అధ్యాయం 2: అకర్బన సమ్మేళనాల తయారీ (Preparation of Inorganic Compounds)
ఈ అధ్యాయంలోని రెండు సమ్మేళనాలూ ద్విలవణాలు (Double salts); రెండింటినీ ఒకే ఆలోచనతో తయారుచేస్తారు: రెండు సాధారణ లవణాలను సరైన మోల్ నిష్పత్తిలో కరిగించి, కొద్దిగా ఆమ్లం కలిపి జలవిశ్లేషణను ఆపి, గాఢీకరించి, స్ఫటికాలు నెమ్మదిగా పెరగనివ్వాలి. చిక్కని పంచదార పాకం నుంచి పటిక పంచదార (మిశ్రీ) తయారుచేయడం లాగా అనుకోండి: చల్లారేటప్పుడు ఓపిక పట్టితే పెద్ద స్ఫటికాలు వస్తాయి.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ద్విలవణం అంటే ఏమిటి, అది సంక్లిష్ట లవణం (Complex salt) నుంచి ఎలా భిన్నం.
మోర్ లవణం (Mohr's salt) ఎలా తయారుచేస్తారు, సజల H₂SO₄ ఎందుకు కలుపుతారు.
పొటాష్ పటిక (Potash alum) ఎలా తయారుచేస్తారు, సాధారణంగా పటిక అంటే ఏమిటి.
స్ఫటికీకరణ బిందువు (Crystallisation point) అంటే ఏమిటి, దాన్ని ఎలా కనుగొనాలి.
కారకాల ద్రవ్యరాశులు, సైద్ధాంతిక దిగుబడి (Theoretical yield), శాతానురూప దిగుబడిని ఎలా లెక్కించాలి.
2.1 ద్విలవణాలు మరియు సంక్లిష్ట లవణాలు
రెండు సాధారణ లవణాలు స్థిర నిష్పత్తిలో కలిసి స్ఫటికీకరణం చెందితే ద్విలవణం ఏర్పడుతుంది. నీటిలో అది పూర్తిగా సాధారణ అయాన్లుగా విడిపోతుంది. సంక్లిష్ట లవణంలో సంక్లిష్ట అయాన్ నీటిలో కూడా అలాగే ఉంటుంది.
| లక్షణం | ద్విలవణం | సంక్లిష్ట లవణం |
|---|---|---|
| ఉదాహరణ | మోర్ లవణం, పొటాష్ పటిక | K₄[Fe(CN)₆] |
| ఉనికి | ఘన స్థితిలో మాత్రమే | ఘన స్థితి, ద్రావణం రెండింటిలో |
| నీటిలో అయాన్లు | అన్నీ సాధారణ అయాన్లే (Fe²⁺, NH₄⁺, SO₄²⁻) | K⁺, [Fe(CN)₆]⁴⁻; స్వేచ్ఛా Fe²⁺ ఉండదు |
| పరీక్షలు | ప్రతి అంతర్భాగ అయాన్ పరీక్షలను ఇస్తుంది | కేంద్రక లోహ అయాన్ పరీక్షలను ఇవ్వదు |
2.2 స్ఫటికీకరణం: సాధారణ పద్ధతి
ఘనపదార్థాలను సాధ్యమైనంత తక్కువ గోరువెచ్చని నీటిలో కరిగించండి.
కరగని మలినాలను వడపోసి తీసివేయండి.
ద్రావణాన్ని స్ఫటికీకరణ బిందువు వరకు నెమ్మదిగా వేడిచేసి గాఢీకరించండి.
బిందువును పరీక్షించండి: గాజు కడ్డీని ముంచి, బయటకు తీసి దానిపై ఊదండి. కడ్డీపై స్ఫటికాల సన్నని పొర ఏర్పడితే బిందువు చేరినట్లు.
కదపకుండా నెమ్మదిగా చల్లారనివ్వండి. నెమ్మదిగా చల్లారితే పెద్ద, చక్కగా ఏర్పడిన స్ఫటికాలు వస్తాయి. వేగంగా చల్లారితే చిన్నవి వస్తాయి.
మాతృద్రవాన్ని (Mother liquor) వంచివేసి, స్ఫటికాలను కొద్ది చల్లని నీటితో కడిగి, వడపోత కాగితాల మధ్య ఆరబెట్టండి.
2.3 మోర్ లవణం: ఫెరస్ అమ్మోనియం సల్ఫేట్
ఫార్ములా: FeSO₄·(NH₄)₂SO₄·6H₂O; దీన్ని (NH₄)₂Fe(SO₄)₂·6H₂O అని కూడా రాస్తారు. IUPAC పద్ధతి పేరు: అమ్మోనియం ఐరన్(II) సల్ఫేట్ హెక్సాహైడ్రేట్. మోలార్ ద్రవ్యరాశి 392 g mol⁻¹.
పద్ధతి సంక్షిప్తంగా: సమాన మోల్ల ఫెరస్ సల్ఫేట్ హెప్టాహైడ్రేట్ (278 g mol⁻¹), అమ్మోనియం సల్ఫేట్ (132 g mol⁻¹) తీసుకోండి. 2–3 mL సజల H₂SO₄ ఉన్న కొద్ది గోరువెచ్చని నీటిలో కరిగించండి. గాఢీకరించి, నెమ్మదిగా చల్లార్చి, లేత ఆకుపచ్చ మోనోక్లినిక్ స్ఫటికాలను సేకరించండి.
ముఖ్య పరిస్థితులు, వాటి కారణాలు:
| పరిస్థితి | కారణం |
|---|---|
| సజల H₂SO₄ కలపడం | Fe²⁺ నీటిలో జలవిశ్లేషణ చెంది మసకగా ఉండే క్షార లవణాలను ఇస్తుంది. ఆమ్లం జలవిశ్లేషణ సమతాస్థితిని వెనక్కి నెడుతుంది (సామాన్య H⁺ అయాన్) |
| నెమ్మదిగా వేడిచేయడం, ఎక్కువసేపు మరిగించకపోవడం | ఎక్కువసేపు వేడిచేస్తే గాలి Fe²⁺ ను Fe³⁺ గా ఆక్సీకరిస్తుంది; ద్రావణం పసుపు-గోధుమ రంగుకు మారుతుంది |
| HCl లేదా HNO₃ కాకుండా H₂SO₄ | HNO₃ Fe²⁺ ను ఆక్సీకరిస్తుంది; HCl వేరే ఆనయాన్ను కలుపుతుంది. H₂SO₄ అప్పటికే ఉన్న సల్ఫేట్నే కలుపుతుంది |
| సమాన మోల్లు | లవణంలో 1 : 1 నిష్పత్తి; ఒక లవణం అధికంగా ఉంటే అది మలినంగా స్ఫటికీకరిస్తుంది |
| నెమ్మదిగా చల్లార్చడం | పెద్ద, శుద్ధమైన స్ఫటికాలు |
FeSO₄ జలవిశ్లేషణ: Fe²⁺ + 2H₂O ⇌ Fe(OH)₂ + 2H⁺. H⁺ కలిపితే సమతాస్థితి ఎడమవైపుకు జరుగుతుంది.
టైట్రేషన్లలో (అధ్యాయం 4) FeSO₄·7H₂O కాకుండా మోర్ లవణాన్నే ప్రాథమిక ప్రమాణంగా (Primary standard) ఎందుకు వాడతారు? సాధారణ ఫెరస్ సల్ఫేట్ గాలిలో నెమ్మదిగా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది, నీటిని కూడా కోల్పోతుంది (ఉత్పుష్పీభవనం); కాబట్టి దాని ద్రవ్యరాశిని నమ్మలేము. మోర్ లవణం గాలిలో ఎక్కువ స్థిరంగా ఉంటుంది, దాని సంఘటనం స్థిరంగా ఉంటుంది.
2.4 పొటాష్ పటిక
ఫార్ములా: K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O; తరచూ KAl(SO₄)₂·12H₂O అని రాస్తారు. రెట్టింపు ఫార్ములా మోలార్ ద్రవ్యరాశి 948 g mol⁻¹ (ఒకే ఫార్ములాకు 474). దీని పేరు పొటాషియం అల్యూమినియం సల్ఫేట్ డోడెకాహైడ్రేట్.
పద్ధతి సంక్షిప్తంగా: సమాన మోల్ల K₂SO₄ (174 g mol⁻¹), Al₂(SO₄)₃·18H₂O (666 g mol⁻¹) లను కొన్ని చుక్కల సజల H₂SO₄ ఉన్న గోరువెచ్చని నీటిలో కరిగించండి. గాఢీకరించి, నెమ్మదిగా చల్లార్చి, రంగులేని, పారదర్శక అష్టఫలక (octahedral) స్ఫటికాలను సేకరించండి.
ఇక్కడ ఆమ్లం ఎందుకు? Al³⁺ చిన్నది, ఎక్కువ ఆవేశం ఉన్నది; అందుకే బలంగా జలవిశ్లేషణ చెందుతుంది: Al³⁺ + 3H₂O ⇌ Al(OH)₃ + 3H⁺. ఆమ్లం లేకపోతే Al(OH)₃ వల్ల ద్రావణం పాలలా తెల్లగా మారుతుంది.
2.5 సాధారణంగా పటికలు (Alums)
సాధారణ ఫార్ములా: M′₂SO₄·M‴₂(SO₄)₃·24H₂O, లేదా M′M‴(SO₄)₂·12H₂O.
M′ (ఏకసంయోజనీయం): Na⁺, K⁺, Rb⁺, Cs⁺, NH₄⁺. Li⁺ పటికలను ఏర్పరచదు; అది మరీ చిన్నది.
M‴ (త్రిసంయోజనీయం): Al³⁺, Cr³⁺, Fe³⁺, మరికొన్ని.
స్ఫటికంలో ప్రతి లోహ అయాన్ చుట్టూ ఆరు నీటి అణువులు ఉంటాయి: [M′(H₂O)₆]⁺, [M‴(H₂O)₆]³⁺.
అన్ని పటికలకు ఒకే స్ఫటిక ఆకారం ఉంటుంది (అవి సమాకారాలు, isomorphous); అష్టఫలక స్ఫటికాలను ఇస్తాయి.
| పటిక | ఫార్ములా (ఒకే యూనిట్) | రంగు |
|---|---|---|
| పొటాష్ పటిక | KAl(SO₄)₂·12H₂O | రంగులేనిది |
| అమ్మోనియం పటిక | NH₄Al(SO₄)₂·12H₂O | రంగులేనిది |
| క్రోమ్ పటిక | KCr(SO₄)₂·12H₂O | గాఢ ఊదా |
| ఫెరిక్ పటిక | NH₄Fe(SO₄)₂·12H₂O | లేత ఊదా |
పొటాష్ పటిక ఉపయోగాలు: బురద నీటిని శుద్ధి చేయడం (Al³⁺ అయాన్ ఋణావేశం ఉన్న మట్టి కణాలను తటస్థీకరించి స్కందనం చేస్తుంది), షేవింగ్ తర్వాత రక్తస్రావం ఆపడానికి (styptic), అద్దకంలో రంగు బంధకంగా (mordant). మన దేశంలో కుర్రిదులు ఇప్పటికీ చిన్న గాయాలపై రుద్దే పటిక (ఫిటకరి) ముక్క ఇదే — పొటాష్ పటిక.
2.6 దిగుబడి లెక్కలు
(సైద్ధాంతిక దిగుబడి = పరిమిత కారకం (limiting reactant) మోల్లు × ఉత్పన్నం మోలార్ ద్రవ్యరాశి; % దిగుబడి = నిజమైన ద్రవ్యరాశి / సైద్ధాంతిక ద్రవ్యరాశి × 100.)
ఈ అధ్యాయంలో వాడిన సుమారు మోలార్ ద్రవ్యరాశులు: FeSO₄·7H₂O 278, (NH₄)₂SO₄ 132, మోర్ లవణం 392, K₂SO₄ 174, Al₂(SO₄)₃·18H₂O 666, పొటాష్ పటిక (24H₂O రూపం) 948 g mol⁻¹.
2.7 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: మోర్ లవణ ద్రావణంలో మీరు గుర్తించే అయాన్లను పేర్కొనండి. ఒక ఫార్ములా యూనిట్ ఎన్ని అయాన్లను ఇస్తుంది?
సాధన: FeSO₄·(NH₄)₂SO₄ → Fe²⁺ + 2NH₄⁺ + 2SO₄²⁻. అంటే ఒక ఫార్ములా యూనిట్కు 5 అయాన్లు. ఇది ద్విలవణం కాబట్టి మూడు అయాన్లూ వాటి సాధారణ పరీక్షలను ఇస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: 7.0 g FeSO₄·7H₂O కు ఎంత అమ్మోనియం సల్ఫేట్ కావాలి?
సాధన: FeSO₄·7H₂O మోల్లు = 7.0/278 = 0.0252 mol. సమాన మోల్ల (NH₄)₂SO₄ కావాలి: 0.0252 × 132 = 3.3 g.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: ఉదాహరణ 2.2 లోని మిశ్రమం నుంచి ఒక విద్యార్థికి 8.4 g మోర్ లవణం వచ్చింది. శాతానురూప దిగుబడిని కనుగొనండి.
సాధన: సైద్ధాంతిక ద్రవ్యరాశి = 0.02518 × 392 = 9.87 g. శాతానురూప దిగుబడి = 8.4/9.87 × 100 = 85.1%.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: ఒక విద్యార్థి ఆమ్లం లేకుండా ఫెరస్ సల్ఫేట్ ద్రావణాన్ని 20 నిమిషాలు మరిగించాడు. ద్రావణం పసుపు-గోధుమ రంగుకు మారి, మసకగా అయింది. రెండు మార్పులను వివరించండి.
సాధన: పసుపు-గోధుమ రంగు: ఎక్కువసేపు వేడిచేసినప్పుడు గాలి Fe²⁺ ను Fe³⁺ గా ఆక్సీకరిస్తుంది. మసక: ఆమ్లం లేకపోవడంతో Fe²⁺, Fe³⁺ లు జలవిశ్లేషణ చెంది కరగని క్షార లవణాలు, హైడ్రాక్సైడ్లుగా మారతాయి. సజల H₂SO₄, నెమ్మదిగా వేడిచేయడం రెండింటినీ నివారిస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: పొటాష్ పటిక (M = 948 g mol⁻¹) లో స్ఫటికజలం (Water of crystallisation) శాతం, అల్యూమినియం శాతం కనుగొనండి.
సాధన: నీరు: 24 × 18 = 432 g. 432/948 × 100 = 45.6%. అల్యూమినియం: 2 × 27 = 54 g. 54/948 × 100 = 5.70%.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: 5.0 g K₂SO₄ తో ఎంత Al₂(SO₄)₃·18H₂O కలపాలి? పటిక సైద్ధాంతిక దిగుబడి ఎంత?
సాధన: K₂SO₄ మోల్లు = 5.0/174 = 0.0287 mol. అల్యూమినియం సల్ఫేట్ ద్రవ్యరాశి = 0.0287 × 666 = 19.1 g. సైద్ధాంతిక పటిక = 0.0287 × 948 = 27.2 g.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7 (NEET-కఠినం): 4.74 g KAl(SO₄)₂·12H₂O ను నీటిలో కరిగించి అధిక BaCl₂ కలిపారు. ఎంత BaSO₄ (M = 233) అవక్షేపిస్తుంది? పటిక ఎన్ని మోల్ల అయాన్లను విడుదల చేసింది?
సాధన: పటిక మోల్లు = 4.74/474 = 0.0100 mol. ప్రతి యూనిట్లో 2 SO₄²⁻ ఉన్నాయి, కాబట్టి 0.0200 mol BaSO₄ ఏర్పడుతుంది: 0.0200 × 233 = 4.66 g. ప్రతి యూనిట్ K⁺ + Al³⁺ + 2SO₄²⁻ = 4 అయాన్లను ఇస్తుంది, కాబట్టి 0.0400 mol అయాన్లు.
త్వరిత పునశ్చరణ
మోర్ లవణం: FeSO₄·(NH₄)₂SO₄·6H₂O, లేత ఆకుపచ్చ, మోనోక్లినిక్, M = 392.
పొటాష్ పటిక: K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O, రంగులేనిది, అష్టఫలక, M = 948.
రెండూ సమాన మోల్ల సాధారణ లవణాల నుంచి తయారైన ద్విలవణాలు.
సజల H₂SO₄ Fe²⁺, Al³⁺ ల జలవిశ్లేషణను ఆపుతుంది.
Fe²⁺ ద్రావణాలను ఎక్కువసేపు వేడిచేయకూడదు (Fe³⁺ గా ఆక్సీకరణం).
స్ఫటికీకరణ బిందువు: గాజు కడ్డీ పరీక్ష. నెమ్మదిగా చల్లారితే పెద్ద స్ఫటికాలు.
పటికలు: M′M‴(SO₄)₂·12H₂O; Li⁺ M′ గా ఉండలేదు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
మోర్ లవణానికి 7H₂O అని రాయడం. FeSO₄·7H₂O అనేది గ్రీన్ విట్రియాల్ (అన్నభేది); మోర్ లవణంలో 6H₂O ఉంటుంది.
మోర్ లవణాన్ని సంక్లిష్టం అనడం. అది ద్విలవణం; నీటిలో స్వేచ్ఛా Fe²⁺ ను ఇస్తుంది.
ఆమ్లం దేనినైనా ఆక్సీకరిస్తుందని లేదా క్షయకరిస్తుందని అనుకోవడం. అది కేవలం జలవిశ్లేషణను అణచివేస్తుంది.
దిగుబడి లెక్కల్లో 12H₂O, 24H₂O ఫార్ములాలను కలపడం. వాడిన ఫార్ములాకు ఏ మోలార్ ద్రవ్యరాశి (474 లేదా 948) సరిపోతుందో చూడండి.
పటిక క్రిములను చంపుతుందని నమ్మడం. అది బురదను స్కందనం మాత్రమే చేస్తుంది; క్రిమిసంహారణకు క్లోరిన్ లేదా మరిగించడం అవసరం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. మోర్ లవణం ఫార్ములా (a) FeSO₄·7H₂O (b) Fe₂(SO₄)₃·(NH₄)₂SO₄·24H₂O (c) FeSO₄·(NH₄)₂SO₄·6H₂O (d) (NH₄)₂Fe(SO₄)₂·12H₂O
2. పొటాష్ పటిక ఫార్ములా (a) K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O (b) KAl(SO₄)₂·6H₂O (c) K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·18H₂O (d) Al₂(SO₄)₃·18H₂O
3. మోర్ లవణం దేనికి ఉదాహరణ? (a) సంక్లిష్ట లవణం (b) సాధారణ లవణం (c) ఆమ్ల లవణం (d) ద్విలవణం
4. మోర్ లవణ స్ఫటికాల రంగు (a) రంగులేనిది (b) లేత ఆకుపచ్చ (c) నీలి (d) పసుపు
5. మోర్ లవణం తయారుచేసేటప్పుడు కొన్ని mL సజల H₂SO₄ కలపేది (a) FeSO₄ జలవిశ్లేషణను నివారించడానికి (b) Fe²⁺ ను ఆక్సీకరించడానికి (c) pH పెంచడానికి (d) సూచికగా పనిచేయడానికి
6. పొటాష్ పటిక స్ఫటికాలు (a) మోనోక్లినిక్ సూదులు (b) ఘనాకారం (c) అష్టఫలక (d) షడ్భుజాకార పలకలు
7. K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·xH₂O లో x విలువ (a) 12 (b) 24 (c) 18 (d) 6
8. మోర్ లవణ ద్రావణాన్ని ఎక్కువసేపు మరిగించరు, ఎందుకంటే (a) స్ఫటికాలు మళ్ళీ కరిగిపోతాయి (b) NH₃ మాత్రమే పోతుంది (c) ద్రావణం గడ్డకడుతుంది (d) Fe²⁺, Fe³⁺ గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది
9. స్ఫటికీకరణ బిందువును ఎలా కనుగొంటారు? (a) సూచిక కలిపి (b) pH కొలిచి (c) గాజు కడ్డీ ముంచి దానిపై సన్నని పొర కోసం చూసి (d) ఆల్కహాల్ కలిపి
10. పొటాష్ పటిక బురద నీటిని తేటపరుస్తుంది, ఎందుకంటే (a) Al³⁺ ఋణావేశ మట్టి కణాలను స్కందనం చేస్తుంది (b) అది క్రిములను ఆక్సీకరిస్తుంది (c) అది నీటిని మెత్తబరుస్తుంది (d) అది K⁺ ను కలుపుతుంది
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. పటికలో ఏకసంయోజనీయ అయాన్గా ఉండలేనిది ఏది? (a) Na⁺ (b) K⁺ (c) NH₄⁺ (d) Li⁺
12. మోర్ లవణ జల ద్రావణం వీటి పరీక్షలను ఇస్తుంది (a) Fe²⁺ మాత్రమే (b) Fe²⁺, NH₄⁺, SO₄²⁻ (c) సంక్లిష్ట అయాన్ [Fe(SO₄)₂]²⁻ (d) Fe³⁺ మాత్రమే
13. 13.9 g FeSO₄·7H₂O (M = 278) కు కావలసిన (NH₄)₂SO₄ (M = 132) ద్రవ్యరాశి (a) 6.6 g (b) 13.2 g (c) 3.3 g (d) 9.9 g
14. మోర్ లవణం (M = 392) లో స్ఫటికజల శాతం సుమారు (a) 18.4% (b) 45.6% (c) 27.6% (d) 31.8%
15. సంతృప్త ద్రావణాన్ని నెమ్మదిగా చల్లార్చితే వచ్చేవి (a) చిన్న స్ఫటికాలు (b) అస్ఫటిక పొడి (c) స్ఫటికాలు రావు (d) పెద్ద, చక్కగా ఏర్పడిన స్ఫటికాలు
16. ప్రాథమిక ప్రమాణంగా FeSO₄·7H₂O కన్నా మోర్ లవణాన్నే ఇష్టపడతారు, ఎందుకంటే అది (a) ఎక్కువ కరుగుతుంది (b) గాలివల్ల సులభంగా ఆక్సీకరణం చెందదు, ఉత్పుష్పీభవనం చెందదు (c) దానిలో Fe³⁺ ఉంటుంది (d) చవకైనది
17. K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O యొక్క ఒక ఫార్ములా యూనిట్ నీటిలో ఇచ్చే అయాన్ల సంఖ్య (a) 4 (b) 6 (c) 8 (d) 10
18. ఫెరిక్ పటిక (అమ్మోనియం ఐరన్(III) సల్ఫేట్) ఫార్ములా (a) NH₄Fe(SO₄)₂·12H₂O (b) (NH₄)₂Fe(SO₄)₂·6H₂O (c) NH₄Fe(SO₄)₂·6H₂O (d) Fe₂(SO₄)₃·9H₂O
19. ఆమ్లం లేకుండా తయారుచేసిన పొటాష్ పటిక ద్రావణం పాలలా తెల్లగా మారుతుంది. కారణం (a) K₂SO₄ అవక్షేపణం (b) అల్యూమినియం ఆక్సీకరణం (c) నీరు కోల్పోవడం (d) Al³⁺ జలవిశ్లేషణ చెంది Al(OH)₃ గా మారడం
20. మోర్ లవణంలో ఇనుము ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +3 (b) +2 (c) +6 (d) 0
21. 8.7 g K₂SO₄ (M = 174) నుంచి పొటాష్ పటిక (M = 948) సైద్ధాంతిక దిగుబడి (a) 23.7 g (b) 94.8 g (c) 47.4 g (d) 33.3 g
22. 0.030 mol FeSO₄·7H₂O నుంచి 9.8 g మోర్ లవణం (M = 392) వచ్చింది. శాతానురూప దిగుబడి (a) 83.3% (b) 75.0% (c) 90.0% (d) 70.4%
స్థాయి 3: సవాలు
23. 94.8 g K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O (M = 948, Al = 27) లో అల్యూమినియం ద్రవ్యరాశి (a) 2.7 g (b) 5.4 g (c) 10.8 g (d) 1.35 g
24. మోర్ లవణంలో ఇనుము ద్రవ్యరాశి శాతం (Fe = 56, M = 392) (a) 20.1% (b) 28.6% (c) 7.1% (d) 14.3%
25. ఒక విద్యార్థి పసుపు-గోధుమ రంగులో ఉన్న పాత ఫెరస్ సల్ఫేట్ నమూనాతో మొదలుపెట్టాడు. ఎక్కువగా వచ్చే ఫలితం (a) Fe³⁺ తో కలుషితమైన, పసుపు ఛాయ ఉన్న స్ఫటికాలు (b) ఎక్కువ దిగుబడి (c) రంగులేని స్ఫటికాలు (d) BaSO₄ తెల్లని అవక్షేపం
26. 0.10 mol మోర్ లవణాన్ని నీటిలో కరిగించారు. జలవిశ్లేషణను వదిలేస్తే ద్రావణంలో మొత్తం అయాన్ల మోల్లు (a) 0.30 (b) 0.40 (c) 0.50 (d) 0.20
27. తప్పు వాక్యం ఏది? (a) పటికలు సమాకారాలు (b) పటిక స్ఫటికాల్లో Al³⁺, [Al(H₂O)₆]³⁺ గా ఉంటుంది (c) క్రోమ్ పటికలో Cr³⁺ ఉంటుంది (d) నీటిలో మోర్ లవణంలో సంక్లిష్ట అయాన్ [Fe(SO₄)₂]²⁻ ఉంటుంది
28. 2.78 g FeSO₄·7H₂O (M = 278) కు సరైన (NH₄)₂SO₄ (M = 132) ద్రవ్యరాశి (a) 2.64 g (b) 1.32 g (c) 0.66 g (d) 3.92 g
29. ప్రతిపాదన (A): పొటాష్ పటిక తయారీలో కొద్దిగా సజల H₂SO₄ కలుపుతారు.
కారణం (R): H₂SO₄ Al³⁺ ను ఆక్సీకరించి మసకను నివారిస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: మోర్ లవణం, పొటాష్ పటిక రెండూ ద్విలవణాలు.
వాక్యం II: ద్విలవణం ద్రావణంలో తన అన్ని అంతర్భాగ అయాన్ల పరీక్షలను ఇస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | ఫెరస్ అమ్మోనియం సల్ఫేట్ హెక్సాహైడ్రేట్ |
| 2 | a | ప్రతి K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃ కు 24 నీటి అణువులు |
| 3 | d | రెండు సాధారణ లవణాలు కలిసి స్ఫటికీకరణం |
| 4 | b | జలయుత Fe²⁺ లేత ఆకుపచ్చ |
| 5 | a | H⁺, Fe²⁺ జలవిశ్లేషణను అణచివేస్తుంది |
| 6 | c | అన్ని పటికలు అష్టఫలకాలుగా ఏర్పడతాయి |
| 7 | b | రెట్టింపు ఫార్ములాలో 24H₂O |
| 8 | d | ఎక్కువసేపు వేడిచేస్తే గాలి Fe²⁺ ను ఆక్సీకరిస్తుంది |
| 9 | c | చల్లారిన గాజు కడ్డీపై పొర సంతృప్తతను సూచిస్తుంది |
| 10 | a | ఎక్కువ ఆవేశం ఉన్న Al³⁺ సాల్ను స్కందనం చేస్తుంది |
| 11 | d | Li⁺ మరీ చిన్నది |
| 12 | b | ద్విలవణం పూర్తిగా అయనీకరణం చెందుతుంది |
| 13 | a | 0.050 mol × 132 = 6.6 g |
| 14 | c | 108/392 × 100 = 27.6% |
| 15 | d | కొన్ని కేంద్రకాలు నెమ్మదిగా పెరిగి పెద్ద స్ఫటికాలుగా మారతాయి |
| 16 | b | గాలిలో స్థిరమైన సంఘటనం |
| 17 | c | 2K⁺ + 2Al³⁺ + 4SO₄²⁻ |
| 18 | a | NH₄⁺, 12H₂O తో Fe³⁺ పటిక |
| 19 | d | Al³⁺ + 3H₂O ⇌ Al(OH)₃ + 3H⁺ |
| 20 | b | ఫెరస్ అంటే Fe(II) |
| 21 | c | 0.050 mol × 948 = 47.4 g |
| 22 | a | 9.8/(0.030 × 392) = 83.3% |
| 23 | b | 0.10 mol × 2 × 27 = 5.4 g |
| 24 | d | 56/392 × 100 = 14.3% |
| 25 | a | Fe³⁺ మలినం స్ఫటికాలకు రంగు ఇస్తుంది |
| 26 | c | యూనిట్కు 5 అయాన్లు × 0.10 mol |
| 27 | d | ద్విలవణం స్వేచ్ఛా Fe²⁺ ని ఇస్తుంది, సంక్లిష్టం లేదు |
| 28 | b | 0.010 mol × 132 = 1.32 g |
| 29 | c | ఆమ్లం జలవిశ్లేషణను అణచుతుంది; Al³⁺ ను ఆక్సీకరించదు |
| 30 | a | II అనేది I లోని లవణాల నిర్వచన లక్షణం |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ద్విలవణం స్ఫటికంలో మాత్రమే ఉంటుంది. నీటిలో అది పూర్తిగా సాధారణ అయాన్లుగా విడిపోతుంది; K₄[Fe(CN)₆] వంటి సంక్లిష్టం అలా కాదు.
మోర్ లవణం: FeSO₄·(NH₄)₂SO₄·6H₂O, లేత ఆకుపచ్చ, మోనోక్లినిక్, M = 392 g mol⁻¹, ఇనుము +2 స్థితిలో.
సమాన మోల్ల FeSO₄·7H₂O (278), (NH₄)₂SO₄ (132) లను కొద్దిగా సజల H₂SO₄ ఉన్న అతి తక్కువ గోరువెచ్చని నీటిలో కరిగించి తయారుచేస్తారు.
సజల H₂SO₄ Fe²⁺ (పటికకు Al³⁺) జలవిశ్లేషణను ఆపుతుంది; అది లేకపోతే ద్రవం మసకగా మారుతుంది.
Fe²⁺ ద్రావణాలను ఎక్కువసేపు మరిగించకండి: గాలి Fe²⁺ ను Fe³⁺ గా ఆక్సీకరిస్తుంది, ద్రవం పసుపుగా మారుతుంది.
పొటాష్ పటిక: K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O (M = 948), లేదా KAl(SO₄)₂·12H₂O (M = 474); రంగులేని అష్టఫలక స్ఫటికాలు.
సమాన మోల్ల K₂SO₄ (174), Al₂(SO₄)₃·18H₂O (666) లకు కొద్దిగా సజల H₂SO₄ కలిపి తయారుచేస్తారు.
స్ఫటికీకరణ బిందువు: వేడి ద్రవంలో ముంచి ఊదిన గాజు కడ్డీపై స్ఫటికాల సన్నని పొర కనిపిస్తుంది.
కదపకుండా నెమ్మదిగా చల్లారితే పెద్ద, చక్కని ఆకారం ఉన్న స్ఫటికాలు; వేగంగా చల్లారితే చాలా చిన్నవి.
స్ఫటికాలను వడపోత కాగితాల మధ్య నొక్కి ఆరబెట్టాలి, ఎక్కువగా వేడిచేసి కాదు (స్ఫటికజలం పోతుంది).
పటికలు: M′M‴(SO₄)₂·12H₂O; M′ = Na⁺, K⁺, Rb⁺, Cs⁺, NH₄⁺; M‴ = Al³⁺, Cr³⁺, Fe³⁺. Li⁺ మరీ చిన్నది. అన్ని పటికలు సమాకారాలు.
నీటి శాతం: మోర్ లవణం 108/392 = 27.6%; పొటాష్ పటిక 432/948 = 45.6%.
% దిగుబడి = (నిజమైన ద్రవ్యరాశి ÷ సైద్ధాంతిక ద్రవ్యరాశి) × 100.
ఉపయోగాలు: KMnO₄ కు ప్రాథమిక ప్రమాణంగా మోర్ లవణం; నీటి శుద్ధి (స్కందనం), రక్తస్రావ నిరోధకం, అద్దకంలో రంగు బంధకంగా పటిక.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| లక్షణం | మోర్ లవణం | పొటాష్ పటిక |
|---|---|---|
| ఫార్ములా | FeSO₄·(NH₄)₂SO₄·6H₂O | K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O |
| మోలార్ ద్రవ్యరాశి (g mol⁻¹) | 392 | 948 (KAl(SO₄)₂·12H₂O కు 474) |
| ప్రారంభ లవణాలు (1:1 mol) | FeSO₄·7H₂O (278) + (NH₄)₂SO₄ (132) | K₂SO₄ (174) + Al₂(SO₄)₃·18H₂O (666) |
| రంగు, ఆకారం | లేత ఆకుపచ్చ, మోనోక్లినిక్ | రంగులేనిది, అష్టఫలక |
| లోహం ఆక్సీకరణ స్థితి | Fe +2 | Al +3 |
| స్ఫటికజలం | 6 (27.6%) | 24 (45.6%) |
| నీటిలో అయాన్లు | Fe²⁺, NH₄⁺, SO₄²⁻ | K⁺, Al³⁺, SO₄²⁻ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"ఆకుపచ్చకు ఆరు, తెల్లదానికి ఇరవై నాలుగు" (Green Six, Clear Twenty-four): ఆకుపచ్చ మోర్ లవణంలో 6 H₂O; రంగులేని పొటాష్ పటికలో 24 H₂O.
"392, 948 — ఈ రెండూ గుర్తుంటే చాలు": అధ్యాయం 2 లోని దాదాపు అన్ని లెక్కలు ఈ రెండు మోలార్ ద్రవ్యరాశులతోనే అవుతాయి.
"SASH": Sulphuric Acid Stops Hydrolysis — సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం జలవిశ్లేషణను ఆపుతుంది.
"No Kids Run Crying Near Lithium": N(a)⁺, K⁺, R(b)⁺, C(s)⁺, N(H₄)⁺ పటికలను ఇస్తాయి; Lithium (Li⁺) ఇవ్వదు.
భావనల అనుసంధానం
మోల్ నిష్పత్తి, % దిగుబడి లెక్కలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 1: రసాయన శాస్త్రంలో కొన్ని ప్రాథమిక భావనల నుంచి వస్తాయి.
ద్విలవణం vs సంక్లిష్టం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలలో; Fe²⁺/Fe³⁺ రసాయనశాస్త్రం పుస్తకం 11: d- మరియు f-బ్లాక్ మూలకాలలో ఉంది.
లోహ అయాన్ల జలవిశ్లేషణ, ఆమ్లంతో దానిని అణచడం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతాస్థితితో ముడిపడి ఉంటాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (పదార్థం) ను జాబితా II (ధర్మం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. మోర్ లవణం
B. పొటాష్ పటిక
C. FeSO₄·7H₂O
D. (NH₄)₂SO₄
జాబితా II:
(i) మోలార్ ద్రవ్యరాశి 132 g mol⁻¹
(ii) రంగులేని అష్టఫలక స్ఫటికాలు
(iii) ప్రాథమిక ప్రమాణంగా వాడే లేత ఆకుపచ్చ స్ఫటికాలు
(iv) గ్రీన్ విట్రియాల్, గాలిలో నెమ్మదిగా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
32. జాబితా I (తయారీలో దశ) ను జాబితా II (కారణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. కొద్దిగా సజల H₂SO₄ కలపడం
B. మోర్ లవణ ద్రావణాన్ని ఎక్కువసేపు మరిగించకపోవడం
C. కదపకుండా నెమ్మదిగా చల్లార్చడం
D. గాజు కడ్డీ పరీక్ష
జాబితా II:
(i) పెద్ద, చక్కని స్ఫటికాల కోసం
(ii) స్ఫటికీకరణ బిందువును కనుగొనడానికి
(iii) లోహ అయాన్ల జలవిశ్లేషణను అణచడానికి
(iv) Fe²⁺, Fe³⁺ గా ఆక్సీకరణం కాకుండా ఆపడానికి
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. జాబితా I ను జాబితా II (సంఖ్యలు) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. మోర్ లవణం ఒక ఫార్ములా యూనిట్లో నీటి అణువులు
B. K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·xH₂O లో నీటి అణువులు
C. మోర్ లవణం ఒక ఫార్ములా యూనిట్లో సల్ఫేట్ అయాన్లు
D. K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O ఒక ఫార్ములా యూనిట్ నీటిలో ఇచ్చే మొత్తం అయాన్లు (నీటిని లెక్కించకుండా)
జాబితా II:
(i) 24
(ii) 6
(iii) 8
(iv) 2
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
34. జాబితా I (పటిక) ను జాబితా II (ఫార్ములా) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. పొటాష్ పటిక
B. అమ్మోనియం పటిక
C. క్రోమ్ పటిక
D. ఫెరిక్ అమ్మోనియం పటిక
జాబితా II:
(i) NH₄Fe(SO₄)₂·12H₂O
(ii) KCr(SO₄)₂·12H₂O
(iii) KAl(SO₄)₂·12H₂O
(iv) NH₄Al(SO₄)₂·12H₂O
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. మోర్ లవణం, పొటాష్ పటిక రెండూ ద్విలవణాలు.
B. మోర్ లవణ జల ద్రావణం Fe²⁺, NH₄⁺, SO₄²⁻ పరీక్షలను ఇస్తుంది.
C. పొటాష్ పటిక స్ఫటికాలు లేత ఆకుపచ్చగా ఉంటాయి.
D. మోర్ లవణంలో ఇనుము +3 స్థితిలో ఉంటుంది.
E. Al³⁺ జలవిశ్లేషణ చెందడం వల్ల పటిక ద్రావణం ఆమ్లయుతంగా ఉంటుంది.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. FeSO₄·7H₂O, (NH₄)₂SO₄ లను 1:1 మోల్ నిష్పత్తిలో తీసుకుంటారు.
B. K₂SO₄, Al₂(SO₄)₃·18H₂O లను 1:2 మోల్ నిష్పత్తిలో తీసుకుంటారు.
C. జలవిశ్లేషణను నివారించడానికి గాఢ HNO₃ కలుపుతారు.
D. స్ఫటికాలను ఎక్కువగా వేడిచేసి కాకుండా వడపోత కాగితాల మధ్య ఆరబెడతారు.
(a) A, D మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. పటికల గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వాటి సాధారణ ఫార్ములా M′M‴(SO₄)₂·12H₂O.
B. Li⁺ సులభంగా పటికను ఏర్పరుస్తుంది.
C. Al³⁺ స్థానంలో Fe³⁺, Cr³⁺ ఉండవచ్చు.
D. వేర్వేరు లోహాల పటికలకు వేర్వేరు స్ఫటిక ఆకారాలు ఉంటాయి.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ద్విలవణం నీటిలో తన ఉనికిని కోల్పోతుంది.
B. K₄[Fe(CN)₆] నీటిలో Fe²⁺ సాధారణ పరీక్షలను ఇస్తుంది.
C. మోర్ లవణం నీటిలో Fe²⁺ సాధారణ పరీక్షలను ఇస్తుంది.
D. పొటాష్ పటిక నీటిలో Al³⁺ సాధారణ పరీక్షలను ఇస్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
39. మోర్ లవణం కోసం నలుగురు విద్యార్థులు ప్రారంభ లవణాలను కింది విధంగా తూచారు.
| విద్యార్థి | FeSO₄·7H₂O (g) | (NH₄)₂SO₄ (g) |
|---|---|---|
| P | 2.78 | 1.32 |
| Q | 2.78 | 2.64 |
| R | 5.56 | 1.32 |
| S | 1.39 | 2.64 |
ఏ విద్యార్థి ఖచ్చితమైన 1:1 మోల్ నిష్పత్తిని వాడాడు, ఆ విద్యార్థికి మోర్ లవణం సైద్ధాంతిక దిగుబడి ఎంత? (a) P; 3.92 g (b) Q; 7.84 g (c) R; 5.56 g (d) S; 3.92 g
40. ఒక ద్రావణీయత వక్రం ప్రకారం నీటిలో పొటాష్ పటిక ద్రావణీయత ఉష్ణోగ్రతతో వేగంగా పెరుగుతుంది: 10 °C వద్ద కన్నా 80 °C వద్ద అనేక రెట్లు ఎక్కువ. ఈ విషయాన్ని సరిగ్గా వాడే వాక్యం ఏది? (a) ద్రావణాన్ని పూర్తిగా ఆవిరియేదాకా వేడిచేస్తేనే పటిక ఉత్తమంగా వస్తుంది (b) పెద్ద స్ఫటికాల కోసం వేడి ద్రావణాన్ని మంచులో ముంచాలి (c) వేడిగా, దాదాపు సంతృప్తంగా ఉన్న ద్రావణం చల్లారినప్పుడు స్ఫటికాలను వదులుతుంది; నెమ్మదిగా చల్లారితే పెద్ద స్ఫటికాలు వస్తాయి (d) ఉష్ణోగ్రత ప్రభావం లేదు, కాబట్టి ఆవిరిపైనే స్ఫటికాలు వస్తాయి
41. ప్రతి లవణం 0.0100 mol తో మొదలుపెట్టి ఒక విద్యార్థి 2.94 g మోర్ లవణం పొందాడు. శాతానురూప దిగుబడి: (a) 60% (b) 75% (c) 80% (d) 92%
42–43 ప్రశ్నలకు పేరా: ఒక విద్యార్థిని పొటాష్ పటిక కోసం 3.48 g K₂SO₄ తో మొదలుపెట్టింది. సరైన నిష్పత్తిలో Al₂(SO₄)₃·18H₂O, కొన్ని mL సజల H₂SO₄ కలిపి నెమ్మదిగా స్ఫటికీకరించాలని ఆమె ప్లాన్.
42. ఆమె తీసుకోవలసిన Al₂(SO₄)₃·18H₂O ద్రవ్యరాశి: (a) 6.66 g (b) 3.48 g (c) 26.64 g (d) 13.32 g
43. ఆమె పొందగల K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O గరిష్ట ద్రవ్యరాశి: (a) 9.48 g (b) 37.92 g (c) 18.96 g (d) 16.80 g
44. ఆమ్లం లేకుండా చాలాసేపు మరిగించిన మోర్ లవణ ద్రావణం పసుపుగా, కొద్దిగా మసకగా మారుతుంది. ఉత్తమ వివరణ: (a) NH₄⁺, NO₂ గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది (b) గాలి Fe²⁺ ను Fe³⁺ గా ఆక్సీకరిస్తుంది; అది జలవిశ్లేషణ చెంది పసుపు-గోధుమ క్షార లవణాలను ఇస్తుంది (c) ద్రావణం స్ఫటికజలాన్ని కోల్పోతుంది (d) SO₄²⁻ సల్ఫర్గా క్షయకరణం చెందుతుంది
45. 9.48 g K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O లో స్ఫటికజలం ద్రవ్యరాశి: (a) 2.16 g (b) 4.74 g (c) 5.16 g (d) 4.32 g
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | మోర్ ఆకుపచ్చ ప్రమాణం, పటిక రంగులేని అష్టఫలకం, గ్రీన్ విట్రియాల్ ఆక్సీకరణం, (NH₄)₂SO₄ = 132 |
| 32 | d | ఆమ్లం జలవిశ్లేషణ ఆపుతుంది, తక్కువ వేడి ఆక్సీకరణం ఆపుతుంది, నెమ్మది చల్లదనం పెద్ద స్ఫటికాలు, కడ్డీ పరీక్ష |
| 33 | a | 6, 24, 2 మరియు 2K⁺ + 2Al³⁺ + 4SO₄²⁻ = 8 |
| 34 | c | K–Al, NH₄–Al, K–Cr, NH₄–Fe |
| 35 | c | A, B, E సరైనవి; పటిక రంగులేనిది; Fe +2 |
| 36 | a | రెండు లవణాలూ 1:1; HNO₃ కాదు, సజల H₂SO₄ |
| 37 | b | A, C సరైనవి; Li⁺ మరీ చిన్నది; పటికలు సమాకారాలు |
| 38 | d | సంక్లిష్ట అయాన్ [Fe(CN)₆]⁴⁻ అలాగే ఉంటుంది, స్వేచ్ఛా Fe²⁺ ఉండదు |
| 39 | a | 2.78/278 = 1.32/132 = 0.0100 mol; 0.0100 × 392 = 3.92 g |
| 40 | c | చల్లారితే ద్రావణీయత తగ్గుతుంది; నెమ్మదిగా చల్లారితే కొన్ని కేంద్రకాలు పెద్దవిగా పెరుగుతాయి |
| 41 | b | 2.94/3.92 × 100 = 75% |
| 42 | d | 3.48/174 = 0.0200 mol; 0.0200 × 666 = 13.32 g |
| 43 | c | 0.0200 × 948 = 18.96 g |
| 44 | b | ఆమ్లం లేకుండా ఎక్కువసేపు వేడిచేస్తే Fe²⁺ ఆక్సీకరణం, జలవిశ్లేషణ చెందుతుంది |
| 45 | d | 9.48/948 = 0.0100 mol; 0.0100 × 24 × 18 = 4.32 g |