అధ్యాయం 3: కర్బన సమ్మేళనాల తయారీ (Preparation of Organic Compounds)
నాలుగు తయారీలు, నాలుగు రకాల చర్యలు: ఎసిటైలేషన్ (Acetylation; ఎసిటానిలైడ్), నైట్రేషన్ (Nitration; p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్), డయజోటైజేషన్ మరియు కప్లింగ్ (Diazotisation and coupling; ఎనిలీన్ ఎల్లో), హాలోఫామ్ చర్య (Haloform reaction; అయడోఫామ్). ప్రతి పరిస్థితిని ఎందుకు ఎంచుకున్నారో NEET అడుగుతుంది; కాబట్టి ప్రతి దశను దాని కారణంతో సహా నేర్చుకోండి.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఎనిలీన్ను ఎసిటైలేట్ చేసి ఎసిటానిలైడ్ ఎలా తయారుచేస్తారు, ఉత్పన్నాన్ని మంచు నీటిలో ఎందుకు పోస్తారు.
నైట్రేషన్కు ముందు ఎనిలీన్ను ఎందుకు రక్షిస్తారు, పారా ఉత్పన్నాన్ని ఎలా వేరుచేస్తారు.
డయజోనియం లవణాన్ని ఎలా తయారుచేసి కప్లింగ్ ద్వారా ఎనిలీన్ ఎల్లో పొందుతారు, దాన్ని 0–5 °C వద్ద ఎందుకు ఉంచుతారు.
హాలోఫామ్ చర్య: ఏ సమ్మేళనాలు అయడోఫామ్ ఇస్తాయి, తుల్య సమీకరణాలు.
ఒకే దశ, అనేక దశల తయారీలకు దిగుబడి లెక్కలు.
3.1 ఎసిటానిలైడ్
ఎసిటానిలైడ్ అంటే N-ఫెనైల్ఇథనమైడ్, C₆H₅NHCOCH₃ (M = 135). ఎనిలీన్ (M = 93) ను ఎసిటైలేట్ చేసి దీన్ని తయారుచేస్తారు: నైట్రోజన్పై ఉన్న ఒక H స్థానంలో ఎసిటైల్ సమూహం CH₃CO– వస్తుంది.
పద్ధతి సంక్షిప్తంగా: ఎనిలీన్ను ఎసిటిక్ అన్హైడ్రైడ్, గ్లాషియల్ ఎసిటిక్ ఆమ్లంతో కలపండి. చిటికెడు జింక్ ధూళి కలపండి. ప్రతివాహం (reflux) కింద కొద్దిసేపు వేడిచేయండి. వేడి మిశ్రమాన్ని కలుపుతూ మంచుతో చల్లగా ఉన్న నీటిలో పోయండి. ఎసిటానిలైడ్ తెల్లని స్ఫటికాలు వేరుపడతాయి. వేడి నీటి నుంచి పునఃస్ఫటికీకరించండి. ద్రవీభవన స్థానం సుమారు 114 °C.
| దశ | కారణం |
|---|---|
| గ్లాషియల్ ఎసిటిక్ ఆమ్లం | ద్రావణి; చర్యను నియంత్రిస్తుంది కూడా |
| జింక్ ధూళి | క్షయకారిణి; గాలి వల్ల ఎనిలీన్ ఆక్సీకరణం చెంది రంగు ఉత్పన్నాలు ఏర్పడకుండా ఆపుతుంది |
| మంచు నీటిలో పోయడం | ఎసిటానిలైడ్ చల్లని నీటిలో తక్కువగా కరిగి అవక్షేపిస్తుంది; అధిక అన్హైడ్రైడ్ జలవిశ్లేషణ చెంది ఎసిటిక్ ఆమ్లంగా మారుతుంది |
| వేడి నీటి నుంచి పునఃస్ఫటికీకరణం | ఎసిటానిలైడ్ వేడి నీటిలో బాగా, చల్లని నీటిలో కొద్దిగా కరుగుతుంది |
పిరిడిన్తో ఎసిటైల్ క్లోరైడ్ కూడా పనిచేస్తుంది. పిరిడిన్ క్షారం; అది ఏర్పడిన HCl ను తొలగించి సమతాస్థితిని ముందుకు నెడుతుంది.
3.2 p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్
ఎనిలీన్ను నేరుగా నైట్రేట్ చేస్తే రెండు కారణాల వల్ల ఫలితం బాగుండదు. ఎలక్ట్రాన్లు సమృద్ధిగా ఉన్న వలయాన్ని నైట్రిక్ ఆమ్లం ఆక్సీకరించి తారు వంటి ఉత్పన్నాలుగా మారుస్తుంది. అలాగే బలమైన ఆమ్లంలో –NH₂, –NH₃⁺ గా మారుతుంది; అది మెటా దిశానిర్దేశకం (meta-directing), కాబట్టి ఎక్కువ మోతాదులో m-నైట్రోఎనిలీన్ ఏర్పడుతుంది. ఎసిటైలేషన్ రెండింటినీ పరిష్కరిస్తుంది: –NHCOCH₃ ఇప్పటికీ ఆర్థో/పారా దిశానిర్దేశకమే కానీ తక్కువ ఉత్తేజకం, దాని పెద్ద పరిమాణం ఆర్థో స్థానాలను అడ్డుకుంటుంది.
ఎలక్ట్రోఫైల్ (Electrophile) నైట్రోనియం అయాన్:
పద్ధతి సంక్షిప్తంగా: ఎసిటానిలైడ్ను గ్లాషియల్ ఎసిటిక్ ఆమ్లంలో కరిగించి గాఢ H₂SO₄ కలపండి. మంచులో చల్లార్చండి. నైట్రేషన్ మిశ్రమాన్ని (గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄) చుక్క చుక్కగా కలుపుతూ, ఉష్ణోగ్రతను 10 °C కంటే తక్కువగా ఉంచండి. నలిగిన మంచుపై పోయండి. లేత పసుపు p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ (M = 180) వేరుపడుతుంది. ఇథనాల్ నుంచి పునఃస్ఫటికీకరించండి. ద్రవీభవన స్థానం సుమారు 214 °C.
| పరిస్థితి | కారణం |
|---|---|
| ఉష్ణోగ్రత 10 °C కంటే తక్కువ | నైట్రేషన్ ఉష్ణమోచకం; వేడి వల్ల డైనైట్రో ఉత్పన్నాలు, ఆక్సీకరణం జరుగుతాయి |
| గ్లాషియల్ ఎసిటిక్ ఆమ్లం | ఎసిటానిలైడ్కు ద్రావణి |
| మంచుపై పోయడం | ఉత్పన్నం చల్లని నీటిలో కరగదు |
| ఇథనాల్ నుంచి పునఃస్ఫటికీకరణం | ఆర్థో సాదృశ్యకం ఇథనాల్లో ఎక్కువ కరిగి మాతృద్రవంలోనే ఉంటుంది; పారా స్ఫటికీకరిస్తుంది |
p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ను ఆమ్ల లేదా క్షార జలవిశ్లేషణ చేస్తే ఎసిటైల్ సమూహం తొలగి p-నైట్రోఎనిలీన్ వస్తుంది. ఈ "రక్షించు–చర్య జరిపించు–రక్షణ తీసివేయి" మార్గం NEET కు ఇష్టమైన మార్పు.
3.3 ఎనిలీన్ ఎల్లో (p-అమైనోఅజోబెంజీన్)
ఎనిలీన్ ఎల్లో అంటే p-అమైనోఅజోబెంజీన్, C₆H₅–N=N–C₆H₄–NH₂ (M = 197). ఇది అజో రంజకం (Azo dye); రెండు దశల్లో తయారుచేస్తారు.
దశ 1, డయజోటైజేషన్. సజల HCl లో ఉన్న ఎనిలీన్ను 0–5 °C కి చల్లారుస్తారు. చల్లని NaNO₂ ద్రావణాన్ని నెమ్మదిగా కలుపుతారు. అక్కడే ఏర్పడిన నైట్రస్ ఆమ్లం ఎనిలీన్ను బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్గా మారుస్తుంది.
దశ 2, కప్లింగ్. డయజోనియం లవణాన్ని ఎనిలీన్కు కలుపుతారు (సజల ఆమ్లంలో కరిగించిన ఎనిలీన్, అంటే స్వల్ప ఆమ్ల మాధ్యమం). డయజోనియం అయాన్ బలహీన ఎలక్ట్రోఫైల్. అది ఎనిలీన్ వలయంలోని పారా స్థానంపై దాడి చేస్తుంది.
ఉత్పన్నం పసుపు ఘనపదార్థం (ద్రవీభవన స్థానం సుమారు 125 °C). నిజానికి డయజోనియం అయాన్ ముందుగా ఎనిలీన్ నైట్రోజన్పై దాడి చేసి డయజోఅమైనోబెంజీన్, C₆H₅N=N–NHC₆H₅ ను ఇస్తుంది. దీన్ని ఎనిలీన్ హైడ్రోక్లోరైడ్తో వేడిచేస్తే అది పారా C-కప్ల్డ్ రంజకంగా పునర్వ్యవస్థీకరణం (rearrangement) చెందుతుంది.
| పరిస్థితి | కారణం |
|---|---|
| 0–5 °C | సుమారు 5 °C పైన డయజోనియం లవణం విఘటనం చెందుతుంది: C₆H₅N₂⁺Cl⁻ + H₂O → C₆H₅OH + N₂ + HCl |
| డయజోటైజేషన్లో అధిక HCl | HNO₂ ను ఏర్పరుస్తుంది; స్వేచ్ఛా ఎనిలీన్ ముందే కపుల్ అవకుండా ఆపుతుంది |
| NaNO₂ నెమ్మదిగా కలపడం | ఉష్ణోగ్రత తక్కువగా ఉంటుంది; అధిక HNO₂ రాదు |
| స్టార్చ్-అయొడైడ్ కాగితం | కొద్దిగా అధిక HNO₂ ఉంటే నీలిగా మారుతుంది; డయజోటైజేషన్ ముగిసిందని సూచిస్తుంది |
రంగు ఎందుకు? –N=N– సమూహం రెండు బెంజీన్ వలయాలను కలిపి ఒక పెద్ద సంయుగ్మ వ్యవస్థ (conjugated system) గా చేస్తుంది. అది నీలి-ఊదా కాంతిని గ్రహిస్తుంది, అందుకే సమ్మేళనం పసుపు-నారింజగా కనిపిస్తుంది.
3.4 అయడోఫామ్ (ట్రైఅయడోమీథేన్)
అయడోఫామ్, CHI₃ (M = 394), ప్రత్యేకమైన క్రిమినాశక (antiseptic) వాసన ఉన్న పసుపు స్ఫటికాలుగా ఏర్పడుతుంది (ద్రవీభవన స్థానం సుమారు 119 °C). ఎసిటోన్ లేదా ఇథనాల్ను అయోడిన్, NaOH తో (లేదా KI, సోడియం హైపోక్లోరైట్తో) వేడిచేసి దీన్ని తయారుచేస్తారు. ఇదే హాలోఫామ్ చర్య.
ఎసిటోన్తో ఇది ఎలా జరుగుతుంది: NaOH + I₂ హైపోఅయోడైట్, NaOI ని ఇస్తాయి. C=O పక్కన ఉన్న CH₃ లోని మూడు H పరమాణువులు ఆమ్ల స్వభావం కలవి; అవి ఒక్కొక్కటిగా అయోడిన్తో ప్రతిక్షేపణ చెంది CH₃COCI₃ ఏర్పడుతుంది. తర్వాత OH⁻ కార్బొనైల్పై దాడి చేసి CI₃⁻ ను బయటకు నెట్టుతుంది; అది ఒక ప్రోటాన్ను తీసుకొని CHI₃ గా మారుతుంది. ఇథనాల్తో, NaOI ముందుగా దాన్ని ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal), CH₃CHO గా ఆక్సీకరిస్తుంది; తర్వాత అదే విధంగా చర్య జరుగుతుంది. ఈ అదనపు ఆక్సీకరణం వల్లే అదనపు I₂ (3 కాకుండా 4) కావాలి.
ఏ సమ్మేళనాలు అయడోఫామ్ పరీక్ష ఇస్తాయి? CH₃CO– (మిథైల్ కీటోన్ లేదా ఎసిటాల్డిహైడ్) లేదా CH₃CH(OH)– (NaOI దీన్ని CH₃CO– గా ఆక్సీకరిస్తుంది) ఉన్నవి.
| అయడోఫామ్ ఇస్తాయి | అయడోఫామ్ ఇవ్వవు |
|---|---|
| ఇథనాల్, ప్రోపేన్-2-ఓల్, బ్యూటేన్-2-ఓల్ | మిథనాల్, ప్రోపేన్-1-ఓల్ |
| ఎసిటాల్డిహైడ్, ఎసిటోన్, బ్యూటన్-2-ఓన్, ఎసిటోఫెనోన్ | ఫార్మాల్డిహైడ్, ప్రొపనాల్ (propanal), పెంటన్-3-ఓన్, బెంజోఫెనోన్ |
| 1-ఫెనైల్ఇథనాల్ | బెంజైల్ ఆల్కహాల్ |
ఎసిటిక్ ఆమ్లం, ఇథైల్ ఎసిటేట్లలో CH₃CO– ఉన్నా పరీక్ష ఇవ్వవు: ఆమ్లం ఎసిటేట్ అయాన్గా మారుతుంది, ఆమ్లాలు, ఎస్టర్లలోని C=O తగినంత చర్యాశీలత కలిగి ఉండదు.
పద్ధతి సంక్షిప్తంగా: అయోడిన్ను ఎసిటోన్ (లేదా ఇథనాల్) లో కరిగించి, గోధుమ అయోడిన్ రంగు పోయే వరకు NaOH ద్రావణాన్ని చుక్క చుక్కగా కలిపి, సుమారు 60–70 °C వద్ద వేడిచేయండి. చల్లార్చండి. పసుపు స్ఫటికాలు వేరుపడతాయి; వడపోసి ఆరబెట్టండి.
3.5 నాలుగు తయారీల సారాంశం
| ఉత్పన్నం | దేని నుంచి | కారకం | ముఖ్య పరిస్థితి | రూపం |
|---|---|---|---|---|
| ఎసిటానిలైడ్ | ఎనిలీన్ | (CH₃CO)₂O, గ్లాషియల్ CH₃COOH, Zn ధూళి | మంచు నీటిలో పోయడం | తెల్లని మెరిసే పొరలు, ద్ర.స్థా. 114 °C |
| p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ | ఎసిటానిలైడ్ | గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄ | 10 °C కంటే తక్కువ; ఇథనాల్ నుంచి పునఃస్ఫటికీకరణం | లేత పసుపు, ద్ర.స్థా. 214 °C |
| ఎనిలీన్ ఎల్లో | ఎనిలీన్ (రెండుసార్లు) | NaNO₂ + HCl, తర్వాత ఎనిలీన్ | 0–5 °C | పసుపు ఘనపదార్థం |
| అయడోఫామ్ | ఎసిటోన్ లేదా ఇథనాల్ | I₂ + NaOH (లేదా KI + NaOCl) | 60–70 °C వరకు వేడిచేయడం | పసుపు స్ఫటికాలు, క్రిమినాశక వాసన, ద్ర.స్థా. 119 °C |
(ద్ర.స్థా. = ద్రవీభవన స్థానం, m.p.)
3.6 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: ఎసిటైలేషన్ మిశ్రమాన్ని వేడి నీటిలో కాకుండా మంచుతో చల్లగా ఉన్న నీటిలో ఎందుకు పోస్తారు?
సాధన: ఎసిటానిలైడ్ వేడి నీటిలో కరుగుతుంది కానీ చల్లని నీటిలో చాలా తక్కువగా కరుగుతుంది. మంచు నీరు దాన్ని పూర్తిగా అవక్షేపింపజేస్తుంది. మిగిలిన ఎసిటిక్ అన్హైడ్రైడ్ను నీటిలో కరిగే ఎసిటిక్ ఆమ్లంగా జలవిశ్లేషణ కూడా చేస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: 4.65 g ఎనిలీన్ (M = 93) నుంచి 5.4 g ఎసిటానిలైడ్ (M = 135) వచ్చింది. శాతానురూప దిగుబడి కనుగొనండి.
సాధన: ఎనిలీన్ మోల్లు = 4.65/93 = 0.050 mol. సైద్ధాంతిక ఎసిటానిలైడ్ = 0.050 × 135 = 6.75 g. దిగుబడి = 5.4/6.75 × 100 = 80%.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: నైట్రేషన్కు ముందు ఎనిలీన్ను ఎసిటైలేట్ చేయడానికి రెండు కారణాలు చెప్పండి.
సాధన: మొదటిది, అది HNO₃ ఆక్సీకరణం నుంచి వలయాన్ని రక్షిస్తుంది. రెండోది, –NH₂ సమూహం మెటా దిశానిర్దేశక –NH₃⁺ గా ప్రోటానీకరణం చెందకుండా ఆపుతుంది. పెద్దదైన –NHCOCH₃ సమూహం ఆర్థో కంటే పారాకు అనుకూలంగా కూడా ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: 6.75 g ఎసిటానిలైడ్ను 70% దిగుబడితో నైట్రేట్ చేశారు. ఎంత p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ (M = 180) వస్తుంది?
సాధన: మోల్లు = 6.75/135 = 0.050 mol. సైద్ధాంతిక ద్రవ్యరాశి = 0.050 × 180 = 9.0 g. నిజమైనది = 0.70 × 9.0 = 6.3 g.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: వీటిలో ఏవి అయడోఫామ్ పరీక్ష ఇస్తాయి: ప్రోపేన్-2-ఓల్, ప్రోపేన్-1-ఓల్, బ్యూటన్-2-ఓన్, పెంటన్-3-ఓన్, ఎసిటాల్డిహైడ్, మిథనాల్?
సాధన: CH₃CO– లేదా CH₃CH(OH)– కోసం చూడండి. ప్రోపేన్-2-ఓల్ (CH₃CH(OH)CH₃), బ్యూటన్-2-ఓన్ (CH₃COC₂H₅), ఎసిటాల్డిహైడ్ (CH₃CHO) ఇస్తాయి. ప్రోపేన్-1-ఓల్, పెంటన్-3-ఓన్, మిథనాల్ ఇవ్వవు.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: 1.16 g ఎసిటోన్ (M = 58) పూర్తిగా చర్య జరిపితే ఎంత అయోడిన్ వినియోగమవుతుంది, ఎంత అయడోఫామ్ ఏర్పడుతుంది? (I₂ = 254, CHI₃ = 394)
సాధన: ఎసిటోన్ మోల్లు = 1.16/58 = 0.020 mol. కావలసిన అయోడిన్ = 3 × 0.020 = 0.060 mol = 15.2 g. ఏర్పడిన అయడోఫామ్ = 0.020 mol = 7.88 g.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: ఒక విద్యార్థి 0–5 °C కి బదులు 25 °C వద్ద ఎనిలీన్ను డయజోటైజ్ చేశాడు. అతనికి ఏ వాసన వస్తుంది, ఏమి కనిపిస్తుంది, ఎందుకు?
సాధన: డయజోనియం లవణం ఏర్పడిన వెంటనే విఘటనం చెందుతుంది. N₂ బుడగలు వస్తాయి, ఫినాల్ (కార్బాలిక్ ఆమ్లం) వాసన వస్తుంది: C₆H₅N₂⁺Cl⁻ + H₂O → C₆H₅OH + N₂ + HCl. కప్లింగ్లో రంజకం కొద్దిగా వస్తుంది లేదా అసలు రాదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.8 (NEET-కఠినం): 9.3 g ఎనిలీన్ను 90% దిగుబడితో ఎసిటైలేట్ చేశారు. ఆ ఎసిటానిలైడ్ను నైట్రేట్ చేస్తే పారా ఉత్పన్నం 60% దిగుబడితో వచ్చింది. p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ ద్రవ్యరాశి కనుగొనండి.
సాధన: ఎనిలీన్ మోల్లు = 9.3/93 = 0.10 mol. దశ 1 తర్వాత: 0.10 × 0.90 = 0.090 mol. దశ 2 తర్వాత: 0.090 × 0.60 = 0.054 mol. ద్రవ్యరాశి = 0.054 × 180 = 9.72 g. దశల దిగుబడులు గుణిస్తాయి.
త్వరిత పునశ్చరణ
ఎసిటానిలైడ్: ఎనిలీన్ + ఎసిటిక్ అన్హైడ్రైడ్, గ్లాషియల్ ఎసిటిక్ ఆమ్లం, జింక్ ధూళి; మంచు నీటిలో పోయాలి; ద్ర.స్థా. 114 °C.
నైట్రేషన్కు ముందు –NH₂ ను ఎసిటైలేషన్తో రక్షించాలి; HNO₃ + H₂SO₄ (NO₂⁺) తో 10 °C కంటే తక్కువలో నైట్రేట్ చేయాలి.
ఇథనాల్ నుంచి పునఃస్ఫటికీకరణం ద్వారా p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ను ఆర్థో నుంచి వేరు చేస్తారు.
NaNO₂/HCl తో 0–5 °C వద్ద డయజోటైజేషన్; ఎనిలీన్తో పారా వద్ద కప్లింగ్ ఎనిలీన్ ఎల్లో (p-అమైనోఅజోబెంజీన్) నిస్తుంది.
అయడోఫామ్: CH₃CO– లేదా CH₃CH(OH)– సమ్మేళనాలతో I₂/NaOH; పసుపు, క్రిమినాశక వాసన.
ఎసిటోన్కు 3I₂, 4NaOH; ఇథనాల్కు 4I₂, 6NaOH కావాలి.
అనేక దశల దిగుబడి = దశల దిగుబడుల లబ్ధం.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
–NH₂ స్వయంగా మెటా దిశానిర్దేశకమని చెప్పడం. అది o/p దిశానిర్దేశకం; ప్రోటానీకరణం చెందిన –NH₃⁺ మెటా దిశానిర్దేశకం.
ఎనిలీన్ ఎల్లోను "అజోబెంజీన్" అనడం. అది p-అమైనోఅజోబెంజీన్; అజోబెంజీన్లో –NH₂ ఉండదు.
ప్రోపేన్-1-ఓల్, పెంటన్-3-ఓన్ లేదా బెంజైల్ ఆల్కహాల్కు అయడోఫామ్ పరీక్ష ఇవ్వడం.
ఇథనాల్ అయడోఫామ్ చర్యలో ఉప ఉత్పన్నం ఎసిటేట్ అని రాయడం. అది ఫార్మేట్ (HCOONa).
ఎసిటైలేషన్లో జింక్ ధూళి ఆక్సీకరణాన్ని ఆపుతుందని మర్చిపోవడం; అది ఉత్ప్రేరకం కాదు.
డయజోనియం లవణాన్ని తర్వాత వాడకం కోసం ఉంచడం. చల్లగా ఉన్నప్పుడే వెంటనే వాడాలి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. ఎసిటానిలైడ్ను ఎనిలీన్ మరియు దేని నుంచి తయారుచేస్తారు? (a) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (b) ఎసిటోన్ (c) ఇథనాల్ (d) ఎసిటిక్ అన్హైడ్రైడ్
2. ఎనిలీన్ ఎసిటానిలైడ్గా మారడం దేనికి ఉదాహరణ? (a) నైట్రేషన్ (b) ఎసిటైలేషన్ (c) డయజోటైజేషన్ (d) క్షయకరణం
3. ఎసిటానిలైడ్ నైట్రేషన్లో ఎలక్ట్రోఫైల్ (a) NO₂⁺ (b) NO₂⁻ (c) NO⁺ (d) NO₃⁻
4. ఎనిలీన్ ఎల్లో అంటే (a) అజోబెంజీన్ (b) డయజోఅమైనోబెంజీన్ (c) p-అమైనోఅజోబెంజీన్ (d) p-నైట్రోఎనిలీన్
5. అయడోఫామ్ రంగు (a) తెలుపు (b) పసుపు (c) ఊదా (d) ఎరుపు
6. ఎనిలీన్ డయజోటైజేషన్ను ఏ ఉష్ణోగ్రత వద్ద చేస్తారు? (a) 100 °C (b) 50 °C (c) 25 °C (d) 0–5 °C
7. ఏ ఆల్కహాల్ అయడోఫామ్ పరీక్ష ఇస్తుంది? (a) ఇథనాల్ (b) మిథనాల్ (c) ప్రోపేన్-1-ఓల్ (d) బెంజైల్ ఆల్కహాల్
8. ఎసిటైలేషన్ మిశ్రమాన్ని మంచుతో చల్లగా ఉన్న నీటిలో పోసేది (a) ఎసిటానిలైడ్ను జలవిశ్లేషణ చేయడానికి (b) ఎసిటానిలైడ్ను కరిగించడానికి (c) ఎసిటానిలైడ్ను అవక్షేపింపజేయడానికి (d) ఎనిలీన్ను ఆక్సీకరించడానికి
9. ఎసిటానిలైడ్ నైట్రేషన్ ప్రధాన ఉత్పన్నం (a) p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ (b) m-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ (c) 2,4,6-ట్రైనైట్రోఎసిటానిలైడ్ (d) నైట్రోబెంజీన్
10. అయడోఫామ్ ఫార్ములా (a) CH₂I₂ (b) CHI₃ (c) CI₄ (d) CH₃I
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. నైట్రేషన్కు ముందు ఎనిలీన్ను ఎసిటైలేట్ చేయడానికి ప్రధాన కారణం (a) వలయాన్ని ఎక్కువ చర్యాశీలం చేయడం (b) సమూహాన్ని మెటా దిశానిర్దేశకంగా చేయడం (c) –NH₂ ను ఆక్సీకరణం నుంచి రక్షించి, దాని ఉత్తేజక ప్రభావాన్ని తగ్గించడం (d) నీటిలో కరిగేలా చేయడం
12. ఎసిటానిలైడ్ నైట్రేషన్లో ఉష్ణోగ్రతను ఉంచేది (a) 100 °C కంటే ఎక్కువ (b) సుమారు 60 °C (c) సుమారు 40 °C (d) 10 °C కంటే తక్కువ
13. ముడి p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ నుంచి ఆర్థో సాదృశ్యకాన్ని ఎలా తొలగిస్తారు? (a) పారా సాదృశ్యకాన్ని ఆవిరి స్వేదనం ద్వారా (b) ఇథనాల్ నుంచి పునఃస్ఫటికీకరణం ద్వారా; ఆర్థో సాదృశ్యకం ఇథనాల్లో ఎక్కువ కరుగుతుంది (c) ఉత్పతనం ద్వారా (d) చల్లని నీటితో కడగడం ద్వారా
14. డయజోనియం లవణ ద్రావణం 5 °C కంటే ఎక్కువ వేడెక్కితే ఇచ్చేవి (a) ఫినాల్, N₂ (b) ఎనిలీన్ (c) బెంజీన్ (d) క్లోరోబెంజీన్
15. ఏది అయడోఫామ్ పరీక్ష ఇవ్వదు? (a) ఎసిటోన్ (b) ఎసిటాల్డిహైడ్ (c) బ్యూటన్-2-ఓన్ (d) పెంటన్-3-ఓన్
16. 1.86 g ఎనిలీన్ (M = 93) నుంచి ఎసిటానిలైడ్ (M = 135) సైద్ధాంతిక ద్రవ్యరాశి (a) 1.35 g (b) 5.40 g (c) 2.70 g (d) 1.86 g
17. CH₃COCH₃ + I₂ + NaOH → CHI₃ + … (తుల్యం చేసినది) లో ఒక మోల్ ఎసిటోన్కు వాడే NaOH మోల్లు (a) 3 (b) 4 (c) 6 (d) 1
18. ఎనిలీన్ ఎల్లోలో అజో సమూహం అమైనోఫెనైల్ వలయానికి ఏ స్థానంలో జతపడి ఉంటుంది? (a) పారా స్థానం (b) ఆర్థో స్థానం (c) మెటా స్థానం (d) నైట్రోజన్ పరమాణువు
19. I₂/NaOH తో ఇథనాల్ అయడోఫామ్ ఇచ్చినప్పుడు వచ్చే మరో కర్బన ఉత్పన్నం (a) CH₃COONa (b) CH₃CHO మాత్రమే (c) CH₃OH (d) HCOONa
20. p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ తయారీలో గ్లాషియల్ ఎసిటిక్ ఆమ్లం పాత్ర (a) నైట్రేషన్ కారకం (b) ఆక్సీకరణి (c) ఎసిటానిలైడ్కు ద్రావణి (d) డయజోటైజేషన్కు ఉత్ప్రేరకం
21. 0.050 mol ఎసిటోన్ నుంచి 15.76 g అయడోఫామ్ (M = 394) వచ్చింది. శాతానురూప దిగుబడి (a) 80% (b) 75% (c) 85% (d) 70%
22. p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ ఆమ్ల జలవిశ్లేషణ ఇచ్చేది (a) ఎనిలీన్ (b) p-నైట్రోఎనిలీన్ (c) p-నైట్రోఫినాల్ (d) నైట్రోబెంజీన్
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఎనిలీన్ను నేరుగా నైట్రేట్ చేస్తే ఎక్కువ మెటా ఉత్పన్నం వస్తుంది, ఎందుకంటే (a) –NH₂ మెటా దిశానిర్దేశకం (b) ఆర్థో స్థానాలు అడ్డుకున్నాయి (c) NO₂⁺ నైట్రోజన్పై దాడి చేస్తుంది (d) –NH₂, –NH₃⁺ గా ప్రోటానీకరణం చెందుతుంది; అది మెటా దిశానిర్దేశకం
24. 9.3 g ఎనిలీన్ (M = 93) ను 80% దిగుబడితో ఎసిటైలేట్ చేసి, ఉత్పన్నాన్ని నైట్రేట్ చేస్తే పారా సాదృశ్యకం (M = 180) 50% దిగుబడితో వచ్చింది. p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ ద్రవ్యరాశి (a) 9.0 g (b) 14.4 g (c) 7.2 g (d) 3.6 g
25. C₄H₈O సమ్మేళనం అయడోఫామ్ పరీక్ష, 2,4-DNP అవక్షేపం ఇస్తుంది కానీ Tollens' పరీక్ష ఇవ్వదు. అది (a) బ్యూటన్-2-ఓన్ (b) బ్యూటనాల్ (butanal) (c) 2-మిథైల్ప్రొపనాల్ (2-methylpropanal) (d) బ్యూట్-3-ఈన్-2-ఓల్
26. 2.3 g ఇథనాల్ (M = 46) ను పూర్తిగా అయడోఫామ్గా మార్చడానికి సైద్ధాంతికంగా కావలసిన అయోడిన్ (I₂ = 254) ద్రవ్యరాశి (a) 38.1 g (b) 50.8 g (c) 25.4 g (d) 12.7 g
27. ఎసిటానిలైడ్ తయారీలో జింక్ ధూళి కలపేది (a) ఎసిటైలేషన్కు ఉత్ప్రేరకంగా (b) ఎసిటిక్ అన్హైడ్రైడ్ను క్షయకరించడానికి (c) నీటిని గ్రహించడానికి (d) ఎనిలీన్ ఆక్సీకరణాన్ని నివారించడానికి
28. 0.015 mol బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్ ఎనిలీన్తో పూర్తిగా కపుల్ అవుతుంది. ఎనిలీన్ ఎల్లో (M = 197) సైద్ధాంతిక ద్రవ్యరాశి (a) 1.97 g (b) 3.94 g (c) 2.96 g (d) 1.48 g
29. ప్రతిపాదన (A): ఎలక్ట్రోఫిలిక్ ప్రతిక్షేపణకు ఎనిలీన్ కంటే ఎసిటానిలైడ్ తక్కువ చర్యాశీలత కలిగి ఉంటుంది.
కారణం (R): ఎసిటానిలైడ్ తెల్లని స్ఫటిక ఘనపదార్థం.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్ను ఎనిలీన్తో కపుల్ చేసి ఎనిలీన్ ఎల్లో తయారుచేస్తారు.
వాక్యం II: బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్ గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద అనేక రోజులు స్థిరంగా ఉంటుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | ఎసిటిక్ అన్హైడ్రైడ్ ఎసిటైల్ సమూహాన్ని ఇస్తుంది |
| 2 | b | N పై H స్థానంలో CH₃CO– వస్తుంది |
| 3 | a | HNO₃ + H₂SO₄ నుంచి నైట్రోనియం అయాన్ |
| 4 | c | C₆H₅N=NC₆H₄NH₂ (పారా) |
| 5 | b | CHI₃ పసుపు ఘనపదార్థం |
| 6 | d | 5 °C పైన డయజోనియం లవణాలు విఘటనం చెందుతాయి |
| 7 | a | CH₃CH₂OH లో CH₃CH(OH)– నమూనా ఉంది |
| 8 | c | చల్లని నీటిలో తక్కువగా కరుగుతుంది |
| 9 | a | పెద్ద o/p దిశానిర్దేశకం పారాకు అనుకూలం |
| 10 | b | ట్రైఅయడోమీథేన్ |
| 11 | c | రక్షణ + తగ్గిన ఉత్తేజనం |
| 12 | d | బహునైట్రేషన్, ఆక్సీకరణం నివారణ |
| 13 | b | ఆర్థో సాదృశ్యకం ఇథనాల్ మాతృద్రవంలోనే ఉంటుంది |
| 14 | a | Ar–N₂⁺ + H₂O → ArOH + N₂ + H⁺ |
| 15 | d | C₂H₅COC₂H₅ లో CH₃CO– లేదు |
| 16 | c | 0.020 mol × 135 = 2.70 g |
| 17 | b | CH₃COCH₃ + 3I₂ + 4NaOH |
| 18 | a | –NH₂ కు పారా స్థానంలో కప్లింగ్ జరుగుతుంది |
| 19 | d | ఇథనాల్ → CH₃CHO → CHI₃ + HCOO⁻ |
| 20 | c | ఎసిటానిలైడ్ను కరిగిస్తుంది |
| 21 | a | 15.76/(0.050 × 394) = 80% |
| 22 | b | ఎసిటైల్ పోతుంది, NO₂ ఉంటుంది |
| 23 | d | ఎనిలీనియం అయాన్ మెటా దిశానిర్దేశకం |
| 24 | c | 0.10 × 0.80 × 0.50 × 180 = 7.2 g |
| 25 | a | CH₃COC₂H₅: CH₃CO– ఉన్న కీటోన్ |
| 26 | b | 0.050 × 4 × 254 = 50.8 g |
| 27 | d | Zn క్షయకారిణి |
| 28 | c | 0.015 × 197 = 2.96 g |
| 29 | b | రెండూ సరైనవి; తక్కువ చర్యాశీలతను R వివరించదు |
| 30 | c | డయజోనియం లవణాలను చల్లగా ఉంచి వెంటనే వాడాలి |
అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఎసిటానిలైడ్: ఎనిలీన్ + ఎసిటిక్ అన్హైడ్రైడ్ (ద్రావణిగా గ్లాషియల్ ఎసిటిక్ ఆమ్లం, చిటికెడు జింక్ ధూళి), తర్వాత మంచుతో చల్లని నీటిలో పోయాలి; తెల్లని స్ఫటికాలు, ద్ర.స్థా. 114 °C.
జింక్ ధూళి ఎనిలీన్ ఆక్సీకరణాన్ని ఆపుతుంది (గాలిలో ఎనిలీన్ గోధుమ రంగుకు మారుతుంది).
ఎసిటైలేషన్ –NHCOCH₃ ను –NH₂ కంటే తక్కువ ఉత్తేజకంగా చేస్తుంది (N పై ఉన్న ఒంటరి జంట C=O తో పంచుకోబడుతుంది), ఆక్సీకరణం నుంచి రక్షిస్తుంది, ఎనిలీనియం అయాన్ ఏర్పడకుండా ఆపుతుంది.
p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్: గ్లాషియల్ ఎసిటిక్ ఆమ్లంలో ఎసిటానిలైడ్ + గాఢ H₂SO₄; నైట్రేషన్ మిశ్రమాన్ని 10 °C కంటే తక్కువలో కలుపుతారు; ఎలక్ట్రోఫైల్ NO₂⁺.
పారా ప్రధాన ఉత్పన్నం (ఆర్థో ఇరుకుగా ఉంటుంది); ఆర్థో సాదృశ్యకం ఇథనాల్లో ఎక్కువ కరిగి పునఃస్ఫటికీకరణంలో ద్రావణంలోనే ఉంటుంది.
ఎనిలీన్ నేరు నైట్రేషన్ విఫలమవుతుంది: ఆక్సీకరణం (తారు) మరియు ఎక్కువ మెటా భాగం, ఎందుకంటే ఆమ్లంలో ఏర్పడే ఎనిలీనియం అయాన్ మెటా దిశానిర్దేశకం.
డయజోటైజేషన్: 0–5 °C వద్ద ఎనిలీన్ + NaNO₂ + HCl → బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్. సుమారు 5 °C పైన అది ఫినాల్, N₂ గా విడిపోతుంది.
ఎనిలీన్ ఎల్లో (p-అమైనోఅజోబెంజీన్): స్వల్ప ఆమ్ల మాధ్యమంలో డయజోనియం లవణం ఎనిలీన్తో పారా స్థానం వద్ద కపుల్ అవుతుంది; ఇది అజో (–N=N–) రంజకం.
అయడోఫామ్: ఎసిటోన్ లేదా ఇథనాల్ను I₂, NaOH తో వేడిచేస్తారు; క్రిమినాశక వాసన ఉన్న పసుపు స్ఫటికాలు (ద్ర.స్థా. సుమారు 119 °C).
ధనాత్మక అయడోఫామ్: H లేదా C కు జతైన CH₃CO– లేదా CH₃CH(OH)–. ఇథనాల్ ఒక్కటే దీన్ని ఇచ్చే ప్రాథమిక ఆల్కహాల్; మిథనాల్, ప్రోపేన్-1-ఓల్, ఎసిటిక్ ఆమ్లం ఇవ్వవు.
% దిగుబడి = నిజమైనది ÷ సైద్ధాంతికమైనది × 100; అనేక దశల దిగుబడి = దశల దిగుబడుల లబ్ధం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| ఉత్పన్నం | ప్రారంభ పదార్థం | ముఖ్య కారకం | పరిస్థితి | రూపం | M (g mol⁻¹) |
|---|---|---|---|---|---|
| ఎసిటానిలైడ్ | ఎనిలీన్ (93) | (CH₃CO)₂O, Zn ధూళి | వేడిచేసి, మంచు నీటిలో పోయడం | తెలుపు, ద్ర.స్థా. 114 °C | 135 |
| p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ | ఎసిటానిలైడ్ | గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄ | 10 °C కంటే తక్కువ | లేత పసుపు | 180 |
| బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్ | ఎనిలీన్ | NaNO₂ + HCl | 0–5 °C | ద్రావణంలోనే వాడతారు | – |
| ఎనిలీన్ ఎల్లో | డయజోనియం లవణం + ఎనిలీన్ | స్వల్ప ఆమ్లం | చల్లగా | పసుపు అజో రంజకం | 197 |
| అయడోఫామ్ | ఎసిటోన్ (58) లేదా ఇథనాల్ (46) | I₂ + NaOH | వేడిచేయడం | పసుపు, క్రిమినాశక వాసన | 394 |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"రక్షించు, నైట్రేట్ చేయి, పారా తీసుకో" (Protect, Nitrate, Para): ముందు ఎసిటైలేట్ చేయి, చల్లగా నైట్రేట్ చేయి, పారా ఉత్పన్నాన్ని సేకరించు.
"ఐదు డిగ్రీల లోపలే డయజో బతుకు" (Diazo stays alive below five): డయజోటైజేషన్, కప్లింగ్ రెండూ 0–5 °C వద్ద.
"ఎసిటోన్ 3-4, ఇథనాల్ 4-6": ఒక మోల్ CHI₃ కు కావలసిన I₂, NaOH మోల్లు. ఇథనాల్ను ముందుగా ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) గా ఆక్సీకరించడానికి ఒక అదనపు I₂ కావాలి.
"Zinc keeps aniline Zen": జింక్ ధూళి ఎనిలీన్ను ప్రశాంతంగా (Zen) ఉంచుతుంది — అంటే గోధుమ రంగుకు మారకుండా ఆపుతుంది.
భావనల అనుసంధానం
–NH₂, –NHCOCH₃ ల ఉత్తేజక, దిశానిర్దేశ ప్రభావాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రంలో కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాల నుంచి వస్తాయి.
డయజోనియం లవణాలు, కప్లింగ్, ఎసిటైలేషన్ రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలలో ఉన్నాయి.
హాలోఫామ్ చర్య రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలతో, దిగుబడి లెక్కలు పుస్తకం 1: రసాయన శాస్త్రంలో కొన్ని ప్రాథమిక భావనలతో ముడిపడి ఉంటాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (ఉత్పన్నం) ను జాబితా II (ముఖ్య కారకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఎసిటానిలైడ్
B. p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్
C. బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్
D. అయడోఫామ్
జాబితా II:
(i) I₂ + NaOH
(ii) 0–5 °C వద్ద NaNO₂ + HCl
(iii) ఎసిటిక్ అన్హైడ్రైడ్
(iv) గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
32. జాబితా I (కారకం లేదా దశ) ను జాబితా II (దాని పాత్ర) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఎసిటానిలైడ్ తయారీలో జింక్ ధూళి
B. నైట్రేషన్లో గాఢ H₂SO₄
C. డయజోటైజేషన్లో మంచు తొట్టి
D. ముడి p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ను ఇథనాల్ నుంచి పునఃస్ఫటికీకరించడం
జాబితా II:
(i) NO₂⁺ ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది
(ii) ఎక్కువ కరిగే ఆర్థో సాదృశ్యకాన్ని తొలగిస్తుంది
(iii) డయజోనియం లవణం విఘటనం కాకుండా ఆపుతుంది
(iv) ఎనిలీన్ ఆక్సీకరణాన్ని నివారిస్తుంది
(a) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (b) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
33. జాబితా I (సమ్మేళనం) ను జాబితా II (వర్ణన) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఎసిటానిలైడ్
B. p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్
C. ఎనిలీన్ ఎల్లో
D. అయడోఫామ్
జాబితా II:
(i) క్రిమినాశక వాసన ఉన్న పసుపు ఘనపదార్థం
(ii) రంగులేని స్ఫటికాలు, ద్ర.స్థా. 114 °C
(iii) –N=N– ఉన్న అజో సమ్మేళనం
(iv) లేత పసుపు, ఒక నైట్రేషన్లో ప్రధాన సాదృశ్యకం
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
34. జాబితా I (సమ్మేళనం) ను జాబితా II (మోలార్ ద్రవ్యరాశి, g mol⁻¹) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఎసిటానిలైడ్
B. p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్
C. ఎనిలీన్ ఎల్లో
D. అయడోఫామ్
జాబితా II:
(i) 197
(ii) 394
(iii) 135
(iv) 180
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. –NHCOCH₃, –NH₂ కంటే తక్కువ ఉత్తేజకం.
B. ఎనిలీనియం అయాన్ ఏర్పడడం వల్ల ఎనిలీన్ నేరు నైట్రేషన్లో ఎక్కువ మెటా ఉత్పన్నం వస్తుంది.
C. –NHCOCH₃ మెటా దిశానిర్దేశక సమూహం.
D. డైనైట్రేషన్, ఆక్సీకరణాలను తగ్గించడానికి ఎసిటానిలైడ్ నైట్రేషన్ను 10 °C కంటే తక్కువలో చేస్తారు.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
36. ఎనిలీన్ ఎల్లో గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. డయజోటైజేషన్కు కావలసిన నైట్రస్ ఆమ్లం ఫ్లాస్క్లోనే NaNO₂, HCl నుంచి ఏర్పడుతుంది.
B. ఎనిలీన్తో కప్లింగ్ ప్రధానంగా ఆర్థో స్థానంలో జరుగుతుంది.
C. ఎనిలీన్ ఎల్లో అంటే p-అమైనోఅజోబెంజీన్.
D. డయజోనియం ద్రావణాన్ని 50 °C కు వేడిచేస్తే ఫినాల్, N₂ వస్తాయి.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. వీటిలో ఎన్ని ధనాత్మక అయడోఫామ్ పరీక్ష ఇస్తాయి? ఇథనాల్, మిథనాల్, ప్రోపేన్-2-ఓల్, ప్రోపేన్-1-ఓల్, ఎసిటోన్, ఎసిటోఫెనోన్, ఎసిటిక్ ఆమ్లం, ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal). (a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 6
38. అయడోఫామ్ తయారీ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఒక మోల్ CHI₃ కు ఎసిటోన్కు 3 mol I₂ కావాలి.
B. ఒక మోల్ CHI₃ కు ఇథనాల్కు 4 mol I₂ కావాలి.
C. ఎసిటోన్ నుంచి వచ్చే ఉప ఉత్పన్నం సోడియం ఫార్మేట్.
D. ఇథనాల్ నుంచి వచ్చే ఉప ఉత్పన్నం సోడియం ఫార్మేట్.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. ఒక విద్యార్థి నోట్బుక్లో ఈ పరిస్థితులు రాశాడు. ఏ నమోదు తప్పు?
| దశ | నమోదు చేసిన పరిస్థితి |
|---|---|
| P: ఎనిలీన్ డయజోటైజేషన్ | 0–5 °C |
| Q: ఎసిటానిలైడ్ నైట్రేషన్ | 10 °C కంటే తక్కువ |
| R: ఎసిటానిలైడ్ తయారీ | వేడిచేసి, తర్వాత మంచుతో చల్లని నీటిలో పోశారు |
| S: ఎనిలీన్ ఎల్లో కోసం కప్లింగ్ | 40–50 °C |
(a) P (b) Q (c) R (d) S
40. 4.65 g ఎనిలీన్ 90% దిగుబడితో ఎసిటానిలైడ్గా మారి, ఆ ఎసిటానిలైడ్ 50% దిగుబడితో p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్గా నైట్రేట్ అవుతుంది. వచ్చే p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ ద్రవ్యరాశి: (a) 4.05 g (b) 8.10 g (c) 3.24 g (d) 6.08 g
41. అధిక I₂, NaOH తో, వాడిన ఎసిటోన్ ద్రవ్యరాశి (x-అక్షం) కు వ్యతిరేకంగా అయడోఫామ్ సైద్ధాంతిక ద్రవ్యరాశి (y-అక్షం) గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్ళే సరళ రేఖ. దాని వాలు సుమారు: (a) 0.147 (b) 6.79 (c) 3.40 (d) 13.6
42–43 ప్రశ్నలకు పేరా: ఒక విద్యార్థి 2.70 g ఎసిటానిలైడ్ను నైట్రేట్ చేసి 2.88 g ముడి p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ పొందాడు. ముడి ఘనపదార్థం ఆశించిన విలువ కంటే తక్కువగా, విశాల పరిధిలో ద్రవిస్తుంది.
42. శాతానురూప దిగుబడి (ముడి): (a) 64% (b) 72% (c) 90% (d) 80%
43. తక్కువ, విశాల ద్రవీభవన పరిధికి కారణం, సరైన పరిష్కారం: (a) చర్య జరగని ఎనిలీన్; NaOH తో కడగాలి (b) మలినంగా ఆర్థో సాదృశ్యకం; ఇథనాల్ నుంచి పునఃస్ఫటికీకరించాలి (c) స్ఫటికజలం; బాగా వేడిచేయాలి (d) మెటా సాదృశ్యకం ప్రధాన ఉత్పన్నం; 60 °C వద్ద మళ్ళీ చేయాలి
44. బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్ను ఎనిలీన్తో కపుల్ చేయడం బలమైన ఆమ్ల మాధ్యమంలో కాకుండా స్వల్ప ఆమ్ల మాధ్యమంలో చేస్తారు, ఎందుకంటే: (a) బలమైన ఆమ్లంలో ఎనిలీన్ C₆H₅NH₃⁺ గా మారి నిష్క్రియమవుతుంది, కపుల్ అవదు (b) డయజోనియం అయాన్ బలమైన ఆమ్లంలో మాత్రమే స్థిరంగా ఉంటుంది (c) బలమైన ఆమ్లం ఎనిలీన్ను మెరుగైన న్యూక్లియోఫైల్గా చేస్తుంది (d) కప్లింగ్కు OH⁻ అయాన్ల అధిక గాఢత అవసరం
45. 2.30 g ఇథనాల్ను పూర్తిగా అయడోఫామ్గా మార్చడానికి కావలసిన కనీస I₂ ద్రవ్యరాశి: (a) 38.1 g (b) 25.4 g (c) 50.8 g (d) 76.2 g
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | ఎసిటైలేషన్, నైట్రేషన్, డయజోటైజేషన్, హాలోఫామ్ |
| 32 | b | Zn యాంటీఆక్సిడెంట్, H₂SO₄ NO₂⁺ నిస్తుంది, చల్లదనం డయజోనియంను కాపాడుతుంది, ఇథనాల్ ఆర్థోను తొలగిస్తుంది |
| 33 | c | రంగులేని ఎసిటానిలైడ్, లేత పసుపు పారా-నైట్రో, అజో రంజకం, పసుపు CHI₃ |
| 34 | a | 135, 180, 197, 394 |
| 35 | c | A, B, D సరైనవి; –NHCOCH₃ ఆర్థో/పారా దిశానిర్దేశకం |
| 36 | b | కప్లింగ్ పారా వద్ద జరుగుతుంది, కాబట్టి B తప్పు |
| 37 | c | ఇథనాల్, ప్రోపేన్-2-ఓల్, ఎసిటోన్, ఎసిటోఫెనోన్, ఎసిటాల్డిహైడ్ |
| 38 | a | ఎసిటోన్ సోడియం ఎసిటేట్ ఇస్తుంది, ఫార్మేట్ కాదు |
| 39 | d | కప్లింగ్ చల్లగానే జరగాలి; వేడి డయజోనియం లవణం విఘటనం చెందుతుంది |
| 40 | a | 0.0500 × 0.90 × 0.50 × 180 = 4.05 g |
| 41 | b | 1 mol ఎసిటోన్ (58 g) 1 mol CHI₃ (394 g) ఇస్తుంది; 394/58 = 6.79 |
| 42 | d | 2.70/135 = 0.0200 mol; సైద్ధాంతికం 3.60 g; 2.88/3.60 = 80% |
| 43 | b | ఆర్థో సాదృశ్యకం ద్ర.స్థా.ను తగ్గిస్తుంది, విశాలం చేస్తుంది; అది ఇథనాల్లోనే ఉంటుంది |
| 44 | a | ఎనిలీనియం అయాన్లో వలయాన్ని ఉత్తేజించే స్వేచ్ఛా ఒంటరి జంట లేదు |
| 45 | c | 0.0500 mol ఇథనాల్ × 4 × 254 = 50.8 g |