ఇథనాల్‌ను తాగడానికి పనకిరానిదిగా (డినేచర్డ్) చేస్తారు — రంగు కోసం CuSO₄, వాసన కోసం పిరిడిన్ కలుపుతారు.
Ethane-1,2-diolకార్ రేడియేటర్‌లలో యాంటీఫ్రీజ్; పాలిఎస్టర్‌ల తయారీ
Propane-1,2,3-triolసౌందర్య సాధనాలు, తీపి సిరప్‌లు, పేలుడు పదార్థాల తయారీ

సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: ఈ ఆల్కహాల్‌లను వర్గీకరించండి: (i) (CH₃)₂CHCH₂OH (ii) CH₃CH(OH)CH₂CH₃ (iii) (CH₃)₃COH (iv) CH₂=CHCH₂OH (v) C₆H₅CH(OH)CH₃.

సాధన: –OH ఉన్న కార్బన్‌ను చూడండి. (i) అది ఒక కార్బన్‌తో బంధితమై ఉంది: 1°. (ii) రెండు కార్బన్‌లు: 2°. (iii) మూడు కార్బన్‌లు: 3°. (iv) అది 1°, పైగా C=C పక్కన ఉంది: ప్రాథమిక అలిలిక్ ఆల్కహాల్. (v) అది రెండు కార్బన్‌లతో బంధితమై ఉంది, వాటిలో ఒకటి వలయ కార్బన్: ద్వితీయ బెంజిలిక్ ఆల్కహాల్.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: IUPAC పేర్లు ఇవ్వండి: (i) (CH₃)₂CHCH(OH)CH₃ (ii) CH₂=CHCH(OH)CH₃.

సాధన: (i) –OH కార్బన్‌ను కలిగిన అతి పొడవైన గొలుసులో నాలుగు కార్బన్‌లు ఉన్నాయి. –OH కు దగ్గరగా ఉన్న చివర నుంచి సంఖ్యలు ఇవ్వండి, అప్పుడు –OH C2 వద్ద, మిథైల్ C3 వద్ద ఉంటాయి. పేరు: 3-methylbutan-2-ol. (ii) నాలుగు కార్బన్‌లు; తక్కువ సంఖ్యకు –OH కే ప్రాధాన్యం, కాబట్టి –OH C2 వద్ద, ద్విబంధం C3 నుంచి. పేరు: but-3-en-2-ol.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: ప్రొపీన్‌ను (i) సజల H₂SO₄ తో, (ii) B₂H₆ తర్వాత H₂O₂/NaOH తో చర్య జరిపించారు. ఉత్పన్నాలు ఇవ్వండి.

సాధన: (i) H⁺ C1 కు చేరి 2° కార్బోకాటయాన్ CH₃C⁺HCH₃ ని ఇస్తుంది. నీరు C2 పై దాడి చేసి propan-2-ol ను ఇస్తుంది. (ii) తక్కువ ప్రతిక్షేపిత కార్బన్ అయిన C1 కు బోరాన్ చేరుతుంది. ఆక్సీకరణం బోరాన్ ఉన్న చోట –OH ను ఉంచుతుంది, propan-1-ol వస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: 3,3-dimethylbut-1-ene, CH₂=CHC(CH₃)₃ ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత జలయోజనంలో ప్రధాన ఉత్పన్నాన్ని ఊహించండి.

సాధన: H⁺ C1 కు చేరి C2 వద్ద 2° కార్బోకాటయాన్ ఇస్తుంది: CH₃C⁺HC(CH₃)₃. పక్క కార్బన్‌పై మూడు మిథైల్ సమూహాలు ఉన్నాయి. ఒక మిథైల్ తన బంధ జంటతో సహా C2 కు జరుగుతుంది. దీంతో C3 వద్ద 3° కార్బోకాటయాన్ మిగులుతుంది: CH₃CH(CH₃)C⁺(CH₃)₂. నీరు అక్కడ దాడి చేస్తుంది. ప్రధాన ఉత్పన్నం 2,3-dimethylbutan-2-ol, (CH₃)₂CHC(OH)(CH₃)₂.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: 2-methylbutan-2-ol, CH₃CH₂C(OH)(CH₃)₂ కు రెండు Grignard మార్గాలు సూచించండి.

సాధన: ఆల్కహాల్ కార్బన్‌పై CH₃, CH₃, C₂H₅ ఉన్నాయి. ఒక్కో సమూహాన్ని తీసివేసి చూడండి. C₂H₅ తీసేస్తే: ప్రొపనోన్ + C₂H₅MgBr. CH₃ తీసేస్తే: బ్యూటనోన్ (CH₃COC₂H₅) + CH₃MgBr. ఎస్టర్ రెండు ఒకే సమూహాలను చేరుస్తుంది కాబట్టి, మూడవ మార్గం: ఇథైల్ ప్రొపనోయేట్ + 2 mol CH₃MgBr.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: 360 g గ్లూకోజ్ పూర్తిగా కిణ్వనం చెందింది. ఏర్పడిన ఇథనాల్ ద్రవ్యరాశిని, STP వద్ద CO₂ ఘనపరిమాణాన్ని కనుగొనండి.

సాధన: గ్లూకోజ్ మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 180 g/mol, కాబట్టి మోల్‌లు = 360 ÷ 180 = 2. ఒక గ్లూకోజ్ 2 ఇథనాల్, 2 CO₂ ఇస్తుంది. ఇథనాల్ = 4 mol × 46 g/mol = 184 g. CO₂ = 4 mol × 22.4 L = STP వద్ద 89.6 L.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: బాష్పీభవన స్థానం క్రమంలో అమర్చండి: butan-2-ol, ఇథాక్సీఈథేన్ (ethoxyethane), butan-1-ol, 2-methylpropan-2-ol. అన్నిటికీ సూత్రం C₄H₁₀O.

సాధన: ఈథర్ తనలో తాను హైడ్రోజన్ బంధం ఏర్పరచలేదు, కాబట్టి అది అతి తక్కువ. ఆల్కహాల్‌లలో శాఖలు ఎక్కువైతే బాష్పీభవన స్థానం తక్కువ. క్రమం: butan-1-ol (391 K) > butan-2-ol (373 K) > 2-methylpropan-2-ol (355 K) > ఇథాక్సీఈథేన్ (308 K).

సాధించిన ఉదాహరణ 1.8: 3.7 g సంతృప్త ఏకహైడ్రిక్ ఆల్కహాల్ అధిక సోడియంతో చర్య జరిపి STP వద్ద 560 mL H₂ ను ఇచ్చింది. దాని అణు సూత్రాన్ని కనుగొనండి.

సాధన: H₂ మోల్‌లు = 560 ÷ 22400 = 0.025. రెండు ROH ఒక H₂ ని ఇస్తాయి, కాబట్టి ఆల్కహాల్ మోల్‌లు = 0.050. మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 3.7 ÷ 0.050 = 74 g/mol. CₙH₂ₙ₊₁OH కు, 14n + 18 = 74, కాబట్టి n = 4. ఆల్కహాల్ C₄H₉OH.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.9: C₅H₁₂O సూత్రం గల నిర్మాణాత్మక సాదృశ్యకాలలో ఎన్ని ఆల్కహాల్‌లు? వాటిలో ఎన్ని 2°?

సాధన: సరళ గొలుసు: pentan-1-ol, pentan-2-ol, pentan-3-ol. 2-methylbutane పై: 2-methylbutan-1-ol, 3-methylbutan-1-ol, 2-methylbutan-2-ol, 3-methylbutan-2-ol. 2,2-dimethylpropane పై: 2,2-dimethylpropan-1-ol. మొత్తం = 8. వీటిలో 2° వి: pentan-2-ol, pentan-3-ol, 3-methylbutan-2-ol: 3.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • 1°, 2°, 3° అనేది –OH ఉన్న కార్బన్‌కు ఎన్ని కార్బన్‌లు కలిసాయో దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

  • ఆల్కహాల్‌లలో O sp³; మిథనాల్‌లో C–O–H కోణం సుమారు 108.9°.

  • సజల ఆమ్ల జలయోజనం: మార్కోవ్నికోవ్, కార్బోకాటయాన్, పునర్వ్యవస్థీకరణ సాధ్యం. హైడ్రోబోరేషన్–ఆక్సీకరణం: మార్కోవ్నికోవ్-వ్యతిరేకం, పునర్వ్యవస్థీకరణ ఉండదు.

  • Grignard: HCHO 1° ని, ఇతర ఆల్డిహైడ్‌లు 2° ని, కీటోన్‌లు మరియు ఎస్టర్‌లు 3° ఆల్కహాల్‌ను ఇస్తాయి.

  • LiAlH₄ ఆమ్లాలను, ఎస్టర్‌లను 1° ఆల్కహాల్‌లుగా క్షయకరిస్తుంది; NaBH₄ ఆల్డిహైడ్‌లను, కీటోన్‌లను మాత్రమే క్షయకరిస్తుంది.

  • మిథనాల్: ZnO–Cr₂O₃ పై CO + 2H₂. ఇథనాల్: మొలాసస్‌పై ముందు ఇన్వర్టేజ్, తర్వాత జైమేజ్; ఒక గ్లూకోజ్ 2C₂H₅OH + 2CO₂ ని ఇస్తుంది.

  • హైడ్రోజన్ బంధం వల్ల ఆల్కహాల్‌లకు ఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం, మంచి నీటి ద్రావణీయత; శాఖలు బాష్పీభవన స్థానాన్ని తగ్గిస్తాయి.

  • ఆమ్లత్వం: CH₃OH > 1° > 2° > 3°; అన్నీ నీటి కంటే బలహీన ఆమ్లాలే.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • C₆H₅OH ను బెంజిలిక్ ఆల్కహాల్ అనడం. అది ఫినాల్; బెంజిల్ ఆల్కహాల్ C₆H₅CH₂OH.

  • 3-methylbut-1-ene వంటి ఆల్కీన్‌ల ఆమ్ల జలయోజనంలో కార్బోకాటయాన్ పునర్వ్యవస్థీకరణను మరిచిపోవడం.

  • Grignard ద్వారా 1° ఆల్కహాల్ తయారు చేయడానికి HCHO కాకుండా ఇతర ఆల్డిహైడ్‌ను ఎంచుకోవడం. ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) (లేదా ఇథిలీన్ ఆక్సైడ్) మాత్రమే 1° ని ఇస్తుంది.

  • కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాన్ని క్షయకరించడానికి NaBH₄ వాడటం. అది క్షయకరించదు; LiAlH₄ వాడాలి.

  • ఇథనాల్ నీటి కంటే బలమైన ఆమ్లమని అనుకోవడం. అది కొంచెం బలహీనమైనది; అందుకే సోడియం ఇథాక్సైడ్ నీటితో జలవిశ్లేషణం చెందుతుంది.

  • –OH కంటే ముందు C=C కు తక్కువ సంఖ్య వచ్చేలా గొలుసుకు సంఖ్యలు ఇవ్వడం. ఎప్పుడూ –OH కే ప్రాధాన్యం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. కిందివాటిలో తృతీయ ఆల్కహాల్ ఏది? (a) Butan-2-ol (b) 2-Methylpropan-1-ol (c) 2-Methylbutan-2-ol (d) Pentan-3-ol

2. ఏ సమ్మేళనం బెంజిలిక్ ఆల్కహాల్? (a) C₆H₅OH (b) C₆H₅CH₂OH (c) C₆H₅CH₂CH₂OH (d) సైక్లోహెక్సనాల్ (Cyclohexanol)

3. మిథనాల్‌లోని ఆక్సిజన్ పరమాణువు సంకరీకరణం: (a) sp² (b) sp (c) dsp² (d) sp³

4. CH₃CH(OH)CH₂CH(CH₃)₂ యొక్క IUPAC పేరు: (a) 4-Methylpentan-2-ol (b) 2-Methylpentan-4-ol (c) 1,3-Dimethylbutan-1-ol (d) 4,4-Dimethylbutan-2-ol

5. ప్రొపీన్‌ను హైడ్రోబోరేషన్ చేసి, తర్వాత క్షార H₂O₂ తో ఆక్సీకరిస్తే వచ్చేది: (a) Propan-2-ol (b) Propanal (c) Propane-1,2-diol (d) Propan-1-ol

6. గ్లూకోజ్ నుంచి ఇథనాల్ కిణ్వనంలో పనిచేసే ఎంజైమ్: (a) ఇన్వర్టేజ్ (b) డయాస్టేజ్ (c) జైమేజ్ (d) మాల్టేజ్

7. ఒక Grignard కారకం ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) తో చర్య జరిపి, ఉత్పన్నాన్ని జలవిశ్లేషణం చేసారు. ఏర్పడే ఆల్కహాల్: (a) ప్రాథమిక (b) ద్వితీయ (c) తృతీయ (d) ఆల్కహాల్ కాదు; కీటోన్ ఏర్పడుతుంది

8. పారిశ్రామిక ఇథనాల్‌ను దేనిని కలిపి డినేచర్ చేస్తారు? (a) మిథనాల్, బెంజీన్ (b) కాపర్ సల్ఫేట్, పిరిడిన్ (c) అసిటోన్, సోడియం క్లోరైడ్ (d) గ్లిసరాల్, నీరు

9. వీటిలో అతి ఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం దేనికి? (a) మిథాక్సీమీథేన్ (b) ప్రొపేన్ (c) ఇథనాల్ (d) క్లోరోఈథేన్

10. మిథనాల్‌ను పారిశ్రామికంగా తయారు చేసే విధానం: (a) అధిక పీడనం వద్ద ZnO–Cr₂O₃ పై CO + 2H₂ (b) మొలాసస్ కిణ్వనం (c) సజల H₂SO₄ తో ఈథీన్ జలయోజనం (d) NaBH₄ తో మిథనోయిక్ ఆమ్ల క్షయకరణం

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. 3-methylbut-1-ene ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత జలయోజనంలో ప్రధాన ఉత్పన్నం: (a) 3-Methylbutan-2-ol (b) 2-Methylbutan-2-ol (c) 3-Methylbutan-1-ol (d) 2-Methylbutan-1-ol

12. జలవిశ్లేషణం తర్వాత 2-phenylpropan-2-ol, C₆H₅C(OH)(CH₃)₂ ను ఇవ్వని జత ఏది? (a) C₆H₅COCH₃ + CH₃MgBr (b) CH₃COCH₃ + C₆H₅MgBr (c) C₆H₅COOCH₃ + అధిక CH₃MgBr (d) C₆H₅CHO + CH₃MgBr

13. C₄H₁₀O కు ఆల్కహాల్‌లుగా ఉండే నిర్మాణాత్మక సాదృశ్యకాల సంఖ్య: (a) 3 (b) 5 (c) 4 (d) 7

14. ఇథనోయిక్ ఆమ్లాన్ని నేరుగా ఇథనాల్‌గా మార్చే కారకం ఏది? (a) LiAlH₄, తర్వాత నీరు (b) NaBH₄ (c) Zn–Hg / గాఢ HCl (d) లిండ్లార్ ఉత్ప్రేరకంతో H₂

15. ఆమ్ల బలం సరైన క్రమం: (a) (CH₃)₃COH > (CH₃)₂CHOH > CH₃CH₂OH (b) CH₃CH₂OH > CH₃OH > (CH₃)₂CHOH (c) H₂O < CH₃OH < CH₃CH₂OH (d) CH₃OH > CH₃CH₂OH > (CH₃)₂CHOH

16. 90 g గ్లూకోజ్ పూర్తిగా కిణ్వనం చెందింది. ఏర్పడిన ఇథనాల్ ద్రవ్యరాశి: (a) 23 g (b) 46 g (c) 92 g (d) 45 g

17. 4.6 g సోడియం అధిక ఇథనాల్‌తో పూర్తిగా చర్య జరుపుతుంది. STP వద్ద H₂ ఘనపరిమాణం: (a) 2.24 L (b) 4.48 L (c) 1.12 L (d) 22.4 L

18. నీటిలో ద్రావణీయత సరైన క్రమం: (a) Butan-1-ol > propan-1-ol > మిథనాల్ (b) Propan-1-ol > మిథనాల్ > butan-1-ol (c) మిథనాల్ > propan-1-ol > butan-1-ol (d) మూడూ సమానంగా కరుగుతాయి

19. వినైలిక్ ఆల్కహాల్ ఏది? (a) CH₂=CHCH₂OH (b) C₆H₅CH₂OH (c) CH₃CH₂OH (d) CH₂=CHOH

20. ఇథనాల్ (b.p. 351 K), మిథాక్సీమీథేన్ (b.p. 248 K) రెండింటికీ మోలార్ ద్రవ్యరాశి 46 g/mol అయినా, ఇథనాల్ చాలా ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతుంది. కారణం: (a) ఇథనాల్‌కు ఎక్కువ ఉపరితల వైశాల్యం ఉంది (b) ఇథనాల్ అంతర్అణుక హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది (c) మిథాక్సీమీథేన్ అయానిక్ సమ్మేళనం (d) C–C బంధాల వల్ల మాత్రమే ఇథనాల్‌కు ఎక్కువ ద్విధ్రువ భ్రామకం ఉంది

21. CH₃MgBr ఇథనాల్‌తో చర్య జరిపి ఇచ్చేది: (a) మీథేన్ (b) Propan-1-ol (c) ఈథేన్ (d) Propan-2-ol

22. ఇథైల్ ఇథనోయేట్‌ను అధిక CH₃MgBr తో, తర్వాత సజల ఆమ్లంతో చర్య జరిపించారు. ఏర్పడే ఆల్కహాల్‌లు: (a) Propan-2-ol, మిథనాల్ (b) Butan-2-ol, ఇథనాల్ (c) 2-Methylpropan-2-ol, ఇథనాల్ (d) 2-Methylpropan-2-ol, మిథనాల్

స్థాయి 3: సవాలు

23. 3,3-dimethylbut-1-ene ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత జలయోజనంలో ప్రధానంగా ఇచ్చేది: (a) 3,3-Dimethylbutan-2-ol (b) 2,3-Dimethylbutan-2-ol (c) 3,3-Dimethylbutan-1-ol (d) 2,2-Dimethylbutan-1-ol

24. ఇథిలీన్ ఆక్సైడ్ CH₃MgBr తో చర్య జరిపి, ఉత్పన్నాన్ని జలవిశ్లేషణం చేసారు. ఉత్పన్నం: (a) Propan-2-ol (b) ఇథనాల్ (c) Butan-1-ol (d) Propan-1-ol

25. C₅H₁₂O సూత్రం గల నిర్మాణాత్మక సాదృశ్య ఆల్కహాల్‌లు ఎన్ని? (a) 6 (b) 7 (c) 8 (d) 9

26. జలవిశ్లేషణం తర్వాత 3-methylpentan-3-ol, (C₂H₅)₂C(OH)CH₃ ను ఇవ్వని కలయిక ఏది? (a) Propanal + C₂H₅MgBr (b) బ్యూటనోన్ (Butanone) + C₂H₅MgBr (c) Pentan-3-one + CH₃MgBr (d) ఇథైల్ ఇథనోయేట్ + అధిక C₂H₅MgBr

27. 1-Methylcyclohexene హైడ్రోబోరేషన్–ఆక్సీకరణంలో ప్రధానంగా ఇచ్చేది: (a) 1-Methylcyclohexan-1-ol (b) 2-Methylcyclohexan-1-ol (c) Cyclohexylmethanol (d) 1-Methylcyclohexane-1,2-diol

28. 3.7 g సంతృప్త ఏకహైడ్రిక్ ఆల్కహాల్ అధిక సోడియంతో STP వద్ద 560 mL H₂ ను విడుదల చేస్తుంది. ఆ ఆల్కహాల్: (a) C₂H₅OH (b) C₃H₇OH (c) C₄H₉OH (d) C₅H₁₁OH

29. ప్రతిపాదన (A): butan-1-ol కంటే ఇథనాల్ నీటిలో ఎక్కువగా కరుగుతుంది.
కారణం (R): ఆల్కైల్ భాగం పెరిగేకొద్దీ, నీటితో హైడ్రోజన్ బంధం ఏర్పరిచే ఒక్క –OH సమూహంతో పోలిస్తే జలవికర్షక (hydrophobic) భాగం పెద్దదవుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: ప్రొపీన్ ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత జలయోజనంలో ప్రధాన ఉత్పన్నం propan-1-ol.
వాక్యం II: ఆల్కీన్ హైడ్రోబోరేషన్–ఆక్సీకరణం మార్కోవ్నికోవ్-వ్యతిరేక ఆల్కహాల్‌ను ఇస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1c2-methylbutan-2-ol లో –OH కార్బన్‌పై మూడు కార్బన్‌లు ఉన్నాయి.
2b–OH వలయం పక్కన ఉన్న sp³ కార్బన్‌పై ఉంది.
3dO పై రెండు బంధ జంటలు, రెండు ఒంటరి జంటలు: sp³.
4a–OH వైపు నుంచి సంఖ్యలు: –OH C2 వద్ద, మిథైల్ C4 వద్ద.
5dనీటి మార్కోవ్నికోవ్-వ్యతిరేక సంకలనం.
6cఈస్ట్‌లోని జైమేజ్ గ్లూకోజ్‌ను ఇథనాల్, CO₂ గా మారుస్తుంది.
7aHCHO ఒక CH₂ కార్బన్‌కు ఒకే ఒక R సమూహాన్ని చేరుస్తుంది.
8bCuSO₄ రంగును, పిరిడిన్ చెడు వాసనను ఇస్తాయి.
9cఇథనాల్ మాత్రమే అంతర్అణుక H-బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది.
10a200–300 atm వద్ద ZnO–Cr₂O₃ పై వాటర్ గ్యాస్.
11bC2 వద్ది 2° కాటయాన్ హైడ్రైడ్ స్థానాంతరంతో C3 వద్ద 3° గా మారుతుంది.
12dబెంజాల్డిహైడ్ + CH₃MgBr 1-phenylethanol ని ఇస్తుంది, ఇది 2° ఆల్కహాల్.
13cButan-1-ol, butan-2-ol, 2-methylpropan-1-ol, 2-methylpropan-2-ol.
14aLiAlH₄ మాత్రమే COOH సమూహాన్ని CH₂OH గా క్షయకరిస్తుంది.
15dఆల్కైల్ సమూహాలు పెరిగేకొద్దీ +I ప్రభావం ఆమ్లత్వాన్ని తగ్గిస్తుంది.
16b0.5 mol గ్లూకోజ్ 1 mol (46 g) ఇథనాల్ ఇస్తుంది.
17a0.2 mol Na → 0.1 mol H₂ = 2.24 L.
18cఆల్కైల్ గొలుసు పెరిగేకొద్దీ ద్రావణీయత తగ్గుతుంది.
19d–OH నేరుగా C=C కార్బన్‌పైనే ఉంది.
20bఇథనాల్ అణువుల మధ్య H-బంధాలు బాష్పీభవన స్థానాన్ని పెంచుతాయి.
21aఆమ్ల O–H, CH₃⁻ ను ప్రోటానీకరించి CH₄ ని ఇస్తుంది.
22cC=O కార్బన్‌కు రెండు CH₃ చేరతాయి; OC₂H₅ భాగం ఇథనాల్‌గా వెళ్తుంది.
23b1,2-మిథైల్ స్థానాంతరంతో C3 వద్ద 3° కాటయాన్ వస్తుంది.
24dవలయం తెరుచుకుని CH₂CH₂O యూనిట్‌కు CH₃ చేరుతుంది: CH₃CH₂CH₂OH.
25cమూడు సరళ గొలుసు, మిథైల్ ఉన్న C4 గొలుసుపై నాలుగు, ఒక నియోపెంటైల్.
26aPropanal pentan-3-ol ని ఇస్తుంది, ఇది 2° ఆల్కహాల్.
27bB తక్కువ ప్రతిక్షేపిత వలయ కార్బన్‌కు చేరుతుంది; అక్కడ B స్థానంలో OH వస్తుంది.
28c0.05 mol ఆల్కహాల్, M = 74 g/mol = C₄H₉OH.
29aద్రావణీయత తగ్గడాన్ని R సరిగ్గా వివరిస్తుంది.
30dప్రొపీన్ propan-2-ol ని ఇస్తుంది (మార్కోవ్నికోవ్); II సరైనది.

అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ఆల్కహాల్: sp³ కార్బన్‌పై –OH. ఫినాల్: బెంజీన్ వలయ కార్బన్‌పై –OH.

  • 1°, 2°, 3° = –OH ఉన్న కార్బన్‌కు కలిసిన కార్బన్‌ల సంఖ్య. అలిలిక్: C=C పక్కన –OH; బెంజిలిక్: వలయానికి కలిసిన కార్బన్‌పై –OH.

  • IUPAC: C–OH ఉన్న అతి పొడవైన గొలుసు, –OH కు అతి తక్కువ స్థాన సంఖ్య, ప్రత్యయం "-ol". డయోల్‌లలో "e" ఉంటుంది: ethane-1,2-diol.

  • ఆక్సిజన్ sp³; మిథనాల్‌లో C–O–H కోణం సుమారు 108.9°, 109.5° కంటే కొంచెం తక్కువ.

  • ఆల్కీన్‌ల ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత జలయోజనం: మార్కోవ్నికోవ్ ఆల్కహాల్, కార్బోకాటయాన్ ద్వారా — అందుకే స్థానాంతరాలు జరగవచ్చు.

  • హైడ్రోబోరేషన్–ఆక్సీకరణం (B₂H₆, తర్వాత H₂O₂/OH⁻): మార్కోవ్నికోవ్-వ్యతిరేక ఆల్కహాల్, పునర్వ్యవస్థీకరణ లేదు. ప్రొపీన్ → propan-1-ol.

  • క్షయకరణం: ఆల్డిహైడ్ → 1°, కీటోన్ → 2° ఆల్కహాల్ (H₂/Pd, NaBH₄, LiAlH₄). కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం → 1° ఆల్కహాల్ LiAlH₄ తో మాత్రమే.

  • Grignard: జలవిశ్లేషణం తర్వాత HCHO → 1°, ఇతర ఆల్డిహైడ్‌లు → 2°, కీటోన్‌లు → 3° ఆల్కహాల్‌లు.

  • మిథనాల్: 573–673 K, 200–300 atm వద్ద ZnO–Cr₂O₃ పై CO + 2H₂ → CH₃OH.

  • కిణ్వనం ద్వారా ఇథనాల్: ఇన్వర్టేజ్ సుక్రోజ్‌ను విడగొడుతుంది; జైమేజ్ గ్లూకోజ్‌ను ఇథనాల్ + CO₂ గా మారుస్తుంది. గాలి తగలకుండా చూస్తారు.

  • డినేచర్డ్ ఆల్కహాల్: CuSO₄ (రంగు), పిరిడిన్ (వాసన) కలిపి తాగడానికి పనకిరానిదిగా చేసిన ఇథనాల్.

  • బాష్పీభవన స్థానం మోలార్ ద్రవ్యరాశితో పెరుగుతుంది, శాఖలతో తగ్గుతుంది; సమాన ద్రవ్యరాశి ఉన్న ఈథర్‌లు, ఆల్కేన్‌ల కంటే ఆల్కహాల్‌లు చాలా ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతాయి (H-బంధం).

  • ఆల్కైల్ భాగం పెరిగేకొద్దీ నీటిలో ద్రావణీయత తగ్గుతుంది.

  • ఆల్కహాల్‌లు బలహీన ఆమ్లాలు (నీటి కంటే బలహీనం): 1° > 2° > 3°. Na తో H₂ ఇస్తాయి. ఇవి బలహీన క్షారాలు కూడా (ROH₂⁺ ఏర్పరుస్తాయి).

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

ప్రారంభ పదార్థంకారకంఉత్పన్నం
ప్రొపీన్H₂O, H⁺Propan-2-ol
ప్రొపీన్B₂H₆, తర్వాత H₂O₂/OH⁻Propan-1-ol
RCHONaBH₄ లేదా H₂/PdRCH₂OH (1°)
R₂CONaBH₄ లేదా H₂/PdR₂CHOH (2°)
RCOOHLiAlH₄, తర్వాత H₂ORCH₂OH (1°)
HCHO / RCHO / R₂COR'MgX, తర్వాత H₃O⁺1° / 2° / 3° ఆల్కహాల్
CO + 2H₂ZnO–Cr₂O₃, 573–673 KCH₃OH
C₆H₁₂O₆జైమేజ్2C₂H₅OH + 2CO₂

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "R-లెక్క ప్లస్ ఒకటి": Grignard ఆల్కహాల్ డిగ్రీ = కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై ఉన్న R సమూహాల సంఖ్య + 1 (HCHO లో 0 R → 1°; R₂CO లో 2 R → 3°).

  • "I తర్వాతే Z": ముందు Invertase (సుక్రోజ్ → గ్లూకోజ్ + ఫ్రక్టోజ్), తర్వాత Zymase (గ్లూకోజ్ → ఇథనాల్ + CO₂) — ఇంగ్లీషు అక్షర క్రమంలోనే.

  • "బోరాన్ ఖాళీ చివరకు" (Boron goes to the Bare end): హైడ్రోబోరేషన్‌లో B (తర్వాత OH) తక్కువ ప్రతిక్షేపిత కార్బన్‌కు, అంటే ఎక్కువ H ఉన్న కార్బన్‌కు వెళ్తుంది.

  • "ఆల్కైల్ ఎక్కువ, ఆమ్లత్వం తక్కువ": ప్రతి అదనపు ఆల్కైల్ సమూహం ఆల్కాక్సైడ్ ఆక్సిజన్‌పైకి ఎలక్ట్రాన్లను నెడుతుంది, కాబట్టి ఆమ్లత్వంలో 1° > 2° > 3°.

  • "రంగు మరియు వాసన": డినేచర్డ్ స్పిరిట్‌లో CuSO₄ రంగును, పిరిడిన్ వాసనను ఇస్తాయి.

భావనల అనుసంధానం

  • ఆల్కీన్ జలయోజనం, హైడ్రోబోరేషన్ — రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్‌ల నుంచి.

  • కార్బోకాటయాన్ స్థిరత్వం, పునర్వ్యవస్థీకరణలు, ప్రేరేపిత ప్రభావం — రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం: కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలలో నిర్మించాం.

  • బాష్పీభవన స్థానాలు, ద్రావణీయత వెనుక ఉన్న హైడ్రోజన్ బంధం — రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణం నుంచి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. జాబితా I (చర్య) ను జాబితా II (ప్రాసెసింగ్ తర్వాత ప్రధాన ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. సజల H₂SO₄ లో ప్రొపీన్ + H₂O
B. ప్రొపీన్ + B₂H₆, తర్వాత H₂O₂/NaOH
C. CH₃MgBr + HCHO, తర్వాత H₂O
D. CH₃MgBr + propanone, తర్వాత H₂O
జాబితా II:
(i) 2-Methylpropan-2-ol
(ii) Propan-1-ol
(iii) ఇథనాల్
(iv) Propan-2-ol
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i

32. జాబితా I (ఆల్కహాల్) ను జాబితా II (సరైన వర్ణన) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 2-Methylpropan-2-ol
B. Prop-2-en-1-ol
C. Phenylmethanol
D. Butan-2-ol
జాబితా II:
(i) తృతీయ ఆల్కహాల్
(ii) అలిలిక్ ఆల్కహాల్
(iii) బెంజిలిక్ ఆల్కహాల్
(iv) ద్వితీయ ఆల్కహాల్
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv

33. జాబితా I (నిర్మాణం) ను జాబితా II (IUPAC పేరు) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CH₃CH(OH)CH₂CH₃
B. HOCH₂CH₂OH
C. CH₂=CHCH₂OH
D. (CH₃)₂CHCH₂OH
జాబితా II:
(i) Prop-2-en-1-ol
(ii) 2-Methylpropan-1-ol
(iii) Butan-2-ol
(iv) Ethane-1,2-diol
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

34. జాబితా I (పదార్థం) ను జాబితా II (దాని పాత్ర) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఇన్వర్టేజ్
B. జైమేజ్
C. ZnO–Cr₂O₃
D. CuSO₄ + పిరిడిన్
జాబితా II:
(i) ఇథనాల్‌ను తాగడానికి పనకిరానిదిగా చేస్తుంది
(ii) గ్లూకోజ్‌ను ఇథనాల్, CO₂ గా మారుస్తుంది
(iii) సుక్రోజ్‌ను గ్లూకోజ్, ఫ్రక్టోజ్‌లుగా మారుస్తుంది
(iv) CO, H₂ నుంచి మిథనాల్ తయారీకి ఉత్ప్రేరకం
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రొపీన్ హైడ్రోబోరేషన్–ఆక్సీకరణం propan-1-ol ని ఇస్తుంది.
B. 3,3-dimethylbut-1-ene ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత జలయోజనం పునర్వ్యవస్థీకరించిన ఆల్కహాల్‌ను ఇవ్వగలదు.
C. NaBH₄ కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలను ప్రాథమిక ఆల్కహాల్‌లుగా క్షయకరిస్తుంది.
D. ఇథనాల్ కంటే మిథనాల్‌కు బాష్పీభవన స్థానం ఎక్కువ.
E. ఆల్కహాల్‌లు నీటి కంటే బలహీన ఆమ్లాలు.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. మిథనాల్‌లో C–O–H బంధ కోణం చతుర్ముఖ కోణం కంటే కొంచెం తక్కువ.
B. ఇథనాల్ కంటే butan-1-ol నీటిలో ఎక్కువగా కరుగుతుంది.
C. 2-methylpropan-2-ol కంటే butan-1-ol ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతుంది.
D. Grignard కారకం కీటోన్‌కు సంకలనం చెంది, జలవిశ్లేషణం తర్వాత ద్వితీయ ఆల్కహాల్‌ను ఇస్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే

37. ఆల్కహాల్‌ల ఆమ్ల స్వభావం గురించి సరైన వాక్యాలను ఎంచుకోండి.
A. ఆమ్లత్వ క్రమం 1° > 2° > 3°.
B. ఆల్కహాల్‌లు సోడియం లోహంతో చర్య జరిపి హైడ్రోజన్ వాయువును విడుదల చేస్తాయి.
C. జల NaOH ఆల్కహాల్‌లను చాలా వరకు ఆల్కాక్సైడ్‌లుగా మారుస్తుంది.
D. ఆల్కైల్ సమూహాలు (+I ప్రభావం) ఆల్కాక్సైడ్ అయాన్‌ను అస్థిరపరుస్తాయి.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

38. కిందివాటిలో ఎన్ని ప్రధాన ఉత్పన్నంగా ద్వితీయ ఆల్కహాల్‌ను ఇస్తాయి?
A. Propanone + NaBH₄
B. ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) + CH₃MgBr, తర్వాత H₂O
C. ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) + C₂H₅MgBr, తర్వాత H₂O
D. Propanal + H₂/Pd
E. But-1-ene + H₂O/H⁺
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

39. ఒక పట్టిక P, Q, R, S అనే నాలుగు సమ్మేళనాల దత్తాంశాన్ని ఇస్తుంది.

సమ్మేళనంమోలార్ ద్రవ్యరాశి (g/mol)బాష్పీభవన స్థానం (K)
P46248
Q46351
R74355
S74391

ఏ గుర్తింపు ఈ దత్తాంశానికి సరిపోతుంది?

(a) P ఇథనాల్, Q మిథాక్సీమీథేన్, R butan-1-ol, S 2-methylpropan-2-ol (b) P ఇథనాల్, Q మిథాక్సీమీథేన్, R 2-methylpropan-2-ol, S butan-1-ol (c) P మిథాక్సీమీథేన్, Q ఇథనాల్, R butan-1-ol, S 2-methylpropan-2-ol (d) P మిథాక్సీమీథేన్, Q ఇథనాల్, R 2-methylpropan-2-ol, S butan-1-ol

40. సరళ గొలుసు ప్రాథమిక ఆల్కహాల్‌లకు నీటిలో ద్రావణీయత (y-అక్షం) vs కార్బన్ పరమాణువుల సంఖ్య (x-అక్షం, 1 నుంచి 6) గ్రాఫ్ గీశారు. 1 నుంచి 3 కార్బన్‌ల వరకు వక్రం పైనే (పూర్తిగా కలిసిపోతాయి) ఉంటుంది, తర్వాత వేగంగా పడిపోతుంది. సరైన వివరణ:
(a) గొలుసు పెరిగేకొద్దీ –OH సమూహం ఎక్కువ ఆమ్లమవుతుంది (b) గొలుసు పెరిగేకొద్దీ మోలార్ ద్రవ్యరాశి తగ్గుతుంది (c) నీటిని వికర్షించే ఆల్కైల్ భాగం పెరుగుతుంది, కానీ ఒక్క –OH సమూహం కొన్ని నీటి అణువులతో మాత్రమే H-బంధం ఏర్పరచగలదు (d) పొడవైన ఆల్కహాల్‌లు నీటిలో ఎక్కువగా అయనీకరణం చెందుతాయి

41. X, Y, Z అనే మూడు ఆల్కహాల్‌లలో ప్రతిదాని 0.1 mol ను అధిక సోడియంతో చర్య జరిపారు. STP వద్ద సేకరించిన H₂: X: 1.12 L, Y: 2.24 L, Z: 3.36 L. సరైన గుర్తింపు ఏది?
(a) X propane-1,2,3-triol, Y ఇథనాల్, Z ethane-1,2-diol (b) X ఇథనాల్, Y ethane-1,2-diol, Z propane-1,2,3-triol (c) X ethane-1,2-diol, Y ఇథనాల్, Z propane-1,2,3-triol (d) X ఇథనాల్, Y propane-1,2,3-triol, Z ethane-1,2-diol

Q42–43 కు పేరా: మీరా కళాశాల ప్రయోగశాలలో 2-methylbutan-2-ol, (CH₃)₂C(OH)CH₂CH₃ తయారు చేయాలి. అల్మారాలో CH₃MgBr, C₂H₅MgBr, propanone, butanone, ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) ఉన్నాయి, అన్నీ పొడి ఈథర్‌లో. ప్రతి Grignard దశ తర్వాత సజల ఆమ్లంతో జలవిశ్లేషణం చేస్తారు.

42. ఏ జత(లు) లక్ష్య ఆల్కహాల్‌ను ఇస్తాయి?
(a) CH₃MgBr + butanone మాత్రమే (b) C₂H₅MgBr + propanone మాత్రమే (c) CH₃MgBr + butanone, C₂H₅MgBr + propanone రెండూ (d) C₂H₅MgBr + ఎసిటాల్డిహైడ్

43. పొరపాటున మీరా C₂H₅MgBr ను ఎసిటాల్డిహైడ్‌తో వాడింది. ఆమెకు వచ్చే ఆల్కహాల్:
(a) Butan-1-ol (b) Butan-2-ol (c) 2-Methylpropan-2-ol (d) Butanal

44. 3-Methylbut-1-ene ను సజల H₂SO₄ లో నీటితో చర్య జరిపారు. ప్రధాన ఉత్పన్నం:
(a) 3-Methylbutan-2-ol (b) 3-Methylbutan-1-ol (c) 2-Methylbutan-1-ol (d) 2-Methylbutan-2-ol

45. సమ్మేళనం X (C₄H₁₀O) ను 2-methylpropene హైడ్రోబోరేషన్–ఆక్సీకరణం ద్వారా తయారు చేశారు. X:
(a) 2-Methylpropan-1-ol (b) 2-Methylpropan-2-ol (c) Butan-2-ol (d) Butan-1-ol

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cజలయోజనం మార్కోవ్నికోవ్ (propan-2-ol); హైడ్రోబోరేషన్ మార్కోవ్నికోవ్-వ్యతిరేకం (propan-1-ol); HCHO 1° ఇథనాల్‌ను, propanone 3° ఆల్కహాల్‌ను ఇస్తాయి
32aA లో 3° కార్బన్; B లో C=C పక్కన –OH; C లో వలయానికి కలిసిన CH₂ పై –OH; D లో 2° కార్బన్
33dButan-2-ol, ethane-1,2-diol, prop-2-en-1-ol, 2-methylpropan-1-ol
34bఇన్వర్టేజ్ సుక్రోజ్‌ను విడగొడుతుంది; జైమేజ్ గ్లూకోజ్‌ను కిణ్వనం చేస్తుంది; ZnO–Cr₂O₃ మిథనాల్ సంశ్లేషణకు ఉత్ప్రేరకం; CuSO₄ + పిరిడిన్ ఇథనాల్‌ను డినేచర్ చేస్తాయి
35bA, B, E సరైనవి. NaBH₄ ఆమ్లాలను క్షయకరించదు; మిథనాల్ (338 K) ఇథనాల్ (351 K) కంటే తక్కువ వద్ద మరుగుతుంది
36dA సరైనది (సుమారు 108.9°); C సరైనది (శాఖలు లేవు, 391 K vs 355 K); B తప్పు (పొడవైన గొలుసు, తక్కువ ద్రావణీయత); D తప్పు (3° ఆల్కహాల్)
37aA, B, D సరైనవి. ఆల్కహాల్‌లు నీటి కంటే బలహీన ఆమ్లాలు కాబట్టి జల NaOH వాటిని ఆల్కాక్సైడ్‌లుగా దాదాపు మార్చదు
38cA, B, E 2° ఆల్కహాల్‌లను ఇస్తాయి (propan-2-ol, propan-2-ol, butan-2-ol); C, D propan-1-ol ని ఇస్తాయి
39dఒకే ద్రవ్యరాశి ఉన్నప్పుడు ఈథర్ (248 K) ఇథనాల్ (351 K) కంటే చాలా తక్కువ వద్ద మరుగుతుంది; శాఖలు ఉన్న 3° బ్యూటనాల్ butan-1-ol కంటే తక్కువ వద్ద మరుగుతుంది
40cఒక్క –OH యొక్క H-బంధం పెరుగుతున్న జలవికర్షక గొలుసును నీటిలోకి తీసుకెళ్లలేదు
41bn మోల్‌ల –OH n/2 mol H₂ ఇస్తుంది: 0.05, 0.10, 0.15 mol × 22.4 L = 1.12, 2.24, 3.36 L
42cbutanone కు CH₃ చేరినా, propanone కు C₂H₅ చేరినా (CH₃)₂C(OH)C₂H₅ వస్తుంది
43bHCHO కాకుండా ఇతర ఆల్డిహైడ్ 2° ఆల్కహాల్‌ను ఇస్తుంది: CH₃CH(OH)C₂H₅
44dC2 వద్ది 2° కాటయాన్ హైడ్రైడ్ స్థానాంతరంతో C3 వద్ద 3° కాటయాన్‌గా మారి, 2-methylbutan-2-ol ని ఇస్తుంది
45aమార్కోవ్నికోవ్-వ్యతిరేకం: OH CH₂ చివరకు వెళ్తుంది, (CH₃)₂CHCH₂OH వస్తుంది
32 min left
‹
›