అధ్యాయం 3: ఫినాల్లు (Phenols)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఫినాల్లకు పేర్లు ఎలా పెట్టాలి, వాటిని ఎలా తయారు చేస్తారు — క్యూమీన్ పద్ధతితో సహా.
ఫినాక్సైడ్ అయాన్ అనునాదం ఆధారంగా, ఇథనాల్ కంటే ఫినాల్ ఎందుకు చాలా ఎక్కువ ఆమ్లమో.
–NO₂, –CH₃, –OCH₃ సమూహాలు ఫినాల్ ఆమ్లత్వాన్ని ఎలా మారుస్తాయి.
ఫినాల్ హాలోజనీకరణం, నైట్రేషన్, సల్ఫోనేషన్, ఉత్పన్నాన్ని మార్చే పరిస్థితులు.
రైమర్–టీమన్, కోల్బే చర్యలు, ఆస్పిరిన్కు మార్గం.
3.1 నిర్మాణం, నామకరణం
ఫినాల్ (Phenol) లో –OH నేరుగా బెంజీన్ వలయంలోని ఒక కార్బన్కు కలిసి ఉంటుంది. ఆ కార్బన్ sp². ఆక్సిజన్పై ఉన్న ఒక ఒంటరి జంట వలయంలోని π వ్యవస్థతో అతిపాతం (overlap) చెందుతుంది. దీంతో C–O బంధానికి కొంత ద్విబంధ స్వభావం వస్తుంది.
ఫలితంగా ఫినాల్లో C–O బంధం (సుమారు 136 pm) మిథనాల్లోని దాని (సుమారు 142 pm) కంటే తక్కువ పొడవు. sp³ కార్బన్ కంటే sp² కార్బన్ ఎలక్ట్రాన్లను ఎక్కువగా ఆకర్షిస్తుంది.
| నిర్మాణం | సాధారణ నామం | IUPAC నామం |
|---|---|---|
| C₆H₅OH | ఫినాల్, కార్బాలిక్ ఆమ్లం | phenol |
| –OH కు ఆర్థో స్థానంలో CH₃ | o-cresol | 2-methylphenol |
| –OH కు మెటా స్థానంలో CH₃ | m-cresol | 3-methylphenol |
| –OH కు పారా స్థానంలో CH₃ | p-cresol | 4-methylphenol |
| రెండు –OH, ఆర్థో | కాటెకాల్ (catechol) | benzene-1,2-diol |
| రెండు –OH, మెటా | రిసార్సినాల్ (resorcinol) | benzene-1,3-diol |
| రెండు –OH, పారా | క్వినాల్ (హైడ్రోక్వినోన్) | benzene-1,4-diol |
3.2 ఫినాల్ తయారీ
| ప్రారంభ పదార్థం | కారకాలు | ముఖ్య దశ |
|---|---|---|
| క్లోరోబెంజీన్ | 623 K, 300 atm వద్ద NaOH, తర్వాత సజల HCl | Cl స్థానంలో O⁻ వస్తుంది; తర్వాత ఫినాక్సైడ్ను ఆమ్లీకరిస్తారు |
| బెంజీన్సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం | NaOH తో ద్రవీకరించి, తర్వాత ఆమ్లం | SO₃H స్థానంలో O⁻ వస్తుంది |
| బెంజీన్డయాజోనియం క్లోరైడ్ | నీటితో (లేదా సజల ఆమ్లంతో) వేడి చేయడం | N₂ వాయువు వెళ్లిపోతుంది; దాని స్థానంలో –OH వస్తుంది |
| క్యూమీన్ (ఐసోప్రొపైల్బెంజీన్) | O₂ (గాలి), తర్వాత సజల ఆమ్లం | క్యూమీన్ హైడ్రోపెరాక్సైడ్ ఫినాల్, propanone గా విడిపోతుంది |
క్యూమీన్ పద్ధతి ప్రధాన పారిశ్రామిక విధానం. దాని ఉప ఉత్పన్నం propanone (అసిటోన్) కూడా విలువైనదే.
హైడ్రోజన్ బంధం వల్ల సమాన ద్రవ్యరాశి ఉన్న ఏరీన్లు, హాలోఏరీన్ల కంటే ఫినాల్లకు బాష్పీభవన స్థానాలు ఎక్కువ. ఫినాల్ నీటిలో మధ్యస్థంగా కరుగుతుంది.
3.3 ఫినాల్ ఆమ్ల స్వభావం
ఫినాల్ ఆల్కహాల్లాగే సోడియం లోహంతో చర్య జరుపుతుంది. కానీ ఆల్కహాల్లు చేయని విధంగా జల NaOH తో కూడా చర్య జరుపుతుంది. కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు చేసేట్లుగా NaHCO₃ తో మాత్రం చర్య జరపదు.
ఫినాల్ pKa సుమారు 10.0, ఇథనాల్ది 15.9. అంటే ఫినాల్ సుమారు పది లక్షల రెట్లు బలమైన ఆమ్లం. దీనికి రెండు కారణాలు ఉన్నాయి.
sp² కార్బన్. –OH ఉన్న కార్బన్ sp², ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకమైనది. అది ఆక్సిజన్ నుంచి ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను లాగుతుంది, దీంతో O–H బంధం ఎక్కువ ధ్రువీయమవుతుంది.
ఫినాక్సైడ్ అయాన్ అనునాదం (Resonance). H⁺ కోల్పోయిన తర్వాత ఆక్సిజన్పై ఉన్న ఋణావేశం వలయంలోకి వ్యాపిస్తుంది. అది O పైనే కాకుండా రెండు ఆర్థో కార్బన్లపై, పారా కార్బన్పై కూడా ఉంటుంది. వ్యాపించిన ఆవేశం అంటే ఎక్కువ స్థిరమైన అయాన్.

రూపం I లో ఋణావేశం ఆక్సిజన్పై, రూపాలు II నుంచి IV లో రెండు ఆర్థో కార్బన్లు, పారా కార్బన్పై ఉంటుంది; అందుకే ఆర్థో, పారా స్థానాల్లోని సమూహాలే ఆమ్లత్వాన్ని ఎక్కువగా ప్రభావితం చేస్తాయి.
ఫినాల్కు కూడా అనునాద రూపాలు ఉన్నాయి. కానీ ఫినాల్లో ఆ రూపాలు ఆవేశాలను వేరుచేస్తాయి: O ధనావేశం పొందుతుంది, వలయ కార్బన్ ఋణావేశం పొందుతుంది. ఆవేశాలను వేరుచేయడానికి శక్తి కావాలి. ఫినాక్సైడ్లో ఆవేశ వేరుపాటు ఉండదు; ఒకే ఋణావేశం చుట్టూ కదులుతుంది. కాబట్టి అనునాదం ఫినాల్కంటే ఫినాక్సైడ్ను చాలా ఎక్కువగా స్థిరపరుస్తుంది, సమతాస్థితి అయనీకరణం వైపు జరుగుతుంది.
ఇథాక్సైడ్ అయాన్కు అలాంటి అనునాదం లేదు. దాని ఋణావేశం ఒకే ఆక్సిజన్పై ఉంటుంది, పైగా ఇథైల్ సమూహం దానిపైకి ఇంకా ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను నెడుతుంది (+I ప్రభావం).
3.4 ఆమ్లత్వంపై ప్రతిక్షేపకాల ప్రభావం
వలయంపై ఉన్న ప్రతిక్షేపకం, ఫినాక్సైడ్ అయాన్ తన ఆవేశాన్ని ఎంత బాగా పట్టుకోగలదో దాన్ని మారుస్తుంది.
ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహాలు (–NO₂, –CN, –CHO, హాలోజన్) O⁻ నుంచి ఆవేశాన్ని లాగి ఫినాక్సైడ్ను స్థిరపరుస్తాయి. ఇవి ఆమ్లత్వాన్ని పెంచుతాయి.
ఎలక్ట్రాన్ విడుదల సమూహాలు (–CH₃, –OCH₃, –NH₂) O⁻ వైపు ఆవేశాన్ని నెట్టి ఫినాక్సైడ్ను అస్థిరపరుస్తాయి. ఇవి ఆమ్లత్వాన్ని తగ్గిస్తాయి.
స్థానం ముఖ్యం. ఆర్థో లేదా పారా వద్ద ఉన్న నైట్రో సమూహం –I, –R రెండు ప్రభావాల ద్వారా పనిచేస్తుంది, ఎందుకంటే వలయంలోని ఆవేశం అనునాదం ద్వారా నైట్రో సమూహాన్ని చేరగలదు. మెటా వద్ద –I ప్రభావం మాత్రమే పనిచేస్తుంది. కాబట్టి p-nitrophenol (pKa 7.1), m-nitrophenol (pKa 8.3) కంటే చాలా ఎక్కువ ఆమ్లం.
o-Nitrophenol (pKa 7.2), p-nitrophenol కంటే కొంచెం బలహీనమైనది. దాని O–H పక్కనే ఉన్న నైట్రో ఆక్సిజన్తో అంతఃఅణుక హైడ్రోజన్ బంధం (intramolecular hydrogen bond) ఏర్పరుస్తుంది, దీంతో H ను తీసివేయడం కష్టమవుతుంది.
ఆర్థో లేదా పారా వద్ద అదనపు ప్రతి నైట్రో సమూహం ఇంకా స్థిరత్వాన్ని ఇస్తుంది. 2,4,6-Trinitrophenol (పిక్రిక్ ఆమ్లం) pKa సుమారు 0.5. ఇది అనేక ఖనిజ ఆమ్లాలంత బలమైనది, NaHCO₃ తో కూడా చర్య జరుపుతుంది.
మిథాక్సీ ఒక ప్రత్యేక సందర్భం. పారా వద్ద అది అనునాదం ద్వారా ఎలక్ట్రాన్లను విడుదల చేస్తుంది (+R), కాబట్టి p-methoxyphenol ఫినాల్ కంటే బలహీనమైనది. మెటా వద్ద దాని అనునాదం O⁻ పక్కన ఉన్న కార్బన్ను చేరలేదు, –I ప్రభావం మాత్రమే పనిచేస్తుంది, కాబట్టి m-methoxyphenol ఫినాల్ కంటే కొంచెం బలమైనది.

ప్రతి నైట్రోఫినాల్ ఫినాల్ గీతకు ఎడమవైపు, ప్రతి క్రిసాల్ దానికి కొంచెం కుడివైపు ఉంటాయి; ఆవేశాన్ని పంచుకోవడానికి వలయం లేని ఇథనాల్ వీటన్నిటికంటే చాలా బలహీనమైనది.
3.5 –OH సమూహం చర్యలు
ఫినాల్లు ఆమ్ల క్లోరైడ్లు, ఆమ్ల అన్హైడ్రైడ్లతో ఎస్టర్లను ఏర్పరుస్తాయి — సాధారణంగా పిరిడిన్లో లేదా క్షారంతో. కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలతో నేరుగా చర్య నెమ్మది.
అతి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ ఆస్పిరిన్. సాలిసిలిక్ ఆమ్లం (2-hydroxybenzoic acid) ను ఇథనోయిక్ అన్హైడ్రైడ్తో ఎసిటిలేషన్ చేస్తే ఎసిటైల్సాలిసిలిక్ ఆమ్లం వస్తుంది.
సమస్యల్లో ఉపయోగపడే మరో మూడు చర్యలు:
జింక్ ధూళి: ఫినాల్ను జింక్ ధూళితో వేడి చేస్తే ఆక్సిజన్ తొలగి బెంజీన్ వస్తుంది.
ఆక్సీకరణం: క్రోమిక్ ఆమ్లం ఫినాల్ను బెంజోక్వినోన్గా ఆక్సీకరిస్తుంది — ఇది పసుపు రంగు సంయుగ్మ డైకీటోన్. గాలిలో వదిలేసిన ఫినాల్ ఇలాంటి కారణంతోనే నెమ్మదిగా గులాబీ రంగుకు మారుతుంది.
ఫెరిక్ క్లోరైడ్ పరీక్ష: తటస్థ FeCl₃ ద్రావణంతో ఫినాల్ ఊదా (violet) రంగును ఇస్తుంది. ఆల్కహాల్లు ఇవ్వవు.
3.6 ఫినాల్లో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ
–OH సమూహం అనునాదం ద్వారా వలయంలోకి ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను నెడుతుంది. దీంతో ఆర్థో, పారా స్థానాలు ఎలక్ట్రాన్లతో సమృద్ధిగా ఉంటాయి. కాబట్టి –OH ఒక ఉత్తేజక, ఆర్థో–పారా నిర్దేశక సమూహం. ఫినాల్ బెంజీన్ కంటే చాలా వేగంగా చర్య జరుపుతుంది, తరచూ లూఈస్ ఆమ్ల ఉత్ప్రేరకం లేకుండానే.
హాలోజనీకరణం. ఎంతవరకు జరుగుతుందో ద్రావణి నిర్ణయిస్తుంది.
| పరిస్థితులు | ఉత్పన్నం | ఎందుకు |
|---|---|---|
| 273 K వద్ద CS₂ లేదా CHCl₃ లో Br₂ | o-, p-bromophenol మిశ్రమం (పారా ప్రధానం) | ధ్రువరహిత ద్రావణి; Br₂ కొద్దిగా ధ్రువీకరణం చెందుతుంది, ఫినాల్ అయనీకరణం చెందదు |
| గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద బ్రోమిన్ నీరు | 2,4,6-tribromophenol, తెల్లని అవక్షేపం | నీరు ఫినాల్ను కొంతవరకు అతి చర్యాశీల ఫినాక్సైడ్గా అయనీకరిస్తుంది, Br₂ ను ధ్రువీకరిస్తుంది |
బ్రోమిన్ నీటితో వెంటనే వచ్చే తెల్లని అవక్షేపం ఫినాల్కు త్వరిత పరీక్ష. రెండు సందర్భాల్లోనూ FeBr₃ అవసరం లేదని గమనించండి.
నైట్రేషన్.
298 K వద్ద సజల HNO₃ o-nitrophenol, p-nitrophenol మిశ్రమాన్ని ఇస్తుంది.
వీటిని ఆవిరి స్వేదనం (steam distillation) ద్వారా వేరుచేస్తారు. o-Nitrophenol లో అంతఃఅణుక హైడ్రోజన్ బంధం ఉంటుంది, అణువులు ఒకదానినొకటి బలహీనంగా పట్టుకుంటాయి, కాబట్టి అది ఆవిరితో బాష్పశీలం. p-Nitrophenol అంతర్అణుక హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరిచి వెనుకే ఉంటుంది.
గాఢ HNO₃ 2,4,6-trinitrophenol ని ఇస్తుంది, కానీ ఫినాల్ ఆక్సీకరణం చెందడం వల్ల దిగుబడి తక్కువ.
మేలైన మార్గం: ముందు ఫినాల్ను గాఢ H₂SO₄ తో phenol-2,4-disulphonic acid గా మార్చి, తర్వాత గాఢ HNO₃ తో చర్య జరిపించాలి. –SO₃H సమూహాల స్థానంలో –NO₂ వచ్చి, మంచి దిగుబడితో పిక్రిక్ ఆమ్లం ఏర్పడుతుంది.
సల్ఫోనేషన్. గాఢ H₂SO₄ ఫినాల్ను సల్ఫోనేషన్ చేస్తుంది. ప్రధాన ఉత్పన్నాన్ని ఉష్ణోగ్రత నిర్ణయిస్తుంది.
| ఉష్ణోగ్రత | ప్రధాన ఉత్పన్నం |
|---|---|
| గది ఉష్ణోగ్రత (సుమారు 288–293 K) | o-hydroxybenzenesulphonic acid (వేగంగా ఏర్పడుతుంది) |
| 373 K | p-hydroxybenzenesulphonic acid (ఎక్కువ స్థిరం) |
సల్ఫోనేషన్ ఉత్క్రమణీయం. ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఆర్థో ఉత్పన్నం ఎక్కువ స్థిరమైన పారా ఉత్పన్నంగా మారుతుంది.
3.7 రైమర్–టీమన్ చర్య (Reimer–Tiemann reaction)
ఫినాల్ను క్లోరోఫార్మ్, జల NaOH తో సుమారు 340 K వద్ద వేడి చేస్తారు. తర్వాత ఆమ్లీకరణం చేస్తే సాలిసిలాల్డిహైడ్ (2-hydroxybenzaldehyde) వస్తుంది. –CHO సమూహం ఆర్థో స్థానంలోకి వస్తుంది.
దశలు:
OH⁻, CHCl₃ నుంచి H⁺ ను తీసి ⁻CCl₃ ని ఇస్తుంది; అది Cl⁻ ను కోల్పోయి డైక్లోరోకార్బీన్, :CCl₂ గా మారుతుంది. ఇదే ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం (electrophile).
ఫినాల్ ఫినాక్సైడ్గా మారుతుంది. ఎలక్ట్రాన్లతో సమృద్ధమైన ఆర్థో కార్బన్ :CCl₂ పై దాడి చేస్తుంది.
ఫలితంగా ఆర్థో వద్ద డైక్లోరోమిథైల్ సమూహం, –CHCl₂ ఏర్పడుతుంది (ప్రతిక్షేపిత బెంజాల్ క్లోరైడ్).
క్షారం –CHCl₂ ను –CHO గా జలవిశ్లేషణం చేస్తుంది. తర్వాత ఆమ్లం ఫినాక్సైడ్ను తిరిగి –OH గా మారుస్తుంది.
కొంత పారా ఉత్పన్నం కూడా ఏర్పడుతుంది, కానీ ఆర్థో ప్రధాన ఉత్పన్నం. CHCl₃ కు బదులు CCl₄ వాడితే –COOH సమూహం వచ్చి సాలిసిలిక్ ఆమ్లం ఏర్పడుతుంది.
3.8 కోల్బే చర్య (Kolbe reaction)
సోడియం ఫినాక్సైడ్ను CO₂ తో సుమారు 400 K, 4–7 atm వద్ద వేడి చేస్తారు. వచ్చే సోడియం సాలిసిలేట్ను ఆమ్లీకరిస్తే సాలిసిలిక్ ఆమ్లం వస్తుంది.
CO₂ ఒక బలహీన ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం. దానిపై దాడి చేసేంత చర్యాశీలత ఫినాల్కు లేదు, కానీ ఫినాక్సైడ్ అయాన్కు ఉంది. అందుకే సోడియం లవణాన్ని వాడతారు.
| పేరున్న చర్య | కారకాలు | ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం | చేరిన సమూహం (ఆర్థో) | తుది ఉత్పన్నం |
|---|---|---|---|---|
| రైమర్–టీమన్ | CHCl₃, జల NaOH, 340 K; తర్వాత H⁺ | :CCl₂ | –CHO | సాలిసిలాల్డిహైడ్ |
| కోల్బే | NaOH, తర్వాత 400 K, 4–7 atm వద్ద CO₂; తర్వాత H⁺ | CO₂ | –COOH | సాలిసిలిక్ ఆమ్లం |
3.9 ఫినాల్ల ఉపయోగాలు
ఫినాల్: బేకలైట్, ఇతర రెజిన్లు, నైలాన్ మధ్యవర్తులు, రంగులు, ఔషధాల తయారీ. సజల ద్రావణాలు క్రిమినాశకాలు (కార్బాలిక్ ఆమ్లం).
పిక్రిక్ ఆమ్లం: పేలుడు పదార్థాలు, రంగులు.
సాలిసిలిక్ ఆమ్లం: ఆస్పిరిన్, మిథైల్ సాలిసిలేట్ (వింటర్గ్రీన్ నూనె, నొప్పి నివారణ బామ్లలో వాడతారు) తయారీ.
క్రిసాల్లు: ఆసుపత్రుల్లో వాడే ఫ్లోర్ క్లీనర్ల వంటి క్రిమిసంహారకాలు.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: కిందివాటికి IUPAC పేర్లు ఇవ్వండి: (i) పక్కపక్క కార్బన్లపై –OH, –CH₃ ఉన్న బెంజీన్ వలయం (ii) 1, 3 స్థానాల్లో రెండు –OH సమూహాలు ఉన్న బెంజీన్ వలయం.
సాధన: (i) –OH కార్బన్ C1, మిథైల్ C2 వద్ద: 2-methylphenol (o-cresol). (ii) 1,3 వద్ద రెండు –OH: benzene-1,3-diol (రిసార్సినాల్).
సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: ఒక కర్మాగారం క్యూమీన్ పద్ధతిలో రోజుకు 940 kg ఫినాల్ తయారు చేస్తుంది. దానితో పాటు ఎంత propanone ఏర్పడుతుంది?
సాధన: ఒక మోల్ క్యూమీన్ హైడ్రోపెరాక్సైడ్ ఒక మోల్ ఫినాల్, ఒక మోల్ propanone ఇస్తుంది. ఫినాల్ మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 94 g/mol, కాబట్టి 940 kg = 10,000 mol. Propanone = 10,000 mol × 58 g/mol = 580 kg.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: ఆమ్లత్వం పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి: ఇథనాల్, p-cresol, ఫినాల్, p-nitrophenol.
సాధన: ఇథనాల్ ఋణాయాన్కు అనునాదం లేదు: అతి బలహీనం. p-Cresol లో ఎలక్ట్రాన్ విడుదల –CH₃ ఉంది, కాబట్టి అది ఫినాల్ కంటే కొంచెం బలహీనం. p-Nitrophenol లో పారా వద్ద బలమైన ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహం ఉంది: అతి బలమైనది. పెరిగే క్రమం: ఇథనాల్ < p-cresol < ఫినాల్ < p-nitrophenol.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: ఫినాల్ను సజల HNO₃ తో నైట్రేషన్ చేశారు. రెండు ఉత్పన్నాలను ఎలా వేరుచేస్తారు, ఆ పద్ధతి ఎందుకు పనిచేస్తుంది?
సాధన: ఉత్పన్నాలు o-nitrophenol, p-nitrophenol. ఆవిరి స్వేదనం వాడతారు. ఆర్థో సాదృశ్యకంలో –OH, –NO₂ సమూహాలు అంతఃఅణుక హైడ్రోజన్ బంధం ఏర్పరచేంత దగ్గరగా ఉంటాయి. అణువులు ఒకదానితో ఒకటి బంధించవు, కాబట్టి ఆర్థో సాదృశ్యకం ఆవిరితో బాష్పశీలం. పారా సాదృశ్యకం అంతర్అణుక హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరిచి ఫ్లాస్క్లోనే ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: ఫినాల్ (i) 273 K వద్ద CS₂ లో Br₂ తో, (ii) బ్రోమిన్ నీటితో ఇచ్చే ఉత్పన్నాలను పోల్చండి.
సాధన: (i) ధ్రువరహిత ద్రావణిలో ఒకే ఒక Br ప్రవేశిస్తుంది. ఉత్పన్నాలు p-bromophenol (ప్రధానం), o-bromophenol. (ii) నీటిలో ఫినాల్ కొంతవరకు అతి ఉత్తేజిత ఫినాక్సైడ్గా అయనీకరణం చెందుతుంది, Br₂ ధ్రువీకరణం చెందుతుంది. మూడు ఆర్థో, పారా స్థానాలూ బ్రోమినేషన్ చెంది 2,4,6-tribromophenol తెల్లని అవక్షేపం వస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: 4.7 g ఫినాల్ను అధిక బ్రోమిన్ నీటితో చర్య జరిపారు. అవక్షేప ద్రవ్యరాశి కనుగొనండి.
సాధన: ఫినాల్ మోల్లు = 4.7 ÷ 94 = 0.050. 2,4,6-Tribromophenol సూత్రం C₆H₃Br₃O. దాని మోలార్ ద్రవ్యరాశి 72 + 3 + 240 + 16 = 331 g/mol. ఒక మోల్ ఫినాల్ ఒక మోల్ ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది. ద్రవ్యరాశి = 0.050 × 331 = 16.55 g. ఇది 0.15 mol Br₂ ను వినియోగిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: రైమర్–టీమన్ చర్యలో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాన్ని, ప్రధాన ఉత్పన్నాన్ని చెప్పండి. CHCl₃ కు బదులు CCl₄ వాడితే ఏమి మారుతుంది?
సాధన: ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం డైక్లోరోకార్బీన్, :CCl₂ — CHCl₃, OH⁻ నుంచి ఏర్పడుతుంది. ఆమ్లీకరణం తర్వాత ప్రధాన ఉత్పన్నం సాలిసిలాల్డిహైడ్, 2-hydroxybenzaldehyde. CCl₄ తో ప్రవేశించే కార్బన్పై మూడు Cl పరమాణువులు ఉంటాయి. దాని జలవిశ్లేషణం –COOH ని ఇస్తుంది, కాబట్టి సాలిసిలిక్ ఆమ్లం వస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.8: ఫినాల్ నుంచి ఆస్పిరిన్కు మూడు దశల మార్గాన్ని ఇవ్వండి, ప్రతి దశలో చర్య పేరు చెప్పండి.
సాధన: దశ 1: ఫినాల్ + NaOH → సోడియం ఫినాక్సైడ్ (ఆమ్ల–క్షార చర్య). దశ 2: సోడియం ఫినాక్సైడ్ + 400 K, 4–7 atm వద్ద CO₂, తర్వాత H⁺ → సాలిసిలిక్ ఆమ్లం (కోల్బే చర్య). దశ 3: సాలిసిలిక్ ఆమ్లం + ఇథనోయిక్ అన్హైడ్రైడ్, కొద్దిగా ఆమ్లం → ఎసిటైల్సాలిసిలిక్ ఆమ్లం, ఆస్పిరిన్ (ఎసిటిలేషన్).
సాధించిన ఉదాహరణ 3.9: ఆమ్లత్వం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: m-nitrophenol, p-nitrophenol, o-nitrophenol, 2,4,6-trinitrophenol, ఫినాల్.
సాధన: ఆర్థో, పారా వద్ద మూడు నైట్రో సమూహాలు ఉన్న పిక్రిక్ ఆమ్లం అతి బలమైనది (pKa సుమారు 0.5). తర్వాత p-nitrophenol (7.1); o-nitrophenol (7.2) అంతఃఅణుక H-బంధం వల్ల కొంచెం బలహీనం. m-Nitrophenol (8.3) కు –I ప్రభావం మాత్రమే. ఫినాల్ (10.0) అతి బలహీనం. క్రమం: 2,4,6-trinitrophenol > p-nitrophenol > o-nitrophenol > m-nitrophenol > ఫినాల్.
త్వరిత పునశ్చరణ
పాక్షిక ద్విబంధ స్వభావం వల్ల ఫినాల్ C–O బంధం మిథనాల్ కంటే పొట్టిది.
క్యూమీన్ + O₂, తర్వాత H⁺ → ఫినాల్, propanone (అసిటోన్).
ఫినాక్సైడ్ అనునాద స్థిరీకరణం వల్ల ఫినాల్ (pKa 10) ఇథనాల్ (15.9) కంటే ఎక్కువ ఆమ్లం. NaOH తో చర్య జరుపుతుంది, NaHCO₃ తో జరపదు.
o/p వద్ద –NO₂ ఆమ్లత్వాన్ని అతిగా పెంచుతుంది (–R, –I); మెటా వద్ద –I మాత్రమే. –CH₃ ఆమ్లత్వాన్ని తగ్గిస్తుంది. పిక్రిక్ ఆమ్లం pKa సుమారు 0.5.
–OH ఉత్తేజక, o/p నిర్దేశకం. బ్రోమిన్ నీరు తెల్లని 2,4,6-tribromophenol ని ఇస్తుంది; CS₂ లో Br₂ మోనోబ్రోమోఫినాల్లను ఇస్తుంది.
సజల HNO₃: o-, p-nitrophenol, ఆవిరి స్వేదనంతో వేరుచేస్తారు (ఆర్థో బాష్పశీలం).
సల్ఫోనేషన్: గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఆర్థో, 373 K వద్ద పారా.
రైమర్–టీమన్: CHCl₃ + NaOH, ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం :CCl₂, సాలిసిలాల్డిహైడ్ వస్తుంది. కోల్బే: ఫినాక్సైడ్ + CO₂ → సాలిసిలిక్ ఆమ్లం.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ఫినాల్ NaHCO₃ తో చర్య జరుపుతుందని చెప్పడం. సాధారణ ఫినాల్ జరపదు; పిక్రిక్ ఆమ్లం వంటి చాలా బలమైన ఫినాల్లే జరుపుతాయి.
o-nitrophenol, p-nitrophenol కంటే ఎక్కువ ఆమ్లమని అనుకోవడం. అంతఃఅణుక H-బంధం ఆర్థోని కొంచెం బలహీనం చేస్తుంది.
ఫినాల్ బ్రోమినేషన్కు FeBr₃ కలపడం. అవసరం లేదు; వలయం ఇప్పటికే ఉత్తేజితమై ఉంది.
:CCl₂ ను కేంద్రక ప్రియంగా రాయడం. డైక్లోరోకార్బీన్లో ఆరు వేలన్సీ ఎలక్ట్రాన్లే ఉంటాయి, అది ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం.
కోల్బే చర్యలో సోడియం ఫినాక్సైడ్కు బదులు ఫినాల్ వాడడం.
ఆవిరితో బాష్పశీలమైన o-nitrophenol ను p-nitrophenol తో కలగలపడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. వీటిలో అతి బలమైన ఆమ్లం ఏది? (a) ఇథనాల్ (b) నీరు (c) ఫినాల్ (d) మిథనాల్
2. ఫినాల్ రైమర్–టీమన్ చర్యలో ప్రధాన ఉత్పన్నం: (a) సాలిసిలాల్డిహైడ్ (b) సాలిసిలిక్ ఆమ్లం (c) బెంజాల్డిహైడ్ (d) p-Hydroxybenzoic acid
3. అధిక బ్రోమిన్ నీటితో ఫినాల్ ఇచ్చేది: (a) o-Bromophenol (b) p-Bromophenol (c) m-Bromophenol (d) 2,4,6-Tribromophenol
4. క్యూమీన్ పద్ధతిలో ఫినాల్ తయారీలో ఉప ఉత్పన్నం: (a) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (b) Propanone (c) మిథనాల్ (d) బెంజోయిక్ ఆమ్లం
5. కోల్బే చర్యలో వాడేవి: (a) పీడనం కింద సోడియం ఫినాక్సైడ్, CO₂ (b) గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఫినాల్, CO (c) ఫినాల్, CHCl₃, NaOH (d) ఫినాల్, CCl₄ మాత్రమే
6. రిసార్సినాల్: (a) Benzene-1,2-diol (b) Benzene-1,4-diol (c) Benzene-1,3-diol (d) 3-Methylphenol
7. ఫినాల్ ఊదా రంగును దేనితో ఇస్తుంది? (a) లూకాస్ కారకం (b) తటస్థ FeCl₃ (c) టోలెన్స్ కారకం (d) బ్రోమిన్ నీరు
8. ఫినాల్ దేనిలో కరుగుతుంది? (a) జల NaHCO₃ లో, NaOH లో కాదు (b) NaOH, NaHCO₃ రెండింటిలోనూ కాదు (c) రెండింటిలోనూ సమానంగా (d) జల NaOH లో, NaHCO₃ లో కాదు
9. ఫినాల్ను జింక్ ధూళితో వేడి చేస్తే వచ్చేది: (a) బెంజీన్ (b) సైక్లోహెక్సనాల్ (c) బెంజోక్వినోన్ (d) బైఫెనైల్
10. ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ పట్ల ఫినాల్లోని –OH సమూహం: (a) నిష్క్రియాత్మక, మెటా నిర్దేశకం (b) నిష్క్రియాత్మక, o/p నిర్దేశకం (c) ఉత్తేజక, o/p నిర్దేశకం (d) ఉత్తేజక, మెటా నిర్దేశకం
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. ఆమ్లత్వం పెరిగే క్రమం: (a) ఫినాల్ < ఇథనాల్ < p-cresol < p-nitrophenol (b) ఇథనాల్ < p-cresol < ఫినాల్ < p-nitrophenol (c) p-Cresol < ఇథనాల్ < ఫినాల్ < p-nitrophenol (d) ఇథనాల్ < ఫినాల్ < p-nitrophenol < p-cresol
12. o-Nitrophenol, p-nitrophenol లను ఆవిరి స్వేదనంతో వేరుచేయడానికి కారణం: (a) p-Nitrophenol లో అంతఃఅణుక H-బంధం ఉంది (b) o-Nitrophenol అయానిక్ (c) p-Nitrophenol మోలార్ ద్రవ్యరాశి తక్కువ (d) o-Nitrophenol లో అంతఃఅణుక H-బంధం ఉంది, అది ఆవిరితో బాష్పశీలం
13. రైమర్–టీమన్ చర్యలో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం: (a) డైక్లోరోకార్బీన్, :CCl₂ (b) ట్రైక్లోరోమిథైల్ ఋణాయాన్, ⁻CCl₃ (c) ఫార్మైల్ కాటయాన్, HCO⁺ (d) క్లోరోనియం అయాన్, Cl⁺
14. 4.7 g ఫినాల్ అధిక బ్రోమిన్ నీటితో చర్య జరుపుతుంది. ఏర్పడిన అవక్షేప ద్రవ్యరాశి: (a) 33.1 g (b) 8.28 g (c) 16.55 g (d) 12.0 g
15. ఫినాల్ను 373 K వద్ద గాఢ H₂SO₄ తో వేడి చేశారు. ప్రధాన ఉత్పన్నం: (a) o-Hydroxybenzenesulphonic acid (b) p-Hydroxybenzenesulphonic acid (c) m-Hydroxybenzenesulphonic acid (d) Benzenesulphonic acid
16. వీటిలో అతి ఎక్కువ ఆమ్లం ఏది? (a) o-Cresol (b) ఫినాల్ (c) p-Methoxyphenol (d) m-Nitrophenol
17. ఫినాల్ నుంచి పిక్రిక్ ఆమ్లం తయారు చేయడానికి ఉత్తమ మార్గం: (a) ముందు గాఢ H₂SO₄ తో, తర్వాత గాఢ HNO₃ తో చర్య జరపడం (b) 298 K వద్ద సజల HNO₃ తో చర్య జరపడం (c) NaNO₂, HCl తో చర్య జరపడం (d) బ్రోమిన్ నీటితో, తర్వాత HNO₃ తో చర్య జరపడం
18. 273 K వద్ద CS₂ లో Br₂ తో ఫినాల్ ప్రధానంగా ఇచ్చేది: (a) 2,4,6-Tribromophenol (b) p-Bromophenol (c) m-Bromophenol (d) బ్రోమోబెంజీన్
19. క్యూమీన్ పద్ధతిలో 940 kg ఫినాల్ తయారైంది. దానితో పాటు ఏర్పడిన propanone ద్రవ్యరాశి: (a) 290 kg (b) 940 kg (c) 580 kg (d) 1160 kg
20. ఫినాల్లో C–O బంధం మిథనాల్ కంటే పొట్టిది, ఎందుకంటే: (a) ఫినాల్ అయానిక్ (b) ఫినాల్లో ఆక్సిజన్ sp³ (c) ఫినాల్ బలమైన H-బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది (d) అనునాదం దానికి పాక్షిక ద్విబంధ స్వభావాన్ని ఇస్తుంది, కార్బన్ sp²
21. క్లోరోబెంజీన్ను ఫినాల్గా మార్చేది: (a) 623 K, 300 atm వద్ద NaOH, తర్వాత ఆమ్లం (b) గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద సజల NaOH (c) వేడి చేసిన జింక్ ధూళి (d) జల KCN
22. సాలిసిలిక్ ఆమ్లాన్ని దేనితో చర్య జరిపి ఆస్పిరిన్ తయారు చేస్తారు? (a) మిథనాల్, H⁺ (b) ఇథనోయిక్ అన్హైడ్రైడ్ (c) CHCl₃, NaOH (d) పీడనం కింద CO₂
స్థాయి 3: సవాలు
23. వీటిలో అతి తక్కువ pKa దేనికి? (a) ఫినాల్ (b) p-Nitrophenol (c) m-Nitrophenol (d) 2,4,6-Trinitrophenol
24. ఫినాల్ కంటే ఫినాక్సైడ్ అనునాదంతో చాలా ఎక్కువగా స్థిరీకరించబడుతుంది, ఎందుకంటే: (a) ఫినాక్సైడ్కు తక్కువ అనునాద నిర్మాణాలు ఉన్నాయి (b) ఫినాల్ అసలు అనునాదం చూపదు (c) ఫినాల్లో అనునాదం ఆవేశాలను వేరుచేస్తుంది, ఫినాక్సైడ్లో ఒకే ఋణావేశాన్ని వ్యాపింపజేస్తుంది (d) ఫినాక్సైడ్లో ఆక్సిజన్పై ధనావేశం ఉంటుంది
25. ఆమ్లత్వం సరైన క్రమం: (a) p-Nitrophenol > o-nitrophenol > m-nitrophenol > ఫినాల్ (b) o-Nitrophenol > p-nitrophenol > ఫినాల్ > m-nitrophenol (c) m-Nitrophenol > p-nitrophenol > o-nitrophenol > ఫినాల్ (d) ఫినాల్ > m-nitrophenol > o-nitrophenol > p-nitrophenol
26. ఫినాల్ → (i) NaOH (ii) CO₂, 400 K, 4–7 atm (iii) H⁺ → X. X + (CH₃CO)₂O → Y. Y: (a) మిథైల్ సాలిసిలేట్ (b) ఎసిటైల్సాలిసిలిక్ ఆమ్లం (c) ఫెనైల్ ఇథనోయేట్ (d) సాలిసిలాల్డిహైడ్
27. ఆమ్లత్వం సరైన క్రమం: (a) p-Methoxyphenol > ఫినాల్ > m-methoxyphenol (b) ఫినాల్ > p-methoxyphenol > m-methoxyphenol (c) p-Methoxyphenol > m-methoxyphenol > ఫినాల్ (d) m-Methoxyphenol > ఫినాల్ > p-methoxyphenol
28. 0.2 mol ఫినాల్ బ్రోమిన్ నీటితో పూర్తిగా చర్య జరుపుతుంది. వినియోగించిన Br₂ మోల్లు: (a) 0.2 (b) 0.4 (c) 0.6 (d) 0.3
29. ప్రతిపాదన (A): ఇథనాల్ కంటే ఫినాల్ ఎక్కువ ఆమ్లం.
కారణం (R): ఫినాక్సైడ్ అయాన్ అనునాదంతో స్థిరీకరించబడుతుంది, ఇథాక్సైడ్ అయాన్ కాదు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: o-Nitrophenol ఆవిరితో బాష్పశీలం.
వాక్యం II: p-Nitrophenol అంతఃఅణుక హైడ్రోజన్ బంధాన్ని చూపిస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | ఫినాల్ pKa సుమారు 10; మిగిలినవి సుమారు 15.5–16. |
| 2 | a | –CHO ఆర్థో వద్ద చేరుతుంది: 2-hydroxybenzaldehyde. |
| 3 | d | నీటిలో అన్ని o/p స్థానాలు బ్రోమినేషన్ చెందుతాయి. |
| 4 | b | క్యూమీన్ హైడ్రోపెరాక్సైడ్ ఫినాల్ + propanone గా విడిపోతుంది. |
| 5 | a | 400 K, 4–7 atm వద్ద ఫినాక్సైడ్ CO₂ పై దాడి చేస్తుంది. |
| 6 | c | రిసార్సినాల్లో –OH 1, 3 వద్ద ఉంటాయి. |
| 7 | b | ఫినాల్లు Fe³⁺ తో ఊదా సంకీర్ణాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. |
| 8 | d | ఫినాల్ (pKa 10) HCO₃⁻ తో చర్య జరపలేనంత బలహీనమైనది. |
| 9 | a | Zn ఆక్సిజన్ను తొలగించి బెంజీన్ను ఇస్తుంది. |
| 10 | c | –OH యొక్క +R ప్రభావం o/p స్థానాలను సమృద్ధి చేస్తుంది. |
| 11 | b | ఇథాక్సైడ్కు అనునాదం లేదు; –CH₃ బలహీనపరుస్తుంది; –NO₂ బలపరుస్తుంది. |
| 12 | d | ఆర్థో సాదృశ్యకంలోని అంతర్గత H-బంధం దానిని బాష్పశీలం చేస్తుంది. |
| 13 | a | CHCl₃ + OH⁻ ఎలక్ట్రాన్ లోపం ఉన్న :CCl₂ ని ఇస్తాయి. |
| 14 | c | 0.05 mol × 331 g/mol = 16.55 g. |
| 15 | b | 373 K వద్ద ఎక్కువ స్థిరమైన పారా సాదృశ్యకం ప్రధానం. |
| 16 | d | –NO₂ (–I) ఆమ్లత్వాన్ని పెంచుతుంది; మిగిలినవి తగ్గిస్తాయి. |
| 17 | a | ముందు డైసల్ఫోనేషన్, తర్వాత నైట్రేషన్ — ఫినాల్ ఆక్సీకరణం జరగదు. |
| 18 | b | ధ్రువరహిత ద్రావణి మోనోబ్రోమినేషన్ ఇస్తుంది, పారా ప్రధానం. |
| 19 | c | 10,000 mol × 58 g/mol = 580 kg. |
| 20 | d | sp² కార్బన్, పాక్షిక C=O స్వభావం బంధాన్ని పొట్టిదిగా చేస్తాయి. |
| 21 | a | డౌ (Dow) తరహా పద్ధతికి అధిక ఉష్ణోగ్రత, అధిక పీడనం కావాలి. |
| 22 | b | ఫినాలిక్ –OH ఎసిటిలేషన్ ఆస్పిరిన్ను ఇస్తుంది. |
| 23 | d | పిక్రిక్ ఆమ్లం, pKa సుమారు 0.5. |
| 24 | c | ఫినాల్లో ఆవేశ వేరుపాటుకు శక్తి ఖర్చవుతుంది. |
| 25 | a | పారా (7.1) > ఆర్థో (7.2) > మెటా (8.3) > ఫినాల్ (10). |
| 26 | b | X = సాలిసిలిక్ ఆమ్లం; ఎసిటిలేషన్ ఆస్పిరిన్ను ఇస్తుంది. |
| 27 | d | మెటా –OCH₃ –I ద్వారా మాత్రమే పనిచేస్తుంది; పారా –OCH₃ +R ద్వారా ఎలక్ట్రాన్లను ఇస్తుంది. |
| 28 | c | ఒక mol ఫినాల్కు 3 mol Br₂: 0.6 mol. |
| 29 | a | ఋణాయాన్ అనునాద స్థిరీకరణం ఆమ్లత్వాన్ని వివరిస్తుంది. |
| 30 | c | p-Nitrophenol లో అంతర్అణుక H-బంధాలు ఉంటాయి, అంతఃఅణుక కాదు. |
అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఫినాల్: sp² వలయ కార్బన్పై –OH. O ఒంటరి జంట వలయంతో పంచుకోబడుతుంది కాబట్టి C–O బంధం మిథనాల్ కంటే పొట్టిది.
తయారీ: 623 K, 300 atm వద్ద క్లోరోబెంజీన్ + NaOH; బెంజీన్సల్ఫోనిక్ ఆమ్లాన్ని NaOH తో ద్రవీకరించడం; బెంజీన్డయాజోనియం లవణాన్ని నీటితో వేడి చేయడం; క్యూమీన్ పద్ధతి.
క్యూమీన్ (ఐసోప్రొపైల్బెంజీన్) + గాలి → క్యూమీన్ హైడ్రోపెరాక్సైడ్ → సజల ఆమ్లం → ఫినాల్ + propanone.
ఫినాల్ (pKa 10.0) నీరు, ఆల్కహాల్ల కంటే ఎక్కువ ఆమ్లం, కానీ కార్బోనిక్ ఆమ్లం, కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల కంటే బలహీనం. NaOH లో కరుగుతుంది, NaHCO₃ లో కాదు.
ఫినాక్సైడ్ అనునాదంతో స్థిరీకరించబడుతుంది; ఆల్కాక్సైడ్ కాదు.
ఆర్థో/పారా వద్ద –NO₂ (ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షకం) ఆమ్లత్వాన్ని అతిగా పెంచుతుంది; –CH₃ (ఎలక్ట్రాన్ దాత) తగ్గిస్తుంది. పిక్రిక్ ఆమ్లం (pKa 0.5) చాలా ఆమ్లం.
ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణలో –OH బలమైన ఉత్తేజకం, o/p నిర్దేశకం.
298 K వద్ద సజల HNO₃ → o-, p-nitrophenol. o-Nitrophenol ఆవిరితో బాష్పశీలం (అంతఃఅణుక H-బంధం). గాఢ HNO₃ → పిక్రిక్ ఆమ్లం.
తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద CS₂ లో Br₂ → ప్రధానంగా 4-bromophenol. బ్రోమిన్ నీరు → తెల్లని 2,4,6-tribromophenol.
కోల్బే: సోడియం ఫినాక్సైడ్ + CO₂ (4–7 atm, 400 K), తర్వాత H⁺ → సాలిసిలిక్ ఆమ్లం.
రైమర్–టీమన్: CHCl₃ + జల NaOH, తర్వాత H⁺ → సాలిసిలాల్డిహైడ్; ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం డైక్లోరోకార్బీన్ (:CCl₂).
Zn ధూళి → బెంజీన్; క్రోమిక్ ఆమ్లం → బెంజోక్వినోన్. తటస్థ FeCl₃ ఊదా రంగును ఇస్తుంది.
సాలిసిలిక్ ఆమ్లం + ఎసిటిక్ అన్హైడ్రైడ్ → ఆస్పిరిన్ (ఎసిటైల్సాలిసిలిక్ ఆమ్లం).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| సమ్మేళనం | pKa | గమనిక |
|---|---|---|
| ఇథనాల్ | 15.9 | నీటి కంటే బలహీన ఆమ్లం |
| ఫినాల్ | 10.0 | అనునాదంతో స్థిరీకరించిన ఫినాక్సైడ్ |
| 4-Methylphenol | 10.2 | CH₃ యొక్క +I/అతిసంయుగ్మం ఆమ్లత్వాన్ని తగ్గిస్తుంది |
| 3-Nitrophenol | 8.3 | మెటా నుంచి –I ప్రభావం మాత్రమే |
| 4-Nitrophenol | 7.1 | –I, –R ప్రభావాలు |
| 2,4,6-Trinitrophenol | 0.5 | NaHCO₃ తో బుడగలు ఇచ్చేంత బలమైనది |
| చర్య | కారకం | ఉత్పన్నం |
|---|---|---|
| కోల్బే | NaOH, CO₂ (400 K, 4–7 atm), H⁺ | సాలిసిలిక్ ఆమ్లం |
| రైమర్–టీమన్ | CHCl₃, జల NaOH, H⁺ | సాలిసిలాల్డిహైడ్ |
| బ్రోమినేషన్ | బ్రోమిన్ నీరు | 2,4,6-Tribromophenol (తెలుపు) |
| నైట్రేషన్ | గాఢ HNO₃ | పిక్రిక్ ఆమ్లం |
| క్షయకరణం | Zn ధూళి, వేడి | బెంజీన్ |
| ఆక్సీకరణం | Na₂Cr₂O₇/H₂SO₄ | బెంజోక్వినోన్ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"కోల్బే CO₂ తెస్తుంది, రైమర్ CHCl₃ తెస్తుంది": CO₂ –COOH (సాలిసిలిక్ ఆమ్లం) ని; CHCl₃ –CHO (సాలిసిలాల్డిహైడ్) ని ఇస్తాయి. రెండూ ఆర్థో వద్దకే.
"ఫినాల్కు బుడగ రాదు": ఫినాల్ NaHCO₃ నుంచి CO₂ విడుదల చేయదు; కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు చేస్తాయి.
"ఆర్థో తనను తానే హత్తుకుంటుంది": o-nitrophenol అణువు లోపలే H-బంధం ఏర్పరుస్తుంది, అందుకే ఆవిరితో బాష్పశీలం; పారా పక్క అణువులతో H-బంధం ఏర్పరిచి వెనుకే ఉంటుంది.
"నీరు మూడు ఇస్తుంది": బ్రోమిన్ నీరు ఫినాల్పై మూడు Br లను ఉంచుతుంది; చల్లని CS₂ ఒక్కటే ఇస్తుంది.
"క్యూమీన్ జంటను ఇస్తుంది": ఫినాల్, propanone కలిసి బయటకు వస్తాయి.
భావనల అనుసంధానం
ఫినాల్ ఆమ్లత్వాన్ని నిర్ణయించే అనునాద, ప్రేరేపిత ప్రభావాలు — రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం: కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలు నుంచి.
వలయంపై ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్లలోని నియమాలను అనుసరిస్తుంది.
ఫినాల్ తయారీకి వాడే డయాజోనియం లవణాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలలో ఉన్నాయి; pKa భావనలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతాస్థితితో ముడిపడి ఉంటాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (ఫినాల్ చర్య) ను జాబితా II (ప్రధాన ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. బ్రోమిన్ నీరు
B. CHCl₃ + జల NaOH, తర్వాత H⁺
C. NaOH, తర్వాత 400 K, 4–7 atm వద్ద CO₂, తర్వాత H⁺
D. Zn ధూళి, వేడి
జాబితా II:
(i) బెంజీన్
(ii) సాలిసిలిక్ ఆమ్లం
(iii) 2,4,6-Tribromophenol
(iv) సాలిసిలాల్డిహైడ్
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
32. జాబితా I (ఫినాల్ తయారీ పద్ధతి) ను జాబితా II (దాని లక్షణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. క్యూమీన్ హైడ్రోపెరాక్సైడ్ + సజల ఆమ్లం
B. క్లోరోబెంజీన్ + NaOH
C. బెంజీన్డయాజోనియం క్లోరైడ్ + వెచ్చని నీరు
D. బెంజీన్సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం + ద్రవీకృత NaOH
జాబితా II:
(i) Propanone సహ ఉత్పన్నం
(ii) 623 K, సుమారు 300 atm అవసరం
(iii) నైట్రోజన్ వాయువు వెలువడుతుంది
(iv) ద్రవీకరణ దశలో –SO₃H సమూహం ప్రతిక్షేపించబడుతుంది
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
33. జాబితా I (సమ్మేళనం) ను జాబితా II (pKa) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఇథనాల్
B. ఫినాల్
C. 4-Nitrophenol
D. 2,4,6-Trinitrophenol
జాబితా II:
(i) 0.5
(ii) 7.1
(iii) 10.0
(iv) 15.9
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
34. జాబితా I (ఫినాల్కు కలిపిన కారకం) ను జాబితా II (పరిశీలన) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. తటస్థ FeCl₃
B. బ్రోమిన్ నీరు
C. NaHCO₃ ద్రావణం
D. NaOH ద్రావణం
జాబితా II:
(i) ఫినాల్ కరిగి స్పష్టమైన ద్రావణం వస్తుంది
(ii) తెల్లని అవక్షేపం
(iii) బుడగలు రావు
(iv) ఊదా రంగు
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఇథనాల్ కంటే ఫినాల్ బలమైన ఆమ్లం.
B. ఫినాల్ NaHCO₃ తో చర్య జరిపి CO₂ ను విడుదల చేస్తుంది.
C. అంతఃఅణుక H-బంధం వల్ల o-nitrophenol ఆవిరితో బాష్పశీలం.
D. పారా స్థానంలోని –CH₃ సమూహం ఫినాల్ను ఎక్కువ ఆమ్లంగా చేస్తుంది.
E. ఫినాల్లో C–O బంధం మిథనాల్ కంటే పొట్టిది.
F. –OH సమూహం వచ్చే ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలను ఆర్థో, పారా స్థానాలకు నిర్దేశిస్తుంది.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు
36. రైమర్–టీమన్ చర్య గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం డైక్లోరోకార్బీన్, :CCl₂.
B. ఆమ్లీకరణం తర్వాత ప్రధాన ఉత్పన్నం సాలిసిలాల్డిహైడ్.
C. ఈ చర్యలో పీడనం కింద CO₂ వాడతారు.
D. పారా-హైడ్రాక్సీ ఆల్డిహైడ్ ప్రధాన ఉత్పన్నం.
(a) A మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) B, C మాత్రమే
37. క్యూమీన్ పద్ధతి గురించి సరైన వాక్యాలను ఎంచుకోండి.
A. క్యూమీన్ అంటే ఐసోప్రొపైల్బెంజీన్.
B. క్యూమీన్ గాలితో క్యూమీన్ హైడ్రోపెరాక్సైడ్గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది.
C. హైడ్రోపెరాక్సైడ్ను సజల ఆమ్లంతో చర్య జరిపిస్తే ఫినాల్, propanone వస్తాయి.
D. సహ ఉత్పన్నం ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal).
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. వీటిలో ఎన్ని ఫినాల్ కంటే బలమైన ఆమ్లాలు?
4-Nitrophenol
4-Methylphenol
ఇథనాల్
2,4,6-Trinitrophenol
4-Methoxyphenol
ఇథనోయిక్ ఆమ్లం
3-Nitrophenol
(a) రెండు (b) మూడు (c) ఐదు (d) నాలుగు
39. 298 K వద్ద సజల HNO₃ తో ఫినాల్ను నైట్రేషన్ చేశారు. P, Q అనే రెండు ఉత్పన్నాలు కింది విధంగా ప్రవర్తిస్తాయి.
| ఉత్పన్నం | ఆవిరి స్వేదనంలో | H-బంధ రకం |
|---|---|---|
| P | ఆవిరితో పాటు స్వేదనం చెందుతుంది | అంతఃఅణుక |
| Q | ఫ్లాస్క్లోనే ఉంటుంది | అంతర్అణుక |
ఏ గుర్తింపు సరైనది?
(a) P 4-nitrophenol, Q 2-nitrophenol (b) P 2-nitrophenol, Q 4-nitrophenol (c) P 3-nitrophenol, Q 4-nitrophenol (d) P పిక్రిక్ ఆమ్లం, Q 2-nitrophenol
40. ఒక బార్ చార్ట్ pKa విలువలను చూపిస్తుంది: ఫినాల్ 10.0, 4-methylphenol 10.2, 3-nitrophenol 8.3, 4-nitrophenol 7.1. ఏ నిర్ధారణ సరైనది?
(a) –NO₂ మెటా కంటే పారా వద్ద pKa ను ఎక్కువగా తగ్గిస్తుంది, ఎందుకంటే పారా నుంచి మాత్రమే అది అనునాదం ద్వారా ఎలక్ట్రాన్లను ఆకర్షించగలదు (b) మిథైల్ సమూహం ఆమ్లత్వాన్ని పెంచుతుంది (c) పారా-నైట్రో కంటే మెటా-నైట్రో ప్రభావం ఎక్కువ (d) ప్రతి ప్రతిక్షేపకం pKa ను పెంచుతుంది
41. 9.4 g ఫినాల్ను (M = 94 g/mol) అధిక బ్రోమిన్ నీటితో కలిపారు. ఏర్పడిన 2,4,6-tribromophenol (M = 331 g/mol) ద్రవ్యరాశి:
(a) 17.3 g (b) 25.1 g (c) 9.4 g (d) 33.1 g
Q42–43 కు పేరా: ఒక ఆరోమాటిక్ సమ్మేళనం A (C₇H₈O) NaHCO₃ ద్రావణంలో కరగదు, కానీ NaOH లో కరుగుతుంది. తటస్థ FeCl₃ తో ఊదా రంగును ఇస్తుంది. బ్రోమిన్ నీటితో C₇H₅Br₃O సూత్రం గల తెల్లని అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది.
42. A:
(a) బెంజిల్ ఆల్కహాల్ (b) 4-Methylphenol (c) Methoxybenzene (d) 3-Methylphenol
43. A NaOH లో కరిగి, NaHCO₃ లో ఎందుకు కరగదు?
(a) A కార్బోనిక్ ఆమ్లం కంటే బలమైన ఆమ్లం (b) A ఒక క్షారం (c) A కార్బోనిక్ ఆమ్లం కంటే బలహీనమైన ఆమ్లం, కానీ నీటి కంటే బలమైనది (d) NaHCO₃ నీటిలో కరగదు
44. ఆమ్ల బలం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: (I) ఫినాల్ (II) 4-nitrophenol (III) 4-methylphenol (IV) ఇథనాల్ (V) 2,4,6-trinitrophenol.
(a) V > II > I > III > IV (b) II > V > I > III > IV (c) V > II > III > I > IV (d) V > I > II > III > IV
45. ఫినాల్ → (i) NaOH (ii) CO₂, 400 K (iii) H⁺ → X. X ను ఎసిటిక్ అన్హైడ్రైడ్తో వేడి చేస్తే Y వస్తుంది. Y:
(a) మిథైల్ సాలిసిలేట్ (b) ఎసిటైల్సాలిసిలిక్ ఆమ్లం (c) ఫెనైల్ ఇథనోయేట్ (d) సాలిసిలాల్డిహైడ్
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | బ్రోమిన్ నీరు → ట్రైబ్రోమోఫినాల్; రైమర్–టీమన్ → సాలిసిలాల్డిహైడ్; కోల్బే → సాలిసిలిక్ ఆమ్లం; Zn ధూళి → బెంజీన్ |
| 32 | a | క్యూమీన్ propanone ని కూడా ఇస్తుంది; డౌ పద్ధతికి అధిక T, P కావాలి; డయాజోనియం N₂ కోల్పోతుంది; సల్ఫోనేట్ను NaOH తో ద్రవీకరిస్తారు |
| 33 | c | ఆమ్లత్వం పెరుగుతుంది: ఇథనాల్ < ఫినాల్ < 4-nitrophenol < పిక్రిక్ ఆమ్లం, కాబట్టి pKa 15.9 → 10.0 → 7.1 → 0.5 గా తగ్గుతుంది |
| 34 | b | FeCl₃ ఊదా; ట్రైబ్రోమోఫినాల్ తెలుపు; NaHCO₃ తో బుడగలు ఇచ్చేంత బలం లేదు; NaOH తో కరిగే సోడియం ఫినాక్సైడ్ ఏర్పడుతుంది |
| 35 | c | A, C, E, F సరైనవి; B తప్పు (కార్బోనిక్ ఆమ్లం కంటే ఫినాల్ బలహీనం); D తప్పు (CH₃ ఆమ్లత్వాన్ని తగ్గిస్తుంది) |
| 36 | b | :CCl₂ వలయంపై దాడి చేస్తుంది; ఆర్థో ఉత్పన్నం (సాలిసిలాల్డిహైడ్) ప్రధానం; CO₂ కోల్బే చర్యకు సంబంధించినది |
| 37 | a | సహ ఉత్పన్నం propanone, ఎసిటాల్డిహైడ్ కాదు |
| 38 | d | 4-Nitrophenol, పిక్రిక్ ఆమ్లం, ఇథనోయిక్ ఆమ్లం, 3-nitrophenol బలమైనవి; 4-methyl-, 4-methoxyphenol, ఇథనాల్ బలహీనమైనవి |
| 39 | b | 2-nitrophenol లోని అంతఃఅణుక H-బంధం దానిని బాష్పశీలం చేస్తుంది; 4-nitrophenol అణువుల మధ్య H-బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది |
| 40 | a | పారా-NO₂ ప్రేరేపిత ప్రభావానికి అనునాద ఆకర్షణను కూడా జోడిస్తుంది, కాబట్టి 7.1 < 8.3 |
| 41 | d | 9.4/94 = 0.1 mol; 1 : 1 నిష్పత్తి; 0.1 × 331 = 33.1 g |
| 42 | d | ఫినాలిక్ (FeCl₃, NaOH), OH కు మూడు ఖాళీ o/p స్థానాలు; 3-methylphenol మాత్రమే 2, 4, 6 అన్నింటినీ ఖాళీగా ఉంచుతుంది |
| 43 | c | ఫినాల్లు (pKa సుమారు 10) కార్బోనిక్ ఆమ్లం కంటే బలహీనం, నీటి కంటే బలమైనవి |
| 44 | a | పిక్రిక్ ఆమ్లం > 4-nitrophenol > ఫినాల్ > 4-methylphenol > ఇథనాల్ |
| 45 | b | X సాలిసిలిక్ ఆమ్లం (కోల్బే); దాని –OH ఎసిటిలేషన్ ఆస్పిరిన్ను ఇస్తుంది |