Chapter 3 of 12 · 28 min read

అధ్యాయం 1: ఆవర్తన మరియు డోలన చలనం (Periodic and Oscillatory Motion)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఒక చలనం ఎప్పుడు ఆవర్తనం అవుతుంది, ఆవర్తన చలనం ఎప్పుడు డోలన చలనం కూడా అవుతుంది.

  • ఆవర్తన కాలం, పౌనఃపున్యం, కోణీయ పౌనఃపున్యం; వీటిని ఒకదాని నుంచి మరొకదానికి ఎలా మార్చాలి.

  • స్థానభ్రంశాన్ని కాలం ప్రమేయంగా ఎలా రాయాలి.

  • ఆవర్తన ప్రమేయం అంటే ఏమిటి; sin, cos ల మొత్తాలకు, ఘాతాలకు ఆవర్తన కాలం ఎలా కనుక్కోవాలి.

  • a sin ωt + b cos ωt కొత్త కంపన పరిమితి, కొత్త దశతో ఒకే sine గా ఎలా మారుతుంది.

1.1 ఆవర్తన చలనం

సమాన కాల వ్యవధుల తర్వాత తనను తాను పునరావృతం చేసుకునే చలనాన్ని ఆవర్తన చలనం (Periodic motion) అంటారు. గోడ గడియారం ముళ్ళు, స్థిర వడితో తిరిగే సీలింగ్ ఫ్యాన్, సూర్యుని చుట్టూ తిరిగే భూమి — ఇవన్నీ ఆవర్తన చలనాలే.

ఇక్కడ ముఖ్యమైన పదం "సమాన". క్రికెట్ బౌలర్ రన్-అప్ ప్రతి ఓవర్‌లో పునరావృతమవుతుంది, కానీ కచ్చితంగా సమాన కాలాల తర్వాత కాదు. కాబట్టి భౌతిక శాస్త్రం అర్థంలో అది ఆవర్తన చలనం కాదు.

చలనం పునరావృతమయ్యే అతి తక్కువ కాలాన్ని ఆవర్తన కాలం (Time period) T అంటారు. చలనం T తర్వాత పునరావృతమైతే 2T, 3T, … తర్వాత కూడా పునరావృతమవుతుంది. మనం ఎప్పుడూ అతి చిన్న విలువనే చెబుతాం.

1.2 డోలన చలనం

ఒక స్థిర బిందువు చుట్టూ ముందుకూ వెనక్కూ జరిగే చలనాన్ని డోలనం (Oscillation) అంటారు. ఆ బిందువును మధ్యమ స్థానం (Mean position) లేదా సమతాస్థితి స్థానం (Equilibrium position) అంటారు. మధ్యమ స్థానం వద్ద వస్తువుపై ఫలిత బలం (Force) శూన్యం.

పార్కులో ఊయల, కంపించే సితార్ తీగ, స్ప్రింగ్‌పై ఎగిరే ద్రవ్యరాశి, ప్రెజర్ కుక్కర్ నాజిల్‌పై ఊగే బరువు — ఇవన్నీ డోలనం చేస్తాయి.

వస్తువు మధ్యమ స్థానం నుంచి దూరంగా జరిగినప్పుడు ఒక బలం దాన్ని వెనక్కి లాగుతుంది. దీన్ని పునఃస్థాపక బలం (Restoring force) అంటారు. పునఃస్థాపక బలం లేకపోతే డోలనమే ఉండదు.

ప్రతి ఆదర్శ (అవరుద్ధం కాని) డోలనం పునరావృతమవుతుంది కాబట్టి అది ఆవర్తనం. కానీ దీని విపర్యయం నిజం కాదు. భూమి ఆత్మభ్రమణం, ఫ్యాన్ రెక్క వృత్తాకారంలో తిరుగుతాయి; అవి పునరావృతమవుతాయి, కానీ మధ్యమ స్థానం చుట్టూ ముందుకూ వెనక్కూ కదలిక ఉండదు.

చలనంఆవర్తనమా?డోలనమా?ఉదాహరణ
ఏకరీతి వృత్తాకార చలనంఅవునుకాదుసీలింగ్ ఫ్యాన్ రెక్క కొన
ముందుకూ వెనక్కూ, x-t గ్రాఫ్ ఏ ఆకారమైనాఅవునుఅవునుఊయలపై పిల్లవాడు (పెద్ద ఊపులు)
సరళ హరాత్మక చలనంఅవునుఅవునుతేలికపాటి స్ప్రింగ్‌పై ద్రవ్యరాశి
అవరుద్ధ డోలనంకచ్చితంగా కాదుఅవునువదిలేసిన ఊయల, క్రమంగా ఆగిపోతుంది
యాదృచ్ఛిక చలనంకాదుకాదుగాలిలో ధూళి కణం

సరళ హరాత్మక చలనం (Simple harmonic motion, SHM) అన్నిటికంటే సరళమైన డోలనం. దాని స్థానభ్రంశం (Displacement) కాలం యొక్క ఒకే sine లేదా cosine. అధ్యాయం 2 దాని గురించే.

1.3 ఆవర్తన కాలం, పౌనఃపున్యం మరియు కోణీయ పౌనఃపున్యం

ఒక పూర్తి డోలనానికి లేదా ఒక పూర్తి చక్రానికి పట్టే కాలమే ఆవర్తన కాలం T. దీని SI ప్రమాణం సెకను.

ఒక సెకనులో జరిగే డోలనాల సంఖ్యను పౌనఃపున్యం (Frequency) ν (లేదా f) అంటారు. దీని SI ప్రమాణం హెర్ట్జ్ (Hz). ఒక హెర్ట్జ్ అంటే సెకనుకు ఒక డోలనం.

ν=1T\nu = \frac{1}{T}

దశ ఎంత వేగంగా మారుతుందో కోణీయ పౌనఃపున్యం (Angular frequency) ω చెబుతుంది. ఒక పూర్తి చక్రం అంటే 2π రేడియన్ల దశ, కాబట్టి

ω=2πT=2πν\omega = \frac{2\pi}{T} = 2\pi\nu

ω ప్రమాణం rad/s. ω, ν లను కలపకండి: 50 Hz AC మెయిన్స్ సరఫరాకు ω = 100π rad/s, 50 rad/s కాదు.

N డోలనాలకు t కాలం పడితే T = t/N, ν = N/t.

1.4 కాలం ప్రమేయంగా స్థానభ్రంశం

డోలనాలలో స్థానభ్రంశం x ను మధ్యమ స్థానం నుంచే కొలుస్తాం, వేరే ఏ బిందువు నుంచీ కాదు. ఒక వైపు స్థానభ్రంశం ధనాత్మకం, మరో వైపు ఋణాత్మకం.

x ను t ప్రమేయంగా, x = x(t) గా రాస్తే మొత్తం చలనం తెలుస్తుంది. కాలంతో దాని గ్రాఫ్ (Graph) ను x-t గ్రాఫ్ అంటారు.

"స్థానభ్రంశం" అనే పదాన్ని విస్తృతంగా వాడతాం. లోలకానికి అది కోణం θ కావచ్చు. ధ్వనికి అది అదనపు పీడనం కావచ్చు. AC వలయానికి అది వోల్టేజి కావచ్చు. ఈ అన్ని సందర్భాల్లోనూ గణితం ఒక్కటే.

1.5 ఆవర్తన ప్రమేయాలు

ఒక ప్రమేయం f(t) ఆవర్తన కాలం T తో ఆవర్తనం కావాలంటే

f(t+T)=f(t)for all tf(t + T) = f(t) \quad \text{for all } t

అయి ఉండాలి; దీన్ని సాధించే అతి చిన్న ధన సంఖ్యే T.

అతి సరళమైన ఆవర్తన ప్రమేయాలు sin, cos. ωt విలువ 2π పెరిగినప్పుడు sin ωt పునరావృతమవుతుంది, కాబట్టి దాని ఆవర్తన కాలం 2π/ω. లోపల ఉండే దశ స్థిరాంకం ఆవర్తన కాలాన్ని మార్చదు:

f(t)=Asin⁡(ωt+ϕ)  ⇒  T=2πωf(t) = A\sin(\omega t + \phi) \;\Rightarrow\; T = \frac{2\pi}{\omega}

NEET కు ఉపయోగపడే నియమాలు:

  1. sin(ωt) లేదా cos(ωt) ఆవర్తన కాలం 2π/ω.

  2. sin²ωt, cos²ωt, |sin ωt|, |cos ωt|, sin ωt cos ωt ల ఆవర్తన కాలం π/ω (2π/ω లో సగం).

  3. sin³ωt ఆవర్తన కాలం 2π/ω (బేసి ఘాతం పూర్తి ఆవర్తన కాలాన్ని ఉంచుతుంది).

  4. ఆవర్తన కాలాలు T₁, T₂ గల రెండు ఆవర్తన ప్రమేయాల మొత్తం: T₁/T₂ అకరణీయం కాకుండా కరణీయ సంఖ్య (rational) అయితే, మొత్తం ఆవర్తనం; దాని ఆవర్తన కాలం = T₁, T₂ ల క.సా.గు (LCM).

  5. T₁/T₂ అకరణీయం (irrational) అయితే (ఉదా: sin t + sin √2 t), మొత్తం ఆవర్తనం కాదు.

  6. e^(−ωt), ωt, log(ωt), t² లాంటి ప్రమేయాలు ఎప్పుడూ పునరావృతం కావు, కాబట్టి అవి ఆవర్తనం కావు.

sin²ωt ఆవర్తన కాలం π/ω ఎందుకు? ఈ సర్వసమీకరణం వాడండి:

sin⁡2ωt=1−cos⁡2ωt2\sin^2\omega t = \frac{1 - \cos 2\omega t}{2}

కుడి వైపు ఒక స్థిరాంకం + cos 2ωt; cos 2ωt ఆవర్తన కాలం 2π/(2ω) = π/ω. ఇది జరిగిన మధ్యమ విలువ 1/2 చుట్టూ, 2ω కోణీయ పౌనఃపున్యంతో జరిగే SHM అని కూడా గమనించండి.

1.6 ఒకే ω గల sine, cosine లను కలపడం

NEET లో తరచుగా వచ్చే రాశి x = a sin ωt + b cos ωt. దీన్ని ఒకే sine గా రాయాలి.

a = R cos φ, b = R sin φ అనుకోండి. అప్పుడు

x=Rcos⁡ϕ sin⁡ωt+Rsin⁡ϕ cos⁡ωt=Rsin⁡(ωt+ϕ)x = R\cos\phi\,\sin\omega t + R\sin\phi\,\cos\omega t = R\sin(\omega t + \phi)

ఈ రెండు నిర్వచనాలను వర్గం చేసి కలిపితే, భాగిస్తే

R=a2+b2,tan⁡ϕ=baR = \sqrt{a^2 + b^2}, \qquad \tan\phi = \frac{b}{a}

కాబట్టి a sin ωt + b cos ωt అనేది √(a² + b²) కంపన పరిమితి (Amplitude), అదే ω గల SHM. ఉదాహరణకు sin ωt + cos ωt = √2 sin(ωt + π/4).

ఒకే ω, దశ అంతరం δ గల రెండు sine లకు కూడా ఇదే భావన పనిచేస్తుంది: A sin ωt + B sin(ωt + δ) అనేది ఈ కంపన పరిమితి గల SHM:

R=A2+B2+2ABcos⁡δR = \sqrt{A^2 + B^2 + 2AB\cos\delta}

sin ωt + sin 2ωt లో లాగా ω విలువలు వేరుగా ఉంటే, ఫలితం ఆవర్తనమే కానీ SHM కాదు.

రాశిఆవర్తనమా?SHM ఆ?ఆవర్తన కాలం
A sin(ωt + φ)అవునుఅవును2π/ω
sin ωt + cos ωtఅవునుఅవును2π/ω
sin²ωtఅవునుఅవును, 1/2 చుట్టూπ/ω
sin ωt + sin 2ωtఅవునుకాదు2π/ω
sin³ωtఅవునుకాదు2π/ω
|sin ωt|అవునుకాదుπ/ω
e^(−ωt)కాదుకాదులేదు

సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: ఒక సీలింగ్ ఫ్యాన్ నిమిషానికి 1200 భ్రమణాలు చేస్తుంది. దాని పౌనఃపున్యం, ఆవర్తన కాలం, కోణీయ పౌనఃపున్యం కనుక్కోండి.

సాధన: పౌనఃపున్యం ν = 1200/60 = 20 Hz. ఆవర్తన కాలం T = 1/ν = 1/20 = 0.05 s. కోణీయ పౌనఃపున్యం ω = 2πν = 40π ≈ 125.7 rad/s.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: విశ్రాంతిలో ఉన్న గుండె నిమిషానికి 72 సార్లు కొట్టుకుంటుంది. ఒక స్పందన ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి.

సాధన: ν = 72/60 = 1.2 Hz. T = 1/1.2 ≈ 0.833 s.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: ఒక కణం స్థానభ్రంశం x = 5 cos(πt/3) cm, t సెకన్లలో. ఆవర్తన కాలం, t = 1 s వద్ద స్థానభ్రంశం కనుక్కోండి.

సాధన: ఇక్కడ ω = π/3 rad/s, కాబట్టి T = 2π/ω = 6 s. t = 1 s వద్ద x = 5 cos(π/3) = 5 × 0.5 = 2.5 cm.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: వీటిలో ఏవి ఆవర్తనం: (i) sin ωt + cos ωt, (ii) e^(−ωt), (iii) ωt, (iv) sin ωt + sin 2ωt?

సాధన: (i) 2π/ω ఆవర్తన కాలంతో ఆవర్తనం (ఇది SHM కూడా). (ii) తగ్గుతూనే ఉంటుంది, ఎప్పుడూ పునరావృతం కాదు: ఆవర్తనం కాదు. (iii) పెరుగుతూనే ఉంటుంది: ఆవర్తనం కాదు. (iv) ఆవర్తనం: sin ωt ఆవర్తన కాలం 2π/ω, sin 2ωt ది π/ω, కాబట్టి మొత్తం 2π/ω తర్వాత పునరావృతమవుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: sin²(4t) ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి.

సాధన: sin²(4t) = [1 − cos(8t)]/2. cosine పదం ఆవర్తన కాలం 2π/8 = π/4 s. కాబట్టి ఆవర్తన కాలం π/4 s.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: x = 3 sin ωt + 4 cos ωt ను ఒకే sine గా రాయండి. ఇది SHM యేనా?

సాధన: R = √(9 + 16) = 5. tan φ = 4/3, కాబట్టి φ ≈ 53°. అందువల్ల x = 5 sin(ωt + 53°). ఇది కంపన పరిమితి 5, కోణీయ పౌనఃపున్యం ω గల SHM.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: f(t) = sin(2t) + cos(3t) ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి.

సాధన: sin 2t ఆవర్తన కాలం π s. cos 3t ఆవర్తన కాలం 2π/3 s. నిష్పత్తి π : 2π/3 = 3 : 2 కరణీయ సంఖ్య. రెండింటికీ పూర్ణ గుణిజమైన అతి చిన్న కాలమే క.సా.గు: 2 × π = 3 × (2π/3) = 2π s. కాబట్టి T = 2π s. ప్రమేయం ఆవర్తనమే కానీ SHM కాదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.8 (NEET కఠినం): ఒక కణం x = a sin ωt + a sin(ωt + π/3) ప్రకారం చలిస్తుంది. ఫలిత చలనం కంపన పరిమితి కనుక్కోండి.

సాధన: రెండు పదాలకూ ఒకే ω ఉంది, కాబట్టి ఫలితం SHM. R = √(a² + a² + 2a² cos 60°) = √(3a²) = √3 a.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ఆవర్తనం: సమాన కాల వ్యవధుల తర్వాత పునరావృతం. డోలనం: మధ్యమ స్థానం చుట్టూ ముందుకూ వెనక్కూ.

  • ప్రతి అవరుద్ధం కాని డోలనం ఆవర్తనమే; ప్రతి ఆవర్తన చలనం డోలనం కాదు.

  • ν = 1/T, ω = 2π/T = 2πν. ప్రమాణాలు: s, Hz, rad/s.

  • A sin(ωt + φ) ఆవర్తన కాలం 2π/ω; దశ స్థిరాంకం దాన్ని మార్చదు.

  • sin², cos², |sin|, sin cos: ఆవర్తన కాలం సగమై π/ω అవుతుంది. sin³: 2π/ω గానే ఉంటుంది.

  • ఆవర్తన పదాల మొత్తం: ఆవర్తన కాలాల నిష్పత్తి కరణీయమైతే ఆవర్తన కాలం = క.సా.గు; అకరణీయమైతే ఆవర్తనం కాదు.

  • a sin ωt + b cos ωt = √(a² + b²) sin(ωt + φ), tan φ = b/a.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • ω = ν అని రాయడం. 50 Hz కు ω = 100π rad/s, 50 కాదు.

  • ఏకరీతి వృత్తాకార చలనాన్ని డోలనం అనడం. అది ఆవర్తనమే కానీ ఊగడానికి మధ్యమ స్థానం లేదు.

  • sin²ωt ఆవర్తన కాలం 2π/ω అనుకోవడం. వర్గం చేస్తే ఆవర్తన కాలం సగమవుతుంది.

  • కంపన పరిమితులను నేరుగా కలపడం: 3 sin ωt + 4 cos ωt కంపన పరిమితి 5, 7 కాదు.

  • మొత్తం ఆవర్తన కాలం కనుక్కునేటప్పుడు క.సా.గు బదులు గ.సా.భా (HCF) తీసుకోవడం.

  • sin ωt + sin 2ωt ను SHM అనడం. వేర్వేరు ω విలువలు ఆవర్తనమైన కానీ SHM కాని చలనాన్ని ఇస్తాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. పౌనఃపున్యం SI ప్రమాణం (a) సెకను (b) హెర్ట్జ్ (c) రేడియన్ (d) మీటర్ ప్రతి సెకను

2. గోడ గడియారం సెకన్ల ముల్లు ఆవర్తన కాలం (a) 1 s (b) 12 s (c) 3600 s (d) 60 s

3. ఒక AC సరఫరా పౌనఃపున్యం 50 Hz. దాని ఆవర్తన కాలం (a) 0.02 s (b) 0.2 s (c) 2 s (d) 50 s

4. ఏ చలనం ఆవర్తనమే కానీ డోలనం కాదు? (a) లఘు లోలకం (b) స్ప్రింగ్‌పై ద్రవ్యరాశి (c) తన అక్షం చుట్టూ తిరిగే భూమి (d) కంపించే సితార్ తీగ

5. ఒక వస్తువు ఆవర్తన కాలం 0.5 s. దాని కోణీయ పౌనఃపున్యం (a) π rad/s (b) 2π rad/s (c) 0.5π rad/s (d) 4π rad/s

6. ఏ ప్రమేయం ఆవర్తనం కాదు? (a) e^(−ωt) (b) cos²ωt (c) sin ωt + cos ωt (d) sin 3ωt

7. cos(4πt) ఆవర్తన కాలం (t సెకన్లలో) (a) 0.25 s (b) 0.5 s (c) 2 s (d) 4 s

8. ఒక సీలింగ్ ఫ్యాన్ 300 rpm తో తిరుగుతుంది. దాని పౌనఃపున్యం (a) 300 Hz (b) 50 Hz (c) 5 Hz (d) 0.2 Hz

9. వస్తువు ఏ బిందువు చుట్టూ డోలనం చేస్తుందో, ఆ బిందువు వద్ద ఫలిత బలం శూన్యమైతే ఆ బిందువు (a) అంత్య స్థానం (b) మధ్యమ స్థానం (c) కంపన పరిమితి (d) నిప్పంద స్థానం

10. x = 7 sin(3t) m కు మధ్యమ స్థానం నుంచి గరిష్ఠ స్థానభ్రంశం (a) 3 m (b) 21 m (c) 7 m (d) 7/3 m

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. sin ωt + cos ωt ఆవర్తన కాలం (a) π/ω (b) 2π/ω (c) π/(2ω) (d) 4π/ω

12. sin²ωt ఆవర్తన కాలం (a) π/ω (b) 2π/ω (c) π/(2ω) (d) 4π/ω

13. x = 6 sin ωt + 8 cos ωt కంపన పరిమితి (a) 14 (b) 2 (c) 7 (d) 10

14. f(t) = sin(πt/2) + cos(πt/3) ఆవర్తన కాలం (t సెకన్లలో) (a) 4 s (b) 6 s (c) 12 s (d) 24 s

15. వీటిలో ఏది SHM ను సూచిస్తుంది? (a) sin ωt + sin 2ωt (b) e^(−t) sin ωt (c) ωt + sin ωt (d) 1 − 2 sin²ωt

16. ఒక కణం x = 4 cos(πt/4) m ప్రకారం చలిస్తుంది. t = 4 s వద్ద దాని స్థానభ్రంశం (a) 4 m (b) 0 (c) −4 m (d) 2√2 m

17. x = 2 sin(10πt + π/3) పౌనఃపున్యం (a) 5 Hz (b) 10 Hz (c) 10π Hz (d) 0.2 Hz

18. ఒక వస్తువు 0.4 s ఆవర్తన కాలంతో డోలనం చేస్తుంది. 2 నిమిషాలలో డోలనాల సంఖ్య (a) 48 (b) 300 (c) 150 (d) 30

19. |sin ωt| ఆవర్తన కాలం (a) 2π/ω (b) π/(2ω) (c) π/ω (d) ఇది ఆవర్తనం కాదు

20. f(t) = sin ωt cos ωt పౌనఃపున్యం (a) ω/(2π) (b) ω/(4π) (c) 2ω (d) ω/π

21. ఏ ప్రమేయం ఆవర్తనమే కానీ సరళ హరాత్మకం కాదు? (a) sin ωt − cos ωt (b) sin ωt + cos 2ωt (c) cos(ωt + π/3) (d) 5 cos 2ωt

22. x = a sin ωt + a sin(ωt + 2π/3) కంపన పరిమితి (a) a (b) 2a (c) √3 a (d) a/2

స్థాయి 3: సవాలు

23. f(t) = sin 2t + cos 3t + sin 5t ఆవర్తన కాలం (a) π (b) 2π/15 (c) 2π (d) 6π

24. ఒక కణం x = 10 sin²(πt) cm (t సెకన్లలో) ప్రకారం చలిస్తుంది. దాని చలనం (a) x = 0 చుట్టూ SHM, కంపన పరిమితి 10 cm, ఆవర్తన కాలం 2 s (b) x = 5 cm చుట్టూ SHM, కంపన పరిమితి 5 cm, ఆవర్తన కాలం 1 s (c) ఆవర్తనమే కానీ SHM కాదు (d) x = 5 cm చుట్టూ SHM, కంపన పరిమితి 5 cm, ఆవర్తన కాలం 2 s

25. f(t) = sin(πt/3) + cos(πt/4) ఆవర్తన కాలం (t సెకన్లలో) (a) 12 s (b) 7 s (c) 48 s (d) 24 s

26. f(t) = sin t + sin(√2 t) అనే ప్రమేయం (a) ఆవర్తనం కాదు (b) 2√2π ఆవర్తన కాలంతో ఆవర్తనం (c) 2π ఆవర్తన కాలంతో ఆవర్తనం (d) π ఆవర్తన కాలంతో ఆవర్తనం

27. x = sin³ωt చలనం (a) 2π/ω ఆవర్తన కాలంతో SHM (b) 2π/(3ω) ఆవర్తన కాలంతో SHM (c) ఆవర్తనమే కానీ SHM కాదు, ఆవర్తన కాలం 2π/ω (d) ఆవర్తనం కాదు

28. ఒక కణం x = A cos(2πt/T) ప్రకారం చలిస్తుంది. t = 0 తర్వాత x = A/2 అయ్యే అతి తొలి సమయం (a) T/12 (b) T/4 (c) T/3 (d) T/6

29. ప్రతిపాదన (A): సూర్యుని చుట్టూ భూమి చలనం ఆవర్తనమే కానీ డోలనం కాదు.
కారణం (R): డోలన చలనానికి మధ్యమ స్థానం చుట్టూ ముందుకూ వెనక్కూ కదలిక అవసరం.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: sin ωt + cos ωt సరళ హరాత్మక చలనాన్ని సూచిస్తుంది.
వాక్యం II: e^(−ωt) ఆవర్తన కాలం 1/ω తో ఆవర్తనం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bసెకనుకు ఒక డోలనం = ఒక హెర్ట్జ్.
2dసెకన్ల ముల్లు 60 s లో ఒక పూర్తి చుట్టు తిరుగుతుంది.
3aT = 1/50 = 0.02 s.
4cభ్రమణం పునరావృతమవుతుంది కానీ ముందుకూ వెనక్కూ కదలిక లేదు.
5dω = 2π/0.5 = 4π rad/s.
6ae^(−ωt) తగ్గుతూనే ఉంటుంది, ఎప్పుడూ పునరావృతం కాదు.
7bT = 2π/4π = 0.5 s.
8cν = 300/60 = 5 Hz.
9bమధ్యమ (సమతాస్థితి) స్థానం వద్ద ఫలిత బలం శూన్యం.
10cకంపన పరిమితి = sin గుణకం, 7 m.
11b√2 sin(ωt + π/4) కు సమానం, ఆవర్తన కాలం 2π/ω.
12asin²ωt = (1 − cos 2ωt)/2, ఆవర్తన కాలం π/ω.
13d√(36 + 64) = 10.
14cఆవర్తన కాలాలు 4 s, 6 s; క.సా.గు = 12 s.
15d1 − 2 sin²ωt = cos 2ωt, ఒకే cosine.
16cx = 4 cos π = −4 m.
17aω = 10π, కాబట్టి ν = 10π/2π = 5 Hz.
18b120 s / 0.4 s = 300.
19cఋణ అర్ధభాగం ధన అర్ధభాగానికి నకలుగా మారుతుంది.
20dsin ωt cos ωt = ½ sin 2ωt, కాబట్టి ν = 2ω/2π = ω/π.
21bరెండు వేర్వేరు ω విలువలు SHM కాని ఆవర్తన చలనాన్ని ఇస్తాయి.
22aR = √(a² + a² + 2a² cos 120°) = a.
23cఆవర్తన కాలాలు π, 2π/3, 2π/5; అతి చిన్న సామాన్య గుణిజం 2π.
24b10 sin²πt = 5 − 5 cos 2πt: మధ్యమం 5 cm, కంపన పరిమితి 5 cm, T = 1 s.
25dఆవర్తన కాలాలు 6 s, 8 s; క.సా.గు = 24 s.
26aఆవర్తన కాలాల నిష్పత్తి √2, అకరణీయం, కాబట్టి సామాన్య ఆవర్తన కాలం లేదు.
27csin³ωt = (3 sin ωt − sin 3ωt)/4: రెండు పౌనఃపున్యాలు, ఆవర్తన కాలం 2π/ω.
28dcos(2πt/T) = 1/2 మొదటిసారి 2πt/T = π/3 వద్ద, కాబట్టి t = T/6.
29aభూమి కక్ష్య పునరావృతమవుతుంది కానీ మధ్యమ స్థానం లేదు; R అదే కారణం చెబుతుంది.
30cI = √2 sin(ωt + π/4); II తప్పు, e^(−ωt) ఎప్పుడూ పునరావృతం కాదు.

అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ఆవర్తన చలనం సమాన కాల వ్యవధుల తర్వాత తనను తాను పునరావృతం చేసుకుంటుంది. డోలన చలనం అంటే మధ్యమ స్థానం చుట్టూ ముందుకూ వెనక్కూ జరిగే ఆవర్తన చలనం.

  • ప్రతి (అవరుద్ధం కాని) డోలనం ఆవర్తనమే, కానీ ఆవర్తన చలనం డోలనం కానక్కరలేదు (సూర్యుని చుట్టూ భూమి, ఫ్యాన్ రెక్క).

  • ఆవర్తన కాలం T = చలనం పునరావృతమయ్యే అతి తక్కువ కాలం. ప్రమాణం: సెకను.

  • పౌనఃపున్యం ν = 1/T, ప్రమాణం హెర్ట్జ్ (Hz = s⁻¹). కోణీయ పౌనఃపున్యం ω = 2πν = 2π/T, ప్రమాణం rad/s.

  • N డోలనాలకు t కాలం పడితే T = t/N, ν = N/t. rpm ను 60 తో భాగిస్తే Hz వస్తుంది.

  • "స్థానభ్రంశం" అంటే మారుతున్న ఏ రాశి అయినా: దూరం, కోణం, పీడనం, వోల్టేజి లేదా విద్యుత్ ప్రవాహం.

  • అన్ని t లకు f(t + T) = f(t) అయితే ప్రమేయం T ఆవర్తన కాలంతో ఆవర్తనం.

  • sin ωt, cos ωt ల ఆవర్తన కాలం 2π/ω. sin²ωt, cos²ωt, sin ωt cos ωt ల ఆవర్తన కాలం π/ω.

  • a sin ωt + b cos ωt = R sin(ωt + φ), ఇక్కడ R = √(a² + b²), tan φ = b/a. ఇది SHM.

  • వేర్వేరు ω గల ఆవర్తన ప్రమేయాల మొత్తం ఆవర్తనమే, ఆవర్తన కాలం = విడివిడి ఆవర్తన కాలాల క.సా.గు; కానీ అది SHM కాదు.

  • e^(−ωt), log(ωt), ωt ఆవర్తనం కావు.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

రాశిసూత్రంప్రమాణం
ఆవర్తన కాలంT = t/Ns
పౌనఃపున్యంν = 1/THz
కోణీయ పౌనఃపున్యంω = 2π/T = 2πνrad/s
sin(ωt + φ) ఆవర్తన కాలం2π/ωs
sin²ωt ఆవర్తన కాలంπ/ωs
a sin ωt + b cos ωt కంపన పరిమితి√(a² + b²)a ప్రమాణమే

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "POP": P = Periodic (ఆవర్తనం), O = Oscillatory (డోలనం), P = Path (మార్గం). ఆవర్తనం పెద్ద సమితి, డోలనం దాని లోపల ఉంటుంది; డోలనం కావాలంటే మార్గం ముందుకూ వెనక్కూ ఉండాలి.

  • "వర్గం సగం చేస్తుంది": sin లేదా cos ను వర్గం చేస్తే ఆవర్తన కాలం సగమవుతుంది, ω రెట్టింపవుతుంది.

  • "మిశ్రమానికి క.సా.గు": వేర్వేరు ఆవర్తన కాలాలు కలిపితే క.సా.గు తీసుకోండి; అది పునరావృతమవుతుంది కానీ SHM కాదు.

  • "3-4-5 లోలకం": 3 sin + 4 cos ఇస్తే కంపన పరిమితి 5. అలాగే 5-12-13, 6-8-10.

భావనల అనుసంధానం

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 2: శుద్ధ గతిశాస్త్రం లోని కోణీయ వడి, ఏకరీతి వృత్తాకార చలనం ఇక్కడి ω కు ఆధారం.

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 14: విద్యుదయస్కాంత ప్రేరణ మరియు ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహాలు లోని AC వోల్టేజి (50 Hz, ω = 100π rad/s) సరిగ్గా ఇలాంటి ఆవర్తన ప్రమేయమే.

  • ν, ω ల ప్రమాణాలు, మితులు (రెండూ T⁻¹) భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 1: భౌతిక శాస్త్రం మరియు కొలతలు తో అనుసంధానమవుతాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)

31. జాబితా I (ప్రమేయం, t సెకన్లలో) ను జాబితా II (ఆవర్తన కాలం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) x = sin(2πt)
(B) x = sin²(2πt)
(C) x = sin(2πt) + cos(πt)
(D) x = cos²(πt/4)
జాబితా II:
(i) 0.5 s
(ii) 1 s
(iii) 2 s
(iv) 4 s
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii

32. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) 600 rpm తో తిరిగే ఫ్యాన్ పౌనఃపున్యం
(B) 50 Hz మెయిన్స్ సరఫరా కోణీయ పౌనఃపున్యం
(C) నిమిషానికి 75 సార్లు కొట్టుకునే గుండె ఆవర్తన కాలం
(D) గడియారం నిమిషాల ముల్లు ఆవర్తన కాలం
జాబితా II:
(i) 0.8 s
(ii) 3600 s
(iii) 10 Hz
(iv) సుమారు 314 rad/s
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii

33. జాబితా I (స్థానభ్రంశం) ను జాబితా II (ఫలిత SHM కంపన పరిమితి) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) 3 sin ωt + 4 cos ωt
(B) sin ωt + √3 cos ωt
(C) 5 sin ωt + 12 cos ωt
(D) 6 sin ωt − 8 cos ωt
జాబితా II:
(i) 2
(ii) 10
(iii) 5
(iv) 13
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

34. జాబితా I (ప్రమేయం) ను జాబితా II (కంపన పరిమితి, కోణీయ పౌనఃపున్యం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) sin ωt cos ωt
(B) 1 − 2 sin²ωt
(C) 2 sin(ωt + π/6)
(D) sin ωt + cos ωt
జాబితా II:
(i) √2, ω
(ii) 1/2, 2ω
(iii) 2, ω
(iv) 1, 2ω
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఏకరీతి వృత్తాకార చలనంలో ఉన్న వస్తువు ఆవర్తన చలనంలో ఉంటుంది.
B. ఆవర్తన చలనం డోలనం కానక్కరలేదు.
C. సూర్యుని చుట్టూ భూమి చలనం ఆవర్తనమే కానీ డోలనం కాదు.
D. ఒక హెర్ట్జ్ అంటే సెకనుకు ఒకటి.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4

36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. sin ωt + cos ωt అనేది √2 కంపన పరిమితి గల SHM.
B. sin²ωt ఆవర్తన కాలం 2π/ω.
C. sin ωt + cos 2ωt ఆవర్తన కాలం 2π/ω తో ఆవర్తనం.
D. e^(−ωt) ఒక ఆవర్తన ప్రమేయం.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే

37. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. లోలకానికి స్థానభ్రంశ చరరాశి దారం చేసే కోణం కావచ్చు.
B. ధ్వని తరంగంలో స్థానభ్రంశ చరరాశి పీడన మార్పు కావచ్చు.
C. ప్రతి డోలనం స్థానభ్రంశ చరరాశిని తప్పనిసరిగా మీటర్లలోనే కొలవాలి.
D. చలనం పునరావృతమయ్యే అతి తక్కువ కాలమే ఆవర్తన కాలం.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. నిమిషానికి 72 సార్లు కొట్టుకునే గుండె పౌనఃపున్యం 1.2 Hz.
B. f(t) = cos(πt/3) (t సెకన్లలో) ఆవర్తన కాలం 3 s.
C. ఆవర్తన కాలం రెట్టింపైతే కోణీయ పౌనఃపున్యం సగమవుతుంది.
D. sin ωt, cos ωt ల ఆవర్తన కాలాలు వేరు.
(a) 3 (b) 4 (c) 1 (d) 2

39. ఒక కణం x–t గ్రాఫ్ నున్నటి sine వక్రం. t = 0 వద్ద x = 0, x పెరుగుతోంది. t = 0.5 s వద్ద x = +4 cm చేరుతుంది, t = 1 s వద్ద మళ్లీ శూన్యమవుతుంది, t = 1.5 s వద్ద −4 cm చేరుతుంది. చలన సమీకరణం (a) x = 4 sin(2πt) cm (b) x = 4 sin(πt) cm (c) x = 4 cos(πt) cm (d) x = 4 sin(πt/2) cm

40. 3 cm కంపన పరిమితితో SHM చేసే కణం ఈ పట్టికను ఇస్తుంది.

t (s)012345
x (cm)030−303

దాని కోణీయ పౌనఃపున్యం (a) π/2 rad/s (b) π rad/s (c) π/4 rad/s (d) 2π rad/s

41. ఒక విద్యార్థి x = a sin 2t + b cos 2t (x cm లలో, a, b ధనాత్మకం) గ్రాఫ్ గీస్తాడు. గ్రాఫ్‌లో t = 0 వద్ద x = 3 cm, x గరిష్ఠ విలువ 5 cm. a విలువ (a) 3 cm (b) 5 cm (c) 4 cm (d) 2 cm

Q42–43 కోసం సన్నివేశం: ఒక టేబుల్ ఫ్యాన్ తల ఎడమకు, కుడికి తిరుగుతుంది. తల 60 s లో 12 పూర్తి ఊపులు చేస్తుంది. అదే సమయంలో దాని రెక్కలు స్థిరంగా 1200 rpm తో తిరుగుతాయి. రెండింటినీ ఆవర్తన చలనాలుగా తీసుకోండి.

42. ఊగే తల ఆవర్తన కాలం (a) 0.2 s (b) 12 s (c) 5 s (d) 2.5 s

43. రెక్కల కోణీయ పౌనఃపున్యం (a) 20π rad/s (b) 40π rad/s (c) 120π rad/s (d) 10π rad/s

44. x = sin(2πt/3) + cos(2πt/5) ఆవర్తన కాలం (t సెకన్లలో) (a) 8 s (b) 2 s (c) ఆవర్తనం కాదు (d) 15 s

45. x = 4 sin²(ωt) చలనం (a) x = 2 చుట్టూ SHM, కంపన పరిమితి 2, కోణీయ పౌనఃపున్యం 2ω (b) x = 0 చుట్టూ SHM, కంపన పరిమితి 4, కోణీయ పౌనఃపున్యం 2ω (c) x = 0 చుట్టూ SHM, కంపన పరిమితి 2, కోణీయ పౌనఃపున్యం ω (d) ఆవర్తనమే కానీ SHM కాదు

స్థాయి 4 జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
31bఆవర్తన కాలాలు 1 s, 0.5 s, క.సా.గు(1, 2) = 2 s, π/(π/4) = 4 s
32a600/60 = 10 Hz; 2π × 50 ≈ 314 rad/s; 60/75 = 0.8 s; 1 గంట = 3600 s
33d√(a² + b²): 5, 2, 13, 10
34c½ sin 2ωt; cos 2ωt; 2 sin(ωt + π/6); √2 sin(ωt + π/4)
35dనాలుగూ సరైనవే
36bB: ఆవర్తన కాలం π/ω; D: e^(−ωt) ఎప్పుడూ పునరావృతం కాదు
37aC తప్పు: చరరాశి కోణం, పీడనం లేదా వోల్టేజి కూడా కావచ్చు
38dA, C సరైనవి; B: ఆవర్తన కాలం 6 s; D: రెండింటికీ ఆవర్తన కాలం 2π/ω
39bT = 2 s, కాబట్టి ω = π rad/s; శూన్యం నుంచి పైకి మొదలవుతుంది, కాబట్టి sine
40aచలనం ప్రతి 4 s కు పునరావృతం, ω = 2π/4 = π/2 rad/s
41cb = x(0) = 3, √(a² + 9) = 5, కాబట్టి a = 4 cm
42cT = 60/12 = 5 s
43b1200 rpm = 20 భ్రమణాలు/s, ω = 2π × 20 = 40π rad/s
44dవేర్వేరు ఆవర్తన కాలాలు 3 s, 5 s; క.సా.గు = 15 s
45a4 sin²ωt = 2 − 2 cos 2ωt: x = 2 చుట్టూ SHM, కంపన పరిమితి 2, కోణీయ పౌనఃపున్యం 2ω
28 min left
‹
›