అధ్యాయం 1: మూలకాలు మరియు ప్రమేయ సమూహాల గుర్తింపు (Detection of Elements and Functional Groups)
కర్బన సమ్మేళనంలోని పరమాణువులు సమయోజనీయ బంధాల (Covalent bonds) తో కలిసి ఉంటాయి. అందుకే అది నీటిలో అయాన్లను ఇవ్వదు, సాధారణ అయానిక పరీక్షలు పనిచేయవు. ఈ అధ్యాయం మొత్తం కిటుకు ఇదే: ముందుగా N, S, హాలోజన్లను అయాన్లుగా మార్చాలి, తర్వాత వాటిపై సులభమైన అయానిక పరీక్షలు చేయాలి.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సోడియం సంగలనం (Sodium fusion, Lassaigne's test) N, S, హాలోజన్లను అయాన్లుగా ఎలా మారుస్తుంది.
నైట్రోజన్, సల్ఫర్, హాలోజన్లకు రంగు పరీక్షలు, ప్రతి దశ ఎందుకు చేస్తారు.
ఆల్కహాలిక్, ఫినోలిక్ –OH సమూహాలకు పరీక్షలు.
ఆల్డిహైడ్లను కీటోన్ల నుంచి వేరు చేసే పరీక్షలు.
–COOH, –NH₂ సమూహాలకు పరీక్షలు, కార్బిలమైన్ మరియు అజో రంజక పరీక్షలతో సహా.
1.1 Lassaigne's పరీక్ష: సమయోజనీయ సమ్మేళనం నుంచి అయాన్లు తయారుచేయడం
బఠాణీ గింజంత సోడియం ముక్కను సమ్మేళనంతో కలిపి సంగలన నాళికలో (fusion tube) వేడిచేస్తారు. సోడియం బలమైన క్షయకారిణి (Reducing agent). ఎర్రగా కాలే ఉష్ణోగ్రత వద్ద అది అణువు నుంచి N, S, హాలోజన్లను బయటకు లాగి, అయానిక సోడియం లవణాలుగా బంధిస్తుంది.
ఎర్రగా కాలుతున్న నాళికను స్వేదన జలంలో ముంచితే అది పగిలిపోతుంది. ఈ మిశ్రమాన్ని మరిగించి వడపోస్తారు. వచ్చిన స్వచ్ఛమైన వడపోత ద్రవమే సోడియం సంగలన సారం (Sodium fusion extract, SFE). అదనపు సోడియం నీటితో NaOH ను ఏర్పరుస్తుంది కాబట్టి ఈ సారం క్షారయుతంగా ఉంటుంది.
వేరే లోహం కాకుండా సోడియమే ఎందుకు? CN⁻, S²⁻, X⁻ ల సోడియం లవణాలన్నీ నీటిలో కరుగుతాయి. అలాగే ఎర్రని వేడి వద్ద సోడియం తగినంత వేగంగా చర్య జరుపుతుంది.
1.2 నైట్రోజన్ పరీక్ష
SFE ను తాజాగా తయారుచేసిన FeSO₄ ద్రావణంతో కలిపి మరిగించండి. తర్వాత సజల H₂SO₄ తో ఆమ్లీకరించండి. ప్రష్యన్ బ్లూ (Prussian blue) రంగు లేదా అవక్షేపం (Precipitate) వస్తే నైట్రోజన్ ఉన్నట్లు.
రసాయన చర్య మూడు దశల్లో జరుగుతుంది:
Fe²⁺ + 6CN⁻ → [Fe(CN)₆]⁴⁻ (హెక్సాసయనిడోఫెర్రేట్(II))
గాలిలో మరిగించినప్పుడు కొంత Fe²⁺, Fe³⁺ గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. క్షారయుత సారంలో ఏర్పడిన ఆకుపచ్చ Fe(OH)₂, Fe(OH)₃ లను ఆమ్లం కరిగిస్తుంది.
3[Fe(CN)₆]⁴⁻ + 4Fe³⁺ → Fe₄[Fe(CN)₆]₃·xH₂O (ప్రష్యన్ బ్లూ, ఐరన్(III) హెక్సాసయనిడోఫెర్రేట్(II))
సమ్మేళనంలో N, S రెండూ ఉంటే సారంలో CN⁻ బదులు SCN⁻ ఉండవచ్చు. అప్పుడు ప్రష్యన్ బ్లూ రాదు. దానికి బదులు Fe³⁺ రక్త-ఎరుపు రంగు ఇస్తుంది: Fe³⁺ + SCN⁻ → [Fe(SCN)]²⁺. సోడియం తక్కువ మోతాదులో వాడినప్పుడు ఇలా జరుగుతుంది. సోడియం అధికంగా ఉంటే NaSCN విడిపోయి NaCN, Na₂S గా మారుతుంది; అప్పుడు రెండు పరీక్షలూ వేర్వేరుగా పనిచేస్తాయి.
నైట్రోజన్ ఉన్నా ఈ పరీక్ష విఫలమయ్యే రెండు సందర్భాలు ఉన్నాయి. హైడ్రజీన్ (NH₂NH₂) లో N ఉంది కానీ కార్బన్ లేదు, కాబట్టి CN⁻ ఏర్పడదు. డయజోనియం లవణాలు వేడిచేసినప్పుడు సోడియం పట్టుకునేలోపే నైట్రోజన్ను N₂ వాయువుగా కోల్పోతాయి.
1.3 సల్ఫర్ పరీక్ష
SFE పై రెండు పరీక్షలు చేస్తారు.
లెడ్ అసిటేట్ పరీక్ష: ఎసిటిక్ ఆమ్లంతో ఆమ్లీకరించి లెడ్ అసిటేట్ కలపండి. PbS నల్లని అవక్షేపం వస్తే సల్ఫర్ ఉన్నట్లు. S²⁻ + Pb²⁺ → PbS (నలుపు).
సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్ పరీక్ష: క్షారయుత SFE కు సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్ కలపండి. ఊదా (వయొలెట్) రంగు వస్తే సల్ఫర్ ఉన్నట్లు. S²⁻ + [Fe(CN)₅NO]²⁻ → [Fe(CN)₅NOS]⁴⁻ (ఊదా).
1.4 హాలోజన్ల పరీక్ష
SFE ను సజల HNO₃ తో ఆమ్లీకరించి AgNO₃ ద్రావణం కలపండి.
| అవక్షేపం రంగు | NH₄OH తో ప్రవర్తన | హాలోజన్ |
|---|---|---|
| తెలుపు (AgCl) | సులభంగా కరుగుతుంది | క్లోరిన్ |
| లేత పసుపు (AgBr) | నెమ్మదిగా లేదా పాక్షికంగా కరుగుతుంది | బ్రోమిన్ |
| పసుపు (AgI) | కరగదు | అయోడిన్ |
ముందుగా HNO₃ తో ఎందుకు మరిగించాలి? N లేదా S ఉంటే CN⁻, S²⁻ కూడా Ag⁺ తో చర్య జరుపుతాయి. AgCN తెలుపు, Ag₂S నలుపు; ఇవి పరీక్షను గందరగోళం చేస్తాయి. నైట్రిక్ ఆమ్లంతో మరిగిస్తే అవి HCN, H₂S వాయువులుగా వెళ్ళిపోతాయి.
HCl లేదా H₂SO₄ కాకుండా HNO₃ ఎందుకు? HCl స్వయంగా Cl⁻ ను కలుపుతుంది, దాంతో తప్పుడు ధనాత్మక ఫలితం వస్తుంది. గాఢ ద్రావణం నుంచి H₂SO₄ సిల్వర్ సల్ఫేట్ను అవక్షేపింపజేయవచ్చు. HNO₃ నైట్రేట్ను మాత్రమే తెస్తుంది; అది Ag⁺ తో అవక్షేపం ఇవ్వదు.
AgF నీటిలో కరుగుతుంది కాబట్టి AgNO₃ తో ఫ్లోరిన్ను గుర్తించలేము.
Beilstein పరీక్ష (త్వరిత తనిఖీ): సమ్మేళనం అంటించిన శుభ్రమైన రాగి తీగను మంటలో ఉంచితే, హాలోజన్ ఉంటే బాష్పశీల కాపర్ హాలైడ్ల వల్ల ఆకుపచ్చ జ్వాల వస్తుంది. యూరియా, థయోయూరియా కూడా ఆకుపచ్చ జ్వాల ఇస్తాయి, కాబట్టి ఈ పరీక్ష నిర్ణయాత్మకం కాదు.
1.5 హైడ్రాక్సిల్ సమూహం: ఆల్కహాల్లు
ఆల్కహాల్లు లిటమస్కు తటస్థంగా ఉంటాయి. వీటిని ఈ పరీక్షలతో గుర్తిస్తారు.
సోడియం లోహ పరీక్ష: పొడి ఆల్కహాల్ H₂ బుడగలను చురుకుగా విడుదల చేస్తుంది. 2R–OH + 2Na → 2R–ONa + H₂↑. నీరు కూడా Na తో చర్య జరుపుతుంది కాబట్టి ద్రవం తప్పక పొడిగా ఉండాలి.
సెరిక్ అమ్మోనియం నైట్రేట్ (CAN) పరీక్ష: పసుపు రంగు CAN ద్రావణం గులాబీ లేదా ఎరుపుగా మారుతుంది. ఆల్కహాల్ ఒక నైట్రేట్ లిగాండ్ స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తుంది: (NH₄)₂[Ce(NO₃)₆] + ROH → (NH₄)₂[Ce(NO₃)₅(OR)] (ఎరుపు) + HNO₃.
ఎస్టర్ పరీక్ష: ఎసిటిక్ ఆమ్లం, ఒక చుక్క గాఢ H₂SO₄ తో కలిపి వేడిచేయండి. ఎస్టర్ యొక్క పండ్ల వాసన వస్తే –OH ఉన్నట్లు.
అయడోఫామ్ పరీక్ష (ఇథనాల్, ప్రోపేన్-2-ఓల్ వంటి CH₃CH(OH)– ఆల్కహాల్లకు మాత్రమే): I₂, NaOH తో పసుపు CHI₃. వివరాలు అధ్యాయం 3 లో.
1.6 హైడ్రాక్సిల్ సమూహం: ఫినాల్లు
ఫినాల్ బలహీన ఆమ్లం (pKa సుమారు 10). అది నీలి లిటమస్ను కొద్దిగా ఎరుపుగా మారుస్తుంది, కానీ NaHCO₃ నుంచి CO₂ ను విడుదల చేయదు. ఈ ఒక్క వాస్తవమే ఫినాల్లను కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల నుంచి వేరు చేస్తుంది.
తటస్థ FeCl₃ పరీక్ష: ఊదా రంగు (కొన్ని ఫినాల్లు నీలి, ఆకుపచ్చ లేదా ఎరుపు ఇస్తాయి). ఈ రంగు ఐరన్(III) ఫినాక్సైడ్ సంక్లిష్టం వల్ల వస్తుంది: 6C₆H₅OH + Fe³⁺ → [Fe(OC₆H₅)₆]³⁻ + 6H⁺. FeCl₃ తటస్థంగా ఉండాలి; ఆమ్లం ఉంటే ఫినాక్సైడ్ ఏర్పడదు.
బ్రోమిన్ జల పరీక్ష: నారింజ రంగు పోయి 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఫినాల్ తెల్లని అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది. C₆H₅OH + 3Br₂ → C₆H₂Br₃OH↓ + 3HBr.
Liebermann's నైట్రోసో పరీక్ష: ఫినాల్ NaNO₂, గాఢ H₂SO₄ తో గాఢమైన ఆకుపచ్చ లేదా నీలి రంగు ఇస్తుంది. నీటితో సజలీకరిస్తే ఎరుపుగా మారుతుంది. NaOH కలిపితే మళ్ళీ నీలి రంగు వస్తుంది.
థాలీన్ రంజక పరీక్ష: ఫినాల్ను థాలిక్ అన్హైడ్రైడ్, గాఢ H₂SO₄ తో వేడిచేయండి. సజల NaOH లో పోస్తే ఫినాఫ్తలీన్ గులాబీ రంగు కనిపిస్తుంది.
CAN పరీక్ష: ఫినాల్లు ఆల్కహాల్లలా ఎరుపు రంగు కాకుండా, ఆకుపచ్చ నుంచి గోధుమ రంగు అవక్షేపాన్ని ఇస్తాయి.
1.7 కార్బొనైల్ సమూహం: ఆల్డిహైడ్లు, కీటోన్లు
మొదటి దశ ఉమ్మడి పరీక్ష. 2,4-డైనైట్రోఫెనైల్హైడ్రజీన్ (2,4-DNP, Brady's reagent) ఏ ఆల్డిహైడ్ లేదా కీటోన్తో అయినా 2,4-డైనైట్రోఫెనైల్హైడ్రజోన్ యొక్క పసుపు, నారింజ లేదా ఎరుపు అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది. ఇది సంఘనన చర్య (Condensation reaction): C=O + H₂N–NH–Ar → C=N–NH–Ar + H₂O.
రెండో దశ వాటిని వేరు చేస్తుంది. ఆల్డిహైడ్లలో కార్బొనైల్ కార్బన్కు ఒక H ఉంటుంది, కాబట్టి అవి సులభంగా ఆక్సీకరణం చెందుతాయి. కీటోన్లు అలా కావు.
| పరీక్ష | కారకం | ఆల్డిహైడ్ | కీటోన్ | రసాయన శాస్త్రం |
|---|---|---|---|---|
| Schiff's పరీక్ష | Schiff's reagent (SO₂ తో రంగు తొలగించిన మెజెంటా) | గులాబీ/మెజెంటా రంగు తిరిగి వస్తుంది | రంగు రాదు | ఆల్డిహైడ్ కారకానికి చేరి రంజకాన్ని తిరిగి తెస్తుంది |
| Tollens' పరీక్ష | NH₃ లో [Ag(NH₃)₂]⁺ | వెండి దర్పణం లేదా బూడిద-నలుపు ppt | మార్పు లేదు | RCHO + 2[Ag(NH₃)₂]⁺ + 3OH⁻ → RCOO⁻ + 2Ag + 4NH₃ + 2H₂O |
| Fehling's పరీక్ష | Fehling's A (CuSO₄) + B (క్షారయుత సోడియం పొటాషియం టార్టరేట్) | Cu₂O ఎరుపు-గోధుమ ppt (అలిఫాటిక్ ఆల్డిహైడ్లు) | మార్పు లేదు | RCHO + 2Cu²⁺ + 5OH⁻ → RCOO⁻ + Cu₂O + 3H₂O |
| సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్ పరీక్ష | సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్ + NaOH | ఎరుపు రంగు రాదు | ఎరుపు రంగు (α-H ఉన్న కీటోన్లు, ఉదా. ఎసిటోన్) | కీటోన్ కార్బానియన్ రంగు సంక్లిష్టాన్ని ఏర్పరుస్తుంది |
| m-డైనైట్రోబెంజీన్ పరీక్ష | m-డైనైట్రోబెంజీన్ + NaOH | ఊదా రంగు రాదు | ఊదా రంగు (ఉదా. ఎసిటోన్) | చురుకైన మిథిలీన్తో రంగు సమ్మేళనం (adduct) |
బెంజాల్డిహైడ్ Tollens' పరీక్ష ఇస్తుంది కానీ Fehling's పరీక్ష ఇవ్వదు. అరోమేటిక్ ఆల్డిహైడ్లు బలహీన క్షయకారిణులు. అందుకే అలిఫాటిక్, అరోమేటిక్ ఆల్డిహైడ్లను వేరు చేయడానికి Fehling's మంచి పరీక్ష.
1.8 కార్బాక్సిల్ సమూహం
లిటమస్ పరీక్ష: నీలి లిటమస్ ఎరుపుగా మారుతుంది.
సోడియం హైడ్రోజన్కార్బొనేట్ పరీక్ష: CO₂ చురుకుగా బుడగలుగా వెలువడుతుంది (పొంగు); అది సున్నపు నీటిని పాలమాదిరిగా మారుస్తుంది. RCOOH + NaHCO₃ → RCOONa + H₂O + CO₂↑.
ఎస్టర్ పరీక్ష: ఇథనాల్, గాఢ H₂SO₄ తో వేడిచేస్తే పండ్ల వాసన వస్తుంది.
బైకార్బొనేట్ పరీక్షే అసలు కీలకం. కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు (pKa సుమారు 4–5) H₂CO₃ (pKa సుమారు 6.4) కన్నా బలమైనవి, కాబట్టి CO₂ ను బయటకు నెట్టేస్తాయి. ఫినాల్ (pKa సుమారు 10) బలహీనమైనది, అది ఆ పని చేయలేదు. బలమైన ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహాలు ఉన్న ఫినాల్లు, ఉదాహరణకు పిక్రిక్ ఆమ్లం (2,4,6-ట్రైనైట్రోఫినాల్), మాత్రం మినహాయింపు: అవి CO₂ ను విడుదల చేస్తాయి.
1.9 అమైనో సమూహం
అమైన్లు క్షార స్వభావం కలవి. అవి ఎర్ర లిటమస్ను నీలిగా మారుస్తాయి, సజల HCl లో అమ్మోనియం లవణాలుగా కరుగుతాయి.
కార్బిలమైన్ (ఐసోసైనైడ్) పరీక్ష, ప్రాథమిక అమైన్లకు మాత్రమే (అలిఫాటిక్, అరోమేటిక్ రెండూ): CHCl₃, ఆల్కహాలిక్ KOH తో వేడిచేయండి. ఐసోసైనైడ్ యొక్క అసహ్యకరమైన వాసన వస్తే 1° అమైన్ ఉన్నట్లు. RNH₂ + CHCl₃ + 3KOH → RNC + 3KCl + 3H₂O. ద్వితీయ, తృతీయ అమైన్లు స్పందించవు.
అజో రంజక పరీక్ష, అరోమేటిక్ ప్రాథమిక అమైన్లకు: సజల HCl లో కరిగించి, 0–5 °C కి చల్లార్చి, చల్లని NaNO₂ ద్రావణం కలపండి. ఆ డయజోనియం లవణాన్ని క్షారయుత β-నాఫ్తాల్లో పోయండి. నారింజ-ఎరుపు రంజకం ఏర్పడుతుంది. అలిఫాటిక్ 1° అమైన్లు అస్థిరమైన డయజోనియం లవణాలను ఇస్తాయి; అవి N₂ ను కోల్పోతాయి, కాబట్టి రంజకం ఏర్పడదు.
Hinsberg పరీక్ష (వర్గీకరణకు): బెంజీన్సల్ఫోనైల్ క్లోరైడ్తో 1° అమైన్ ఉత్పన్నం KOH లో కరుగుతుంది, 2° అమైన్ ఉత్పన్నం KOH లో కరగదు, 3° అమైన్ చర్య జరపదు.
1.10 ప్రమేయ సమూహ పరీక్షల సారాంశ పట్టిక
| సమూహం | కారకం | పరిశీలన | నిర్ణయం | ఒక్క వాక్యంలో రసాయన శాస్త్రం |
|---|---|---|---|---|
| ఆల్కహాలిక్ –OH | CAN ద్రావణం | పసుపు → గులాబీ/ఎరుపు | ఆల్కహాల్ ఉంది | Ce(IV) పై నైట్రేట్ స్థానంలోకి ఆల్కాక్సైడ్ |
| ఆల్కహాలిక్ –OH | Na లోహం (పొడి) | H₂ బుడగలు | చురుకైన H ఉంది | 2ROH + 2Na → 2RONa + H₂ |
| ఫినోలిక్ –OH | తటస్థ FeCl₃ | ఊదా రంగు | ఫినాల్ | ఐరన్(III) ఫినాక్సైడ్ సంక్లిష్టం |
| ఫినోలిక్ –OH | బ్రోమిన్ జలం | తెల్లని ppt | ఫినాల్ | 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఫినాల్ ఏర్పడుతుంది |
| ఫినోలిక్ –OH | NaNO₂ + గాఢ H₂SO₄ | ఆకుపచ్చ/నీలి → సజలీకరణతో ఎరుపు → NaOH తో నీలి | ఫినాల్ | Liebermann's నైట్రోసో చర్య |
| C=O (రెండూ) | 2,4-DNP | పసుపు/నారింజ ppt | ఆల్డిహైడ్ లేదా కీటోన్ | హైడ్రజోన్ ఏర్పడటం |
| –CHO | Tollens' reagent | వెండి దర్పణం | ఆల్డిహైడ్ | Ag⁺, Ag గా క్షయకరణం |
| –CHO | Fehling's solution | ఎరుపు ppt | అలిఫాటిక్ ఆల్డిహైడ్ | Cu²⁺, Cu₂O గా క్షయకరణం |
| –CHO | Schiff's reagent | గులాబీ రంగు | ఆల్డిహైడ్ | రంజకం రంగు తిరిగి వస్తుంది |
| >C=O కీటోన్ | సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్ + NaOH | ఎరుపు రంగు | కీటోన్ | కార్బానియన్ సంక్లిష్టం |
| –COOH | NaHCO₃ | చురుకైన పొంగు | కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం | CO₂ విడుదల |
| –NH₂ (1°) | CHCl₃ + ఆల్కహాలిక్ KOH | దుర్వాసన | ప్రాథమిక అమైన్ | ఐసోసైనైడ్ ఏర్పడుతుంది |
| Ar–NH₂ | 0–5 °C వద్ద NaNO₂/HCl, తర్వాత β-నాఫ్తాల్ | నారింజ-ఎరుపు రంజకం | అరోమేటిక్ 1° అమైన్ | డయజోటైజేషన్, కప్లింగ్ |
తెలియని సమ్మేళనానికి మంచి క్రమం: ముందు NaHCO₃ (ఆమ్లమా?), తర్వాత FeCl₃ (ఫినాలా?), తర్వాత 2,4-DNP (కార్బొనైలా?), తర్వాత Tollens' (ఆల్డిహైడా?), తర్వాత CAN (ఆల్కహాలా?), అమైన్లకు కార్బిలమైన్ పరీక్ష. చిత్రం 1.1 ఈ క్రమాన్ని నిర్ణయ మార్గంగా చూపిస్తుంది.

ఎడమ వరుసను పై నుంచి కిందికి చదవండి: మొదట "అవును" అనిపించిన పరీక్ష మిమ్మల్ని కుడివైపున ఉన్న సమూహానికి తీసుకెళుతుంది; అనేక సమూహాలు ఉన్న సమ్మేళనాన్ని ప్రతి దశలోనూ పరీక్షిస్తారు.
1.11 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: ఒక విద్యార్థి థయోయూరియా (NH₂CSNH₂) సోడియం సంగలన సారానికి నేరుగా AgNO₃ కలిపాడు; ముదురు రంగు అవక్షేపం వచ్చింది. కారణం వివరించి, పద్ధతిని సరిచేయండి.
సాధన: థయోయూరియాలో S ఉంది. సారంలో S²⁻ ఉంటుంది; అది Ag⁺ తో నల్లని Ag₂S ఇస్తుంది. అందులో CN⁻ కూడా ఉండవచ్చు; అది తెల్లని AgCN ఇస్తుంది. వీటిలో ఏదీ హాలోజన్ ఉన్నట్లు సూచించదు. ముందుగా సారాన్ని HNO₃ తో మరిగిస్తే H₂S, HCN వెళ్లిపోతాయి. ఆ తర్వాతే AgNO₃ కలపాలి.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: C₇H₆O అనే అరోమేటిక్ సమ్మేళనం Tollens' reagent తో వెండి దర్పణం ఇస్తుంది, కానీ Fehling's solution తో ఎరుపు అవక్షేపం ఇవ్వదు. దాని పేరు చెప్పండి.
సాధన: C₇H₆O లో బెంజీన్ వలయం తీసేస్తే ఒక C, ఒక O, ఒక H మిగులుతాయి: అది –CHO సమూహం. Tollens' ధనాత్మకం కాబట్టి ఆల్డిహైడ్ నిర్ధారణ అయింది. అరోమేటిక్ ఆల్డిహైడ్లు Fehling's పరీక్షలో విఫలమవుతాయి. కాబట్టి సమ్మేళనం బెంజాల్డిహైడ్, C₆H₅CHO.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: ఒక సమ్మేళనం సంగలన సారం FeSO₄/H₂SO₄ తో ప్రష్యన్ బ్లూ ఇవ్వలేదు. FeCl₃ తో రక్త-ఎరుపు రంగు ఇచ్చింది. ఏ మూలకాలు ఉన్నాయి? పరీక్షను ఎలా మెరుగుపరచాలి?
సాధన: రక్త-ఎరుపు రంగు [Fe(SCN)]²⁺ ది, అంటే SCN⁻ ఏర్పడింది. N, S రెండూ ఉన్నాయి. సోడియం తక్కువగా వాడారు. అధిక సోడియంతో సంగలనం చేస్తే NaSCN విడిపోయి NaCN, Na₂S గా మారుతుంది: NaSCN + 2Na → NaCN + Na₂S. అప్పుడు ప్రష్యన్ బ్లూ, నైట్రోప్రుసైడ్ పరీక్షలు రెండూ పనిచేస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: C₇H₈O కు మూడు సాదృశ్యకాలు (isomers) ఇచ్చారు: o-క్రెసాల్, బెంజైల్ ఆల్కహాల్, అనిసోల్. మూడింటినీ గుర్తించే రెండు కారకాలను ఎంచుకోండి.
సాధన: తటస్థ FeCl₃ ఫినాల్ అయిన o-క్రెసాల్తో మాత్రమే ఊదా రంగు ఇస్తుంది. మిగిలిన రెండింటిలో, సోడియం లోహం బెంజైల్ ఆల్కహాల్ (C₆H₅CH₂OH) తో H₂ ఇస్తుంది. అనిసోల్ (C₆H₅OCH₃) O–H లేని ఈథర్; అది ఏ పరీక్షకూ స్పందించదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: సమ్మేళనం X (C₃H₆O) 2,4-DNP తో నారింజ అవక్షేపం ఇస్తుంది. అది Tollens' reagent ను క్షయకరించదు, కానీ I₂, NaOH తో పసుపు అవక్షేపం ఇస్తుంది. X ను గుర్తించండి.
సాధన: 2,4-DNP ధనాత్మకం అంటే C=O ఉంది. Tollens' ఋణాత్మకం అంటే ఆల్డిహైడ్ కాదు, కాబట్టి X కీటోన్. మూడు కార్బన్ల కీటోన్ CH₃COCH₃ మాత్రమే. అయడోఫామ్ పరీక్ష CH₃CO– సమూహాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. X ఎసిటోన్.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: ఒక తెల్లని ఘనపదార్థం NaHCO₃ తో చురుకైన పొంగు, తటస్థ FeCl₃ తో ఊదా రంగు ఇస్తుంది. నిర్మాణాన్ని సూచించండి.
సాధన: పొంగు –COOH ని సూచిస్తుంది. FeCl₃ తో ఊదా రంగు ఫినోలిక్ –OH ని సూచిస్తుంది. రెండు సమూహాలూ ఉన్న బెంజీన్ వలయం సాలిసిలిక్ ఆమ్లానికి సరిపోతుంది, o-HOC₆H₄COOH.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7 (NEET-కఠినం): C₇H₉N ఫార్ములా ఉన్న మూడు అమైన్లు: P కార్బిలమైన్, అజో రంజక పరీక్షలు రెండూ ఇస్తుంది; Q కార్బిలమైన్ పరీక్ష ఇస్తుంది కానీ అజో రంజకం ఇవ్వదు; R ఏదీ ఇవ్వదు, KOH లో కరగని Hinsberg ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది. P, Q, R లను గుర్తించండి.
సాధన: P వలయంపై –NH₂ ఉన్న అరోమేటిక్ ప్రాథమిక అమైన్: p-CH₃C₆H₄NH₂ వంటి టొలుయిడిన్. Q ప్రాథమిక అమైన్ కానీ –NH₂ పక్క గొలుసు కార్బన్పై ఉంది, కాబట్టి దాని డయజోనియం లవణం అస్థిరం: బెంజైల్ అమైన్, C₆H₅CH₂NH₂. R ద్వితీయ అమైన్ (KOH లో కరగని Hinsberg ఉత్పన్నం, కార్బిలమైన్ లేదు): N-మిథైల్ ఎనిలీన్, C₆H₅NHCH₃.
త్వరిత పునశ్చరణ
Lassaigne's పరీక్ష మార్పులు: N → NaCN, S → Na₂S, X → NaX, N + S → NaSCN.
N: ప్రష్యన్ బ్లూ, Fe₄[Fe(CN)₆]₃. N + S కలిసి ఉంటే: రక్త-ఎరుపు [Fe(SCN)]²⁺.
S: లెడ్ అసిటేట్తో నల్లని PbS; సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్తో ఊదా రంగు.
హాలోజన్లు: AgCl తెలుపు (NH₃ లో కరుగుతుంది), AgBr లేత పసుపు (పాక్షికంగా కరుగుతుంది), AgI పసుపు (కరగదు). ముందుగా HNO₃ తో మరిగించాలి.
ఆల్కహాల్: CAN ఎరుపు; ఫినాల్: FeCl₃ ఊదా, Br₂ జలంతో తెల్లని ppt, Liebermann's పరీక్ష.
C=O: 2,4-DNP. ఆల్డిహైడ్: Tollens', Fehling's (అలిఫాటిక్ మాత్రమే), Schiff's. కీటోన్: సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్ ఎరుపు.
–COOH: NaHCO₃ తో పొంగు. 1° అమైన్: కార్బిలమైన్. అరోమేటిక్ 1° అమైన్: β-నాఫ్తాల్తో అజో రంజకం.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
హైడ్రజీన్ ప్రష్యన్ బ్లూ ఇస్తుందని అనుకోవడం. దానిలో కార్బన్ లేదు, కాబట్టి CN⁻ ఏర్పడదు.
AgNO₃ కు ముందు సారాన్ని HCl తో ఆమ్లీకరించడం. అది Cl⁻ ను కలిపి తప్పుడు ఫలితం ఇస్తుంది; HNO₃ నే వాడాలి.
బెంజాల్డిహైడ్ Fehling's పరీక్ష ఇస్తుందని చెప్పడం. అది Tollens' మాత్రమే ఇస్తుంది.
ఫినాల్ను కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లంలా భావించడం. సాధారణ ఫినాల్లు NaHCO₃ నుంచి CO₂ ను విడుదల చేయవు; పిక్రిక్ ఆమ్లం చేస్తుంది.
బెంజైల్ అమైన్ లేదా ఇథైల్ అమైన్కు అజో రంజక పరీక్ష ఇవ్వడం. వలయానికి నేరుగా –NH₂ ఉన్న అమైన్లు మాత్రమే స్థిరమైన డయజోనియం లవణాన్ని ఇస్తాయి.
కార్బిలమైన్ పరీక్ష ప్రాథమిక అమైన్లకు (అలిఫాటిక్ లేదా అరోమేటిక్) మాత్రమే అని మర్చిపోవడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. Lassaigne's పరీక్షలో కర్బన సమ్మేళనాన్ని దేనితో సంగలనం చేస్తారు? (a) కాల్షియం (b) సోడియం (c) K₂Cr₂O₇ (d) జింక్ ధూళి
2. ప్రష్యన్ బ్లూ ఫార్ములా (a) Fe₃[Fe(CN)₆]₂ (b) K₄[Fe(CN)₆] (c) Fe[Fe(CN)₆] (d) Fe₄[Fe(CN)₆]₃
3. సోడియం సంగలన సారానికి సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్ కలిపినప్పుడు వచ్చే ఊదా రంగు దేనిని సూచిస్తుంది? (a) సల్ఫర్ (b) నైట్రోజన్ (c) క్లోరిన్ (d) ఫాస్ఫరస్
4. AgNO₃ తో వచ్చి, NH₄OH లో కరగని పసుపు అవక్షేపం దేనిని సూచిస్తుంది? (a) క్లోరిన్ (b) బ్రోమిన్ (c) అయోడిన్ (d) ఫ్లోరిన్
5. ఆల్కహాల్లతో ఎరుపు రంగును ఇచ్చే కారకం ఏది? (a) తటస్థ FeCl₃ (b) Tollens' reagent (c) సెరిక్ అమ్మోనియం నైట్రేట్ (d) 2,4-DNP
6. తటస్థ FeCl₃ దేనితో ఊదా రంగును ఇస్తుంది? (a) ఫినాల్ (b) ఇథనాల్ (c) ఎసిటిక్ ఆమ్లం (d) ఎసిటోన్
7. 2,4-డైనైట్రోఫెనైల్హైడ్రజీన్ రంగు అవక్షేపాన్ని దేనితో ఇస్తుంది? (a) ఆల్డిహైడ్లతో మాత్రమే (b) కీటోన్లతో మాత్రమే (c) కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలతో మాత్రమే (d) ఆల్డిహైడ్లు, కీటోన్లు రెండింటితో
8. కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం NaHCO₃ తో కలిసినప్పుడు వచ్చే చురుకైన పొంగుకు కారణం (a) H₂ (b) CO₂ (c) O₂ (d) SO₂
9. కార్బిలమైన్ పరీక్షను ఇచ్చేవి (a) ప్రాథమిక అమైన్లు (b) ద్వితీయ అమైన్లు (c) తృతీయ అమైన్లు (d) అన్ని అమైన్లు
10. Tollens' పరీక్షలో దర్పణం దేనితో ఏర్పడుతుంది? (a) Ag₂O (b) AgNO₃ (c) Ag₂S (d) లోహ వెండి
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. సోడియం సంగలన సారంలో FeCl₃ తో రక్త-ఎరుపు రంగు దేనిని సూచిస్తుంది? (a) నైట్రోజన్ మాత్రమే (b) సల్ఫర్ మాత్రమే (c) నైట్రోజన్, సల్ఫర్ రెండూ (d) ఒక హాలోజన్
12. AgNO₃ కలపడానికి ముందు సంగలన సారాన్ని HNO₃ తో మరిగించేది (a) AgCl ద్రావణీయత పెంచడానికి (b) NaCN, Na₂S లను విఘటనం చేయడానికి (c) హాలైడ్ను స్వేచ్ఛా హాలోజన్గా ఆక్సీకరించడానికి (d) సోడియం అయాన్లను తొలగించడానికి
13. Lassaigne's పరీక్షలో ఏ సమ్మేళనం నైట్రోజన్ను చూపదు? (a) యూరియా (b) ఎనిలీన్ (c) ఎసిటమైడ్ (d) హైడ్రజీన్
14. బెంజాల్డిహైడ్, ఎసిటాల్డిహైడ్లను ఉత్తమంగా వేరు చేసేది (a) Fehling's solution (b) Tollens' reagent (c) 2,4-DNP (d) Schiff's reagent
15. ఫినాల్, బెంజోయిక్ ఆమ్లాలను దేనితో వేరు చేయవచ్చు? (a) సోడియం లోహం (b) NaHCO₃ ద్రావణం (c) NaOH ద్రావణం (d) 2,4-DNP
16. C₇H₈O సాదృశ్యకాల్లో ఒకటి తటస్థ FeCl₃ తో రంగు ఇవ్వదు, కానీ సోడియంతో H₂ ను విడుదల చేస్తుంది. అది (a) o-క్రెసాల్ (b) అనిసోల్ (c) బెంజైల్ ఆల్కహాల్ (d) p-క్రెసాల్
17. Liebermann's నైట్రోసో పరీక్ష దేనికి? (a) ఫినాల్లు (b) ప్రాథమిక అమైన్లు (c) కీటోన్లు (d) కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు
18. 0–5 °C వద్ద NaNO₂/HCl, తర్వాత క్షారయుత β-నాఫ్తాల్తో నారింజ-ఎరుపు రంజకాన్ని ఇచ్చే అమైన్ ఏది? (a) ఇథైల్ అమైన్ (b) బెంజైల్ అమైన్ (c) N-మిథైల్ ఎనిలీన్ (d) ఎనిలీన్
19. ఫినాల్ అధిక బ్రోమిన్ జలంతో ఇచ్చేది (a) o-బ్రోమోఫినాల్ మాత్రమే (b) p-బ్రోమోఫినాల్ మాత్రమే (c) 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఫినాల్ తెల్లని అవక్షేపం (d) బ్రోమోబెంజీన్
20. ఎసిటోన్ దేనితో ఎరుపు రంగును ఇస్తుంది? (a) Tollens' reagent (b) సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్, NaOH (c) Fehling's solution (d) Schiff's reagent
21. AgNO₃ తో వచ్చి, NH₄OH లో పాక్షికంగా కరిగే లేత పసుపు అవక్షేపం దేనిని సూచిస్తుంది? (a) బ్రోమిన్ (b) క్లోరిన్ (c) అయోడిన్ (d) సల్ఫర్
22. సల్ఫర్ కోసం లెడ్ అసిటేట్ పరీక్షలో సారాన్ని ముందుగా దేనితో ఆమ్లీకరిస్తారు? (a) HNO₃ (b) HCl (c) H₂SO₄ (d) ఎసిటిక్ ఆమ్లం
స్థాయి 3: సవాలు
23. C₃H₆O సమ్మేళనం 2,4-DNP తో నారింజ అవక్షేపం, Tollens' reagent తో వెండి దర్పణం ఇస్తుంది. అది (a) ఎసిటోన్ (b) అలైల్ ఆల్కహాల్ (c) ప్రొపనాల్ (d) మిథైల్ వైనైల్ ఈథర్
24. C₈H₁₀O సమ్మేళనం CAN తో ఎరుపు రంగు, I₂/NaOH తో పసుపు అవక్షేపం ఇస్తుంది; FeCl₃ తో రంగు ఇవ్వదు. అది (a) 2-ఫెనైల్ఇథనాల్ (b) 1-ఫెనైల్ఇథనాల్ (c) 2,4-డైమిథైల్ఫినాల్ (d) ఇథైల్ ఫెనైల్ ఈథర్
25. NaHCO₃ ద్రావణంతో ఏ జతను వేరు చేయలేము? (a) ఫినాల్, ఎసిటిక్ ఆమ్లం (b) ఫినాల్, బెంజోయిక్ ఆమ్లం (c) ఇథనాల్, ఫార్మిక్ ఆమ్లం (d) పిక్రిక్ ఆమ్లం, బెంజోయిక్ ఆమ్లం
26. థయోయూరియాను తక్కువ సోడియంతో సంగలనం చేశారు. సారం FeCl₃ తో ఎరుపు రంగు ఇచ్చింది. దీనికి కారణమైన అయాన్ (a) SCN⁻ (b) CN⁻ (c) S²⁻ (d) NO₂⁻
27. C₇H₉N అమైన్ కార్బిలమైన్ పరీక్ష ఇస్తుంది కానీ అజో రంజక పరీక్ష ఇవ్వదు. అది (a) p-టొలుయిడిన్ (b) N-మిథైల్ ఎనిలీన్ (c) బెంజైల్ అమైన్ (d) o-టొలుయిడిన్
28. Fehling's పరీక్ష గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) Fehling's ద్రావణం B లో CuSO₄ ఉంటుంది (b) ఎరుపు అవక్షేపం Cu₂O, బెంజాల్డిహైడ్ దానిని ఇవ్వదు (c) కీటోన్లు ఎరుపు అవక్షేపం ఇస్తాయి (d) ఆక్సీకరణి జాతి Cu⁺
29. ప్రతిపాదన (A): ఫినాల్ NaHCO₃ ద్రావణం నుంచి CO₂ ను విడుదల చేయదు.
కారణం (R): ఫినాల్ కార్బొనిక్ ఆమ్లం కన్నా బలహీనమైన ఆమ్లం.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: Lassaigne's పరీక్షలో హైడ్రజీన్ ప్రష్యన్ బ్లూ ఇస్తుంది.
వాక్యం II: AgF నీటిలో కరుగుతుంది కాబట్టి కర్బన సమ్మేళనంలోని ఫ్లోరిన్ను AgNO₃ పరీక్షతో గుర్తించలేము.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | సోడియం లోహం N, S, X లను అయానిక లవణాలుగా మారుస్తుంది |
| 2 | d | ఐరన్(III) హెక్సాసయనిడోఫెర్రేట్(II) |
| 3 | a | S²⁻ ఊదా రంగు [Fe(CN)₅NOS]⁴⁻ ను ఇస్తుంది |
| 4 | c | AgI పసుపు, అమ్మోనియాలో కరగదు |
| 5 | c | Ce(IV) ఆల్కాక్సైడ్ సంక్లిష్టం ఎరుపు |
| 6 | a | ఐరన్(III) ఫినాక్సైడ్ సంక్లిష్టం ఊదా |
| 7 | d | ఏ C=O అయినా 2,4-DNP హైడ్రజోన్ను ఇస్తుంది |
| 8 | b | RCOOH + NaHCO₃ → CO₂ |
| 9 | a | 1° అమైన్లు మాత్రమే ఐసోసైనైడ్లను ఇస్తాయి |
| 10 | d | Ag⁺, Ag లోహంగా క్షయకరణం చెందుతుంది |
| 11 | c | రక్త-ఎరుపు [Fe(SCN)]²⁺ కు N, S రెండూ కావాలి |
| 12 | b | CN⁻, S²⁻ లను HCN, H₂S గా తొలగిస్తుంది |
| 13 | d | కార్బన్ లేదు, కాబట్టి CN⁻ ఏర్పడదు |
| 14 | a | అలిఫాటిక్ ఆల్డిహైడ్లు మాత్రమే Fehling's ను క్షయకరిస్తాయి |
| 15 | b | బెంజోయిక్ ఆమ్లం CO₂ విడుదల చేస్తుంది; ఫినాల్ చేయదు |
| 16 | c | ఆల్కహాల్ (Na ధనాత్మకం), కానీ ఫినాల్ కాదు |
| 17 | a | ఫినాల్ + HNO₂ + H₂SO₄ రంగు పరీక్ష |
| 18 | d | అరోమేటిక్ 1° అమైన్ స్థిర డయజోనియం లవణాన్ని ఇస్తుంది |
| 19 | c | –OH అన్ని o, p స్థానాలను ఉత్తేజితం చేస్తుంది |
| 20 | b | కీటోన్ కార్బానియన్ నైట్రోప్రుసైడ్తో ఎరుపు రంగు ఇస్తుంది |
| 21 | a | AgBr లేత పసుపు, NH₃ లో పాక్షికంగా కరుగుతుంది |
| 22 | d | HCl లేదా H₂SO₄ అయితే PbCl₂ లేదా PbSO₄ అవక్షేపాలు వస్తాయి |
| 23 | c | 3 C ఉన్న ఆల్డిహైడ్ CH₃CH₂CHO |
| 24 | b | C₆H₅CH(OH)CH₃ లో CH₃CH(OH)– భాగం ఉంది |
| 25 | d | పిక్రిక్ ఆమ్లం, బెంజోయిక్ ఆమ్లం రెండూ CO₂ విడుదల చేస్తాయి |
| 26 | a | సోడియం తక్కువగా ఉంటే NaSCN ఏర్పడుతుంది |
| 27 | c | పక్క గొలుసుపై –NH₂ అస్థిర డయజోనియం అయాన్ను ఇస్తుంది |
| 28 | b | Fehling's B క్షారయుత టార్టరేట్; అరోమేటిక్ ఆల్డిహైడ్లు విఫలమవుతాయి |
| 29 | a | బలహీన ఆమ్లం బలమైన ఆమ్లాన్ని స్థానభ్రంశం చేయలేదు |
| 30 | d | హైడ్రజీన్లో C లేదు; AgF కరుగుతుంది |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
Lassaigne's పరీక్ష: సమ్మేళనాన్ని సోడియం లోహంతో సంగలనం చేస్తే సమయోజనీయ N, S, X అయానిక NaCN, Na₂S, NaX గా మారతాయి (N, S రెండూ ఉండి సోడియం తక్కువగా ఉంటే NaSCN).
అధిక సోడియంతో NaSCN విడిపోతుంది: NaSCN + 2Na → NaCN + Na₂S.
నైట్రోజన్: సారాన్ని FeSO₄ తో మరిగించి, గాఢ H₂SO₄ తో ఆమ్లీకరిస్తే → ప్రష్యన్ బ్లూ, Fe₄[Fe(CN)₆]₃.
నైట్రోజన్ + సల్ఫర్ కలిసి: FeCl₃ రక్త-ఎరుపు [Fe(SCN)]²⁺ ఇస్తుంది; ప్రష్యన్ బ్లూ రాదు (స్వేచ్ఛా CN⁻ లేదు).
సల్ఫర్: లెడ్ అసిటేట్తో (ఎసిటిక్ ఆమ్ల మాధ్యమం) నల్లని PbS; సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్తో ఊదా రంగు.
హాలోజన్లు: CN⁻, S²⁻ లను తొలగించడానికి సారాన్ని సజల HNO₃ తో మరిగించి, తర్వాత AgNO₃. AgCl తెలుపు, AgBr లేత పసుపు, AgI పసుపు.
హైడ్రజీన్ (N₂H₄) లో N ఉంది కానీ కార్బన్ లేదు; అందుకే CN⁻ లేదు, ప్రష్యన్ బ్లూ లేదు. AgF కరుగుతుంది, కాబట్టి AgNO₃ తో F కనబడదు.
ఆల్కహాలిక్ –OH: సెరిక్ అమ్మోనియం నైట్రేట్తో ఎరుపు రంగు; సోడియం లోహంతో H₂.
ఫినోలిక్ –OH: తటస్థ FeCl₃ తో ఊదా; బ్రోమిన్ జలంతో తెల్లని 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఫినాల్; Liebermann's నైట్రోసో పరీక్ష.
కార్బొనైల్ సమూహం: ఆల్డిహైడ్లు, కీటోన్లతో పసుపు-నారింజ 2,4-DNP ఉత్పన్నం.
ఆల్డిహైడ్లు: వెండి దర్పణం (Tollens'), ఎరుపు Cu₂O (Fehling's, అలిఫాటిక్ మాత్రమే), గులాబీ రంగు (Schiff's). కీటోన్లు: NaOH లో సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్తో ఎరుపు రంగు.
–COOH: NaHCO₃ తో CO₂ చురుకైన పొంగు (ఫినాల్ ఇలా చేయదు).
ప్రాథమిక అమైన్లు (అలిఫాటిక్, అరోమేటిక్): కార్బిలమైన్ పరీక్ష, ఐసోసైనైడ్ దుర్వాసన. అరోమేటిక్ ప్రాథమిక అమైన్లు మాత్రమే: 0–5 °C వద్ద డయజోటైజ్ చేసి, క్షారయుత β-నాఫ్తాల్తో కప్లింగ్ → నారింజ-ఎరుపు రంజకం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| లక్ష్యం | కారకం | ధనాత్మక ఫలితం |
|---|---|---|
| N | FeSO₄, తర్వాత గాఢ H₂SO₄ | ప్రష్యన్ బ్లూ |
| N + S | FeCl₃ | రక్త-ఎరుపు |
| S | లెడ్ అసిటేట్ / సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్ | నల్లని ppt / ఊదా |
| Cl, Br, I | HNO₃ తర్వాత AgNO₃ | తెలుపు / లేత పసుపు / పసుపు ppt |
| ఆల్కహాల్ | సెరిక్ అమ్మోనియం నైట్రేట్ | ఎరుపు రంగు |
| ఫినాల్ | తటస్థ FeCl₃ | ఊదా రంగు |
| C=O | 2,4-DNP | పసుపు-నారింజ ppt |
| ఆల్డిహైడ్ | Tollens' / Fehling's / Schiff's | దర్పణం / ఎరుపు ppt / గులాబీ |
| కీటోన్ | సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్ + NaOH | ఎరుపు రంగు |
| –COOH | NaHCO₃ | పొంగు (CO₂) |
| 1° అమైన్ | CHCl₃ + ఆల్కహాలిక్ KOH | దుర్వాసన (ఐసోసైనైడ్) |
| Ar–NH₂ | NaNO₂/HCl, తర్వాత β-నాఫ్తాల్ | నారింజ-ఎరుపు రంజకం |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Blue for One, Blood for Both": N ఒక్కటే ఉంటే ప్రష్యన్ బ్లూ (Blue), N మరియు S రెండూ ఉంటే రక్త-ఎరుపు (Blood).
"Wet Paper Yellows": గ్రూప్లో కిందికి వెళ్ళే కొద్దీ సిల్వర్ హాలైడ్ల రంగులు: W = White, తెలుపు (Cl); P = Pale yellow, లేత పసుపు (Br); Y = Yellow, పసుపు (I). NH₃ లో ద్రావణీయత కూడా ఇదే క్రమంలో తగ్గుతుంది.
"Kill CN, then call Silver": ముందు HNO₃ తో మరిగించి CN⁻ ను తొలగించి, ఆ తర్వాతే AgNO₃ (Silver) కలపండి.
"TFS find the aldehyde": T = Tollens', F = Fehling's, S = Schiff's — ఈ మూడు ఆల్డిహైడ్ను గుర్తిస్తాయి.
"CAN ఆల్కహాల్ను, FeCl₃ ఫినాల్ను పట్టిస్తాయి": సెరిక్ అమ్మోనియం నైట్రేట్ ఆల్కహాల్తో ఎరుపు, తటస్థ FeCl₃ ఫినాల్తో ఊదా.
భావనల అనుసంధానం
పూర్తి Lassaigne పద్ధతి, మూలకాల పరిమాణాత్మక అంచనా రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 13: కర్బన సమ్మేళనాల శుద్ధీకరణ మరియు లక్షణ నిర్ధారణలో ఉన్నాయి.
ప్రమేయ సమూహ పరీక్షలు ఎందుకు పనిచేస్తాయో రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలు, పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలలో వివరించారు.
ప్రష్యన్ బ్లూ, [Fe(SCN)]²⁺, నైట్రోప్రుసైడ్ సంక్లిష్టాలు; వీటిని రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలు వివరిస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (కర్బన సమ్మేళనంలో ఉన్న మూలకం) ను జాబితా II (Lassaigne's సారంతో పరిశీలన) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. నైట్రోజన్ మాత్రమే
B. సల్ఫర్ మాత్రమే
C. నైట్రోజన్, సల్ఫర్ కలిసి (సోడియం తక్కువ)
D. అయోడిన్
జాబితా II:
(i) FeCl₃ తో రక్త-ఎరుపు రంగు
(ii) AgNO₃ తో పసుపు ppt, NH₃ లో కరగదు
(iii) ప్రష్యన్ బ్లూ రంగు
(iv) సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్తో ఊదా రంగు
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
32. జాబితా I (కారకం) ను జాబితా II (అది గుర్తించే సమూహం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. సెరిక్ అమ్మోనియం నైట్రేట్
B. తటస్థ FeCl₃
C. NaHCO₃ ద్రావణం
D. 0–5 °C వద్ద NaNO₂/HCl, తర్వాత క్షారయుత β-నాఫ్తాల్
జాబితా II:
(i) ఫినోలిక్ –OH
(ii) –COOH
(iii) అరోమేటిక్ ప్రాథమిక అమైన్
(iv) ఆల్కహాలిక్ –OH
(a) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
33. జాబితా I (పరీక్ష) ను జాబితా II (ధనాత్మక ఫలితం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Tollens' పరీక్ష
B. Fehling's పరీక్ష
C. Schiff's పరీక్ష
D. కార్బిలమైన్ పరీక్ష
జాబితా II:
(i) ఎరుపు అవక్షేపం
(ii) అసహ్యకరమైన వాసన
(iii) వెండి దర్పణం
(iv) గులాబీ రంగు
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
34. జాబితా I (సమ్మేళనం) ను జాబితా II (అది ఇచ్చే పరీక్ష) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. బెంజాల్డిహైడ్
B. ప్రొపనోన్
C. బెంజోయిక్ ఆమ్లం
D. ఫినాల్
జాబితా II:
(i) బ్రోమిన్ జలంతో తెల్లని ppt
(ii) Tollens' reagent తో వెండి దర్పణం
(iii) NaHCO₃ తో చురుకైన పొంగు
(iv) సోడియం నైట్రోప్రుసైడ్, NaOH తో ఎరుపు రంగు
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సమ్మేళనాన్ని సోడియం లోహంతో సంగలనం చేసి Lassaigne's సారం తయారుచేస్తారు.
B. Lassaigne's పరీక్షలో హైడ్రజీన్ ప్రష్యన్ బ్లూ ఇస్తుంది.
C. N, S రెండూ ఉండి సోడియం అధికంగా ఉంటే NaSCN బదులు NaCN, Na₂S ఏర్పడతాయి.
D. CN⁻, S²⁻ లను తొలగించడానికి AgNO₃ పరీక్షకు ముందు సారాన్ని సజల HNO₃ తో మరిగిస్తారు.
E. ప్రష్యన్ బ్లూ Fe₄[Fe(CN)₆]₃.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఫినాల్ తటస్థ FeCl₃ తో ఊదా రంగు ఇస్తుంది.
B. బెంజాల్డిహైడ్ Fehling's solution తో ఎరుపు అవక్షేపం ఇస్తుంది.
C. కీటోన్లు Tollens' reagent తో వెండి దర్పణం ఇస్తాయి.
D. 2,4-DNP ఆల్డిహైడ్లు, కీటోన్లు రెండింటితో పసుపు-నారింజ అవక్షేపం ఇస్తుంది.
(a) A, D మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. అమైన్ల గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. అలిఫాటిక్, అరోమేటిక్ ప్రాథమిక అమైన్లు రెండూ కార్బిలమైన్ పరీక్ష ఇస్తాయి.
B. ద్వితీయ అమైన్లు కార్బిలమైన్ పరీక్ష ఇస్తాయి.
C. డయజోటైజేషన్ తర్వాత అలిఫాటిక్ ప్రాథమిక అమైన్లు β-నాఫ్తాల్తో స్థిరమైన నారింజ రంజకాన్ని ఇస్తాయి.
D. డయజోటైజేషన్ 0–5 °C వద్ద జరుపుతారు.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
38. హాలోజన్ గుర్తింపు గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. AgCl సజల జల అమ్మోనియాలో కరిగి [Ag(NH₃)₂]⁺ ను ఇస్తుంది.
B. AgI సజల జల అమ్మోనియాలో సులభంగా కరుగుతుంది.
C. యూరియా వంటి హాలోజన్ లేని కొన్ని సమ్మేళనాలు కూడా ఆకుపచ్చ జ్వాల ఇస్తాయి కాబట్టి Beilstein పరీక్ష నిర్ణయాత్మకం కాదు.
D. AgF అవక్షేపం ద్వారా ఫ్లోరిన్ను గుర్తిస్తారు.
(a) A, B మాత్రమే (b) C, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే
39. P, Q, R, S అనే నాలుగు సమ్మేళనాలు ఈ ఫలితాలను ఇచ్చాయి. S 2,4-DNP తో పసుపు-నారింజ అవక్షేపం ఇచ్చింది.
| సమ్మేళనం | NaHCO₃ | తటస్థ FeCl₃ | Tollens' reagent |
|---|---|---|---|
| P | పొంగు | ఊదా రంగు లేదు | దర్పణం లేదు |
| Q | మార్పు లేదు | ఊదా | దర్పణం లేదు |
| R | మార్పు లేదు | ఊదా రంగు లేదు | వెండి దర్పణం |
| S | మార్పు లేదు | ఊదా రంగు లేదు | దర్పణం లేదు |
P, Q, R, S లు వరుసగా: (a) ఫినాల్, బెంజోయిక్ ఆమ్లం, ఎసిటోఫెనోన్, బెంజాల్డిహైడ్ (b) బెంజోయిక్ ఆమ్లం, బెంజాల్డిహైడ్, ఫినాల్, ఎసిటోఫెనోన్ (c) బెంజోయిక్ ఆమ్లం, ఫినాల్, బెంజాల్డిహైడ్, ఎసిటోఫెనోన్ (d) ఎసిటోఫెనోన్, ఫినాల్, బెంజాల్డిహైడ్, బెంజోయిక్ ఆమ్లం
40. సమ్మేళనం X యొక్క Lassaigne's సారం ఈ ఫలితాలను ఇచ్చింది.
| పరీక్ష | పరిశీలన |
|---|---|
| FeSO₄, తర్వాత గాఢ H₂SO₄ | ప్రష్యన్ బ్లూ |
| ఎసిటిక్ ఆమ్లంలో లెడ్ అసిటేట్ | నల్లని ppt లేదు |
| HNO₃ తో మరిగించి, తర్వాత AgNO₃ | తెల్లని ppt, NH₃ లో కరుగుతుంది |
X లో ఉన్నవి: (a) N, Cl మాత్రమే (b) N, S మాత్రమే (c) S, Cl మాత్రమే (d) N, S, Cl
41. C₄H₈O సమ్మేళనం 2,4-DNP తో పసుపు-నారింజ అవక్షేపం, I₂/NaOH తో పసుపు అవక్షేపం ఇస్తుంది, కానీ Tollens' reagent తో వెండి దర్పణం ఇవ్వదు. ఆ సమ్మేళనం: (a) బ్యూటనాల్ (butanal) (b) బ్యూటన్-1-ఓల్ (c) 2-మిథైల్ప్రొపనాల్ (2-methylpropanal) (d) బ్యూటన్-2-ఓన్
42–43 ప్రశ్నలకు పేరా: ఒక విద్యార్థికి C₇H₉N ఫార్ములా ఉన్న ద్రవం దొరికింది. దాన్ని CHCl₃, ఆల్కహాలిక్ KOH తో వేడిచేస్తే దుర్వాసన వస్తుంది. 0–5 °C వద్ద NaNO₂, HCl తో, తర్వాత క్షారయుత β-నాఫ్తాల్తో చర్య జరిపితే నారింజ-ఎరుపు రంజకం వస్తుంది. దాని Lassaigne's సారం ప్రష్యన్ బ్లూ ఇస్తుంది.
42. ఆ సమ్మేళనం ఎక్కువగా ఇది కావచ్చు: (a) బెంజైల్ అమైన్ (b) p-టొలుయిడిన్ (c) N-మిథైల్ ఎనిలీన్ (d) N,N-డైమిథైల్ ఎనిలీన్
43. C₇H₉N యొక్క ఏ సాదృశ్యకం కార్బిలమైన్ పరీక్ష ఇస్తుంది కానీ అజో రంజక పరీక్ష ఇవ్వదు? (a) p-టొలుయిడిన్ (b) N-మిథైల్ ఎనిలీన్ (c) o-టొలుయిడిన్ (d) బెంజైల్ అమైన్
44. తటస్థ FeCl₃ తో ఊదా రంగు, NaHCO₃ తో చురుకైన పొంగు రెండూ ఇచ్చే సమ్మేళనం ఏది? (a) 2-హైడ్రాక్సీబెంజోయిక్ ఆమ్లం (b) ఫినాల్ (c) బెంజోయిక్ ఆమ్లం (d) బెంజైల్ ఆల్కహాల్
45. ధనాత్మక అయడోఫామ్ పరీక్ష, Tollens' reagent తో వెండి దర్పణం రెండూ ఇచ్చే సమ్మేళనం ఏది? (a) ప్రొపనోన్ (propanone) (b) ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) (c) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (d) ప్రొపనాల్ (propanal)
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | N → ప్రష్యన్ బ్లూ, S → ఊదా, N + S → రక్త-ఎరుపు, I → పసుపు AgI |
| 32 | d | CAN ఆల్కహాల్, FeCl₃ ఫినాల్, NaHCO₃ ఆమ్లం, అజో రంజకం అరోమేటిక్ అమైన్ |
| 33 | a | దర్పణం, ఎరుపు Cu₂O, గులాబీ, ఐసోసైనైడ్ వాసన |
| 34 | b | ఆల్డిహైడ్ దర్పణం, మిథైల్ కీటోన్ ఎరుపు, ఆమ్లం CO₂, ఫినాల్ ట్రైబ్రోమోఫినాల్ |
| 35 | c | A, C, D, E సరైనవి; హైడ్రజీన్లో కార్బన్ లేదు కాబట్టి CN⁻ లేదు |
| 36 | a | అరోమేటిక్ ఆల్డిహైడ్లు Fehling's లో, కీటోన్లు Tollens' లో విఫలమవుతాయి |
| 37 | b | A, D సరైనవి; 2° అమైన్లు విఫలమవుతాయి; అలిఫాటిక్ డయజోనియం లవణాలు విఘటనం చెందుతాయి |
| 38 | d | AgI NH₃ లో కరగదు; AgF కరుగుతుంది కాబట్టి ppt రాదు |
| 39 | c | ఆమ్లం పొంగు, ఫినాల్ ఊదా, ఆల్డిహైడ్ దర్పణం, కీటోన్ కేవలం DNP |
| 40 | a | ప్రష్యన్ బ్లూ = N, PbS లేదు = S లేదు, కరిగే తెల్లని ppt = Cl |
| 41 | d | CH₃CO– సమూహం ఉన్న కీటోన్ (DNP ఉంది, Tollens' లేదు) = CH₃COCH₂CH₃ |
| 42 | b | C₇H₉N తో 1° అరోమేటిక్ అమైన్ = ఒక టొలుయిడిన్ |
| 43 | d | C₆H₅CH₂NH₂ 1° అమైన్, కానీ NH₂ వలయంపై లేదు; స్థిర డయజోనియం రాదు |
| 44 | a | సాలిసిలిక్ ఆమ్లంలో ఫినోలిక్ –OH, –COOH రెండూ ఉన్నాయి |
| 45 | c | CH₃CHO లో CH₃CO– ఉంది, ఇది ఆల్డిహైడ్ కూడా |