Chapter 7 of 12 · 28 min read

అధ్యాయం 5: ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లు: నిర్మాణం, తయారీ (Aldehydes and Ketones: Structure and Preparation)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • కార్బొనైల్ సమూహం నిర్మాణం, ధ్రువణత; దాని కార్బన్ కేంద్రక ప్రియాలను (nucleophiles) ఎందుకు ఆకర్షిస్తుంది.

  • ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లకు పేర్లు ఎలా పెడతారు.

  • సాధారణ పద్ధతులు: ఆల్కహాల్‌ల ఆక్సీకరణం, ఓజోనోలిసిస్, ఆల్కైన్‌ల జలయోజనం.

  • ఆల్డిహైడ్‌ల తయారీకి పేరున్న పద్ధతులు: రోసెన్‌మండ్, స్టీఫెన్, ఈటార్డ్, పార్శ్వ గొలుసు క్లోరినేషన్, గాటర్‌మన్–కోచ్.

  • కీటోన్‌ల తయారీ పద్ధతులు: ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఎసిలేషన్, Grignard కారకాలతో నైట్రైల్‌లు, డైఆల్కైల్ కాడ్మియం.

5.1 కార్బొనైల్ సమూహం స్వభావం

కార్బొనైల్ సమూహం (Carbonyl group) అంటే >C=O. ఆల్డిహైడ్‌లలో (Aldehydes) కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై కనీసం ఒక H ఉంటుంది (RCHO). కీటోన్‌లలో (Ketones) దానిపై రెండు కార్బన్ సమూహాలు ఉంటాయి (RCOR′).

కార్బొనైల్ కార్బన్ sp² సంకరీకరణం (Hybridisation) చెంది ఉంటుంది. దాని మూడు sp² ఆర్బిటాల్స్ ఒకే తలంలో, సుమారు 120° దూరంలో మూడు σ బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి. కార్బన్‌పై సంకరీకరణం చెందని p ఆర్బిటాల్, ఆక్సిజన్‌పై ఉన్న p ఆర్బిటాల్‌తో పక్కపక్కగా అతిపాతం చెంది π బంధాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. అందుకే ఈ సమూహం త్రికోణ సమతల (trigonal planar) ఆకారంలో ఉంటుంది.

ఆక్సిజన్ ఋణవిద్యుదాత్మకత (electronegativity) కార్బన్ కంటే ఎక్కువ. అది π ఎలక్ట్రాన్‌లను తన వైపుకు లాక్కుంటుంది. కాబట్టి C=O బంధం ధ్రువణత కలది: కార్బన్ పాక్షిక ధనావేశం, ఆక్సిజన్ పాక్షిక ఋణావేశం కలిగి ఉంటాయి. దీన్ని రెండు రూపాల సంస్పందన సంకరంగా (resonance hybrid) చూపవచ్చు:

>C=O⟷>C+–O−\mathrm{{>}C{=}O \longleftrightarrow {>}C^+\text{–}O^-}

తర్వాతి అధ్యాయాల రసాయన శాస్త్రమంతా ఈ ధ్రువణత మీదే ఆధారపడి ఉంటుంది:

  • కార్బన్ ఒక ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం (electrophile). కేంద్రక ప్రియాలు దానిపై దాడి చేస్తాయి (అధ్యాయం 6).

  • ఆక్సిజన్ ఒక లూయిస్ క్షారం (Lewis base). అది H⁺ ను లేదా లూయిస్ ఆమ్లాన్ని తీసుకుంటుంది; దాంతో కార్బన్ ఇంకా ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియంగా మారుతుంది.

  • C=O పక్కన ఉన్న C–H బంధాల హైడ్రోజన్‌లు (α-హైడ్రోజన్‌లు) ఆమ్ల స్వభావం పొందుతాయి (అధ్యాయం 7).

  • కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలకు ద్విధ్రువ భ్రామకాలు (dipole moments) ఎక్కువ — దాదాపు అదే ద్రవ్యరాశి గల ఈథర్‌ల కంటే ఎక్కువ.

5.2 ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లకు పేర్లు పెట్టడం

IUPAC పేర్లలో ఆల్డిహైడ్‌లు "-al" తో, కీటోన్‌లు "-one" తో ముగుస్తాయి. ఆల్డిహైడ్ కార్బన్ ఎప్పుడూ C1 కాబట్టి దానికి సంఖ్య రాయనవసరం లేదు. కీటోన్‌లలో C=O కు అతి తక్కువ సంఖ్య వచ్చేలా గొలుసుకు సంఖ్యలు ఇవ్వండి.

సూత్రంసాధారణ నామంIUPAC నామం
HCHOformaldehydemethanal
CH₃CHOacetaldehydeethanal
CH₃CH₂CHOpropionaldehydepropanal
(CH₃)₂CHCHOisobutyraldehyde2-methylpropanal
C₆H₅CHObenzaldehydebenzenecarbaldehyde
CH₃COCH₃acetonepropanone
CH₃COCH₂CH₃ethyl methyl ketonebutanone
CH₃CH₂COCH₂CH₃diethyl ketonepentan-3-one
C₆H₅COCH₃acetophenone1-phenylethan-1-one
C₆H₅COC₆H₅benzophenonediphenylmethanone

ఒకే అణుసూత్రం గల ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లు ప్రమేయ సమూహ సాదృశ్యకాలు (functional isomers). Propanal, propanone రెండూ C₃H₆O.

5.3 తయారీకి సాధారణ పద్ధతులు

ఆల్కహాల్‌ల ఆక్సీకరణం, డీహైడ్రోజనీకరణం. అధ్యాయం 2 నుంచి: ప్రాథమిక (1°) ఆల్కహాల్‌లు PCC తో లేదా 573 K వద్ద వేడి రాగితో ఆల్డిహైడ్‌లను ఇస్తాయి. ద్వితీయ (2°) ఆల్కహాల్‌లు K₂Cr₂O₇/H⁺ తో లేదా వేడి రాగితో కీటోన్‌లను ఇస్తాయి.

ఆల్కీన్‌ల ఓజోనోలిసిస్ (Ozonolysis). ఓజోన్ C=C అంతటా సంకలనం చెంది ఓజోనైడ్‌ను ఏర్పరుస్తుంది. తర్వాత జింక్ పొడి, నీరు దాన్ని రెండు కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలుగా విడగొడతాయి. ఏర్పడే H₂O₂ ఆల్డిహైడ్‌లను ఇంకా ఆక్సీకరించకుండా జింక్ ఆపుతుంది.

R2C=CHR′→(ii) Zn, H2O(i) O3R2C=O+R′CHO\mathrm{R_2C{=}CHR' \xrightarrow[(ii)\ Zn,\ H_2O]{(i)\ O_3} R_2C{=}O + R'CHO}

ఉత్పన్నాల నుంచి వెనక్కి ఆల్కీన్‌ను కనుక్కోవాలంటే: రెండు కార్బొనైల్ కార్బన్‌లను ద్విబంధంతో కలిపి, రెండు ఆక్సిజన్‌లను తొలగించండి.

ఆల్కైన్‌ల జలయోజనం (Hydration of alkynes). విలీన H₂SO₄, HgSO₄ సమక్షంలో ఆల్కైన్ నీటిని సంకలనం చేసుకుంటుంది. ఏర్పడిన ఈనాల్ వెంటనే కార్బొనైల్ సమ్మేళనంగా మారుతుంది. ఇథైన్ ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) ను ఇస్తుంది; మిగతా ప్రతి ఆల్కైన్ కీటోన్‌ను ఇస్తుంది.

HC≡CH+H2O→HgSO4, dil. H2SO4CH3CHO\mathrm{HC{\equiv}CH + H_2O \xrightarrow{HgSO_4,\ dil.\ H_2SO_4} CH_3CHO}
CH3C≡CH+H2O→HgSO4, dil. H2SO4CH3COCH3\mathrm{CH_3C{\equiv}CH + H_2O \xrightarrow{HgSO_4,\ dil.\ H_2SO_4} CH_3COCH_3}

5.4 ఆల్డిహైడ్‌లను ఇచ్చే పద్ధతులు

రోసెన్‌మండ్ క్షయకరణం (Rosenmund reduction). ఎసైల్ క్లోరైడ్‌ను బేరియం సల్ఫేట్‌పై ఉన్న పల్లాడియం మీద హైడ్రోజనీకరణం చేస్తారు. ఉత్ప్రేరకాన్ని సల్ఫర్ లేదా క్వినోలిన్‌తో పాక్షికంగా విషపూరితం (poison) చేస్తారు. దీనివల్ల ఆల్డిహైడ్ ఇంకా ఆల్కహాల్‌గా క్షయకరణం చెందదు.

RCOCl+H2→Pd–BaSO4RCHO+HCl\mathrm{RCOCl + H_2 \xrightarrow{Pd\text{–}BaSO_4} RCHO + HCl}

HCOCl అస్థిరం కాబట్టి రోసెన్‌మండ్ క్షయకరణంతో ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) తయారు చేయలేం.

స్టీఫెన్ చర్య (Stephen reaction). నైట్రైల్‌ను స్టానస్ క్లోరైడ్, HCl తో క్షయకరణం చేస్తే ఇమీన్ (దాని లవణ రూపంలో) వస్తుంది. జలవిశ్లేషణం చేస్తే ఆల్డిహైడ్ వస్తుంది.

RC≡N+SnCl2+HCl→RCH=NH→H3O+RCHO\mathrm{RC{\equiv}N + SnCl_2 + HCl \rightarrow RCH{=}NH \xrightarrow{H_3O^+} RCHO}

డైఐసోబ్యూటైల్ అల్యూమినియం హైడ్రైడ్ (DIBAL-H) కూడా తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద నైట్రైల్‌లను, ఎస్టర్‌లను ఆల్డిహైడ్‌లుగా క్షయకరణం చేస్తుంది.

ఈటార్డ్ చర్య (Etard reaction). టోలుయీన్ (మిథైల్‌బెంజీన్) ను CS₂ లో క్రోమైల్ క్లోరైడ్ (CrO₂Cl₂) తో చర్య జరిపిస్తారు. గోధుమ రంగు క్రోమియం సంక్లిష్టం ఏర్పడుతుంది. దాన్ని జలవిశ్లేషణం చేస్తే బెంజాల్డిహైడ్ వస్తుంది. మిథైల్ సమూహం –CHO దగ్గరే ఆగిపోతుంది; –COOH గా ఆక్సీకరణం చెందదు.

C6H5CH3→(ii) H3O+(i) CrO2Cl2, CS2C6H5CHO\mathrm{C_6H_5CH_3 \xrightarrow[(ii)\ H_3O^+]{(i)\ CrO_2Cl_2,\ CS_2} C_6H_5CHO}

ఇథనోయిక్ ఎన్‌హైడ్రైడ్‌లోని CrO₃ కూడా ఇదే పని చేస్తుంది. అది బెంజిలిడీన్ డైఎసిటేట్, C₆H₅CH(OCOCH₃)₂ ను ఇస్తుంది; దాన్ని జలవిశ్లేషణం చేస్తే బెంజాల్డిహైడ్ వస్తుంది.

పార్శ్వ గొలుసు క్లోరినేషన్ (Side-chain chlorination). సూర్యకాంతిలో టోలుయీన్ Cl₂ తో చర్య జరిపి బెంజాల్ క్లోరైడ్, C₆H₅CHCl₂ ను ఇస్తుంది. 373 K వద్ద నీటితో జలవిశ్లేషణం చేస్తే బెంజాల్డిహైడ్ వస్తుంది. పరిశ్రమలో ఈ పద్ధతిని వాడతారు.

గాటర్‌మన్–కోచ్ చర్య (Gatterman–Koch reaction). అనార్ద్ర AlCl₃ (CuCl తో కలిపి) సమక్షంలో బెంజీన్‌ను CO, HCl తో చర్య జరిపిస్తారు. వలయంలోకి –CHO సమూహం చేరి బెంజాల్డిహైడ్ ఏర్పడుతుంది.

C6H6+CO+HCl→anhyd. AlCl3, CuClC6H5CHO+HCl\mathrm{C_6H_6 + CO + HCl \xrightarrow{anhyd.\ AlCl_3,\ CuCl} C_6H_5CHO + HCl}

KMnO₄ వంటి బలమైన ఆక్సీకరణులు టోలుయీన్‌ను పూర్తిగా బెంజోయిక్ ఆమ్లంగా మార్చేస్తాయి. అందుకే ఈటార్డ్ చర్యకు మృదువైన క్రోమైల్ క్లోరైడ్ కావాలి.

5.5 కీటోన్‌లను ఇచ్చే పద్ధతులు

ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఎసిలేషన్ (Friedel–Crafts acylation). బెంజీన్ ఎసైల్ క్లోరైడ్, అనార్ద్ర AlCl₃ తో చర్య జరుపుతుంది. ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం ఎసిలియం అయాన్, RC≡O⁺. ఉత్పన్నం ఒక ఏరిల్ కీటోన్.

C6H6+CH3COCl→anhyd. AlCl3C6H5COCH3+HCl\mathrm{C_6H_6 + CH_3COCl \xrightarrow{anhyd.\ AlCl_3} C_6H_5COCH_3 + HCl}

నైట్రోబెంజీన్ వంటి బాగా నిష్క్రియం చేయబడిన (deactivated) వలయాలపై ఈ చర్య జరగదు.

నైట్రైల్‌లు, Grignard కారకాల నుంచి. RMgX, C≡N కార్బన్‌కు సంకలనం చెందుతుంది. ఏర్పడిన ఇమీన్ లవణాన్ని జలవిశ్లేషణం చేస్తే కీటోన్ వస్తుంది.

CH3C≡N+C2H5MgBr→CH3C(C2H5)=NMgBr→H3O+CH3COC2H5\mathrm{CH_3C{\equiv}N + C_2H_5MgBr \rightarrow CH_3C(C_2H_5){=}NMgBr \xrightarrow{H_3O^+} CH_3COC_2H_5}

ఎసైల్ క్లోరైడ్‌లు, డైఆల్కైల్ కాడ్మియం నుంచి. మొదట Grignard కారకం CdCl₂ తో చర్య జరుపుతుంది. తక్కువ చర్యాశీలత గల R₂Cd ఎసైల్ క్లోరైడ్‌తో చర్య జరిపి కీటోన్ దశ దగ్గరే ఆగిపోతుంది.

2RMgX+CdCl2→R2Cd+2Mg(X)Cl\mathrm{2RMgX + CdCl_2 \rightarrow R_2Cd + 2Mg(X)Cl}
R2Cd+2R′COCl→2R′COR+CdCl2\mathrm{R_2Cd + 2R'COCl \rightarrow 2R'COR + CdCl_2}
పద్ధతిప్రారంభ సమ్మేళనంకారకంఉత్పన్నం
రోసెన్‌మండ్RCOClH₂, Pd–BaSO₄ (విషపూరితం చేసినది)RCHO
స్టీఫెన్RCNSnCl₂/HCl, తర్వాత H₃O⁺RCHO
DIBAL-HRCN లేదా RCOOR′DIBAL-H, తర్వాత H₂ORCHO
ఈటార్డ్C₆H₅CH₃CS₂ లో CrO₂Cl₂, తర్వాత H₃O⁺C₆H₅CHO
పార్శ్వ గొలుసు క్లోరినేషన్C₆H₅CH₃Cl₂/hν, తర్వాత 373 K వద్ద H₂OC₆H₅CHO
గాటర్‌మన్–కోచ్C₆H₆CO + HCl, అనార్ద్ర AlCl₃/CuClC₆H₅CHO
ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఎసిలేషన్C₆H₆RCOCl, అనార్ద్ర AlCl₃C₆H₅COR
నైట్రైల్ + GrignardRCNR′MgX, తర్వాత H₃O⁺RCOR′
డైఆల్కైల్ కాడ్మియంR′COClR₂CdR′COR
ఓజోనోలిసిస్ఆల్కీన్O₃, తర్వాత Zn/H₂Oఆల్డిహైడ్‌లు మరియు/లేదా కీటోన్‌లు
ఆల్కైన్ జలయోజనంఆల్కైన్HgSO₄, విలీన H₂SO₄ఎసిటాల్డిహైడ్ (ఇథైన్ నుంచి) లేదా కీటోన్

5.6 భౌతిక ధర్మాలు

ఫార్మాల్డిహైడ్ ఒక వాయువు. ఎసిటాల్డిహైడ్ చాలా త్వరగా ఆవిరయ్యే ద్రవం. మిగతా దిగువ సభ్యులు ద్రవాలు, ఎగువ సభ్యులు ఘనపదార్థాలు.

వీటి బాష్పీభవన స్థానాలు దాదాపు సమాన ద్రవ్యరాశి గల ఆల్కేన్‌లు/ఈథర్‌లకు, ఆల్కహాల్‌లకు మధ్యలో ఉంటాయి. కార్బొనైల్ సమ్మేళనాల మధ్య బలమైన ద్విధ్రువ–ద్విధ్రువ ఆకర్షణలు ఉంటాయి, కానీ ఒకదానితో ఒకటి హైడ్రోజన్ బంధం ఏర్పరచడానికి O–H ఉండదు.

సమ్మేళనం (మోలార్ ద్రవ్యరాశి 58–60)బాష్పీభవన స్థానం (K)ప్రధాన ఆకర్షణ
n-Butane273వాండర్ వాల్స్
Methoxyethane281బలహీన ద్విధ్రువ–ద్విధ్రువ
Propanal322బలమైన ద్విధ్రువ–ద్విధ్రువ
Propanone329బలమైన ద్విధ్రువ–ద్విధ్రువ
Propan-1-ol370హైడ్రోజన్ బంధం

ఫార్మాల్డిహైడ్, ఎసిటాల్డిహైడ్, propanone నీటితో ఏ నిష్పత్తిలోనైనా కలిసిపోతాయి. నీరు కార్బొనైల్ ఆక్సిజన్‌తో హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది. కార్బన్ గొలుసు పెరిగేకొద్దీ ద్రావణీయత తగ్గుతుంది.

దిగువ ఆల్డిహైడ్‌లకు ఘాటైన, చికాకు కలిగించే వాసన ఉంటుంది. పెద్ద ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లలో చాలావాటికి ఆహ్లాదకరమైన వాసన ఉంటుంది. వెనిలాకు వాసన వెనిలిన్ వల్ల; దాల్చినచెక్కకు వాసన సిన్నమాల్డిహైడ్ వల్ల.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: IUPAC పేర్లు ఇవ్వండి: (i) (CH₃)₂CHCHO (ii) CH₃COCH(CH₃)₂ (iii) C₆H₅COC₆H₅.

సాధన: (i) మూడు కార్బన్‌ల గొలుసు, CHO అనేది C1, C2 పై ఒక మిథైల్: 2-methylpropanal. (ii) నాలుగు కార్బన్‌ల గొలుసు; C2 వద్ద C=O, C3 వద్ద మిథైల్: 3-methylbutan-2-one. (iii) రెండు ఫినైల్ సమూహాలు ఉన్న C=O: diphenylmethanone (బెంజోఫీనోన్).

సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: Propanal (322 K) బాష్పీభవన స్థానం methoxyethane (281 K) కంటే ఎక్కువ, కానీ propan-1-ol (370 K) కంటే తక్కువ ఎందుకో వివరించండి.

సాధన: మూడింటి మోలార్ ద్రవ్యరాశి దాదాపు సమానం. Propanal లో బాగా ధ్రువణత ఉన్న C=O ఉంది, కాబట్టి ఈథర్ కంటే బలమైన ద్విధ్రువ–ద్విధ్రువ ఆకర్షణ ఉంటుంది. కానీ propanal లో O–H లేదు, కాబట్టి propan-1-ol లాగా తనలో తాను హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరచలేదు. అందుకే మధ్య స్థానం.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: C₆H₁₂ అనే ఆల్కీన్ ఓజోనోలిసిస్‌లో propanone ను మాత్రమే ఇస్తుంది. దానిని గుర్తించండి.

సాధన: రెండు propanone యూనిట్లు, (CH₃)₂C=O, వాటి కార్బొనైల్ కార్బన్‌ల వద్ద కలుస్తాయి. ఆల్కీన్ (CH₃)₂C=C(CH₃)₂, అంటే 2,3-dimethylbut-2-ene. దీనిలో ఆరు కార్బన్‌లు ఉన్నాయి, C₆H₁₂ తో సరిపోతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: బెంజాయిల్ క్లోరైడ్‌ను Pd–BaSO₄ మీద హైడ్రోజనీకరణం చేశారు. ఉత్పన్నం పేరు, BaSO₄ మరియు క్వినోలిన్ ఉద్దేశం చెప్పండి.

సాధన: ఉత్పన్నం బెంజాల్డిహైడ్ (రోసెన్‌మండ్ క్షయకరణం). BaSO₄ బలహీన ఆధారం; క్వినోలిన్ పల్లాడియంను విషపూరితం చేస్తుంది. ఈ రెండూ ఉత్ప్రేరక చర్యాశీలతను తగ్గిస్తాయి, కాబట్టి ఆల్డిహైడ్ బెంజైల్ ఆల్కహాల్‌గా మారదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఇథేన్‌నైట్రైల్‌ను (i) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) గా (ii) propanone గా మార్చండి.

సాధన: (i) స్టీఫెన్ చర్య: CH₃CN, SnCl₂/HCl తో CH₃CH=NH ను ఇస్తుంది; ఇది జలవిశ్లేషణంతో CH₃CHO అవుతుంది. (ii) Grignard మార్గం: CH₃CN, CH₃MgBr తో CH₃C(CH₃)=NMgBr ను ఇస్తుంది; జలవిశ్లేషణంతో CH₃COCH₃ వస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: టోలుయీన్‌ను (i) CS₂ లో CrO₂Cl₂, తర్వాత H₃O⁺ తో (ii) వేడి క్షార KMnO₄, తర్వాత ఆమ్లంతో చర్య జరిపారు. ఉత్పన్నాలు ఏవి?

సాధన: (i) ఈటార్డ్ చర్య ఆల్డిహైడ్ వద్దే ఆగుతుంది: బెంజాల్డిహైడ్. (ii) KMnO₄ బలమైన ఆక్సీకరణి. అది మిథైల్ సమూహాన్ని పూర్తిగా ఆక్సీకరిస్తుంది: బెంజోయిక్ ఆమ్లం.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: 7.8 g బెంజీన్‌ను అధిక CH₃COCl, AlCl₃ తో ఎసిలేషన్ చేశారు. దిగుబడి 75%. ఏర్పడిన ఎసిటోఫీనోన్ ద్రవ్యరాశి కనుక్కోండి.

సాధన: బెంజీన్ మోల్‌లు = 7.8 ÷ 78 = 0.10. ఎసిటోఫీనోన్, C₆H₅COCH₃ (C₈H₈O), మోలార్ ద్రవ్యరాశి 120 g/mol. సైద్ధాంతిక ద్రవ్యరాశి = 12.0 g. 75% దిగుబడి వద్ద ద్రవ్యరాశి = 9.0 g.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: C₅H₁₀ అనే ఆల్కీన్ ఓజోనోలిసిస్‌లో ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal), butanone లను ఇస్తుంది. మరో సాదృశ్యకం propanone, ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) లను ఇస్తుంది. రెండింటినీ గుర్తించండి.

సాధన: ఫార్మాల్డిహైడ్ (CH₂=O) + butanone (CH₃COCH₂CH₃) కలిస్తే CH₂=C(CH₃)CH₂CH₃, అంటే 2-methylbut-1-ene. Propanone + ఎసిటాల్డిహైడ్ కలిస్తే (CH₃)₂C=CHCH₃, అంటే 2-methylbut-2-ene.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.9: C₅H₁₀O సూత్రం గల ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లు మొత్తం ఎన్ని?

సాధన: ఆల్డిహైడ్‌లు (C₄H₉ సమూహం + CHO): pentanal, 2-methylbutanal, 3-methylbutanal, 2,2-dimethylpropanal = 4. కీటోన్‌లు: pentan-2-one, pentan-3-one, 3-methylbutan-2-one = 3. మొత్తం = 7 నిర్మాణ సాదృశ్యకాలు.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • కార్బొనైల్ కార్బన్ sp², త్రికోణ సమతల, సుమారు 120°. C=O ధ్రువణత కలది: కార్బన్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం, ఆక్సిజన్ లూయిస్ క్షారం.

  • ఆల్డిహైడ్‌లు -al తో, కీటోన్‌లు -one తో ముగుస్తాయి. బెంజోఫీనోన్ = diphenylmethanone.

  • ఓజోనోలిసిస్ (O₃, తర్వాత Zn/H₂O) C=C ని రెండు C=O లుగా విడగొడుతుంది. ఇథైన్ + HgSO₄/H₂SO₄ ఎసిటాల్డిహైడ్‌ను ఇస్తుంది; ఇతర ఆల్కైన్‌లు కీటోన్‌లను ఇస్తాయి.

  • రోసెన్‌మండ్: విషపూరిత Pd–BaSO₄ పై RCOCl + H₂ → RCHO.

  • స్టీఫెన్: RCN + SnCl₂/HCl, తర్వాత H₃O⁺ → RCHO. DIBAL-H కూడా ఆల్డిహైడ్‌లను ఇస్తుంది.

  • ఈటార్డ్: టోలుయీన్ + CrO₂Cl₂ → బెంజాల్డిహైడ్. గాటర్‌మన్–కోచ్: బెంజీన్ + CO + HCl → బెంజాల్డిహైడ్.

  • కీటోన్‌లు: ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఎసిలేషన్; RCN + R′MgX; R₂Cd + R′COCl.

  • సమాన ద్రవ్యరాశికి బాష్పీభవన స్థానాలు: ఆల్కేన్ < ఈథర్ < ఆల్డిహైడ్/కీటోన్ < ఆల్కహాల్.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • రోసెన్‌మండ్‌లో విషపూరితం చేయని Pd వాడటం. అప్పుడు ఆల్డిహైడ్ ఆల్కహాల్‌గా క్షయకరణం చెందుతుంది.

  • ప్రొపైన్ జలయోజన ఉత్పన్నంగా propanal రాయడం. ఇథైన్ మాత్రమే ఆల్డిహైడ్‌ను ఇస్తుంది.

  • స్టీఫెన్ (నైట్రైల్ → ఆల్డిహైడ్) ను రోసెన్‌మండ్ (ఎసైల్ క్లోరైడ్ → ఆల్డిహైడ్) తో గందరగోళపడటం.

  • కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలు ఒకదానితో ఒకటి హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తాయని అనుకోవడం. వాటి మధ్య ద్విధ్రువ–ద్విధ్రువ ఆకర్షణ మాత్రమే ఉంటుంది.

  • నైట్రోబెంజీన్‌పై ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఎసిలేషన్ జరుగుతుందని ఆశించడం. ఆ వలయం చాలా నిష్క్రియం చేయబడి ఉంటుంది.

  • టోలుయీన్ నుంచి బెంజాల్డిహైడ్ తయారీకి KMnO₄ వాడటం. అది బెంజోయిక్ ఆమ్లం వరకు వెళ్లిపోతుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. కార్బొనైల్ కార్బన్ సంకరీకరణం: (a) sp (b) sp² (c) sp³ (d) dsp²

2. రోసెన్‌మండ్ క్షయకరణంలో ఉత్ప్రేరకం: (a) 473 K వద్ద Ni (b) Pt బ్లాక్ (c) Zn–Hg (d) BaSO₄ పై Pd, పాక్షికంగా విషపూరితం చేసినది

3. ఈటార్డ్ చర్యలో టోలుయీన్‌ను దీనితో చర్య జరిపిస్తారు: (a) CrO₂Cl₂ (b) KMnO₄ (c) SnCl₂/HCl (d) CO మరియు HCl

4. స్టీఫెన్ చర్యలో ప్రారంభ సమ్మేళనం ఒక: (a) ఎసైల్ క్లోరైడ్ (b) కీటోన్ (c) నైట్రైల్ (d) ఎస్టర్

5. బెంజీన్ CH₃COCl, అనార్ద్ర AlCl₃ తో ఇచ్చేది: (a) టోలుయీన్ (b) ఎసిటోఫీనోన్ (c) బెంజాల్డిహైడ్ (d) బెంజోఫీనోన్

6. CH₃COCH₂CH₃ యొక్క IUPAC పేరు: (a) Butanone (b) Butanal (c) Propanone (d) Methylpropanone

7. విలీన H₂SO₄, HgSO₄ తో ఇథైన్ ఇచ్చేది: (a) ఇథనాల్ (b) Propanone (c) ఇథనోయిక్ ఆమ్లం (d) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)

8. గాటర్‌మన్–కోచ్ చర్యలో బెంజీన్‌ను దీనితో చర్య జరిపిస్తారు: (a) CrO₂Cl₂ (b) CH₃COCl (c) అనార్ద్ర AlCl₃ తో CO, HCl (d) CHCl₃, NaOH

9. కార్బొనైల్ కార్బన్ చుట్టూ బంధ కోణం దాదాపు: (a) 109.5° (b) 120° (c) 180° (d) 90°

10. ఇథీన్ ఓజోనోలిసిస్, తర్వాత Zn/H₂O ఇచ్చేది: (a) ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) (b) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (c) మిథనోయిక్ ఆమ్లం (d) Ethane-1,2-diol

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. రోసెన్‌మండ్ క్షయకరణంలో ఉత్ప్రేరకాన్ని విషపూరితం చేసేది దీనికోసం: (a) చర్యను వేగవంతం చేయడానికి (b) HCl ను తొలగించడానికి (c) ఆల్డిహైడ్ ఆల్కహాల్‌గా క్షయకరణం చెందకుండా ఆపడానికి (d) ఎసైల్ క్లోరైడ్ ఏర్పడకుండా నివారించడానికి

12. 2,3-dimethylbut-2-ene ఓజోనోలిసిస్ ఇచ్చేది: (a) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) మాత్రమే (b) Propanal, ఎసిటాల్డిహైడ్ (c) Butanone, ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) (d) Propanone మాత్రమే

13. CH₃CN, C₂H₅MgBr తో చర్య జరిపి, ఉత్పన్నాన్ని జలవిశ్లేషణం చేశారు. చివరి ఉత్పన్నం: (a) Butanone (b) Propanal (c) Butanal (d) Butan-2-ol

14. బాష్పీభవన స్థానాల సరైన క్రమం: (a) Propan-1-ol < propanal < methoxyethane < n-butane (b) n-Butane < methoxyethane < propanal < propan-1-ol (c) Methoxyethane < n-butane < propan-1-ol < propanal (d) Propanal < n-butane < methoxyethane < propan-1-ol

15. విలీన H₂SO₄, HgSO₄ తో ప్రొపైన్ ఇచ్చేది: (a) Propanal (b) Propan-2-ol (c) Propanone (d) Propanoic acid

16. ఎస్టర్‌ను నేరుగా ఆల్డిహైడ్‌గా మార్చేది: (a) గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద LiAlH₄ (b) NaBH₄ (c) Zn–Hg/HCl (d) తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద DIBAL-H, తర్వాత H₂O

17. సూర్యకాంతిలో టోలుయీన్‌ను Cl₂ తో చర్య జరిపి, ఉత్పన్నాన్ని 373 K వద్ద జలవిశ్లేషణం చేశారు. చివరి ఉత్పన్నం: (a) బెంజాల్డిహైడ్ (b) బెంజైల్ ఆల్కహాల్ (c) బెంజోయిక్ ఆమ్లం (d) క్లోరోబెంజీన్

18. డైఆల్కైల్ కాడ్మియం ఎసైల్ క్లోరైడ్‌తో చర్య జరిపి ఇచ్చేది: (a) ఒక ఆల్డిహైడ్ (b) ఒక కీటోన్ (c) ఒక తృతీయ ఆల్కహాల్ (d) ఒక ఎస్టర్

19. 7.8 g బెంజీన్ 75% దిగుబడితో ఎసిటోఫీనోన్‌ను ఇస్తుంది. ఎసిటోఫీనోన్ ద్రవ్యరాశి: (a) 12.0 g (b) 7.8 g (c) 9.0 g (d) 6.0 g

20. కార్బొనైల్ సమూహంలో: (a) కార్బన్ పాక్షిక ధనావేశంతో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ కేంద్రంగా పనిచేస్తుంది (b) కార్బన్ పాక్షిక ఋణావేశం కలది (c) ఆక్సిజన్ పాక్షిక ధనావేశం కలది (d) బంధం ధ్రువరహితమైనది

21. ఆల్డిహైడ్ కాకుండా కీటోన్‌ను ఇచ్చే చర్య ఏది? (a) CH₃COCl రోసెన్‌మండ్ క్షయకరణం (b) CH₃CN స్టీఫెన్ క్షయకరణం (c) టోలుయీన్ ఈటార్డ్ చర్య (d) K₂Cr₂O₇/H⁺ తో propan-2-ol ఆక్సీకరణం

22. బెంజోఫీనోన్ IUPAC పేరు: (a) 1-Phenylethanone (b) Diphenylmethanone (c) Benzenecarbaldehyde (d) Diphenylethanone

స్థాయి 3: సవాలు

23. C₅H₁₀ ఆల్కీన్ ఓజోనోలిసిస్‌లో ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal), butanone లను ఇస్తుంది. ఆ ఆల్కీన్: (a) Pent-1-ene (b) 2-Methylbut-2-ene (c) 2-Methylbut-1-ene (d) 3-Methylbut-1-ene

24. బెంజోనైట్రైల్ నుంచి ఎసిటోఫీనోన్‌ను దీనితో తయారు చేయవచ్చు: (a) CH₃MgBr, తర్వాత H₃O⁺ (b) SnCl₂/HCl, తర్వాత H₃O⁺ (c) Pd–BaSO₄ పై H₂ (d) CrO₂Cl₂, తర్వాత H₃O⁺

25. C₅H₁₀O సూత్రం గల ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌ల (నిర్మాణ సాదృశ్యకాలు) మొత్తం సంఖ్య: (a) 4 (b) 5 (c) 6 (d) 7

26. ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఎసిలేషన్ దీనితో సరిగా జరగదు: (a) బెంజీన్ (b) నైట్రోబెంజీన్ (c) అనిసోల్ (d) టోలుయీన్

27. 2.8 g but-2-ene ను ఓజోనీకరణం చేసి Zn/H₂O తో ప్రాసెస్ చేశారు. ఏర్పడిన ఎసిటాల్డిహైడ్ ద్రవ్యరాశి: (a) 2.2 g (b) 8.8 g (c) 4.4 g (d) 5.6 g

28. స్టీఫెన్ చర్యలో జలవిశ్లేషణం చెంది ఆల్డిహైడ్‌ను ఇచ్చే పదార్థం: (a) ఒక అమీన్ (b) ఒక ఆల్కహాల్ (c) ఒక అమైడ్ (d) ఒక ఇమీన్ (దాని లవణ రూపంలో)

29. ప్రతిపాదన (A): సమాన మోలార్ ద్రవ్యరాశి గల ఈథర్‌ల కంటే ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌ల బాష్పీభవన స్థానాలు ఎక్కువ.
కారణం (R): ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లు ఒకదానితో ఒకటి అంతరాణుక హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: HgSO₄, విలీన H₂SO₄ తో ప్రొపైన్ జలయోజనం propanal ను ఇస్తుంది.
వాక్యం II: ఓజోనోలిసిస్‌లో ఏర్పడిన ఆల్డిహైడ్‌లు ఆమ్లాలుగా ఆక్సీకరణం చెందకుండా జింక్ పొడి ఆపుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bఒకే తలంలో మూడు σ బంధాలు, ఒక π బంధం.
2dవిషపూరిత Pd–BaSO₄ ఆల్డిహైడ్ వద్ద ఆగిపోతుంది.
3aక్రోమైల్ క్లోరైడ్ ఈటార్డ్ సంక్లిష్టాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.
4cRCN ఇమీన్‌గా క్షయకరణం చెంది, తర్వాత జలవిశ్లేషణం చెందుతుంది.
5bఎసిలేషన్ వలయానికి CH₃CO– ను చేరుస్తుంది.
6aనాలుగు కార్బన్‌లు, C2 వద్ద C=O (సంఖ్య అవసరం లేదు).
7dజలయోజనంలో ఇథైన్ మాత్రమే ఆల్డిహైడ్‌ను ఇస్తుంది.
8cAlCl₃/CuCl తో CO + HCl, –CHO ను చేరుస్తాయి.
9bత్రికోణ సమతల sp² కార్బన్.
10aప్రతి CH₂ ఒక HCHO గా మారుతుంది.
11cతగ్గిన చర్యాశీలత అధిక క్షయకరణాన్ని నివారిస్తుంది.
12dసౌష్టవమైన టెట్రామిథైల్ ఆల్కీన్ రెండు propanone లను ఇస్తుంది.
13aఇథైల్ CN కార్బన్‌కు చేరుతుంది; జలవిశ్లేషణం CH₃COC₂H₅ ను ఇస్తుంది.
14bవాండర్ వాల్స్ < బలహీన ద్విధ్రువ < బలమైన ద్విధ్రువ < H-బంధం.
15cమార్కోవ్నికోవ్ ఈనాల్ టాటోమెరిజం చెంది propanone అవుతుంది.
16dDIBAL-H ఆల్డిహైడ్ వద్ద ఆగిపోతుంది.
17aబెంజాల్ క్లోరైడ్ జలవిశ్లేషణంతో బెంజాల్డిహైడ్ అవుతుంది.
18bR₂Cd మృదువైనది, కీటోన్ వద్ద ఆగిపోతుంది.
19c0.1 mol × 120 g/mol × 0.75 = 9.0 g.
20aO π ఎలక్ట్రాన్‌లను లాగుతుంది; C δ+ అవుతుంది.
21d2° ఆల్కహాల్ propanone ను ఇస్తుంది.
22bఒక కార్బన్ కీటోన్‌పై రెండు ఫినైల్‌లు.
23cCH₂=C(CH₃)CH₂CH₃.
24aCH₃ నైట్రైల్ కార్బన్‌కు చేరుతుంది; జలవిశ్లేషణం C₆H₅COCH₃ ను ఇస్తుంది.
25dనాలుగు ఆల్డిహైడ్‌లు + మూడు కీటోన్‌లు.
26b–NO₂ వలయాన్ని బాగా నిష్క్రియం చేస్తుంది.
27c0.05 mol ఆల్కీన్ 0.10 mol (4.4 g) ఎసిటాల్డిహైడ్‌ను ఇస్తుంది.
28dRCH=NH (లవణంగా) జలవిశ్లేషణంతో RCHO అవుతుంది.
29cఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం ద్విధ్రువ–ద్విధ్రువ బలాల వల్ల, H-బంధాల వల్ల కాదు.
30dప్రొపైన్ propanone ను ఇస్తుంది; II సరైనది.

అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • కార్బొనైల్ కార్బన్ sp², త్రికోణ సమతలం, బంధ కోణాలు సుమారు 120°. C=O ధ్రువణత కలది: C δ+, O δ−.

  • పేర్లు: ఆల్డిహైడ్‌లు "-al", కీటోన్‌లు "-one". C₆H₅CHO బెంజాల్డిహైడ్; C₆H₅COCH₃ ఎసిటోఫీనోన్ (1-phenylethanone).

  • ఆల్కహాల్‌ల నుంచి: 1° → ఆల్డిహైడ్ (PCC, లేదా 573 K వద్ద Cu); 2° → కీటోన్ (K₂Cr₂O₇/H⁺ లేదా 573 K వద్ద Cu).

  • ఓజోనోలిసిస్ (O₃, తర్వాత Zn/H₂O) C=C ని రెండు కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలుగా కత్తిరిస్తుంది.

  • ఆల్కైన్ జలయోజనం (H₂O, HgSO₄, విలీన H₂SO₄): ఇథైన్ → ఎసిటాల్డిహైడ్; ఇతర ఆల్కైన్‌లు → కీటోన్‌లు.

  • రోసెన్‌మండ్: Pd–BaSO₄ (విషపూరితం) పై RCOCl + H₂ → RCHO.

  • స్టీఫెన్: RCN + SnCl₂/HCl → ఇమీన్ → H₃O⁺ → RCHO.

  • తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద DIBAL-H నైట్రైల్‌లను, ఎస్టర్‌లను ఆల్డిహైడ్‌లుగా క్షయకరిస్తుంది.

  • ఈటార్డ్: టోలుయీన్ + CrO₂Cl₂, తర్వాత H₃O⁺ → బెంజాల్డిహైడ్. ఎసిటిక్ ఎన్‌హైడ్రైడ్‌లో CrO₃ కూడా బెంజిలిడీన్ డైఎసిటేట్ ద్వారా పనిచేస్తుంది.

  • పార్శ్వ గొలుసు క్లోరినేషన్: టోలుయీన్ → బెంజాల్ క్లోరైడ్ (C₆H₅CHCl₂) → 373 K వద్ద జలవిశ్లేషణం → బెంజాల్డిహైడ్.

  • గాటర్‌మన్–కోచ్: అనార్ద్ర AlCl₃/CuCl తో బెంజీన్ + CO + HCl → బెంజాల్డిహైడ్.

  • కీటోన్‌లు: ఎసైల్ క్లోరైడ్ + డైఆల్కైల్ కాడ్మియం (R'₂Cd); నైట్రైల్ + RMgX, తర్వాత H₃O⁺; ఏరిల్ కీటోన్‌లకు ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఎసిలేషన్.

  • బాష్పీభవన స్థాన క్రమం (సమాన ద్రవ్యరాశి): ఆల్కేన్ < ఈథర్ < ఆల్డిహైడ్/కీటోన్ < ఆల్కహాల్ — ద్విధ్రువ–ద్విధ్రువ బలాల వల్ల.

  • చిన్న ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లు నీటితో కలుస్తాయి (నీటితో H-బంధాలు); గొలుసు పెరిగేకొద్దీ ద్రావణీయత తగ్గుతుంది.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

పేరున్న పద్ధతిప్రారంభ సమ్మేళనంకారకంఉత్పన్నం
రోసెన్‌మండ్ఎసైల్ క్లోరైడ్H₂, Pd–BaSO₄ఆల్డిహైడ్
స్టీఫెన్నైట్రైల్SnCl₂/HCl, తర్వాత H₃O⁺ఆల్డిహైడ్
DIBAL-Hనైట్రైల్ లేదా ఎస్టర్DIBAL-H, తర్వాత H₂Oఆల్డిహైడ్
ఈటార్డ్టోలుయీన్CrO₂Cl₂, తర్వాత H₃O⁺బెంజాల్డిహైడ్
గాటర్‌మన్–కోచ్బెంజీన్CO, HCl, AlCl₃/CuClబెంజాల్డిహైడ్
కాడ్మియం మార్గంఎసైల్ క్లోరైడ్R'₂Cdకీటోన్
నైట్రైల్‌పై Grignardనైట్రైల్RMgX, తర్వాత H₃O⁺కీటోన్
ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఎసిలేషన్బెంజీన్RCOCl, AlCl₃ఏరిల్ కీటోన్

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Rosenmund Reduces acid chloRide" (R-R-R): రోసెన్‌మండ్ ఆమ్ల క్లోరైడ్‌ను క్షయకరిస్తుంది. BaSO₄ విషం దాన్ని ఆల్డిహైడ్ వద్ద ఆపుతుంది.

  • "Stephen Starts with nitrile and SnCl₂" (S-S-S): స్టీఫెన్ నైట్రైల్, SnCl₂ తో మొదలవుతుంది; తర్వాత జలవిశ్లేషణం.

  • "ఈటార్డ్‌కు క్రోమ్ కావాలి" (Etard needs Chrome): టోలుయీన్‌పై క్రోమైల్ క్లోరైడ్.

  • "గాటర్‌మన్–కోచ్ = CO + HCl, మారువేషంలో ఉన్న ఫార్మైల్ క్లోరైడ్": ఇది –CHO ను నేరుగా బెంజీన్‌పై ఉంచుతుంది.

  • "DIBAL సగంలోనే ఆగుతుంది" (DIBAL stops halfway): తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఎస్టర్ లేదా నైట్రైల్ → ఆల్డిహైడ్; ఆల్కహాల్ లేదా అమీన్ వరకు వెళ్ళదు.

భావనల అనుసంధానం

  • ఓజోనోలిసిస్, ఆల్కైన్ జలయోజనం — రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్‌ల నుంచి.

  • ప్రారంభ పదార్థాలుగా నైట్రైల్‌లు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలతో ముడిపడి ఉంటాయి.

  • sp² సంకరీకరణం, బంధ ధ్రువణత — రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణం నుంచి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. జాబితా I (పేరున్న చర్య) ను జాబితా II (కారకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. రోసెన్‌మండ్ క్షయకరణం
B. స్టీఫెన్ చర్య
C. ఈటార్డ్ చర్య
D. గాటర్‌మన్–కోచ్ చర్య
జాబితా II:
(i) CrO₂Cl₂, తర్వాత H₃O⁺
(ii) CO, HCl, అనార్ద్ర AlCl₃/CuCl
(iii) H₂, Pd–BaSO₄
(iv) SnCl₂/HCl, తర్వాత H₃O⁺
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii

32. జాబితా I (ప్రారంభ పదార్థం, కారకం) ను జాబితా II (ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఇథైన్ + H₂O, HgSO₄/H₂SO₄
B. ప్రొపైన్ + H₂O, HgSO₄/H₂SO₄
C. బెంజోనైట్రైల్ + CH₃MgBr, తర్వాత H₃O⁺
D. టోలుయీన్ + Cl₂/కాంతి (రెండు దశలు), తర్వాత 373 K వద్ద H₂O
జాబితా II:
(i) బెంజాల్డిహైడ్
(ii) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)
(iii) ఎసిటోఫీనోన్
(iv) Propanone
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

33. జాబితా I (నిర్మాణం) ను జాబితా II (IUPAC పేరు) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CH₃COCH₂CH₃
B. C₆H₅COCH₃
C. (CH₃)₂CHCHO
D. OHC–CHO
జాబితా II:
(i) 2-Methylpropanal
(ii) Ethanedial
(iii) 1-Phenylethanone
(iv) Butan-2-one
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii

34. జాబితా I (ఆల్కీన్) ను జాబితా II (O₃, తర్వాత Zn/H₂O ఉత్పన్నాలు) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. But-2-ene
B. 2-Methylpropene
C. 2,3-Dimethylbut-2-ene
D. Propene
జాబితా II:
(i) రెండు ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) అణువులు
(ii) Propanone + ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal)
(iii) రెండు propanone అణువులు
(iv) ఎసిటాల్డిహైడ్ + ఫార్మాల్డిహైడ్
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. కార్బొనైల్ కార్బన్ sp² సంకరీకరణం చెంది ఉంటుంది.
B. రోసెన్‌మండ్ క్షయకరణంలో BaSO₄, Pd ని విషపూరితం చేస్తుంది, కాబట్టి ఆల్డిహైడ్ ఇంకా క్షయకరణం చెందదు.
C. తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద DIBAL-H ఎస్టర్‌లను ఆల్డిహైడ్‌లుగా క్షయకరిస్తుంది.
D. ప్రొపైన్ జలయోజనం propanal ను ఇస్తుంది.
E. సమాన మోలార్ ద్రవ్యరాశి గల ఆల్కహాల్‌ల కంటే ఆల్డిహైడ్‌ల బాష్పీభవన స్థానాలు ఎక్కువ.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు

36. బెంజాల్డిహైడ్‌ను ఇచ్చే పద్ధతుల సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. టోలుయీన్ + CrO₂Cl₂, తర్వాత H₃O⁺
B. అనార్ద్ర AlCl₃/CuCl తో బెంజీన్ + CO + HCl
C. Pd–BaSO₄ పై బెంజోయిక్ ఆమ్లం + H₂
D. టోలుయీన్ + ఎసిటిక్ ఎన్‌హైడ్రైడ్‌లో CrO₃, తర్వాత జలవిశ్లేషణం
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే

37. కీటోన్‌ల తయారీ గురించి సరైన వాక్యాలను ఎంచుకోండి.
A. ఎసైల్ క్లోరైడ్ డైఆల్కైల్ కాడ్మియంతో కీటోన్‌ను ఇస్తుంది.
B. నైట్రైల్ Grignard కారకంతో, తర్వాత జలవిశ్లేషణంతో కీటోన్‌ను ఇస్తుంది.
C. బెంజీన్ ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఎసిలేషన్ ఏరిల్ కీటోన్‌ను ఇస్తుంది.
D. ఎసైల్ క్లోరైడ్‌లతో R₂Cd కంటే Grignard కారకాలే మేలు, ఎందుకంటే అవి కీటోన్ వద్ద ఆగిపోతాయి.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

38. కిందివాటిలో ఎన్ని ప్రధాన ఉత్పన్నంగా ఆల్డిహైడ్‌ను (కీటోన్ కాదు) ఇస్తాయి?
but-2-ene ఓజోనోలిసిస్
propan-2-ol పై PCC
ఇథైన్ జలయోజనం
CH₃CN స్టీఫెన్ క్షయకరణం
573 K వద్ద Cu పై butan-2-ol
DIBAL-H తో CH₃CH₂CN, తర్వాత H₂O
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు

39. ఈ సమాచారాన్ని పరిశీలించండి.

సమ్మేళనంమోలార్ ద్రవ్యరాశి (g/mol)బాష్పీభవన స్థానం (K)
Butane58273
Methoxyethane60281
Propanal58322
Propan-1-ol60370

Propanal, methoxyethane కు propan-1-ol కు మధ్యలో ఎందుకు ఉంది? (a) Propanal అణువులు ఒకదానితో ఒకటి H-బంధాలు ఏర్పరుస్తాయి (b) Propanal కు అత్యధిక మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఉంది (c) Propanal ధ్రువరహితం (d) దాని ద్విధ్రువ–ద్విధ్రువ బలాలు ఈథర్‌లోని బలాల కంటే ఎక్కువ, కానీ ఆల్కహాల్‌లోని H-బంధం కంటే తక్కువ

40. ఒక చిత్రంలో సమతల కార్బొనైల్ సమూహం ఉంది: C పై δ+, O పై δ− గుర్తులు, C చుట్టూ సుమారు 120° వద్ద మూడు సమూహాలు. ఈ చిత్రం నుంచి ఏ వాక్యం వస్తుంది? (a) కేంద్రక ప్రియం కార్బన్‌పై తలం పైనుంచి గానీ కిందినుంచి గానీ దాడి చేయగలదు (b) ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలు కార్బన్‌పై దాడి చేస్తాయి (c) కార్బన్ sp³ (d) C=O బంధానికి ద్విధ్రువ భ్రామకం లేదు

41. 7.8 g బెంజీన్ (M = 78 g/mol) గాటర్‌మన్–కోచ్ చర్య ద్వారా 80% దిగుబడితో బెంజాల్డిహైడ్ (M = 106 g/mol) గా మారుతుంది. బెంజాల్డిహైడ్ ద్రవ్యరాశి: (a) 10.6 g (b) 8.48 g (c) 6.24 g (d) 8.0 g

Q42–43 కు పేరా: ఒక నైట్రైల్ A, CH₃CN, ను రెండు ఫ్లాస్కులలో పంచారు. ఫ్లాస్క్ 1: SnCl₂/HCl, తర్వాత H₃O⁺ వల్ల B వస్తుంది. ఫ్లాస్క్ 2: పొడి ఈథర్‌లో CH₃MgBr, తర్వాత H₃O⁺ వల్ల C వస్తుంది.

42. B: (a) ఇథనాల్ (b) ఇథనోయిక్ ఆమ్లం (c) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (d) ఇథైల్‌అమీన్

43. C: (a) Propanone (b) Propanal (c) Propan-2-ol (d) Butanone

44. C₆H₁₂ ఆల్కీన్ ఓజోనోలిసిస్‌లో propanone ను మాత్రమే ఇస్తుంది. ఆ ఆల్కీన్: (a) Hex-3-ene (b) 2-Methylpent-2-ene (c) 3-Methylpent-2-ene (d) 2,3-Dimethylbut-2-ene

45. మిథైల్ ప్రొపనోయేట్ (CH₃CH₂COOCH₃) ను నేరుగా propanal గా మార్చే కారకం ఏది? (a) LiAlH₄ (b) తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద DIBAL-H, తర్వాత H₂O (c) NaBH₄ (d) H₂, Pd–BaSO₄

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cరోసెన్‌మండ్ H₂/Pd–BaSO₄; స్టీఫెన్ SnCl₂/HCl; ఈటార్డ్ CrO₂Cl₂; గాటర్‌మన్–కోచ్ CO + HCl
32bఇథైన్ → ఎసిటాల్డిహైడ్; ప్రొపైన్ → propanone; PhCN + CH₃MgBr → ఎసిటోఫీనోన్; బెంజాల్ క్లోరైడ్ → బెంజాల్డిహైడ్
33dButan-2-one, 1-phenylethanone, 2-methylpropanal, ethanedial
34aప్రతి C=C ని కత్తిరించి రెండు చివరలకూ O ఉంచండి
35bA, B, C సరైనవి; ప్రొపైన్ propanone ను ఇస్తుంది; ఆల్డిహైడ్‌ల బాష్పీభవన స్థానాలు ఆల్కహాల్‌ల కంటే తక్కువ
36dC విఫలం: రోసెన్‌మండ్‌కు ఆమ్లం కాదు, ఎసైల్ క్లోరైడ్ కావాలి
37aGrignard కారకాలు కీటోన్‌తో ఇంకా చర్య జరుపుతాయి; అందుకే R₂Cd వాడతారు
38cbut-2-ene ఓజోనోలిసిస్, ఇథైన్ జలయోజనం, స్టీఫెన్, DIBAL-H ఆల్డిహైడ్‌లను ఇస్తాయి; రెండు 2° ఆల్కహాల్‌లు కీటోన్‌లను ఇస్తాయి
39dధ్రువ C=O ద్విధ్రువ–ద్విధ్రువ ఆకర్షణనిస్తుంది, కానీ H-బంధానికి O–H లేదు
40aసమతల δ+ కార్బన్‌పై రెండు వైపుల నుంచీ కేంద్రక ప్రియాలు దాడి చేయగలవు
41b0.1 mol × 106 = 10.6 g; 80% = 8.48 g
42cస్టీఫెన్ క్షయకరణం అవే కార్బన్‌లు గల ఆల్డిహైడ్‌ను ఇస్తుంది: ఎసిటాల్డిహైడ్
43aనైట్రైల్‌పై Grignard కీటోన్‌ను ఇస్తుంది: CH₃COCH₃
44d(CH₃)₂C=C(CH₃)₂ రెండు (CH₃)₂C=O లుగా విడిపోతుంది
45bDIBAL-H ఎస్టర్‌లను ఆల్డిహైడ్ వద్ద ఆపుతుంది; LiAlH₄ ఆల్కహాల్‌ల వరకు వెళుతుంది; NaBH₄ ఎస్టర్‌లను దాదాపు తాకదు
28 min left
‹
›