Chapter 8 of 12 · 29 min read

అధ్యాయం 6: కేంద్రక ప్రియ సంకలనం, సంబంధిత చర్యలు (Nucleophilic Addition and Related Reactions)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • C=O కు కేంద్రక ప్రియ సంకలనం రెండు దశల చర్యా విధానం.

  • కీటోన్‌ల కంటే ఆల్డిహైడ్‌లు, అరోమాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌ల కంటే అలిఫాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌లు ఎందుకు ఎక్కువ చర్యాశీలత కలవి.

  • HCN, NaHSO₃, ఆల్కహాల్‌లు, Grignard కారకాల సంకలనం.

  • అమ్మోనియా, దాని ఉత్పన్నాలతో సంకలనం–విలోపనం: ఆక్సిమ్‌లు, హైడ్రజోన్‌లు, సెమీకార్బజోన్‌లు, 2,4-DNP ఉత్పన్నాలు.

  • ఆల్కహాల్‌లుగా (NaBH₄, LiAlH₄), హైడ్రోకార్బన్‌లుగా (క్లెమెన్సన్, వోల్ఫ్–కిష్నర్) క్షయకరణం.

6.1 కేంద్రక ప్రియ సంకలనం చర్యా విధానం

కార్బొనైల్ కార్బన్ పాక్షిక ధనావేశం కలిగి, సమతలమైన, తెరిచిన అమరికలో ఉంటుంది. కేంద్రక ప్రియం (Nucleophile) దానిని తలం పైనుంచి గానీ కిందినుంచి గానీ సమీపించవచ్చు.

  1. దాడి. కేంద్రక ప్రియం (Nu⁻) తలానికి దాదాపు లంబంగా కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై దాడి చేస్తుంది. π ఎలక్ట్రాన్‌లు ఆక్సిజన్ మీదకు జరుగుతాయి. కార్బన్ sp² (త్రికోణ సమతలం) నుంచి sp³ (చతుర్ముఖం) గా మారుతుంది. చతుర్ముఖ ఆల్కాక్సైడ్ మధ్యస్థ పదార్థం ఏర్పడుతుంది. ఈ దశ సాధారణంగా నెమ్మదిగా జరుగుతుంది.

  2. ప్రోటానీకరణం. ఆల్కాక్సైడ్ ఆక్సిజన్ ద్రావణి నుంచి లేదా కలిపిన ఆమ్లం నుంచి H⁺ ను తీసుకుంటుంది. తటస్థ సంకలన ఉత్పన్నం ఏర్పడుతుంది.

>C=O+Nu−→slow>C(Nu)–O−→H+, fast>C(Nu)–OH\mathrm{{>}C{=}O + Nu^- \xrightarrow{slow} {>}C(Nu)\text{–}O^- \xrightarrow{H^+,\ fast} {>}C(Nu)\text{–}OH}
చిత్రం 6.1 · C=O కు కేంద్రక ప్రియ సంకలనం — రెండు దశల చర్యా విధానం
చిత్రం 6.1 · C=O కు కేంద్రక ప్రియ సంకలనం — రెండు దశల చర్యా విధానం

నెమ్మదిగా జరిగే మొదటి దశ కార్బన్‌ను సమతల sp² నుంచి రద్దీగా ఉన్న sp³ గా మారుస్తుంది; అందుకే కార్బన్‌పై ఉన్న సమూహాల పరిమాణం, వాటి ఎలక్ట్రాన్ సరఫరా చర్య వేగాన్ని నిర్ణయిస్తాయి.

ఆమ్లం మరో విధంగా కూడా సహాయపడుతుంది. ముందుగా H⁺ కార్బొనైల్ ఆక్సిజన్‌తో కలిస్తే, కార్బన్ ఇంకా ఎక్కువ ధనాత్మకంగా మారుతుంది. అప్పుడు బలహీన కేంద్రక ప్రియం కూడా దాడి చేయగలదు. అందుకే చాలా సంకలనాలలో కొద్దిగా ఆమ్లం వాడతారు.

6.2 ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌ల సాపేక్ష చర్యాశీలత

కేంద్రక ప్రియ సంకలనంలో కీటోన్‌ల కంటే ఆల్డిహైడ్‌లు వేగంగా చర్య జరుపుతాయి. రెండు ప్రభావాలు కలిసి పనిచేస్తాయి.

ప్రభావంఆల్డిహైడ్, RCHOకీటోన్, RCOR′
ప్రాదేశిక (Steric)ఒకే చిన్న H వల్ల కేంద్రక ప్రియం సులభంగా లోపలికి వస్తుంది; రద్దీగా ఉన్న చతుర్ముఖ ఉత్పన్నంలో ఒత్తిడి తక్కువరెండు ఆల్కైల్ సమూహాలు దారిని అడ్డుకుంటాయి, ఉత్పన్నంలో రద్దీ పెంచుతాయి
ఎలక్ట్రానిక్ (Electronic)ఒక ఆల్కైల్ సమూహం C పై ధనావేశాన్ని కొంచెం తగ్గిస్తుంది (+I)రెండు ఆల్కైల్ సమూహాలు ఇంకా ఎక్కువ తగ్గిస్తాయి, కాబట్టి C బలహీన ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం

కాబట్టి సాధారణ క్రమం:

HCHO>CH3CHO>CH3CH2CHO>CH3COCH3>CH3COC2H5\mathrm{HCHO > CH_3CHO > CH_3CH_2CHO > CH_3COCH_3 > CH_3COC_2H_5}

అరోమాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌లు. బెంజాల్డిహైడ్ చర్యాశీలత propanal కంటే తక్కువ. బెంజీన్ వలయం సంస్పందనం (resonance) ద్వారా కార్బొనైల్ సమూహానికి ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను ఇస్తుంది; దాంతో కార్బన్‌పై ధనావేశం తగ్గుతుంది.

వలయంపై ప్రతిక్షేపకాలు. ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహాలు కార్బొనైల్ కార్బన్‌ను ఇంకా ధనాత్మకం చేసి చర్యాశీలతను పెంచుతాయి. ఎలక్ట్రాన్ విడుదల సమూహాలు దాన్ని తగ్గిస్తాయి. para-ప్రతిక్షేపిత బెంజాల్డిహైడ్‌లకు:

p–NO2C6H4CHO>C6H5CHO>p–CH3C6H4CHO>p–CH3OC6H4CHO\mathrm{p\text{–}NO_2C_6H_4CHO > C_6H_5CHO > p\text{–}CH_3C_6H_4CHO > p\text{–}CH_3OC_6H_4CHO}

6.3 HCN సంకలనం: సైనోహైడ్రిన్‌లు

ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లు హైడ్రోజన్ సైనైడ్‌ను సంకలనం చేసుకుని సైనోహైడ్రిన్‌లను (cyanohydrins) ఇస్తాయి. HCN బలహీన ఆమ్లం, కొద్ది CN⁻ అయాన్‌లనే ఇస్తుంది. అసలైన కేంద్రక ప్రియం CN⁻ ని తయారు చేయడానికి కొంచెం క్షారం కలుపుతారు. అప్పుడు చర్య వేగంగా జరుగుతుంది.

HCN+OH−⇌CN−+H2O\mathrm{HCN + OH^- \rightleftharpoons CN^- + H_2O}
CH3COCH3+HCN→OH−(CH3)2C(OH)CN\mathrm{CH_3COCH_3 + HCN \xrightarrow{OH^-} (CH_3)_2C(OH)CN}

CN⁻ కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై దాడి చేస్తుంది. తర్వాత ఆల్కాక్సైడ్ HCN నుంచి H⁺ ను తీసుకుంటుంది; దాంతో CN⁻ మళ్లీ ఏర్పడుతుంది. –CN సమూహాన్ని –COOH గా జలవిశ్లేషణం చేయవచ్చు కాబట్టి సైనోహైడ్రిన్‌లు ఉపయోగకరం. దీనివల్ల α-హైడ్రాక్సీ ఆమ్లాలు వస్తాయి — ఉదాహరణకు propanone నుంచి 2-hydroxy-2-methylpropanoic acid.

6.4 సోడియం హైడ్రోజన్‌సల్ఫైట్ సంకలనం

ఆల్డిహైడ్‌లు, చాలా మిథైల్ కీటోన్‌లు NaHSO₃ ను సంకలనం చేసుకుని స్ఫటికాకార సంకలన ఉత్పన్నాలను ఇస్తాయి. ఇక్కడ సల్ఫర్ పరమాణువే కేంద్రక ప్రియం.

>C=O+NaHSO3⇌>C(OH)SO3−Na+\mathrm{{>}C{=}O + NaHSO_3 \rightleftharpoons {>}C(OH)SO_3^-Na^+}

చాలా ఆల్డిహైడ్‌లకు సమతుల్యత బాగా కుడివైపు ఉంటుంది. చాలా కీటోన్‌లలో పెద్ద సమూహాలు దాన్ని ఎడమవైపుకు నెడతాయి, కాబట్టి చిన్న మిథైల్ కీటోన్‌లు మాత్రమే బాగా చర్య జరుపుతాయి. ఈ సంకలన ఉత్పన్నాలు నీటిలో కరుగుతాయి, కానీ చర్యా మిశ్రమం నుంచి స్ఫటికీకరిస్తాయి. విలీన ఆమ్లం లేదా క్షారం కార్బొనైల్ సమ్మేళనాన్ని తిరిగి ఇస్తుంది. మిశ్రమాల నుంచి ఆల్డిహైడ్‌లను వేరుచేసి శుద్ధి చేయడానికి రసాయన శాస్త్రవేత్తలు దీన్ని వాడతారు.

6.5 Grignard కారకాలు, ఆల్కహాల్‌ల సంకలనం

Grignard కారకాలు. RMgX కార్బొనైల్ కార్బన్‌కు R⁻ ను చేరుస్తుంది. సంకలన ఉత్పన్నాన్ని జలవిశ్లేషణం చేస్తే ఆల్కహాల్ వస్తుంది (అధ్యాయం 1): HCHO ప్రాథమిక, ఇతర ఆల్డిహైడ్‌లు ద్వితీయ, కీటోన్‌లు తృతీయ ఆల్కహాల్‌లను ఇస్తాయి.

ఆల్కహాల్‌లు. పొడి HCl సమక్షంలో ఆల్డిహైడ్ ఒక ఆల్కహాల్ అణువును సంకలనం చేసుకుని హెమిఎసిటాల్ (hemiacetal) ను ఇస్తుంది. తర్వాత రెండో ఆల్కహాల్ అణువు –OH ని ప్రతిక్షేపించి ఎసిటాల్ (acetal), RCH(OR′)₂ ను ఇస్తుంది. కీటోన్‌లు ethane-1,2-diol తో చక్రీయ కీటాల్‌లను (cyclic ketals) ఇస్తాయి. విలీన జల ఆమ్లం ఎసిటాల్‌లను, కీటాల్‌లను జలవిశ్లేషణం చేసి మళ్లీ కార్బొనైల్ సమ్మేళనంగా మారుస్తుంది. అందుకే ఇతర చర్యలు జరిగేటప్పుడు C=O సమూహాన్ని రక్షించడానికి (protect) వీటిని వాడతారు.

6.6 అమ్మోనియా, దాని ఉత్పన్నాలు: సంకలనం–విలోపనం

Z–NH₂ రకపు సమ్మేళనాలు C=O కు సంకలనం చెంది, తర్వాత నీటిని కోల్పోతాయి. మొత్తం మీద C=N బంధం ఏర్పడుతుంది.

>C=O+H2N–Z⇌>C(OH)–NH–Z→>C=N–Z+H2O\mathrm{{>}C{=}O + H_2N\text{–}Z \rightleftharpoons {>}C(OH)\text{–}NH\text{–}Z \rightarrow {>}C{=}N\text{–}Z + H_2O}

ఈ చర్య సుమారు pH 3.5 నుంచి 4.5 వరకు ఉన్న బలహీన ఆమ్ల ద్రావణంలో ఉత్తమంగా జరుగుతుంది. కొంచెం ఆమ్లం కార్బొనైల్ ఆక్సిజన్‌ను ప్రోటానీకరించి దాడిని వేగవంతం చేస్తుంది. ఆమ్లం ఎక్కువైతే Z–NH₂ లోని నైట్రోజన్ ప్రోటానీకరణం చెందుతుంది; అప్పుడు అది కేంద్రక ప్రియంగా పనిచేయదు.

కారకం, H₂N–Zకారకం పేరుఉత్పన్న రకం>C=O నుంచి ఉత్పన్నం
H₂N–OHహైడ్రాక్సిలెమీన్ఆక్సిమ్ (oxime)>C=N–OH
H₂N–NH₂హైడ్రజీన్హైడ్రజోన్ (hydrazone)>C=N–NH₂
H₂N–NHC₆H₅ఫెనైల్‌హైడ్రజీన్ఫెనైల్‌హైడ్రజోన్>C=N–NHC₆H₅
H₂N–NHC₆H₃(NO₂)₂2,4-డైనైట్రోఫెనైల్‌హైడ్రజీన్ (2,4-DNP)2,4-DNP ఉత్పన్నం>C=N–NHC₆H₃(NO₂)₂, పసుపు–నారింజ ఘనపదార్థం
H₂N–NHCONH₂సెమీకార్బజైడ్సెమీకార్బజోన్ (semicarbazone)>C=N–NHCONH₂
H₂N–Rప్రాథమిక అమీన్ప్రతిక్షేపిత ఇమీన్ (షిఫ్ క్షారం, Schiff's base)>C=N–R

ఈ ఉత్పన్నాలు స్పష్టమైన ద్రవీభవన స్థానాలు గల స్ఫటికాకార ఘనపదార్థాలు. తెలియని కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలను గుర్తించడానికి వీటిని వాడేవారు. 2,4-DNP ఏ ఆల్డిహైడ్ లేదా కీటోన్‌తోనైనా పసుపు, నారింజ లేదా ఎరుపు అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది; కాబట్టి ఇది C=O సమూహానికి సాధారణ పరీక్ష.

సెమీకార్బజైడ్, H₂N–NH–CO–NH₂ లో C=O కు దూరంగా ఉన్న NH₂ మాత్రమే చర్య జరుపుతుంది. రెండో NH₂ యొక్క ఒంటరి జంట పక్కనే ఉన్న C=O లోకి విస్తరించి ఉంటుంది (అమైడ్ సంస్పందనం). అందువల్ల అది బలహీన కేంద్రక ప్రియం.

ఫార్మాల్డిహైడ్, అమ్మోనియా కలిసి ఒక పంజరం ఆకార సమ్మేళనం హెక్సామిథిలీన్‌టెట్రామీన్ (యూరోట్రోపిన్), (CH₂)₆N₄ ను ఇస్తాయి. దీన్ని మూత్ర సంబంధ క్రిమినాశినిగా వాడతారు.

6.7 ఆల్కహాల్‌లుగా క్షయకరణం

కారకంఆల్డిహైడ్ ఇచ్చేదికీటోన్ ఇచ్చేదిగమనికలు
NaBH₄1° ఆల్కహాల్2° ఆల్కహాల్మృదువైనది; C=C, ఎస్టర్‌లు, ఆమ్లాలను క్షయకరించదు
LiAlH₄, తర్వాత H₂O1° ఆల్కహాల్2° ఆల్కహాల్బలమైనది; ఆమ్లాలను, ఎస్టర్‌లను కూడా క్షయకరిస్తుంది; వేరుగా ఉన్న C=C ని వదిలేస్తుంది
Ni, Pt లేదా Pd తో H₂1° ఆల్కహాల్2° ఆల్కహాల్C=C ని కూడా క్షయకరిస్తుంది

రెండు హైడ్రైడ్ కారకాలూ కార్బొనైల్ కార్బన్‌కు H⁻ ను అందిస్తాయి. ఇది హైడ్రైడ్ కేంద్రక ప్రియంగా ఉన్న కేంద్రక ప్రియ సంకలనమే. ఉదాహరణకు, CH₂=CHCHO, NaBH₄ తో CH₂=CHCH₂OH ను ఇస్తుంది, కానీ H₂/Ni తో CH₃CH₂CH₂OH ను ఇస్తుంది.

6.8 హైడ్రోకార్బన్‌లుగా క్షయకరణం: క్లెమెన్సన్, వోల్ఫ్–కిష్నర్

రెండు చర్యలూ >C=O ని >CH₂ గా మారుస్తాయి. వాటి మధ్య తేడా యాకానం (మాధ్యమం) లో.

క్లెమెన్సన్ క్షయకరణం (Clemmensen reduction). కార్బొనైల్ సమ్మేళనాన్ని జింక్ అమాల్గమ్ (Zn–Hg), గాఢ HCl తో వేడి చేస్తారు.

>C=O→Zn–Hg, conc. HCl>CH2+H2O\mathrm{{>}C{=}O \xrightarrow{Zn\text{–}Hg,\ conc.\ HCl} {>}CH_2 + H_2O}

వోల్ఫ్–కిష్నర్ క్షయకరణం (Wolff–Kishner reduction). ముందుగా NH₂NH₂ తో హైడ్రజోన్‌ను తయారు చేస్తారు. తర్వాత ethane-1,2-diol వంటి ఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం గల ద్రావణిలో KOH (లేదా సోడియం ఇథాక్సైడ్) తో వేడి చేస్తారు. నైట్రోజన్ వాయువు వెలువడుతుంది.

>C=O→NH2NH2>C=NNH2→KOH, ethylene glycol, Δ>CH2+N2\mathrm{{>}C{=}O \xrightarrow{NH_2NH_2} {>}C{=}NNH_2 \xrightarrow{KOH,\ ethylene\ glycol,\ \Delta} {>}CH_2 + N_2}
లక్షణంక్లెమెన్సన్వోల్ఫ్–కిష్నర్
కారకాలుZn–Hg, గాఢ HClNH₂NH₂, తర్వాత ఇథిలీన్ గ్లైకాల్‌లో KOH, వేడి
యాకానంబలమైన ఆమ్లబలమైన క్షార
ఉప ఉత్పన్నంనీరుN₂ వాయువు
అణువులో ఇవి ఉన్నప్పుడు వాడండిక్షారంతో దెబ్బతినే సమూహాలుఆమ్లంతో దెబ్బతినే సమూహాలు

ఉదాహరణ: ఎసిటోఫీనోన్, C₆H₅COCH₃, ఏ పద్ధతిలోనైనా ఇథైల్‌బెంజీన్, C₆H₅CH₂CH₃ ను ఇస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: HCN పట్ల చర్యాశీలత తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: propanone, ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal), ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal), డై-tert-బ్యూటైల్ కీటోన్.

సాధన: ఫార్మాల్డిహైడ్‌లో ఆల్కైల్ సమూహం లేదు: అత్యధిక చర్యాశీలత. ఎసిటాల్డిహైడ్‌లో ఒక మిథైల్ ఉంది. Propanone లో రెండు మిథైల్‌లు ఉన్నాయి, కాబట్టి అది తక్కువ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం, ఎక్కువ రద్దీ. డై-tert-బ్యూటైల్ కీటోన్‌లో రెండు చాలా పెద్ద సమూహాలు ఉన్నాయి, అది అతి తక్కువ చర్యాశీలత కలది. క్రమం: ఫార్మాల్డిహైడ్ > ఎసిటాల్డిహైడ్ > propanone > డై-tert-బ్యూటైల్ కీటోన్.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: Propanone ను HCN, కొద్ది NaOH తో చర్య జరిపి, ఉత్పన్నాన్ని విలీన ఆమ్లంతో జలవిశ్లేషణం చేశారు. రెండు ఉత్పన్నాలు ఇవ్వండి.

సాధన: CN⁻ కార్బొనైల్ కార్బన్‌కు సంకలనం చెంది propanone సైనోహైడ్రిన్, (CH₃)₂C(OH)CN (2-hydroxy-2-methylpropanenitrile) వస్తుంది. ఆమ్ల జలవిశ్లేషణం –CN ను –COOH గా మారుస్తుంది. చివరి ఉత్పన్నం 2-hydroxy-2-methylpropanoic acid, (CH₃)₂C(OH)COOH.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: కీటోన్‌కు, హైడ్రాక్సిలెమీన్‌కు మధ్య చర్యను pH 1 లేదా pH 10 వద్ద కాకుండా సుమారు pH 4 వద్ద ఎందుకు జరుపుతారు?

సాధన: pH 4 వద్ద కొన్ని కార్బొనైల్ ఆక్సిజన్‌లను ప్రోటానీకరించడానికి సరిపడా ఆమ్లం ఉంటుంది; దీనివల్ల దాడి వేగవంతమవుతుంది. అప్పటికీ చాలా NH₂OH ప్రోటానీకరణం చెందకుండా ఉంటుంది, కేంద్రక ప్రియంగా పనిచేయగలదు. pH 1 వద్ద దాదాపు మొత్తం NH₂OH, NH₃OH⁺ గా మారిపోతుంది; దానికి స్వేచ్ఛా ఒంటరి జంట ఉండదు. pH 10 వద్ద కార్బొనైల్‌ను ఉత్తేజితం చేయడానికి గానీ, నీటిని తొలగించడానికి గానీ ఆమ్లం ఉండదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: సెమీకార్బజైడ్, H₂N–NH–CO–NH₂ లో రెండు NH₂ సమూహాలు ఉన్నాయి. కార్బొనైల్ సమ్మేళనంపై ఏది దాడి చేస్తుంది, ఎందుకు?

సాధన: NH కు కలిసిన NH₂ (హైడ్రజీన్ చివర) దాడి చేస్తుంది. రెండో NH₂ నేరుగా C=O కు కలిసి ఉంటుంది. అమైడ్‌లో లాగా దాని ఒంటరి జంట సంస్పందనం ద్వారా ఆ C=O లోకి విస్తరిస్తుంది. కాబట్టి అది చాలా తక్కువ కేంద్రక ప్రియత కలది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: కేంద్రక ప్రియ సంకలనం పట్ల చర్యాశీలత పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి: p-మిథాక్సీబెంజాల్డిహైడ్, బెంజాల్డిహైడ్, p-నైట్రోబెంజాల్డిహైడ్, p-మిథైల్‌బెంజాల్డిహైడ్.

సాధన: –OCH₃ సంస్పందనం ద్వారా ఎలక్ట్రాన్‌లను బలంగా విడుదల చేస్తుంది; –CH₃ బలహీనంగా విడుదల చేస్తుంది. –NO₂ వాటిని ఆకర్షిస్తుంది. పెరిగే క్రమం: p-మిథాక్సీబెంజాల్డిహైడ్ < p-మిథైల్‌బెంజాల్డిహైడ్ < బెంజాల్డిహైడ్ < p-నైట్రోబెంజాల్డిహైడ్.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: 0.58 g propanone, 2,4-డైనైట్రోఫెనైల్‌హైడ్రజీన్‌తో పూర్తిగా చర్య జరుపుతుంది. ఉత్పన్నం ద్రవ్యరాశి కనుక్కోండి.

సాధన: Propanone మోల్‌లు = 0.58 ÷ 58 = 0.010. 2,4-DNP అంటే C₆H₆N₄O₄ (198 g/mol). ఉత్పన్నం = propanone + 2,4-DNP − H₂O, కాబట్టి మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 58 + 198 − 18 = 238 g/mol (C₉H₁₀N₄O₄). ద్రవ్యరాశి = 0.010 × 238 = 2.38 g.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: CH₃COCH₂COOC₂H₅ ను CH₃CH(OH)CH₂COOC₂H₅ గా ఏ కారకం మారుస్తుంది?

సాధన: ఎస్టర్‌ను వదిలి, కీటోన్‌ను మాత్రమే క్షయకరించాలి. NaBH₄ సరిగ్గా ఇదే చేస్తుంది. LiAlH₄ అయితే ఎస్టర్‌ను కూడా CH₂OH సమూహంగా క్షయకరిస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: ఒక సమ్మేళనంలో కీటో సమూహం, బలమైన ఆమ్లంలో సులభంగా నిర్జలీకరణం చెందే తృతీయ ఆల్కహాల్ సమూహం ఉన్నాయి. కీటో సమూహాన్ని CH₂ గా మార్చాలి. పద్ధతిని ఎంచుకోండి.

సాధన: క్లెమెన్సన్ గాఢ HCl వాడుతుంది, అది తృతీయ ఆల్కహాల్‌ను నిర్జలీకరిస్తుంది. వోల్ఫ్–కిష్నర్ బలమైన క్షార పరిస్థితుల్లో జరుగుతుంది; అక్కడ ఆల్కహాల్ సురక్షితంగా ఉంటుంది. కాబట్టి వోల్ఫ్–కిష్నర్‌ను ఎంచుకోండి.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.9: పొడి ఈథర్‌లో ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal), C₂H₅MgBr తో చర్య జరిపి, ఉత్పన్నాన్ని జలవిశ్లేషణం చేశారు. ఏర్పడిన ఆల్కహాల్‌ను K₂Cr₂O₇/H⁺ తో ఆక్సీకరించారు. రెండు ఉత్పన్నాలు ఇవ్వండి.

సాధన: ఇథైల్ సమూహం ఎసిటాల్డిహైడ్ కార్బొనైల్ కార్బన్‌కు చేరుతుంది. జలవిశ్లేషణం CH₃CH(OH)CH₂CH₃, అంటే butan-2-ol అనే ద్వితీయ ఆల్కహాల్‌ను ఇస్తుంది. ద్వితీయ ఆల్కహాల్ ఆక్సీకరణం కీటోన్‌ను ఇస్తుంది: butanone, CH₃COCH₂CH₃.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • కేంద్రక ప్రియ సంకలనం: Nu⁻, C పై దాడి చేస్తుంది (sp² → sp³), చతుర్ముఖ ఆల్కాక్సైడ్ ఏర్పడి, తర్వాత ప్రోటానీకరణం చెందుతుంది.

  • చర్యాశీలతలో ఆల్డిహైడ్‌లు > కీటోన్‌లు: తక్కువ ప్రాదేశిక అవరోధం, తక్కువ +I ప్రభావం. అలిఫాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌లు > అరోమాటిక్.

  • వలయంపై –NO₂ బెంజాల్డిహైడ్ చర్యాశీలతను పెంచుతుంది; –CH₃, –OCH₃ తగ్గిస్తాయి.

  • CN⁻ తయారీకి HCN కు కొద్ది క్షారం అవసరం. సైనోహైడ్రిన్‌లు జలవిశ్లేషణంతో α-హైడ్రాక్సీ ఆమ్లాలుగా మారతాయి.

  • NaHSO₃ సంకలన ఉత్పన్నాలు స్ఫటికాకారం; ఆల్డిహైడ్‌లను, చిన్న మిథైల్ కీటోన్‌లను శుద్ధి చేయడానికి వాడతారు.

  • pH 3.5–4.5 వద్ద Z–NH₂ + C=O → C=N–Z + H₂O: ఆక్సిమ్, హైడ్రజోన్, ఫెనైల్‌హైడ్రజోన్, 2,4-DNP ఉత్పన్నం, సెమీకార్బజోన్.

  • NaBH₄ ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌ల C=O ను మాత్రమే క్షయకరిస్తుంది; LiAlH₄ ఆమ్లాలను, ఎస్టర్‌లను కూడా క్షయకరిస్తుంది.

  • క్లెమెన్సన్: Zn–Hg/గాఢ HCl. వోల్ఫ్–కిష్నర్: NH₂NH₂, తర్వాత KOH/ఇథిలీన్ గ్లైకాల్. రెండూ >CH₂ ను ఇస్తాయి.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • కేవలం ప్రాదేశిక ప్రభావం వల్లే కీటోన్‌ల చర్యాశీలత తక్కువ అని చెప్పడం. ప్రాదేశిక, ఎలక్ట్రానిక్ (+I) రెండు ప్రభావాలూ పనిచేస్తాయి.

  • ఎసిటాల్డిహైడ్ కంటే బెంజాల్డిహైడ్ ఎక్కువ చర్యాశీలత కలదని చెప్పడం. వలయ సంస్పందనం దాన్ని తక్కువ చర్యాశీలంగా చేస్తుంది.

  • అమ్మోనియా ఉత్పన్న చర్యలను బలమైన ఆమ్లంలో జరపడం. అప్పుడు కేంద్రక ప్రియం ప్రోటానీకరణం చెందుతుంది.

  • సెమీకార్బజైడ్‌లో తప్పు NH₂ ను ఎంచుకోవడం.

  • ఆమ్లంతో దెబ్బతినే అణువుపై క్లెమెన్సన్‌ను, క్షారంతో దెబ్బతినే అణువుపై వోల్ఫ్–కిష్నర్‌ను వాడటం.

  • NaBH₄ C=C బంధాన్ని లేదా ఎస్టర్‌ను క్షయకరిస్తుందని ఆశించడం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. కార్బొనైల్ సమూహానికి కేంద్రక ప్రియ సంకలనంలో మొదటి దశ: (a) కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై కేంద్రక ప్రియం దాడి (b) నీటిని కోల్పోవడం (c) కార్బన్‌పై ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం దాడి (d) కార్బోకాటయాన్ ఏర్పడటం

2. కేంద్రక ప్రియ సంకలనంలో కార్బొనైల్ కార్బన్ సంకరీకరణం ఇలా మారుతుంది: (a) sp³ నుంచి sp² (b) sp నుంచి sp² (c) sp² నుంచి sp³ (d) sp² నుంచి sp

3. Propanone, HCN తో చర్య జరిపి ఇచ్చేది: (a) Propanal (b) Propanone సైనోహైడ్రిన్ (c) Propanenitrile (d) Propan-2-amine

4. క్లెమెన్సన్ క్షయకరణానికి కారకం: (a) NH₂NH₂, KOH (b) LiAlH₄ (c) ఇథనాల్‌లో NaBH₄ (d) Zn–Hg, గాఢ HCl

5. వోల్ఫ్–కిష్నర్ క్షయకరణంలో హైడ్రజోన్‌ను దీనితో వేడి చేస్తారు: (a) ఇథిలీన్ గ్లైకాల్‌లో KOH (b) గాఢ HCl (c) H₂, Ni (d) SnCl₂, HCl

6. 2,4-డైనైట్రోఫెనైల్‌హైడ్రజీన్ పసుపు–నారింజ అవక్షేపాన్ని దీనితో ఇస్తుంది: (a) ఆల్కహాల్‌లు (b) ఈథర్‌లు (c) ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లు (d) ఆల్కేన్‌లు

7. ఆల్డిహైడ్ హైడ్రాక్సిలెమీన్‌తో చర్య జరిపి ఇచ్చేది: (a) ఒక హైడ్రజోన్ (b) ఒక ఆక్సిమ్ (c) ఒక సెమీకార్బజోన్ (d) ఒక అమీన్

8. కేంద్రక ప్రియ సంకలనం పట్ల అత్యధిక చర్యాశీలత గలది ఏది? (a) Propanone (b) Butanone (c) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (d) ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal)

9. NaBH₄ కీటోన్‌ను దీనిగా క్షయకరిస్తుంది: (a) ద్వితీయ ఆల్కహాల్ (b) ప్రాథమిక ఆల్కహాల్ (c) ఆల్కేన్ (d) కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం

10. కీటోన్ సెమీకార్బజైడ్‌తో చర్య జరిపి ఇచ్చేది: (a) ఆక్సిమ్ (b) ఫెనైల్‌హైడ్రజోన్ (c) సెమీకార్బజోన్ (d) షిఫ్ క్షారం

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. కేంద్రక ప్రియ సంకలనం పట్ల చర్యాశీలత తగ్గే సరైన క్రమం: (a) CH₃COCH₃ > CH₃CHO > HCHO (b) HCHO > CH₃CHO > CH₃COCH₃ (c) CH₃CHO > HCHO > CH₃COCH₃ (d) మూడూ సమానం

12. కేంద్రక ప్రియాల పట్ల ఆల్డిహైడ్‌ల కంటే కీటోన్‌ల చర్యాశీలత తక్కువ, ఎందుకంటే: (a) కీటోన్‌లకు కేవలం ద్విధ్రువ భ్రామకం తక్కువ (b) కీటోన్‌లు చతుర్ముఖ మధ్యస్థాన్ని ఏర్పరచలేవు (c) కీటోన్ ఆక్సిజన్ ఋణవిద్యుదాత్మకత తక్కువ (d) రెండు ఆల్కైల్ సమూహాలు కార్బొనైల్ కార్బన్ చుట్టూ రద్దీ చేస్తాయి, దాని ధనావేశాన్ని తగ్గిస్తాయి

13. కేంద్రక ప్రియ సంకలనంలో బెంజాల్డిహైడ్ చర్యాశీలత propanal కంటే తక్కువ, ఎందుకంటే: (a) వలయం సంస్పందనం ద్వారా C=O కు ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను ఇస్తుంది (b) వలయం సంస్పందనం ద్వారా ఎలక్ట్రాన్‌లను ఆకర్షిస్తుంది (c) బెంజాల్డిహైడ్‌లో కార్బొనైల్ సమూహం లేదు (d) Propanal లో ప్రాదేశిక అవరోధం ఎక్కువ

14. కేంద్రక ప్రియ సంకలనం పట్ల చర్యాశీలత తగ్గే క్రమం: (a) p-CH₃OC₆H₄CHO > C₆H₅CHO > p-NO₂C₆H₄CHO (b) C₆H₅CHO > p-NO₂C₆H₄CHO > p-CH₃C₆H₄CHO (c) p-NO₂C₆H₄CHO > C₆H₅CHO > p-CH₃C₆H₄CHO (d) p-CH₃C₆H₄CHO > C₆H₅CHO > p-NO₂C₆H₄CHO

15. కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలు అమ్మోనియా ఉత్పన్నాలతో అతి వేగంగా చర్య జరిపేది: (a) pH 1 (b) pH 3.5–4.5 (c) సరిగ్గా pH 7 (d) pH 12

16. సెమీకార్బజైడ్‌లో ఒక NH₂ మాత్రమే C=O తో చర్య జరుపుతుంది, ఎందుకంటే: (a) రెండో NH₂ చాలా దూరంలో ఉంది (b) రెండో NH₂ శాశ్వతంగా ప్రోటానీకరణం చెంది ఉంది (c) రెండూ సమానంగా చర్య జరుపుతాయి (d) రెండో NH₂ ఒంటరి జంట పక్కనే ఉన్న C=O తో విస్తరించి ఉంది

17. Ethane-1,2-diol, పొడి HCl తో propanone ఇచ్చేది: (a) ఒక చక్రీయ కీటాల్ (b) హెమిఎసిటాల్ మాత్రమే (c) ఒక ఎస్టర్ (d) Propan-2-ol

18. 0.58 g propanone, 2,4-DNP తో పూర్తిగా చర్య జరుపుతుంది. ఉత్పన్నం ద్రవ్యరాశి: (a) 1.98 g (b) 2.56 g (c) 2.38 g (d) 2.20 g

19. సోడియం హైడ్రోజన్‌సల్ఫైట్ చర్యను దీనికి వాడతారు: (a) కీటోన్‌లను ఆల్కేన్‌లుగా క్షయకరించడానికి (b) ఆల్డిహైడ్‌లను ఆక్సీకరించడానికి (c) ఎసిటాల్‌ల తయారీకి (d) ఆల్డిహైడ్‌లను వేరుచేసి శుద్ధి చేయడానికి

20. కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలకు HCN సంకలనం కొద్ది క్షారంతో వేగవంతమవుతుంది, ఎందుకంటే: (a) క్షారం కార్బొనైల్ ఆక్సిజన్‌ను ప్రోటానీకరిస్తుంది (b) క్షారం HCN ని అసలైన కేంద్రక ప్రియం CN⁻ గా మారుస్తుంది (c) క్షారం నీటిని తొలగిస్తుంది (d) క్షారం HCN ని క్షయకరిస్తుంది

21. ఎసిటోఫీనోన్‌ను Zn–Hg, గాఢ HCl తో వేడి చేస్తే వచ్చేది: (a) ఇథైల్‌బెంజీన్ (b) 1-Phenylethanol (c) స్టైరీన్ (d) బెంజోయిక్ ఆమ్లం

22. ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) CH₃MgBr తో చర్య జరిపి, ఉత్పన్నాన్ని జలవిశ్లేషణం చేశారు. ఏర్పడిన ఆల్కహాల్: (a) ఇథనాల్ (b) Propan-1-ol (c) Propan-2-ol (d) 2-Methylpropan-2-ol

స్థాయి 3: సవాలు

23. Propanone → (HCN, OH⁻) → X → (H₃O⁺, వేడి) → Y. Y: (a) Propanoic acid (b) 2-Hydroxypropanoic acid (c) 2-Methylpropanoic acid (d) 2-Hydroxy-2-methylpropanoic acid

24. ఒక కీటోన్‌లో బలమైన ఆమ్లంతో నశించే సమూహం కూడా ఉంది. దాని C=O ను CH₂ గా మార్చడానికి ఉత్తమ పద్ధతి: (a) క్లెమెన్సన్ క్షయకరణం (b) వోల్ఫ్–కిష్నర్ క్షయకరణం (c) NaBH₄ క్షయకరణం (d) Pd–BaSO₄ తో ఉత్ప్రేరక హైడ్రోజనీకరణం

25. ఇథనాల్‌లో NaBH₄ తో CH₃COCH₂COOC₂H₅ ను చర్య జరిపితే వచ్చే ఉత్పన్నం: (a) CH₃CH(OH)CH₂COOC₂H₅ (b) CH₃CH(OH)CH₂CH₂OH (c) CH₃COCH₂CH₂OH (d) CH₃CH₂CH₂COOC₂H₅

26. ఏ ఆక్సిమ్ రెండు జ్యామితీయ సాదృశ్యకాలుగా ఉండగలదు? (a) Propanone ఆక్సిమ్ (b) ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) ఆక్సిమ్ (c) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) ఆక్సిమ్ (d) బెంజోఫీనోన్ ఆక్సిమ్

27. ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) అమ్మోనియాతో చర్య జరిపి ఇచ్చేది: (a) మిథనామీన్ (b) ఫార్మామైడ్ (c) మిథనాల్ (d) హెక్సామిథిలీన్‌టెట్రామీన్

28. సమ్మేళనం X (C₃H₆O) స్ఫటికాకార బైసల్ఫైట్ సంకలన ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది. NaBH₄ తో X ద్వితీయ ఆల్కహాల్‌ను ఇస్తుంది. X: (a) Propanal (b) Propanone (c) Prop-2-en-1-ol (d) Methoxyethene

29. ప్రతిపాదన (A): HCN పట్ల ఎసిటాల్డిహైడ్ కంటే propanone చర్యాశీలత తక్కువ.
కారణం (R): Propanone లోని రెండు మిథైల్ సమూహాలు కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై ధనావేశాన్ని తగ్గిస్తాయి, దాని చుట్టూ రద్దీ చేస్తాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: క్లెమెన్సన్ క్షయకరణం జింక్ అమాల్గమ్, గాఢ HCl లను వాడుతుంది.
వాక్యం II: వోల్ఫ్–కిష్నర్ క్షయకరణం బలమైన ఆమ్ల యాకానంలో జరుగుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1aNu⁻ ముందుగా δ+ కార్బన్‌పై దాడి చేస్తుంది.
2cసమతల C చతుర్ముఖంగా మారుతుంది.
3b(CH₃)₂C(OH)CN ఏర్పడుతుంది.
4dగాఢ HCl లో జింక్ అమాల్గమ్.
5aఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం గల ద్రావణిలో బలమైన క్షారం.
6cC=O కు సాధారణ పరీక్ష.
7bRCH=N–OH ఒక ఆక్సిమ్.
8dఆల్కైల్ సమూహాలు లేవు: అతి తక్కువ అవరోధం, అతి ఎక్కువ δ+.
9aR₂C=O నుంచి R₂CHOH వస్తుంది.
10c>C=N–NHCONH₂.
11bతక్కువ ఆల్కైల్ సమూహాలు, ఎక్కువ చర్యాశీలత.
12dప్రాదేశిక, +I ప్రభావాలు రెండూ కలిసి.
13aవలయ సంస్పందనం కార్బన్‌పై δ+ ను తగ్గిస్తుంది.
14c–NO₂ ఆకర్షిస్తుంది, –CH₃ విడుదల చేస్తుంది.
15bC=O ని ఉత్తేజితం చేసేంత ఆమ్లం, కేంద్రక ప్రియం ఇంకా స్వేచ్ఛగా.
16dఅమైడ్ వంటి సంస్పందనం ఆ ఒంటరి జంటను బంధిస్తుంది.
17aడయోల్ ఐదు సభ్యాల చక్రీయ కీటాల్‌ను ఏర్పరుస్తుంది.
18c0.010 mol × 238 g/mol = 2.38 g.
19dస్ఫటికాకార సంకలన ఉత్పన్నాలు, ఆమ్లం లేదా క్షారంతో తిరిగి వస్తాయి.
20bHCN బలహీనమైనది; క్షారం CN⁻ ని అందిస్తుంది.
21aC=O, CH₂ గా మారుతుంది.
22cCH₃CHO కు CH₃ చేరుతుంది: CH₃CH(OH)CH₃.
23dసైనోహైడ్రిన్ జలవిశ్లేషణం (CH₃)₂C(OH)COOH ను ఇస్తుంది.
24bక్షార పరిస్థితులు ఆమ్ల సున్నిత సమూహాన్ని రక్షిస్తాయి.
25aNaBH₄ కీటోన్‌ను క్షయకరిస్తుంది, ఎస్టర్‌ను కాదు.
26cC=N కార్బన్‌పై వేర్వేరు సమూహాలు (CH₃, H).
27dఆరు HCHO + నాలుగు NH₃ → (CH₂)₆N₄.
28bమిథైల్ కీటోన్; క్షయకరణం propan-2-ol ను ఇస్తుంది.
29aతక్కువ చర్యాశీలతకు రెండు కారణాలనూ R ఇస్తుంది.
30cవోల్ఫ్–కిష్నర్ బలమైన క్షారంలో జరుగుతుంది.

అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • చర్యా విధానం: కేంద్రక ప్రియం sp² కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై దాడి → చతుర్ముఖ ఆల్కాక్సైడ్ → ప్రోటానీకరణంతో ఉత్పన్నం.

  • చర్యాశీలత: HCHO > ఇతర ఆల్డిహైడ్‌లు > కీటోన్‌లు. ఆల్కైల్ సమూహాలు కార్బన్ చుట్టూ రద్దీ చేసి, దాని ధనావేశాన్ని తగ్గిస్తాయి.

  • అరోమాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌లు (బెంజాల్డిహైడ్) అలిఫాటిక్ వాటి కంటే తక్కువ చర్యాశీలత కలవి: వలయ సంస్పందనం కార్బన్‌పై δ+ ను తగ్గిస్తుంది.

  • HCN (CN⁻ తయారీకి కొద్ది క్షారం సహాయపడుతుంది) → సైనోహైడ్రిన్‌లు, R₂C(OH)CN.

  • NaHSO₃ → స్ఫటికాకార బైసల్ఫైట్ సంకలన ఉత్పన్నం; ఆల్డిహైడ్‌లను, చాలా మిథైల్ కీటోన్‌లను వేరుచేసి శుద్ధి చేయడానికి; విలీన ఆమ్లం లేదా క్షారం కార్బొనైల్‌ను తిరిగి ఇస్తుంది.

  • పొడి HCl తో ఆల్కహాల్‌లు: ఆల్డిహైడ్‌లు → హెమిఎసిటాల్ → ఎసిటాల్. కీటోన్‌లు + ఇథిలీన్ గ్లైకాల్ → చక్రీయ కీటాల్ (C=O ను రక్షిస్తుంది).

  • అమ్మోనియా ఉత్పన్నాలు (Z–NH₂) C=N–Z ను ఇస్తాయి: ఆక్సిమ్, హైడ్రజోన్, ఫెనైల్‌హైడ్రజోన్, 2,4-DNP ఉత్పన్నం, సెమీకార్బజోన్. pH 3.5 దగ్గర ఉత్తమం.

  • సెమీకార్బజైడ్ (H₂N–NH–CO–NH₂) లో C=O పక్కన లేని NH₂ మాత్రమే కేంద్రక ప్రియం.

  • Grignard కారకాలు R⁻ ను చేర్చి, జలవిశ్లేషణం తర్వాత ఆల్కహాల్‌లను ఇస్తాయి.

  • NaBH₄, LiAlH₄ లేదా H₂/ఉత్ప్రేరకం: ఆల్డిహైడ్ → 1° ఆల్కహాల్, కీటోన్ → 2° ఆల్కహాల్.

  • క్లెమెన్సన్ (Zn–Hg, గాఢ HCl), వోల్ఫ్–కిష్నర్ (NH₂NH₂, తర్వాత ఇథిలీన్ గ్లైకాల్‌లో KOH, వేడి) C=O ని CH₂ గా మారుస్తాయి.

  • ఆల్డిహైడ్‌లు సులభంగా (మృదు ఆక్సీకరణులతో కూడా) ఆక్సీకరణం చెందుతాయి; కీటోన్‌లకు బలమైన ఆక్సీకరణులు కావాలి, C–C బంధాలు తెగుతాయి.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

కారకం (Z–NH₂ లేదా ఇతర)R₂C=O తో ఉత్పన్నం
NH₂OH (హైడ్రాక్సిలెమీన్)ఆక్సిమ్, R₂C=NOH
NH₂NH₂ (హైడ్రజీన్)హైడ్రజోన్, R₂C=NNH₂
C₆H₅NHNH₂ఫెనైల్‌హైడ్రజోన్
2,4-డైనైట్రోఫెనైల్‌హైడ్రజీన్2,4-DNP ఉత్పన్నం (నారింజ/పసుపు ఘనపదార్థం)
NH₂NHCONH₂ (సెమీకార్బజైడ్)సెమీకార్బజోన్
HCN / CN⁻సైనోహైడ్రిన్
NaHSO₃బైసల్ఫైట్ సంకలన ఉత్పన్నం (స్ఫటికాలు)
Zn–Hg, గాఢ HClR₂CH₂ (క్లెమెన్సన్)
NH₂NH₂; KOH/ఇథిలీన్ గ్లైకాల్, వేడిR₂CH₂ (వోల్ఫ్–కిష్నర్)

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Clemmensen = Concentrated aCid; Kishner = KOH": CH₂ ని ఇచ్చే రెండు క్షయకరణాలు — క్లెమెన్సన్ గాఢ ఆమ్లంతో, కిష్నర్ KOH (క్షారం) తో.

  • "-ine పోయి -one వస్తుంది": hydrazINE → hydrazONE (హైడ్రజీన్ → హైడ్రజోన్), semicarbazIDE → semicarbazONE, phenylhydrazINE → phenylhydrazONE.

  • "OH-amine నుంచి OX-ime": హైడ్రాక్సిలెమీన్ ఆక్సిమ్‌ను ఇస్తుంది.

  • "R కంటే H ముందు": C=O పై తక్కువ, చిన్న సమూహాలు ఉంటే కేంద్రక ప్రియ సంకలనం వేగం: HCHO మొదట, కీటోన్‌లు చివర.

  • "pH 3.5 — సరిగ్గా సరిపడే pH": C=O ని ఉత్తేజితం చేసేంత ఆమ్లం, కానీ Z–NH₂ ప్రోటానీకరణం చెందేంత ఎక్కువ కాదు.

భావనల అనుసంధానం

  • కేంద్రక ప్రియాలు, ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలు, ప్రాదేశిక ప్రభావాలు — రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం: కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాల నుంచి.

  • అమీన్‌లు, హైడ్రజీన్ ఉత్పన్నాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలతో ముడిపడి ఉంటాయి.

  • గ్లూకోజ్ ఆక్సిమ్‌ను, సైనోహైడ్రిన్‌ను, చక్రీయ హెమిఎసిటాల్‌ను ఏర్పరుస్తుంది: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 19: జీవాణువులు చూడండి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. జాబితా I (propanone తో కారకం) ను జాబితా II (ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. NH₂OH
B. NH₂NH₂
C. C₆H₅NHNH₂
D. NH₂NHCONH₂
జాబితా II:
(i) (CH₃)₂C=NNHC₆H₅
(ii) (CH₃)₂C=NOH
(iii) (CH₃)₂C=NNHCONH₂
(iv) (CH₃)₂C=NNH₂
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii

32. జాబితా I (పద్ధతి) ను జాబితా II (కారకాలు) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. క్లెమెన్సన్ క్షయకరణం
B. వోల్ఫ్–కిష్నర్ క్షయకరణం
C. ఆల్కహాల్‌గా హైడ్రైడ్ క్షయకరణం
D. ఉత్ప్రేరక హైడ్రోజనీకరణం
జాబితా II:
(i) Ni పై H₂
(ii) NaBH₄
(iii) NH₂NH₂, తర్వాత ఇథిలీన్ గ్లైకాల్‌లో KOH, వేడి
(iv) గాఢ HCl తో Zn–Hg
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i

33. జాబితా I (చర్య) ను జాబితా II (ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఎసిటాల్డిహైడ్ + HCN (కొద్ది క్షారం)
B. Propanone + సంతృప్త NaHSO₃
C. ఎసిటాల్డిహైడ్ + అధిక CH₃OH, పొడి HCl
D. Propanone + CH₃MgBr, తర్వాత H₃O⁺
జాబితా II:
(i) 2-Hydroxypropanenitrile
(ii) స్ఫటికాకార సంకలన ఉత్పన్నం
(iii) ఒక ఎసిటాల్
(iv) ఒక తృతీయ ఆల్కహాల్
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii

34. జాబితా I (ప్రక్రియ) ను జాబితా II (లక్షణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. HCN సంకలనం
B. ఎసిటాల్ ఏర్పడటం
C. అమ్మోనియా ఉత్పన్నాల సంకలనం
D. ఇథిలీన్ గ్లైకాల్‌తో కీటాల్ ఏర్పడటం
జాబితా II:
(i) ఇతర చర్యల సమయంలో C=O సమూహాన్ని రక్షిస్తుంది
(ii) CN⁻ కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై దాడి చేస్తుంది
(iii) సుమారు pH 3.5 వద్ద అతి వేగం
(iv) పొడి HCl వాయువు ఉత్ప్రేరకం
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. కేంద్రక ప్రియ సంకలనం పట్ల CH₃CHO కంటే HCHO ఎక్కువ చర్యాశీలత కలది.
B. కేంద్రక ప్రియ సంకలనం పట్ల ఎసిటాల్డిహైడ్ కంటే బెంజాల్డిహైడ్ ఎక్కువ చర్యాశీలత కలది.
C. Propanal కంటే propanone చర్యాశీలత తక్కువ.
D. కొద్ది క్షారం HCN సంకలనాన్ని వేగవంతం చేస్తుంది.
E. సంకలన ఉత్పన్నంలో కార్బన్ చతుర్ముఖంగా ఉంటుంది.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. క్లెమెన్సన్, వోల్ఫ్–కిష్నర్ క్షయకరణాలు రెండూ C=O ని CH₂ గా మారుస్తాయి.
B. NaBH₄ propanone ను propan-1-ol గా క్షయకరిస్తుంది.
C. కీటోన్‌లు ఆక్సీకరణాన్ని తట్టుకుంటాయి; బలమైన ఆక్సీకరణులు C–C బంధాలను తెంచుతాయి.
D. LiAlH₄ వేరుగా ఉన్న C=C ద్విబంధాన్ని క్షయకరిస్తుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే

37. సెమీకార్బజైడ్, H₂N–NH–CO–NH₂ గురించి సరైన వాక్యాలను ఎంచుకోండి.
A. NH కు కలిసిన (C=O కు కాదు) –NH₂ మాత్రమే కేంద్రక ప్రియంగా పనిచేస్తుంది.
B. రెండో –NH₂, C=O తో సంస్పందనం వల్ల నిష్క్రియం అవుతుంది.
C. కీటోన్‌తో దీని ఉత్పన్నం సెమీకార్బజోన్.
D. రెండు –NH₂ సమూహాలూ సమానంగా చర్య జరుపుతాయి.
(a) A మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే

38. NaBH₄ తో క్షయకరణంలో వీటిలో ఎన్ని ద్వితీయ ఆల్కహాల్‌ను ఇస్తాయి?
Propanone
Butanal
సైక్లోహెక్సనోన్
బెంజాల్డిహైడ్
ఎసిటోఫీనోన్
ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal)
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఒకటి

39. ఈ పట్టికలో నాలుగు కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలు, వాటి కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై ఉన్న సమూహాలు ఇవ్వబడ్డాయి.

సమ్మేళనంC=O పై సమూహాలు
ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal)H, H
ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)CH₃, H
PropanoneCH₃, CH₃
బెంజోఫీనోన్C₆H₅, C₆H₅

HCN పట్ల చర్యాశీలత సరైన క్రమం: (a) ఫార్మాల్డిహైడ్ > ఎసిటాల్డిహైడ్ > propanone > బెంజోఫీనోన్ (b) ఎసిటాల్డిహైడ్ > ఫార్మాల్డిహైడ్ > propanone > బెంజోఫీనోన్ (c) బెంజోఫీనోన్ > propanone > ఎసిటాల్డిహైడ్ > ఫార్మాల్డిహైడ్ (d) ఫార్మాల్డిహైడ్ > propanone > ఎసిటాల్డిహైడ్ > బెంజోఫీనోన్

40. ఆక్సిమ్ ఏర్పడే రేటు (y-అక్షం) మరియు pH (x-అక్షం, 1 నుంచి 7) గ్రాఫ్ పెరిగి, pH 3.5 దగ్గర గరిష్టంగా ఉంటుంది, తర్వాత తగ్గుతుంది. చాలా తక్కువ pH వద్ద రేటు ఎందుకు తగ్గుతుంది? (a) కార్బొనైల్ ఆక్సిజన్ ఇక ప్రోటానీకరణం చెందదు (b) నీరు ఉత్పన్నాన్ని మాత్రమే జలవిశ్లేషణం చేస్తుంది (c) హైడ్రాక్సిలెమీన్ ప్రోటానీకరణం చెంది స్వేచ్ఛా ఒంటరి జంటను కోల్పోతుంది, కాబట్టి ఇక కేంద్రక ప్రియం కాదు (d) తక్కువ pH వద్ద మాత్రమే చర్య ఉత్క్రమణీయం అవుతుంది

41. 5.8 g propanone (M = 58 g/mol) అధిక CH₃MgBr తో చర్య జరిపి, తర్వాత జలవిశ్లేషణం చెందుతుంది. 100% దిగుబడి వద్ద ఏర్పడే 2-methylpropan-2-ol (M = 74 g/mol) ద్రవ్యరాశి: (a) 5.8 g (b) 6.0 g (c) 8.8 g (d) 7.4 g

Q42–43 కు పేరా: ప్రియ వద్ద methyl 4-oxopentanoate, CH₃COCH₂CH₂COOCH₃ ఉంది. కీటోన్‌ను అలాగే ఉంచి, ఎస్టర్‌ను మాత్రమే –CH₂OH గా క్షయకరించాలని ఆమె అనుకుంటుంది. మొదట ఇథిలీన్ గ్లైకాల్, పొడి HCl తో, తర్వాత LiAlH₄ తో, చివరగా విలీన జల ఆమ్లంతో చర్య జరుపుతుంది.

42. ఇథిలీన్ గ్లైకాల్ దశ ఏమి చేస్తుంది? (a) కీటోన్‌ను క్షయకరిస్తుంది (b) కీటోన్‌ను LiAlH₄ దాడి చేయని చక్రీయ కీటాల్‌గా మారుస్తుంది (c) ఎస్టర్‌ను జలవిశ్లేషణం చేస్తుంది (d) ఎస్టర్‌ను ఆమ్లంగా మారుస్తుంది

43. విలీన ఆమ్ల దశ తర్వాత చివరి ఉత్పన్నం: (a) Pentane-1,4-diol (b) 4-Oxopentanoic acid (c) Pentan-2-one (d) 5-Hydroxypentan-2-one

44. ఒక అణువులో C=O సమూహంతో పాటు బలమైన ఆమ్లంతో నశించే సమూహం కూడా ఉంది. దాని C=O ను CH₂ గా మార్చడానికి ఉత్తమ పద్ధతి ఏది? (a) వోల్ఫ్–కిష్నర్ క్షయకరణం (b) క్లెమెన్సన్ క్షయకరణం (c) NaBH₄ (d) LiAlH₄

45. కేంద్రక ప్రియ సంకలనం పట్ల చర్యాశీలత తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: (I) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (II) propanone (III) ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) (IV) butanone. (a) I > III > II > IV (b) III > I > IV > II (c) III > I > II > IV (d) III > II > I > IV

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31bఆక్సిమ్, హైడ్రజోన్, ఫెనైల్‌హైడ్రజోన్, సెమీకార్బజోన్
32dక్లెమెన్సన్ Zn–Hg/HCl; వోల్ఫ్–కిష్నర్ హైడ్రజీన్ + KOH; NaBH₄ హైడ్రైడ్; H₂/Ni ఉత్ప్రేరక
33aసైనోహైడ్రిన్, బైసల్ఫైట్ సంకలన ఉత్పన్నం, ఎసిటాల్, 3° ఆల్కహాల్
34cCN⁻ కేంద్రక ప్రియం; ఎసిటాల్‌లకు పొడి HCl; Z–NH₂ కు pH 3.5; కీటాల్‌లు C=O ను రక్షిస్తాయి
35cA, C, D, E సరైనవి; బెంజాల్డిహైడ్ ఎసిటాల్డిహైడ్ కంటే తక్కువ చర్యాశీలత కలది
36aPropanone, propan-2-ol ను ఇస్తుంది (B తప్పు); LiAlH₄ వేరుగా ఉన్న C=C ని వదిలేస్తుంది (D తప్పు)
37dC=O పక్కన ఉన్న NH₂ తన ఒంటరి జంటను C=O తో పంచుకుంటుంది, కాబట్టి రెండో NH₂ మాత్రమే చర్య జరుపుతుంది
38bPropanone, సైక్లోహెక్సనోన్, ఎసిటోఫీనోన్ కీటోన్‌లు; మిగతా మూడు ఆల్డిహైడ్‌లు (1° ఆల్కహాల్‌లు)
39aఎక్కువ, పెద్ద సమూహాలు అంటే ఎక్కువ రద్దీ, కార్బన్‌పై తక్కువ δ+
40cచాలా తక్కువ pH వద్ద NH₂OH, NH₃OH⁺ గా మారి దాడి చేయలేదు
41d0.1 mol propanone → 0.1 mol ఆల్కహాల్ × 74 = 7.4 g
42bకీటాల్ ఏర్పడటం కీటోన్‌ను LiAlH₄ నుంచి కాపాడుతుంది
43dఎస్టర్ → CH₂OH; ఆమ్లం కీటాల్‌ను తొలగించి కీటోన్‌ను విడుదల చేస్తుంది: CH₃COCH₂CH₂CH₂OH
44aవోల్ఫ్–కిష్నర్ క్షారంలో జరుగుతుంది, కాబట్టి ఆమ్ల సున్నిత సమూహం సురక్షితం
45cఫార్మాల్డిహైడ్ > ఎసిటాల్డిహైడ్ > propanone > butanone (మిథైల్ కంటే ఇథైల్ ఎక్కువ రద్దీ చేస్తుంది)
29 min left
‹
›