Chapter 9 of 12 · 30 min read

అధ్యాయం 7: α-హైడ్రోజన్ చర్యలు, గుర్తింపు పరీక్షలు (Reactions Involving α-Hydrogen and Distinguishing Tests)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఆల్డిహైడ్‌లు ఎందుకు సులభంగా ఆక్సీకరణం చెందుతాయి, టోలెన్స్, ఫెహ్లింగ్ పరీక్షలు దీన్ని ఎలా వాడుకుంటాయి.

  • α-కార్బన్‌పై ఉన్న హైడ్రోజన్‌లు ఎందుకు ఆమ్ల స్వభావం కలవి.

  • ఆల్డాల్, క్రాస్ ఆల్డాల్ సంఘననం, దశలవారీగా.

  • α-హైడ్రోజన్ లేని ఆల్డిహైడ్‌ల కానిజారో చర్య.

  • హాలోఫార్మ్ (అయోడోఫార్మ్) చర్య, ఏ సమ్మేళనాలు దాన్ని ఇస్తాయి.

  • వరుస పరీక్షలతో తెలియని కార్బొనైల్ సమ్మేళనాన్ని ఎలా గుర్తించాలి.

7.1 ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌ల ఆక్సీకరణం

ఆల్డిహైడ్‌లో కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై ఒక H ఉంటుంది. మృదువైన ఆక్సీకరణి (oxidising agent) కూడా దాన్ని తొలగించి, అన్నే కార్బన్‌లు గల కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాన్ని ఇస్తుంది.

RCHO→[O]RCOOH\mathrm{RCHO \xrightarrow{[O]} RCOOH}

కీటోన్‌లలో అలాంటి H ఉండదు. మృదు ఆక్సీకరణులు వాటిపై ప్రభావం చూపవు. బలమైన ఆక్సీకరణులు (వేడి KMnO₄, K₂Cr₂O₇/H₂SO₄, గాఢ HNO₃) కూడా తీవ్రమైన పరిస్థితుల్లో మాత్రమే కీటోన్‌లను ఆక్సీకరిస్తాయి. అప్పుడు C=O పక్కన ఉన్న C–C బంధం తెగి, తక్కువ కార్బన్‌లు గల కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల మిశ్రమం ఏర్పడుతుంది.

ఆల్డిహైడ్‌లను కీటోన్‌ల నుంచి వేరుచేసే పరీక్షలకు ఈ తేడాయే ఆధారం.

7.2 టోలెన్స్ పరీక్ష (Tollens' test)

టోలెన్స్ కారకం అంటే అప్పటికప్పుడు తయారు చేసిన అమ్మోనియా సిల్వర్ నైట్రేట్. ఇందులో [Ag(NH₃)₂]⁺ సంక్లిష్ట అయాన్ ఉంటుంది. కార్బొనైల్ సమ్మేళనాన్ని దీనితో కలిపి వేడి చేయాలి. ఆల్డిహైడ్ Ag⁺ ను లోహ వెండిగా క్షయకరిస్తుంది; అది శుభ్రమైన గాజుపై మెరిసే అద్దంలా పూతగా ఏర్పడుతుంది.

RCHO+2[Ag(NH3)2]++3OH−→RCOO−+2Ag+2H2O+4NH3\mathrm{RCHO + 2[Ag(NH_3)_2]^+ + 3OH^- \rightarrow RCOO^- + 2Ag + 2H_2O + 4NH_3}

అలిఫాటిక్, అరోమాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌లు రెండూ వెండి అద్దాన్ని ఇస్తాయి. కీటోన్‌లు ఇవ్వవు. మిథనోయిక్ ఆమ్లం, HCOOH కూడా దీన్ని ఇస్తుంది, ఎందుకంటే దానిలో ఆల్డిహైడ్ వంటి H ఉంటుంది.

7.3 ఫెహ్లింగ్ పరీక్ష (Fehling's test)

వాడే ముందు రెండు ద్రావణాలను సమాన పరిమాణాల్లో కలిపి ఫెహ్లింగ్ ద్రావణాన్ని తయారు చేస్తారు:

  • ఫెహ్లింగ్ A: జల కాపర్(II) సల్ఫేట్.

  • ఫెహ్లింగ్ B: క్షార సోడియం పొటాషియం టార్టరేట్ (రోషెల్ లవణం). టార్టరేట్ Cu²⁺ ను గాఢ నీలి రంగు సంక్లిష్టంగా ద్రావణంలో ఉంచుతుంది.

అలిఫాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌తో వేడి చేసినప్పుడు నీలి Cu²⁺ క్షయకరణం చెంది ఎరుపు-గోధుమ రంగు కాపర్(I) ఆక్సైడ్ అవక్షేపంగా మారుతుంది.

RCHO+2Cu2++5OH−→RCOO−+Cu2O+3H2O\mathrm{RCHO + 2Cu^{2+} + 5OH^- \rightarrow RCOO^- + Cu_2O + 3H_2O}

బెంజాల్డిహైడ్ వంటి అరోమాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌లు ఫెహ్లింగ్ పరీక్షకు స్పందించవు. కీటోన్‌లూ స్పందించవు. టార్టరేట్ బదులు సిట్రేట్ వాడే బెనెడిక్ట్ ద్రావణం కూడా ఇలాగే ప్రవర్తిస్తుంది.

కారకంచర్యాశీల జాతిఅలిఫాటిక్ ఆల్డిహైడ్అరోమాటిక్ ఆల్డిహైడ్కీటోన్
టోలెన్స్[Ag(NH₃)₂]⁺వెండి అద్దంవెండి అద్దంమార్పు లేదు
ఫెహ్లింగ్Cu²⁺–టార్టరేట్ సంక్లిష్టంఎరుపు-గోధుమ Cu₂Oమార్పు లేదుమార్పు లేదు

7.4 α-హైడ్రోజన్ ఆమ్ల స్వభావం

కార్బొనైల్ కార్బన్ పక్కన ఉన్న కార్బన్ α-కార్బన్. దానిపై ఉన్న హైడ్రోజన్‌లు α-హైడ్రోజన్‌లు (α-hydrogens). ఇవి సాధారణ C–H హైడ్రోజన్‌ల కంటే చాలా ఎక్కువ ఆమ్ల స్వభావం కలవి. Propanone pKa సుమారు 19, ఇథేన్‌కు సుమారు 50.

దీనికి రెండు కారణాలు:

  • C=O సమూహం α-కార్బన్ నుంచి ఎలక్ట్రాన్‌లను లాగుతుంది (–I ప్రభావం); దీనివల్ల C–H బంధం బలహీనపడుతుంది.

  • క్షారం α-H ను తొలగించినప్పుడు ఏర్పడే కార్బానియన్ ఒక ఈనోలేట్ అయాన్ (enolate ion). దాని ఋణావేశం α-కార్బన్, ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకత గల ఆక్సిజన్ మధ్య సంస్పందనం ద్వారా పంచబడుతుంది. దీనివల్ల ఈనోలేట్ చాలా స్థిరంగా ఉంటుంది.

⁻CH2–CH=O⟷CH2=CH–O−\mathrm{\text{⁻}CH_2\text{–}CH{=}O \longleftrightarrow CH_2{=}CH\text{–}O^-}

ఈనోలేట్ ఒక కార్బన్ కేంద్రక ప్రియం. ఆల్డాల్ సంఘననం, హాలోఫార్మ్ చర్యలను నడిపించేది ఇదే. α-హైడ్రోజన్‌లు ఉన్న కార్బొనైల్ సమ్మేళనం కొద్ది మొత్తంలో దాని ఈనాల్ రూపంలో కూడా ఉంటుంది (కీటో–ఈనాల్ టాటోమెరిజం).

7.5 ఆల్డాల్ సంఘననం (Aldol condensation)

కనీసం ఒక α-హైడ్రోజన్ ఉన్న ఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లు విలీన క్షారంతో చర్య జరుపుతాయి. రెండు అణువులు కలిసి β-హైడ్రాక్సీ ఆల్డిహైడ్ (ఆల్డాల్) లేదా β-హైడ్రాక్సీ కీటోన్ (కీటాల్) ఏర్పడుతుంది. వేడి చేస్తే ఇవి నీటిని కోల్పోయి α,β-అసంతృప్త కార్బొనైల్ సమ్మేళనాన్ని ఇస్తాయి.

2CH3CHO→dil. NaOHCH3CH(OH)CH2CHO→ΔCH3CH=CHCHO+H2O\mathrm{2CH_3CHO \xrightarrow{dil.\ NaOH} CH_3CH(OH)CH_2CHO \xrightarrow{\Delta} CH_3CH{=}CHCHO + H_2O}

ఉత్పన్నాల పేర్లు: 3-hydroxybutanal (ఆల్డాల్), తర్వాత but-2-enal (క్రోటనాల్డిహైడ్).

Propanone కు సాధారణంగా Ba(OH)₂ వాడతారు:

2CH3COCH3→Ba(OH)2(CH3)2C(OH)CH2COCH3→Δ(CH3)2C=CHCOCH3\mathrm{2CH_3COCH_3 \xrightarrow{Ba(OH)_2} (CH_3)_2C(OH)CH_2COCH_3 \xrightarrow{\Delta} (CH_3)_2C{=}CHCOCH_3}

కీటాల్ 4-hydroxy-4-methylpentan-2-one. అసంతృప్త కీటోన్ 4-methylpent-3-en-2-one (మెసిటైల్ ఆక్సైడ్).

చర్యా విధానం (ఎసిటాల్డిహైడ్).

  1. ఈనోలేట్ ఏర్పడటం. OH⁻ ఒక ఎసిటాల్డిహైడ్ అణువు నుంచి α-H ను తొలగిస్తుంది. ఈనోలేట్ అయాన్ ⁻CH₂CHO ఏర్పడుతుంది.

  2. కేంద్రక ప్రియ దాడి. ఈనోలేట్ α-కార్బన్ రెండో ఎసిటాల్డిహైడ్ కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై దాడి చేస్తుంది. కొత్త C–C బంధం ఏర్పడి ఆల్కాక్సైడ్ అయాన్ వస్తుంది.

  3. ప్రోటానీకరణం. ఆల్కాక్సైడ్ నీటి నుంచి H⁺ ను తీసుకుంటుంది. 3-Hydroxybutanal ఏర్పడి, OH⁻ మళ్లీ వస్తుంది.

  4. నిర్జలీకరణం (వేడి చేసినప్పుడు). ఒక α-H, β-OH నీటిగా వెళ్లిపోతాయి. C=O తో సంయుగ్మంగా (conjugation) C=C ఏర్పడుతుంది; దీనివల్ల ఉత్పన్నం స్థిరంగా ఉంటుంది.

చిత్రం 7.1 · ఎసిటాల్డిహైడ్ ఆల్డాల్ సంఘననం, దశలవారీగా
చిత్రం 7.1 · ఎసిటాల్డిహైడ్ ఆల్డాల్ సంఘననం, దశలవారీగా

దశ 1 లో α-H ను కోల్పోయిన CH₂ ను గమనించండి: దశ 2 లో అది కొత్త C–C బంధంగా మారుతుంది, దశ 4 లో కొత్త C=C లో ఒక చివరగా ఉంటుంది.

"ఆల్డాల్" అనే పదం "ald" (ఆల్డిహైడ్), "ol" (ఆల్కహాల్) లను కలుపుతుంది — ఉత్పన్నంలోని రెండు సమూహాలు ఇవే. కొత్త C–C బంధం ఎప్పుడూ ఒక అణువు α-కార్బన్‌ను రెండో అణువు కార్బొనైల్ కార్బన్‌తో కలుపుతుందని గమనించండి.

7.6 క్రాస్ ఆల్డాల్ సంఘననం (Cross aldol condensation)

రెండు వేర్వేరు కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలు వాడితే అది క్రాస్ ఆల్డాల్ సంఘననం. రెండింటికీ α-హైడ్రోజన్‌లు ఉంటే, ప్రతి ఒక్కటీ ఈనోలేట్‌గానూ, స్వీకర్తగానూ పనిచేయగలదు. కాబట్టి నాలుగు ఉత్పన్నాలు ఏర్పడతాయి.

ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) + propanal ఈ నాలుగు β-హైడ్రాక్సీ ఆల్డిహైడ్‌లను ఇస్తాయి:

ఈనోలేట్ దేని నుంచిదేనిపై దాడిβ-హైడ్రాక్సీ ఆల్డిహైడ్నిర్జలీకరణం తర్వాత
ఎసిటాల్డిహైడ్ఎసిటాల్డిహైడ్3-hydroxybutanalbut-2-enal
propanalpropanal3-hydroxy-2-methylpentanal2-methylpent-2-enal
ఎసిటాల్డిహైడ్propanal3-hydroxypentanalpent-2-enal
propanalఎసిటాల్డిహైడ్3-hydroxy-2-methylbutanal2-methylbut-2-enal

నాలుగు ఉత్పన్నాల మిశ్రమం పెద్దగా ఉపయోగపడదు. ఒక భాగస్వామికి α-హైడ్రోజన్ లేనప్పుడు (ఉదా: ఫార్మాల్డిహైడ్ లేదా బెంజాల్డిహైడ్) క్రాస్ ఆల్డాల్ ఉపయోగకరం. ఆ భాగస్వామి స్వీకర్తగా మాత్రమే ఉంటుంది. రెండో భాగస్వామి ఈనోలేట్‌ను అందిస్తుంది.

క్లైసెన్–ష్మిట్ సంఘననం (Claisen–Schmidt condensation). α-హైడ్రోజన్‌లు ఉన్న కీటోన్‌తో బెంజాల్డిహైడ్ సంఘననం చెందుతుంది. కొత్త C=C వలయంతో సంయుగ్మంగా ఉంటుంది కాబట్టి నిర్జలీకరణం వేగంగా జరుగుతుంది.

C6H5CHO+CH3COC6H5→dil. NaOH, ΔC6H5CH=CHCOC6H5+H2O\mathrm{C_6H_5CHO + CH_3COC_6H_5 \xrightarrow{dil.\ NaOH,\ \Delta} C_6H_5CH{=}CHCOC_6H_5 + H_2O}

ఉత్పన్నం 1,3-diphenylprop-2-en-1-one (బెంజల్‌ఎసిటోఫీనోన్, ఒక చాల్కోన్). 1:1 నిష్పత్తిలో propanone తో బెంజాల్డిహైడ్ 4-phenylbut-3-en-2-one ను ఇస్తుంది.

7.7 కానిజారో చర్య (Cannizzaro reaction)

α-హైడ్రోజన్ లేని ఆల్డిహైడ్‌లు ఈనోలేట్‌ను ఏర్పరచలేవు. గాఢ NaOH లేదా KOH తో అవి స్వయం ఆక్సీకరణ–క్షయకరణం (అసమానుపాతీకరణం, disproportionation) చెందుతాయి. ఒక అణువు కార్బాక్సిలేట్ లవణంగా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. రెండోది ఆల్కహాల్‌గా క్షయకరణం చెందుతుంది.

2HCHO+conc. KOH→CH3OH+HCOOK\mathrm{2HCHO + conc.\ KOH \rightarrow CH_3OH + HCOOK}
2C6H5CHO+conc. NaOH→C6H5CH2OH+C6H5COONa\mathrm{2C_6H_5CHO + conc.\ NaOH \rightarrow C_6H_5CH_2OH + C_6H_5COONa}

ఈ చర్యను ఇచ్చే ఆల్డిహైడ్‌లకు ఉదాహరణలు: ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal), బెంజాల్డిహైడ్, 2,2-dimethylpropanal, (CH₃)₃CCHO, ప్రతిక్షేపిత బెంజాల్డిహైడ్‌లు.

చర్యా విధానం.

  1. OH⁻ ఒక ఆల్డిహైడ్ అణువు కార్బొనైల్ కార్బన్‌కు సంకలనం చెందుతుంది. చతుర్ముఖ అయాన్ ఏర్పడుతుంది.

  2. ఈ అయాన్ ఒక హైడ్రైడ్ అయాన్ (H⁻) ను రెండో ఆల్డిహైడ్ అణువు కార్బొనైల్ కార్బన్‌కు బదిలీ చేస్తుంది. మొదటి అణువు C=O కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లంగా తిరిగి ఏర్పడుతుంది. ఈ హైడ్రైడ్ బదిలీయే నెమ్మది దశ.

  3. ఆమ్లం తన H⁺ ను ఆల్కాక్సైడ్ అయాన్‌కు ఇస్తుంది. ఉత్పన్నాలు ఒక కార్బాక్సిలేట్ అయాన్, ఒక ఆల్కహాల్.

చిత్రం 7.2 · బెంజాల్డిహైడ్ కానిజారో చర్య, దశలవారీగా
చిత్రం 7.2 · బెంజాల్డిహైడ్ కానిజారో చర్య, దశలవారీగా

దశ 1 లో OH⁻ దాడి చేసిన అణువు చివరకు బెంజోయేట్‌గా (ఆక్సీకరణం) మారుతుంది; దశ 2 లో H⁻ ను స్వీకరించిన అణువు బెంజైల్ ఆల్కహాల్‌గా (క్షయకరణం) మారుతుంది.

క్రాస్డ్ కానిజారో (Crossed Cannizzaro). ఫార్మాల్డిహైడ్, బెంజాల్డిహైడ్ మిశ్రమాన్ని గాఢ NaOH తో చర్య జరిపితే ప్రధానంగా సోడియం మిథనోయేట్, బెంజైల్ ఆల్కహాల్ వస్తాయి. ఫార్మాల్డిహైడ్ ఎక్కువ చర్యాశీలత గల ఆల్డిహైడ్ కాబట్టి OH⁻ ముందుగా దానిపై దాడి చేస్తుంది; ఆక్సీకరణం చెందేది అదే.

HCHO+C6H5CHO+NaOH→HCOONa+C6H5CH2OH\mathrm{HCHO + C_6H_5CHO + NaOH \rightarrow HCOONa + C_6H_5CH_2OH}
లక్షణంఆల్డాల్ సంఘననంకానిజారో చర్య
అవసరంకనీసం ఒక α-Hα-H ఉండకూడదు
క్షారంవిలీనగాఢ
ముఖ్య మధ్యస్థంఈనోలేట్ (కార్బానియన్)H⁻ ని ఇచ్చే చతుర్ముఖ అయాన్
ఉత్పన్నాలుβ-హైడ్రాక్సీ కార్బొనైల్, తర్వాత α,β-అసంతృప్త కార్బొనైల్ఆల్కహాల్ + కార్బాక్సిలేట్ లవణం

7.8 హాలోఫార్మ్ చర్య (Haloform reaction)

CH₃CO– సమూహం ఉన్న సమ్మేళనాలు (మిథైల్ కీటోన్‌లు, ఎసిటాల్డిహైడ్) అధిక NaOH లోని హాలోజన్‌తో (అంటే సోడియం హైపోహాలైట్, NaOX తో) చర్య జరుపుతాయి. మిథైల్ సమూహం హాలోఫార్మ్, CHX₃ గా మారుతుంది. అణువులోని మిగతా భాగం ఒక కార్బన్ తక్కువ గల కార్బాక్సిలేట్‌గా మారుతుంది.

RCOCH3+3NaOX→RCOONa+CHX3+2NaOH\mathrm{RCOCH_3 + 3NaOX \rightarrow RCOONa + CHX_3 + 2NaOH}

దశలు:

  1. OH⁻, CH₃ నుంచి α-H ను తొలగిస్తుంది. ఈనోలేట్ X₂ నుంచి X ను తీసుకుంటుంది.

  2. చేరిన ప్రతి X మిగిలిన α-H ను ఇంకా ఆమ్లయుతం చేస్తుంది, కాబట్టి రెండో, మూడో హాలోజనీకరణాలు ఇంకా వేగంగా జరుగుతాయి. RCOCX₃ ఏర్పడుతుంది.

  3. OH⁻ కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై దాడి చేస్తుంది. CX₃⁻ వెళ్లిపోతుంది; మూడు X పరమాణువులు ఆవేశాన్ని స్థిరీకరిస్తాయి కాబట్టి అది మంచి విడిపోయే సమూహం (leaving group).

  4. ప్రోటాన్ మార్పిడి వల్ల RCOO⁻, CHX₃ వస్తాయి.

అయోడోఫార్మ్ పరీక్ష (Iodoform test). I₂, NaOH తో ఉత్పన్నం అయోడోఫార్మ్, CHI₃. ఇది ప్రత్యేకమైన క్రిమినాశిని వాసన గల పసుపు ఘనపదార్థం.

NaOI ఆక్సీకరణి కూడా. కాబట్టి CH₃CH(OH)– యూనిట్ ఉన్న ఆల్కహాల్‌లు ముందుగా CH₃CO– సమ్మేళనాలుగా ఆక్సీకరణం చెంది, తర్వాత పరీక్షకు స్పందిస్తాయి. అణువులో మరో చోట ఉన్న C=C పై దాడి జరగదు.

అయోడోఫార్మ్ పరీక్ష ఇచ్చేవిఇవ్వనివి
ఎసిటాల్డిహైడ్, CH₃CHOఫార్మాల్డిహైడ్, propanal, బెంజాల్డిహైడ్
Propanone, butanone, pentan-2-one, ఎసిటోఫీనోన్Pentan-3-one, బెంజోఫీనోన్
ఇథనాల్, CH₃CH₂OHమిథనాల్, propan-1-ol
Propan-2-ol, butan-2-ol, 1-phenylethanol2-Methylpropan-2-ol (కార్బినాల్ కార్బన్‌పై H లేదు)

ఇథనాల్‌కు ఆక్సీకరణం, అయోడినీకరణం రెండింటికీ I₂ అవసరం. సమతుల్య సమీకరణం:

C2H5OH+4I2+6NaOH→CHI3+HCOONa+5NaI+5H2O\mathrm{C_2H_5OH + 4I_2 + 6NaOH \rightarrow CHI_3 + HCOONa + 5NaI + 5H_2O}

మిథైల్ కీటోన్ నుంచి ఒక కార్బన్ తక్కువ గల కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాన్ని తయారు చేయడానికి కూడా హాలోఫార్మ్ చర్య ఒక మార్గం.

7.9 గుర్తింపు పరీక్షలు: అన్నీ కలిపి

జతపరీక్షఫలితం
Propanal vs propanoneటోలెన్స్ లేదా ఫెహ్లింగ్propanal సానుకూలం, propanone రుణాత్మకం
ఎసిటాల్డిహైడ్ vs propanalఅయోడోఫార్మ్ఎసిటాల్డిహైడ్ పసుపు CHI₃ ఇస్తుంది
ఎసిటాల్డిహైడ్ vs బెంజాల్డిహైడ్ఫెహ్లింగ్ఎసిటాల్డిహైడ్ ఎరుపు-గోధుమ Cu₂O ఇస్తుంది
బెంజాల్డిహైడ్ vs ఎసిటోఫీనోన్టోలెన్స్బెంజాల్డిహైడ్ వెండి అద్దం ఇస్తుంది
ఎసిటోఫీనోన్ vs బెంజోఫీనోన్అయోడోఫార్మ్ఎసిటోఫీనోన్ సానుకూలం
Pentan-2-one vs pentan-3-oneఅయోడోఫార్మ్pentan-2-one సానుకూలం
ఇథనాల్ vs మిథనాల్అయోడోఫార్మ్ఇథనాల్ సానుకూలం
ఏదైనా C=O vs ఆల్కహాల్ లేదా ఈథర్2,4-DNPకార్బొనైల్ సమ్మేళనం రంగు అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది

షిఫ్ కారకాన్ని (SO₂ తో రంగు కోల్పోయిన అద్దకం) కూడా వాడతారు: ఆల్డిహైడ్‌లు దాని గులాబీ రంగును తిరిగి తెస్తాయి; చాలా కీటోన్‌లు తేవు.

చిత్రం 7.3 · తెలియని కార్బొనైల్ సమ్మేళనాన్ని గుర్తించే నిర్ణయ ప్రవాహ చిత్రం
చిత్రం 7.3 · తెలియని కార్బొనైల్ సమ్మేళనాన్ని గుర్తించే నిర్ణయ ప్రవాహ చిత్రం

పరీక్షలను ఈ క్రమంలో చేయండి: 2,4-DNP C=O సమూహాన్ని నిర్ధారిస్తుంది, టోలెన్స్ ఆల్డిహైడ్‌లను కీటోన్‌ల నుంచి వేరుచేస్తుంది, తర్వాత ఫెహ్లింగ్ లేదా అయోడోఫార్మ్ ప్రతి శాఖను రెండుగా విభజిస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: వీటిలో ఏవి ఆల్డాల్ సంఘననం చెందుతాయి: ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal), ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal), బెంజాల్డిహైడ్, propanone, 2,2-dimethylpropanal?

సాధన: ఆల్డాల్‌కు α-H అవసరం. ఎసిటాల్డిహైడ్ (CHO పక్కన CH₃), propanone (రెండు CH₃ సమూహాలు) లకు α-H ఉంది, కాబట్టి అవి చర్య జరుపుతాయి. ఫార్మాల్డిహైడ్‌కు α-కార్బన్ లేదు. బెంజాల్డిహైడ్ α-కార్బన్ H లేని వలయ కార్బన్. 2,2-Dimethylpropanal α-కార్బన్‌పై మూడు మిథైల్‌లు ఉన్నాయి, H లేదు. ఈ మూడూ దానికి బదులు కానిజారో చర్యను ఇస్తాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: Propanal ను విలీన NaOH తో వేడి చేసినప్పుడు వచ్చే ఆల్డాల్, చివరి ఉత్పన్నం ఇవ్వండి.

సాధన: Propanal C2 వద్ద ఈనోలేట్ ఏర్పడుతుంది: CH₃C⁻HCHO. ఇది రెండో propanal కార్బొనైల్ కార్బన్‌పై దాడి చేస్తుంది. ఆల్డాల్ CH₃CH₂CH(OH)CH(CH₃)CHO, 3-hydroxy-2-methylpentanal. వేడి చేస్తే నీటిని కోల్పోయి CH₃CH₂CH=C(CH₃)CHO, 2-methylpent-2-enal వస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: బెంజాల్డిహైడ్, propanone (1:1) ని విలీన NaOH తో వేడి చేశారు. ఉత్పన్నం ఏమిటి? బెంజాల్డిహైడ్ స్వయం సంఘననం ఎందుకు జరగదు?

సాధన: Propanone కు మాత్రమే α-H ఉంది, కాబట్టి దాని ఈనోలేట్ ⁻CH₂COCH₃ బెంజాల్డిహైడ్‌పై దాడి చేస్తుంది. నిర్జలీకరణం తర్వాత ఉత్పన్నం C₆H₅CH=CHCOCH₃, 4-phenylbut-3-en-2-one. బెంజాల్డిహైడ్‌కు α-H లేదు, కాబట్టి తనపై తాను దాడి చేసే ఈనోలేట్‌ను ఏర్పరచలేదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: 21.2 g బెంజాల్డిహైడ్‌ను అధిక గాఢ NaOH తో వేడి చేశారు. రెండు కర్బన ఉత్పన్నాల ద్రవ్యరాశులు కనుక్కోండి.

సాధన: బెంజాల్డిహైడ్ మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 106 g/mol, కాబట్టి మోల్‌లు = 0.20. రెండు ఆల్డిహైడ్ అణువులు ఒక ఆల్కహాల్, ఒక కార్బాక్సిలేట్‌ను ఇస్తాయి. కాబట్టి 0.10 mol బెంజైల్ ఆల్కహాల్ (108 g/mol) = 10.8 g, 0.10 mol సోడియం బెంజోయేట్ (144 g/mol) = 14.4 g.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal), బెంజాల్డిహైడ్‌లను కలిపి గాఢ NaOH తో వేడి చేశారు. ఏది ఆక్సీకరణం, ఏది క్షయకరణం చెందుతుంది?

సాధన: ఫార్మాల్డిహైడ్ ఎక్కువ చర్యాశీలత గల ఆల్డిహైడ్. OH⁻ ముందుగా దానికి సంకలనం చెందుతుంది, అది హైడ్రైడ్‌ను ఇస్తుంది. కాబట్టి ఫార్మాల్డిహైడ్ సోడియం మిథనోయేట్‌గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. బెంజాల్డిహైడ్ హైడ్రైడ్‌ను స్వీకరించి బెంజైల్ ఆల్కహాల్‌గా క్షయకరణం చెందుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: వీటిలో ఏవి అయోడోఫార్మ్ పరీక్ష ఇస్తాయి: butan-2-ol, pentan-3-one, 1-phenylethanol, propan-1-ol, ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)?

సాధన: CH₃CO– లేదా CH₃CH(OH)– కోసం చూడండి. Butan-2-ol లో CH₃CH(OH)– ఉంది: అవును. Pentan-3-one లో రెండు వైపులా ఇథైల్ సమూహాలు: కాదు. 1-Phenylethanol, C₆H₅CH(OH)CH₃: అవును. Propan-1-ol లో CH₃CH₂CH₂OH: కాదు. ఎసిటాల్డిహైడ్: అవును.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: 4.6 g ఇథనాల్‌ను అధిక I₂, NaOH తో వేడి చేశారు. అయోడోఫార్మ్ ద్రవ్యరాశి, వాడిన I₂ మోల్‌లు కనుక్కోండి.

సాధన: ఇథనాల్ మోల్‌లు = 4.6 ÷ 46 = 0.10. ఒక మోల్ ఇథనాల్ ఒక మోల్ CHI₃ ను ఇస్తుంది. CHI₃ మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 12 + 1 + 381 = 394 g/mol. ద్రవ్యరాశి = 39.4 g. సమతుల్య సమీకరణం ప్రకారం మోల్ ఇథనాల్‌కు 4 mol I₂, కాబట్టి 0.40 mol I₂.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.8: వీటిని వేరుచేయడానికి ఒక్కో పరీక్ష సూచించండి: (i) ఎసిటాల్డిహైడ్, బెంజాల్డిహైడ్ (ii) ఎసిటోఫీనోన్, బెంజోఫీనోన్ (iii) propanal, propanone.

సాధన: (i) ఫెహ్లింగ్: ఎసిటాల్డిహైడ్ మాత్రమే ఎరుపు-గోధుమ Cu₂O ఇస్తుంది. (అయోడోఫార్మ్ కూడా పనిచేస్తుంది.) (ii) అయోడోఫార్మ్: ఎసిటోఫీనోన్‌లో మాత్రమే CH₃CO– ఉంది. (iii) టోలెన్స్: propanal మాత్రమే వెండి అద్దాన్ని ఇస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.9: X (C₅H₁₀O) 2,4-DNP తో నారింజ అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది. టోలెన్స్ కారకాన్ని క్షయకరించదు. I₂/NaOH తో పసుపు అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది. X క్లెమెన్సన్ క్షయకరణం n-పెంటేన్‌ను ఇస్తుంది. X ను గుర్తించండి.

సాధన: 2,4-DNP సానుకూలం: కార్బొనైల్ సమ్మేళనం. టోలెన్స్ రుణాత్మకం: కీటోన్. అయోడోఫార్మ్ సానుకూలం: మిథైల్ కీటోన్, CH₃CO–. క్లెమెన్సన్ శాఖలు లేని C₅ గొలుసును ఇస్తుంది, కాబట్టి అస్థిపంజరం సరళమైనది. X = pentan-2-one, CH₃COCH₂CH₂CH₃. (3-Methylbutan-2-one శాఖలు ఉన్న 2-methylbutane ను ఇస్తుంది.)

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ఆల్డిహైడ్‌లు మృదు కారకాలతో ఆక్సీకరణం చెందుతాయి; కీటోన్‌లకు బలమైన ఆక్సీకరణులు కావాలి, C–C బంధాలు తెగుతాయి.

  • టోలెన్స్ ([Ag(NH₃)₂]⁺): అన్ని ఆల్డిహైడ్‌లతో వెండి అద్దం. ఫెహ్లింగ్ (Cu²⁺-టార్టరేట్): అలిఫాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌లతో మాత్రమే ఎరుపు-గోధుమ Cu₂O.

  • ఈనోలేట్ సంస్పందనంతో స్థిరపడుతుంది కాబట్టి α-H ఆమ్ల స్వభావం కలది (propanone pKa సుమారు 19).

  • ఆల్డాల్: α-H + విలీన క్షారం → β-హైడ్రాక్సీ కార్బొనైల్; వేడి → α,β-అసంతృప్త కార్బొనైల్.

  • రెండు భాగస్వాములకూ α-H ఉంటే క్రాస్ ఆల్డాల్ 4 ఉత్పన్నాలనిస్తుంది; క్లైసెన్–ష్మిట్‌లో బెంజాల్డిహైడ్ స్వీకర్త.

  • కానిజారో: α-H లేదు + గాఢ క్షారం → ఆల్కహాల్ + కార్బాక్సిలేట్; హైడ్రైడ్ బదిలీ నెమ్మది దశ. క్రాస్డ్ కానిజారోలో HCHO ఆక్సీకరణం చెందుతుంది.

  • హాలోఫార్మ్: NaOX తో CH₃CO– లేదా CH₃CH(OH)– → CHX₃ + RCOO⁻. అయోడోఫార్మ్ పసుపు.

  • అయోడోఫార్మ్ చర్యలో మోల్ ఇథనాల్‌కు 4 mol I₂ అవసరం.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • బెంజాల్డిహైడ్ ఫెహ్లింగ్ పరీక్ష ఇస్తుందని చెప్పడం. అది టోలెన్స్ ఇస్తుంది కానీ ఫెహ్లింగ్ ఇవ్వదు.

  • ఫార్మాల్డిహైడ్ లేదా బెంజాల్డిహైడ్ ఆల్డాల్ చెందుతాయని ఆశించడం. α-H లేదు, కాబట్టి అవి కానిజారో చెందుతాయి.

  • కానిజారోకు విలీన క్షారం, ఆల్డాల్‌కు గాఢ క్షారం వాడటం. గాఢతలు తిరగబడ్డాయి.

  • Propan-1-ol కు లేదా pentan-3-one కు అయోడోఫార్మ్ పరీక్ష సానుకూలమని చెప్పడం. రెండింటిలోనూ CH₃CO– గానీ CH₃CH(OH)– గానీ లేవు.

  • క్రాస్డ్ కానిజారోలో ఉత్పన్నాలుగా బెంజోయేట్, మిథనాల్ రాయడం. సరైన ఉత్పన్నాలు మిథనోయేట్, బెంజైల్ ఆల్కహాల్.

  • ఎసిటాల్డిహైడ్, propanal క్రాస్ ఆల్డాల్‌కు రెండే ఉత్పన్నాలు లెక్కించడం. నాలుగు ఉంటాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. టోలెన్స్ కారకం: (a) టార్టరేట్‌తో క్షార కాపర్ సల్ఫేట్ (b) అమ్మోనియా సిల్వర్ నైట్రేట్ (c) ఆమ్లీకృత పొటాషియం డైక్రోమేట్ (d) NaOH లో అయోడిన్

2. అలిఫాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌తో ఫెహ్లింగ్ ద్రావణం ఇచ్చే అవక్షేపం: (a) వెండి, బూడిద (b) CuO, నలుపు (c) Cu(OH)₂, నీలం (d) Cu₂O, ఎరుపు-గోధుమ

3. ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) నుంచి ఏర్పడే ఆల్డాల్: (a) 3-Hydroxybutanal (b) 2-Hydroxybutanal (c) But-2-enal (d) Butane-1,3-diol

4. ఏ ఆల్డిహైడ్ కానిజారో చర్య చెందుతుంది? (a) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (b) Propanal (c) బెంజాల్డిహైడ్ (d) Butanal

5. ఏది అయోడోఫార్మ్ పరీక్ష ఇస్తుంది? (a) మిథనాల్ (b) ఇథనాల్ (c) Propan-1-ol (d) బెంజాల్డిహైడ్

6. కార్బొనైల్ సమ్మేళనాల α-హైడ్రోజన్‌లు ఆమ్ల స్వభావం కలవి, ప్రధానంగా ఎందుకంటే: (a) ఏర్పడే ఈనోలేట్ అయాన్ సంస్పందనంతో స్థిరపడుతుంది (b) ఆక్సిజన్ కంటే కార్బన్ ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకం (c) అవి ఆక్సిజన్‌కు బంధించబడి ఉంటాయి (d) కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలు అయానికమైనవి

7. అయోడోఫార్మ్ రంగు: (a) ఎరుపు (b) తెలుపు (c) ఊదా (d) పసుపు

8. ఏది ఆల్డాల్ సంఘననం చెందదు? (a) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (b) Propanone (c) ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) (d) Propanal

9. ఫెహ్లింగ్ ద్రావణంతో బెంజాల్డిహైడ్‌ను వేడి చేస్తే: (a) ఎరుపు అవక్షేపం రాదు (b) ఎరుపు-గోధుమ అవక్షేపం (c) వెండి అద్దం (d) పసుపు అవక్షేపం

10. గాఢ KOH తో ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) ఇచ్చేవి: (a) ఇథనాల్, పొటాషియం ఇథనోయేట్ (b) మిథనాల్, పొటాషియం మిథనోయేట్ (c) Ethane-1,2-diol (d) మీథేన్, CO₂

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. Ba(OH)₂ తో propanone, తర్వాత వేడి చేస్తే చివరకు వచ్చేది: (a) 4-Hydroxy-4-methylpentan-2-one (b) Pent-3-en-2-one (c) 4-Methylpent-3-en-2-one (d) Hexane-2,5-dione

12. విలీన NaOH తో ఎసిటాల్డిహైడ్, propanal మిశ్రమం ఎన్ని వేర్వేరు β-హైడ్రాక్సీ ఆల్డిహైడ్‌లను ఇవ్వగలదు? (a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4

13. Propanal, propanone లను దీనితో వేరుచేయవచ్చు: (a) టోలెన్స్ కారకం (b) 2,4-DNP (c) NaBH₄ (d) HCN

14. Pentan-2-one, pentan-3-one లను దీనితో వేరుచేయవచ్చు: (a) టోలెన్స్ కారకం (b) అయోడోఫార్మ్ పరీక్ష (c) ఫెహ్లింగ్ ద్రావణం (d) 2,4-DNP

15. ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal), బెంజాల్డిహైడ్‌లను గాఢ NaOH తో వేడి చేశారు. ప్రధాన ఉత్పన్నాలు: (a) మిథనాల్, సోడియం బెంజోయేట్ (b) మిథనాల్, బెంజైల్ ఆల్కహాల్ (c) సోడియం మిథనోయేట్, బెంజైల్ ఆల్కహాల్ (d) సోడియం మిథనోయేట్, సోడియం బెంజోయేట్

16. అధిక I₂/NaOH తో 4.6 g ఇథనాల్ అయోడోఫార్మ్‌ను ఇస్తుంది. అయోడోఫార్మ్ ద్రవ్యరాశి: (a) 39.4 g (b) 19.7 g (c) 78.8 g (d) 25.4 g

17. విలీన NaOH తో బెంజాల్డిహైడ్, propanone (1:1) ప్రధానంగా ఇచ్చేది: (a) బెంజైల్ ఆల్కహాల్ (b) 1,3-Diphenylprop-2-en-1-one (c) మెసిటైల్ ఆక్సైడ్ (d) 4-Phenylbut-3-en-2-one

18. టోలెన్స్ పరీక్ష, అయోడోఫార్మ్ పరీక్ష రెండూ ఇచ్చే సమ్మేళనం ఏది? (a) Propanone (b) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (c) బెంజాల్డిహైడ్ (d) ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal)

19. కానిజారో చర్యలో నెమ్మది దశ: (a) ఈనోలేట్ ఏర్పడటం (b) నీటిని కోల్పోవడం (c) హైడ్రైడ్ అయాన్ బదిలీ (d) హాలోజన్ దాడి

20. అధిక NaOI తో ఎసిటోఫీనోన్ ఇచ్చేవి: (a) సోడియం బెంజోయేట్, అయోడోఫార్మ్ (b) బెంజాల్డిహైడ్, అయోడోఫార్మ్ (c) ఫినాల్, అయోడోఫార్మ్ (d) బెంజైల్ ఆల్కహాల్ మాత్రమే

21. ఏ ఆల్కహాల్ అయోడోఫార్మ్ పరీక్షలో సానుకూల ఫలితం ఇస్తుంది? (a) Propan-1-ol (b) మిథనాల్ (c) 2-Methylpropan-2-ol (d) Propan-2-ol

22. తీవ్ర ఆక్సీకరణంలో కీటోన్‌లు ఇచ్చేవి: (a) అవే కార్బన్‌లు గల ఆల్డిహైడ్ (b) తక్కువ కార్బన్‌లు గల కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు (c) ఒక ఆల్కహాల్ (d) ఎప్పటికీ చర్య ఉండదు

స్థాయి 3: సవాలు

23. 21.2 g బెంజాల్డిహైడ్ పూర్తిగా కానిజారో చర్య చెందుతుంది. ఏర్పడే బెంజైల్ ఆల్కహాల్ ద్రవ్యరాశి: (a) 21.6 g (b) 14.4 g (c) 10.8 g (d) 5.4 g

24. ఎసిటాల్డిహైడ్ క్షార ఉత్ప్రేరిత ఆల్డాల్ సంఘననంలో మొదటి దశ: (a) OH⁻ α-H ను తొలగించి ఈనోలేట్ ఏర్పడటం (b) కార్బొనైల్ కార్బన్‌కు OH⁻ సంకలనం (c) కార్బొనైల్ ఆక్సిజన్ ప్రోటానీకరణం (d) హైడ్రైడ్ బదిలీ

25. X (C₅H₁₀O) 2,4-DNP అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది, టోలెన్స్ కారకాన్ని క్షయకరించదు, అయోడోఫార్మ్ పరీక్ష ఇస్తుంది, క్లెమెన్సన్ క్షయకరణంతో n-పెంటేన్‌ను ఇస్తుంది. X: (a) Pentanal (b) Pentan-3-one (c) 3-Methylbutan-2-one (d) Pentan-2-one

26. ఏది అయోడోఫార్మ్ పరీక్ష ఇవ్వదు? (a) Butan-2-ol (b) Pentan-3-one (c) ఎసిటోఫీనోన్ (d) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)

27. గాఢ NaOH తో 2,2-dimethylpropanal ను వేడి చేస్తే వచ్చేవి: (a) ఒక ఆల్డాల్ (b) 2,2-Dimethylpropene (c) 2,2-Dimethylpropan-1-ol, sodium 2,2-dimethylpropanoate (d) చర్య ఉండదు

28. అయోడోఫార్మ్ చర్యలో మోల్ ఇథనాల్‌కు వినియోగమయ్యే I₂ మోల్‌ల సంఖ్య: (a) 4 (b) 3 (c) 2 (d) 1

29. ప్రతిపాదన (A): గాఢ NaOH తో బెంజాల్డిహైడ్ కానిజారో చర్య చెందుతుంది.
కారణం (R): బెంజాల్డిహైడ్‌కు α-హైడ్రోజన్ లేదు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: టోలెన్స్ పరీక్ష ఎసిటాల్డిహైడ్‌ను బెంజాల్డిహైడ్ నుంచి వేరుచేయగలదు.
వాక్యం II: ఫెహ్లింగ్ పరీక్ష ఎసిటాల్డిహైడ్‌ను బెంజాల్డిహైడ్ నుంచి వేరుచేయగలదు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bఅమ్మోనియాలో [Ag(NH₃)₂]⁺.
2dCu²⁺ ఎరుపు-గోధుమ Cu₂O గా క్షయకరణం చెందుతుంది.
3aCH₃CH(OH)CH₂CHO.
4cబెంజాల్డిహైడ్‌లో α-H లేదు.
5bఇథనాల్ CH₃CO– ఉన్న ఎసిటాల్డిహైడ్‌గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది.
6aఋణావేశం ఆక్సిజన్‌పైకి విస్తరిస్తుంది.
7dCHI₃ పసుపు ఘనపదార్థం.
8cఫార్మాల్డిహైడ్‌కు α-కార్బన్ లేదు.
9aఅరోమాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌లు ఫెహ్లింగ్‌కు స్పందించవు.
10bఅసమానుపాతీకరణం: CH₃OH + HCOOK.
11cకీటాల్ నీటిని కోల్పోయి మెసిటైల్ ఆక్సైడ్‌నిస్తుంది.
12dప్రతి సమ్మేళనం దాతగానూ, స్వీకర్తగానూ పనిచేయగలదు.
13aఆల్డిహైడ్ మాత్రమే Ag⁺ ను క్షయకరిస్తుంది.
14bPentan-2-one లో మాత్రమే CH₃CO– ఉంది.
15cHCHO ఆక్సీకరణం, C₆H₅CHO క్షయకరణం చెందుతాయి.
16a0.10 mol × 394 g/mol = 39.4 g.
17dPropanone ఈనోలేట్ బెంజాల్డిహైడ్‌పై దాడి, తర్వాత నిర్జలీకరణం.
18bCH₃CO– యూనిట్ ఉన్న ఆల్డిహైడ్.
19cరెండు అణువుల మధ్య హైడ్రైడ్ బదిలీ.
20aC₆H₅COCH₃ నుంచి C₆H₅COONa + CHI₃.
21dCH₃CH(OH)– యూనిట్ ఉంది.
22bC–C విచ్ఛేదన చిన్న ఆమ్లాలను ఇస్తుంది.
23c0.20 mol ఆల్డిహైడ్ 0.10 mol (10.8 g) ఆల్కహాల్‌ను ఇస్తుంది.
24aOH⁻ α-H ను తొలగిస్తుంది.
25dశాఖలు లేని మిథైల్ కీటోన్.
26bPentan-3-one లో CH₃CO– సమూహం లేదు.
27cα-H లేదు: కానిజారో ఉత్పన్నాలు.
28aఆక్సీకరణానికి 1 I₂ + అయోడినీకరణానికి 3 I₂.
29aα-H లేదు అంటే ఈనోలేట్ ఉండదు, కాబట్టి కానిజారో జరుగుతుంది.
30dరెండూ టోలెన్స్ అద్దాన్ని ఇస్తాయి; ఎసిటాల్డిహైడ్ మాత్రమే ఫెహ్లింగ్ ఇస్తుంది.

అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • α-హైడ్రోజన్‌లు (C=O పక్క కార్బన్‌పై) ఆమ్ల స్వభావం కలవి: ఏర్పడే ఈనోలేట్ తన ఋణావేశాన్ని C, O పై పంచుతుంది.

  • ఆల్డాల్ చర్య: α-H ఉన్న ఆల్డిహైడ్ లేదా కీటోన్ + విలీన NaOH → β-హైడ్రాక్సీ ఆల్డిహైడ్ (ఆల్డాల్) లేదా β-హైడ్రాక్సీ కీటోన్ (కీటాల్).

  • వేడి చేస్తే ఆల్డాల్ నీటిని కోల్పోతుంది → α,β-అసంతృప్త కార్బొనైల్ (ఆల్డాల్ సంఘననం). ఎసిటాల్డిహైడ్ → 3-hydroxybutanal → but-2-enal.

  • క్రాస్ ఆల్డాల్: రెండు వేర్వేరు కార్బొనైల్‌లకు α-H ఉంటే → నాలుగు ఉత్పన్నాలు. ఒక భాగస్వామికి α-H లేకపోతే (ఉదా: బెంజాల్డిహైడ్ + propanone) ఉత్పన్నాలు తక్కువ (క్లైసెన్–ష్మిట్).

  • కానిజారో: α-H లేని ఆల్డిహైడ్ + గాఢ NaOH → ఆల్కహాల్ + కార్బాక్సిలేట్ లవణం (హైడ్రైడ్ బదిలీ ద్వారా అసమానుపాతీకరణం). 2HCHO → CH₃OH + HCOONa.

  • HCHO తో క్రాస్ కానిజారో: HCHO ఫార్మేట్‌గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది; రెండో ఆల్డిహైడ్ ఆల్కహాల్‌గా క్షయకరణం చెందుతుంది.

  • హాలోఫార్మ్ (అయోడోఫార్మ్) పరీక్ష: CH₃CO– లేదా CH₃CH(OH)– + NaOI → పసుపు CHI₃ + ఒక కార్బన్ తక్కువ గల కార్బాక్సిలేట్.

  • టోలెన్స్ కారకం ([Ag(NH₃)₂]⁺): అన్ని ఆల్డిహైడ్‌లు వెండి అద్దాన్ని ఇస్తాయి. మిథనోయిక్ ఆమ్లం కూడా. కీటోన్‌లు ఇవ్వవు.

  • ఫెహ్లింగ్ (CuSO₄ + సోడియం పొటాషియం టార్టరేట్ + NaOH): అలిఫాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌లు ఎరుపు-గోధుమ Cu₂O ఇస్తాయి. అరోమాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌లు ఇవ్వవు.

  • వలయంపై –CHO, –COR నిష్క్రియకారకాలు, meta-దిశానిర్దేశకాలు (ఉదా: బెంజాల్డిహైడ్ నైట్రేషన్ 3-nitrobenzaldehyde ను ఇస్తుంది).

  • వేరుచేసే జతలు: ఎసిటాల్డిహైడ్ vs propanal (అయోడోఫార్మ్); propanal vs propanone (టోలెన్స్/ఫెహ్లింగ్); pentan-2-one vs pentan-3-one (అయోడోఫార్మ్); బెంజాల్డిహైడ్ vs ఎసిటాల్డిహైడ్ (ఫెహ్లింగ్ లేదా అయోడోఫార్మ్).

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

పరీక్షకారకంసానుకూల సూచనదేనికి సానుకూలం
టోలెన్స్అమ్మోనియా AgNO₃వెండి అద్దంఅన్ని ఆల్డిహైడ్‌లు, HCOOH
ఫెహ్లింగ్CuSO₄ + రోషెల్ లవణం + NaOHఎరుపు-గోధుమ అవక్షేపం (Cu₂O)అలిఫాటిక్ ఆల్డిహైడ్‌లు
అయోడోఫార్మ్I₂ + NaOHపసుపు అవక్షేపం (CHI₃)CH₃CO–, CH₃CH(OH)–, ఇథనాల్, ఎసిటాల్డిహైడ్
2,4-DNP2,4-డైనైట్రోఫెనైల్‌హైడ్రజీన్నారింజ-పసుపు అవక్షేపంఆల్డిహైడ్‌లు, కీటోన్‌లు
సోడియం బైసల్ఫైట్సంతృప్త NaHSO₃స్ఫటికాలుఆల్డిహైడ్‌లు, చాలా మిథైల్ కీటోన్‌లు
α-H ఉందా?విలీన క్షారంగాఢ క్షారం
ఉంది (CH₃CHO, CH₃COCH₃)ఆల్డాల్—
లేదు (HCHO, C₆H₅CHO, (CH₃)₃CCHO)ఆల్డాల్ లేదుకానిజారో

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "ALDOL = ALDehyde + alcohOL": ఉత్పన్నంలో ఆల్డిహైడ్, ఆల్కహాల్ రెండు సమూహాలూ ఉంటాయి.

  • "α-H లేదా? కానిజారో పిలుస్తుంది": α-H లేని ఆల్డిహైడ్‌లు బలమైన క్షారంలో కానిజారో దారిలో వెళతాయి.

  • "Fehling Fails Phenyl": అరోమాటిక్ (ఫెనైల్) ఆల్డిహైడ్‌లు ఫెహ్లింగ్ పరీక్ష ఇవ్వవు; టోలెన్స్ అన్ని ఆల్డిహైడ్‌లకూ పనిచేస్తుంది.

  • "అయోడోఫార్మ్ పక్కనే ఉన్న CH₃ కోసం వెతుకుతుంది": C=O పక్కన లేదా CH(OH) పక్కన CH₃ ఉంటే పసుపు CHI₃ వస్తుంది.

  • "HCHO త్యాగం చేస్తుంది" (HCHO is the Helpful sacrifice): క్రాస్ కానిజారోలో ఫార్మాల్డిహైడ్ ఆక్సీకరణం చెందుతుంది, కాబట్టి రెండో ఆల్డిహైడ్ ఆల్కహాల్‌గా మారుతుంది.

భావనల అనుసంధానం

  • ఈనోలేట్ సంస్పందనం, కార్బానియన్ స్థిరత్వం — రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం: కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాల నుంచి.

  • గ్లూకోజ్ టోలెన్స్, ఫెహ్లింగ్ కారకాలను క్షయకరిస్తుంది: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 19: జీవాణువులు చూడండి.

  • ఈ ప్రమేయ సమూహ పరీక్షలను రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాక్టికల్ రసాయన శాస్త్రానికి సంబంధించిన సూత్రాలలో సాధన చేస్తారు.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. జాబితా I (సమ్మేళనం) ను జాబితా II (పరీక్షల్లో ప్రవర్తన) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. బెంజాల్డిహైడ్
B. Propanone
C. ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)
D. Pentan-3-one
జాబితా II:
(i) వెండి అద్దం, ఫెహ్లింగ్‌తో ఎరుపు అవక్షేపం, పసుపు అయోడోఫార్మ్ అవక్షేపం ఇస్తుంది
(ii) వెండి అద్దం ఇస్తుంది కానీ ఫెహ్లింగ్‌తో ఎరుపు అవక్షేపం ఇవ్వదు
(iii) ఈ మూడు పరీక్షల్లో ఏదీ ఇవ్వదు
(iv) అయోడోఫార్మ్ పరీక్ష మాత్రమే ఇస్తుంది
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i

32. జాబితా I (చర్య) ను జాబితా II (ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఎసిటాల్డిహైడ్, విలీన NaOH, చల్లగా
B. ఎసిటాల్డిహైడ్, విలీన NaOH, వేడి
C. ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal), గాఢ NaOH
D. Propanone, I₂ + NaOH
జాబితా II:
(i) మిథనాల్ + సోడియం మిథనోయేట్
(ii) అయోడోఫార్మ్ + సోడియం ఇథనోయేట్
(iii) But-2-enal
(iv) 3-Hydroxybutanal
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-i, B-iii, C-iv, D-ii

33. జాబితా I (కారకం) ను జాబితా II (కూర్పు) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. టోలెన్స్ కారకం
B. ఫెహ్లింగ్ ద్రావణం
C. అయోడోఫార్మ్ కారకం
D. బెనెడిక్ట్ ద్రావణం
జాబితా II:
(i) సోడియం సిట్రేట్, Na₂CO₃ తో CuSO₄
(ii) NaOH తో I₂
(iii) సోడియం పొటాషియం టార్టరేట్, NaOH తో CuSO₄
(iv) [Ag(NH₃)₂]⁺
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i

34. జాబితా I (చర్యాకారకాలు) ను జాబితా II (చర్య రకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. బెంజాల్డిహైడ్ + గాఢ NaOH
B. Propanal + విలీన NaOH
C. బెంజాల్డిహైడ్ + propanone + విలీన NaOH
D. Butanone + I₂/NaOH
జాబితా II:
(i) హాలోఫార్మ్ చర్య
(ii) కానిజారో చర్య
(iii) క్రాస్ ఆల్డాల్ (క్లైసెన్–ష్మిట్) చర్య
(iv) స్వయం ఆల్డాల్ చర్య
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

35. కిందివాటిలో ఎన్ని అయోడోఫార్మ్ పరీక్షలో సానుకూల ఫలితం ఇస్తాయి?
ఇథనాల్
మిథనాల్
Propan-2-ol
Propanal
ఎసిటోఫీనోన్
Pentan-3-one
ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)
Butan-2-ol
(a) మూడు (b) నాలుగు (c) ఆరు (d) ఐదు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. కానిజారో చర్యకు α-హైడ్రోజన్ లేని ఆల్డిహైడ్ అవసరం.
B. HCHO, C₆H₅CHO క్రాస్ కానిజారోలో HCHO ఫార్మేట్‌గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది.
C. 2,2-Dimethylpropanal ఆల్డాల్ సంఘననం చెందుతుంది.
D. ఆల్డాల్ చర్యకు గాఢ NaOH అవసరం.
(a) A మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) B, D మాత్రమే

37. α-హైడ్రోజన్‌ల గురించి సరైన వాక్యాలను ఎంచుకోండి.
A. ఈనోలేట్ అయాన్ సంస్పందనంతో స్థిరపడుతుంది కాబట్టి అవి ఆమ్ల స్వభావం కలవి.
B. ఎసిటాల్డిహైడ్‌లో మూడు α-హైడ్రోజన్‌లు ఉన్నాయి.
C. బెంజాల్డిహైడ్‌లో ఒక α-హైడ్రోజన్ ఉంది.
D. Propanone లో ఆరు α-హైడ్రోజన్‌లు ఉన్నాయి.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే

38. వీటిలో ఎన్ని ఆల్డిహైడ్‌లు కానిజారో చర్య చెందుతాయి?
ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal)
బెంజాల్డిహైడ్
2,2-Dimethylpropanal
ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)
2-Methylpropanal
4-Methylbenzaldehyde
(a) నాలుగు (b) మూడు (c) ఐదు (d) రెండు

39. P, Q, R, S అనే నాలుగు సమ్మేళనాలు ఈ ఫలితాలు ఇచ్చాయి (+ = సానుకూలం, − = రుణాత్మకం).

సమ్మేళనంటోలెన్స్ఫెహ్లింగ్అయోడోఫార్మ్
P+++
Q+−−
R−−+
S++−

ఏ గుర్తింపు సరిపోతుంది? (a) P propanal, Q బెంజాల్డిహైడ్, R propanone, S ఎసిటాల్డిహైడ్ (b) P ఎసిటాల్డిహైడ్, Q propanone, R బెంజాల్డిహైడ్, S propanal (c) P ఎసిటాల్డిహైడ్, Q బెంజాల్డిహైడ్, R propanone, S propanal (d) P ఎసిటాల్డిహైడ్, Q propanal, R propanone, S బెంజాల్డిహైడ్

40. ఒక చిత్రంలో propanone నుంచి క్షారం α-H ను తొలగించినప్పుడు ఏర్పడే అయాన్‌కు రెండు సంస్పందన నిర్మాణాలు ఉన్నాయి: ఒకదానిలో ఋణావేశం α-కార్బన్‌పై, మరొకదానిలో ఆవేశం ఆక్సిజన్‌పై, C=C బంధంతో. దీని నుంచి ఏ వాక్యం వస్తుంది? (a) కార్బన్ ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకం కాబట్టి కార్బన్‌పై ఎక్కువ ఆవేశం ఉంటుంది (b) ఆవేశం C, O మధ్య పంచబడుతుంది; ఇది అయాన్‌ను స్థిరపరిచి α-H కు ఆమ్ల స్వభావాన్నిస్తుంది (c) రెండు నిర్మాణాలు వేగవంతమైన సమతుల్యతలో ఉన్న రెండు వేర్వేరు అణువులు (d) అయాన్ ఒక ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం

41. 2.9 g propanone (M = 58 g/mol) ను అధిక I₂, NaOH తో వేడి చేశారు. 100% దిగుబడి వద్ద ఏర్పడే అయోడోఫార్మ్ (CHI₃, M = 394 g/mol) ద్రవ్యరాశి: (a) 39.4 g (b) 9.85 g (c) 29.0 g (d) 19.7 g

Q42–43 కు పేరా: C₃H₆O సూత్రం గల రెండు సాదృశ్యకాలను పరీక్షించారు. A, I₂/NaOH తో పసుపు అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది కానీ టోలెన్స్‌తో వెండి అద్దం ఇవ్వదు. B వెండి అద్దాన్ని ఇస్తుంది కానీ పసుపు అవక్షేపం ఇవ్వదు.

42. A, B లు: (a) Propanone, propanal (b) Propanal, propanone (c) Prop-2-en-1-ol, propanone (d) Propanone, methoxyethene

43. B ని విలీన NaOH తో వేడి చేశారు. చివరి ఆల్డాల్ సంఘనన ఉత్పన్నం: (a) Hex-2-enal (b) 3-Hydroxyhexanal (c) 2-Methylpent-2-enal (d) Propanoic acid

44. ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal), propanal కలిపి విలీన NaOH తో చర్య జరిపారు. ప్రాదేశిక సాదృశ్యకాలను వదిలేస్తే, ఎన్ని వేర్వేరు β-హైడ్రాక్సీ ఆల్డిహైడ్‌లు ఏర్పడవచ్చు? (a) రెండు (b) నాలుగు (c) మూడు (d) ఆరు

45. బెంజాల్డిహైడ్, propanone లను విలీన NaOH తో వేడి చేశారు. ప్రధాన ఉత్పన్నం: (a) C₆H₅CH₂OH + CH₃COONa (b) C₆H₅COOH (c) C₆H₅CH(OH)CH₃ (d) C₆H₅CH=CHCOCH₃

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31aబెంజాల్డిహైడ్ ఫెహ్లింగ్ ఇవ్వదు; propanone అయోడోఫార్మ్ మాత్రమే; ఎసిటాల్డిహైడ్ మూడూ ఇస్తుంది; pentan-3-one లో CH₃CO– లేదు, అది కీటోన్
32cఆల్డాల్, వేడి చేస్తే క్రోటనాల్డిహైడ్; HCHO కానిజారో; propanone హాలోఫార్మ్
33dటోలెన్స్ = సిల్వర్–అమ్మోనియా సంక్లిష్టం; ఫెహ్లింగ్ టార్టరేట్ వాడుతుంది; బెనెడిక్ట్ సిట్రేట్ వాడుతుంది
34bα-H లేదు → కానిజారో; propanal స్వయం ఆల్డాల్; వేర్వేరు భాగస్వాములు → క్లైసెన్–ష్మిట్; butanone లో CH₃CO– ఉంది
35dఇథనాల్, propan-2-ol, ఎసిటోఫీనోన్, ఎసిటాల్డిహైడ్, butan-2-ol ఇస్తాయి; మిథనాల్, propanal, pentan-3-one ఇవ్వవు
36b2,2-Dimethylpropanal లో α-H లేదు (C తప్పు); ఆల్డాల్‌కు విలీన క్షారం (D తప్పు)
37cబెంజాల్డిహైడ్ CHO కార్బన్ H లేని వలయ కార్బన్‌కు కలిసి ఉంటుంది, కాబట్టి α-H లేదు
38aఫార్మాల్డిహైడ్, బెంజాల్డిహైడ్, 2,2-dimethylpropanal, 4-methylbenzaldehyde లలో α-H లేదు
39cమూడూ = ఎసిటాల్డిహైడ్; టోలెన్స్ మాత్రమే = అరోమాటిక్ ఆల్డిహైడ్; అయోడోఫార్మ్ మాత్రమే = మిథైల్ కీటోన్; టోలెన్స్ + ఫెహ్లింగ్ మాత్రమే = propanal
40bఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకత గల ఆక్సిజన్‌పైకి విస్తరణ ఈనోలేట్‌ను స్థిరపరుస్తుంది
41d2.9/58 = 0.05 mol → 0.05 mol CHI₃ × 394 = 19.7 g
42aఆల్డిహైడ్ H లేని మిథైల్ కీటోన్ = propanone; CH₃CO లేని ఆల్డిహైడ్ = propanal
43cPropanal ఆల్డాల్: 3-hydroxy-2-methylpentanal; నీటిని కోల్పోయి 2-methylpent-2-enal
44bరెండు స్వయం ఆల్డాల్‌లు + రెండు క్రాస్ ఆల్డాల్‌లు = 4
45dక్లైసెన్–ష్మిట్: propanone ఈనోలేట్ బెంజాల్డిహైడ్‌పై దాడి, తర్వాత నీరు వెళ్లిపోతుంది
30 min left
‹
›