Chapter 8 of 12 · 29 min read

అధ్యాయం 6: తరంగ చలనం (Wave Motion)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • యాంత్రిక తరంగం ఏమి మోసుకెళ్తుంది, ఏమి మోసుకెళ్లదు.

  • తిర్యక్, అనుదైర్ఘ్య తరంగాల మధ్య తేడా.

  • తరంగదైర్ఘ్యం, తరంగ సంఖ్య, పౌనఃపున్యం, v = νλ = ω/k సంబంధం.

  • ప్రగామి తరంగానికి స్థానభ్రంశ సంబంధం y = A sin(kx − ωt + φ), దాన్ని ఎలా చదవాలి.

  • తీగపై తిర్యక్ తరంగ వడి; న్యూటన్ సూత్రం, లాప్లాస్ సవరణతో ధ్వని వడి.

6.1 తరంగం అంటే ఏమిటి

నిశ్చలంగా ఉన్న చెరువులో ఒక రాయి వేయండి. అలలు వ్యాపిస్తాయి, కానీ నీటిపై ఉన్న ఆకు పైకి, కిందికి మాత్రమే కదులుతుంది; అలలతో పాటు బయటకు వెళ్లదు. యానకాన్ని వెంట తీసుకెళ్లకుండా, శక్తినీ ద్రవ్యవేగాన్నీ (Momentum) ఒక చోట నుంచి మరో చోటికి మోసుకెళ్లే కదలికే అలజడిని తరంగం (Wave) అంటారు.

ధ్వని, తీగపై తరంగాల వంటి యాంత్రిక తరంగాలకు (Mechanical waves) యానకం (Medium) అవసరం. యానకానికి స్థితిస్థాపకత (Elasticity) ఉండాలి (జరిగిన భాగాలను వెనక్కి లాగడానికి), జడత్వం (Inertia) ఉండాలి (భాగాలు మధ్యమ స్థానం దాటి వెళ్లి అలజడిని కొనసాగించడానికి). కాంతి, రేడియో తరంగాలు విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు; వాటికి యానకం అవసరం లేదు, వాటి గురించి తర్వాతి పుస్తకంలో చదువుతాం.

యానకంలోని ప్రతి కణం తన స్వంత మధ్యమ స్థానం చుట్టూ మాత్రమే డోలనం (Oscillation) చేస్తుంది. అలజడి ఒక కణం నుంచి తర్వాతి కణానికి అందుతుంది; ప్రతి కణం తన ముందు కణం కంటే కొంచెం ఆలస్యంగా కదులుతుంది.

6.2 తిర్యక్ మరియు అనుదైర్ఘ్య తరంగాలు

తిర్యక్ తరంగంలో (Transverse wave) కణాలు తరంగం ప్రయాణించే దిశకు లంబంగా కదులుతాయి. స్తంభానికి కట్టిన పొడవాటి తాడు ఒక చివరను ఒక్కసారి విదిలించండి: తాడు పైకి, కిందికి కదులుతుంది, ఉబ్బు మాత్రం ముందుకు సాగుతుంది.

అనుదైర్ఘ్య తరంగంలో (Longitudinal wave) కణాలు ప్రయాణ దిశ వెంబడినే కదులుతాయి. సాగదీసిన స్లింకీ ఒక చివరను ముందుకు, వెనక్కి తోయండి: చుట్లు దగ్గరగా చేరే ప్రాంతాలు (సంపీడనాలు, Compressions), దూరంగా జరిగే ప్రాంతాలు (విరళీకరణాలు, Rarefactions) దాని వెంబడి కదులుతాయి. గాలిలో ధ్వని అనుదైర్ఘ్య తరంగం.

లక్షణంతిర్యక్ తరంగంఅనుదైర్ఘ్య తరంగం
కణాల చలనంతరంగ దిశకు లంబంగాతరంగ దిశ వెంబడి
ఆకృతిశృంగాలు, ద్రోణులుసంపీడనాలు, విరళీకరణాలు
అవసరంయానకంలో విమోటన (దృఢతా) స్థితిస్థాపకతస్థూల (ఘనపరిమాణ) స్థితిస్థాపకత
ఘనపదార్థాలలో ప్రయాణిస్తుందాఅవునుఅవును
ద్రవాలు, వాయువుల లోపల ప్రయాణిస్తుందాలేదు (యాంత్రిక)అవును
ఉదాహరణలుసితార్ తీగపై తరంగం, నీటిపై అలలు (కొంతవరకు)గాలిలో ధ్వని, గొట్టంలో పీడన తరంగాలు

ద్రవాలు ఆకృతి మార్పును ఎదుర్కోలేవు, కాబట్టి వాటికి విమోటన గుణకం ఉండదు. అందుకే యాంత్రిక తిర్యక్ తరంగం గాలి లేదా నీటి లోపల ప్రయాణించలేదు. నీటి ఉపరితల తరంగాలు రెండు చలనాల మిశ్రమం.

6.3 తరంగాన్ని వర్ణించడం

చిత్రం 6.1 · తీగపై తిర్యక్ తరంగం స్నాప్‌షాట్
చిత్రం 6.1 · తీగపై తిర్యక్ తరంగం స్నాప్‌షాట్

శృంగం నుంచి శృంగం దూరమే తరంగదైర్ఘ్యం, మధ్యమ రేఖ నుంచి గరిష్ఠ స్థానభ్రంశమే కంపన పరిమితి; కణాలు ప్రయాణ దిశకు అడ్డంగా కదులుతాయి.

  • కంపన పరిమితి (Amplitude) A: కణం మధ్యమ స్థానం నుంచి పొందే గరిష్ఠ స్థానభ్రంశం (Displacement).

  • తరంగదైర్ఘ్యం (Wavelength) λ: ఒకే దశలో ఉన్న రెండు సమీప బిందువుల మధ్య దూరం, ఉదాహరణకు శృంగం నుంచి శృంగం. శృంగం నుంచి తర్వాతి ద్రోణి వరకు λ/2.

  • ఆవర్తన కాలం T: ఒక కణం ఒక డోలనం పూర్తి చేయడానికి పట్టే కాలం. ఈ కాలంలో తరంగం ఒక తరంగదైర్ఘ్యం ముందుకు సాగుతుంది.

  • పౌనఃపున్యం (Frequency) ν = 1/T, కోణీయ పౌనఃపున్యం ω = 2πν.

  • తరంగ సంఖ్య (కోణీయ తరంగ సంఖ్య, Wave number) k = 2π/λ, ప్రమాణం rad/m.

ఒక T కాలంలో తరంగం ఒక λ దూరం కదులుతుంది కాబట్టి

v=λT=νλ=ωkv = \frac{\lambda}{T} = \nu\lambda = \frac{\omega}{k}

పౌనఃపున్యాన్ని జనకం నిర్ణయిస్తుంది. తరంగం ఒక యానకం నుంచి మరో యానకానికి వెళ్లినప్పుడు ν మారదు; v, λ మాత్రం కలిసి మారుతాయి.

6.4 ప్రగామి తరంగానికి స్థానభ్రంశ సంబంధం

t = 0 వద్ద తీగ ఆకారం y = f(x) అనుకోండి. ఈ ఆకారం మారకుండా v వడితో కుడివైపుకు కదిలితే, t సమయానికి అదే ఆకారం vt దూరం ముందుకు ఉంటుంది. కాబట్టి

y(x,t)=f(x−vt)y(x, t) = f(x - vt)

sine తరంగానికి f(x) = A sin(kx). అప్పుడు kv = ω వాడితే y = A sin(k(x − vt)) = A sin(kx − ωt). దశా స్థిరాంకంతో కలిపి

y(x,t)=Asin⁡(kx−ωt+ϕ)y(x, t) = A\sin(kx - \omega t + \phi)

సమీకరణాన్ని చదవడం:

  • x, t పదాల గుర్తులు వ్యతిరేకంగా ఉంటే (kx − ωt లేదా ωt − kx): తరంగం +x వైపు కదులుతుంది.

  • గుర్తులు ఒకేలా ఉంటే (kx + ωt): తరంగం −x వైపు కదులుతుంది.

  • t గుణకం ω; x గుణకం k. వడి = ω/k.

  • A కంపన పరిమితి; (kx − ωt + φ) దశ.

మరో సాధారణ రూపం y = A sin 2π(t/T − x/λ); ఇది T, λ లను నేరుగా చూపిస్తుంది.

దశాభేదం (Phase difference). ఒకే క్షణంలో Δx దూరంలో ఉన్న రెండు బిందువుల మధ్య దశాభేదం

Δϕ=2πλ Δx\Delta\phi = \frac{2\pi}{\lambda}\,\Delta x

ఒకే బిందువు వద్ద Δt కాలంలో దశ Δφ = (2π/T)Δt మారుతుంది.

కణ వేగం (Particle velocity). ప్రతి కణం SHM చేస్తుంది. దాని వేగం

vp=∂y∂t=−Aωcos⁡(kx−ωt+ϕ),vp,max⁡=Aωv_p = \frac{\partial y}{\partial t} = -A\omega\cos(kx - \omega t + \phi), \qquad v_{p,\max} = A\omega

కణ వేగాన్ని, తరంగ వేగాన్ని కలపకండి. తరంగం స్థిరంగా ω/k వడితో కదులుతుంది. కణం 0 నుంచి Aω వరకు వడితో ఊగుతుంది. ∂y/∂t, ∂y/∂x లను పోల్చితే ఒక చక్కని సంబంధం వస్తుంది:

vp=−v ∂y∂xv_p = -v\,\frac{\partial y}{\partial x}

అంటే కణ వడి = తరంగ వడి × ఆ బిందువు వద్ద తీగ వాలు.

6.5 తీగపై తిర్యక్ తరంగ వడి

వడి రెండింటిపై ఆధారపడుతుంది: తీగలోని తన్యత (Tension) T (దాని పునఃస్థాపక ప్రభావం), ఏకాంక పొడవుకు ద్రవ్యరాశి μ (దాని జడత్వం).

చిన్న ఉత్పాదన: ఒక చిన్న పల్స్ v వడితో కుడివైపుకు కదులుతోందనుకోండి. పల్స్‌తో పాటు కదిలే చట్రం నుంచి చూడండి. ఇప్పుడు తీగ పల్స్ గుండా v వడితో ఎడమవైపుకు ప్రవహిస్తుంది. పల్స్ శిఖరం వద్ద R వ్యాసార్ధం గల వృత్తంపై వంగిన Δl పొడవు గల చిన్న ముక్కను తీసుకోండి. దాని రెండు చివరల వద్ద తన్యతా బలాలు ఒక్కొక్కటి θ = Δl/(2R) అనే చిన్న కోణం వాలుతాయి, కాబట్టి వాటి ఫలిత లోపలి లాగుడు 2T sin θ ≈ TΔl/R. ఇది μΔl ద్రవ్యరాశిపై అభికేంద్ర బలాన్ని అందిస్తుంది:

T ΔlR=(μ Δl) v2R  ⇒  v=Tμ\frac{T\,\Delta l}{R} = \frac{(\mu\,\Delta l)\,v^2}{R} \;\Rightarrow\; v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}

మితుల తనిఖీ: kg m s⁻² లో ఉన్న T ని kg m⁻¹ లో ఉన్న μ తో భాగిస్తే m² s⁻² వస్తుంది. సరైనదే.

ρ సాంద్రత, r వ్యాసార్ధం గల తీగకు μ = ρπr². సన్నని లేదా తేలికైన తీగపై తరంగాలు వేగంగా ప్రయాణిస్తాయి. అందుకే వీణలోని సన్నని తీగలు హెచ్చు స్వరాలను ఇస్తాయి.

6.6 అనుదైర్ఘ్య తరంగాల వడి

అనుదైర్ఘ్య తరంగానికి పునఃస్థాపక ప్రభావం స్థితిస్థాపక గుణకం నుంచి, జడత్వం సాంద్రత నుంచి వస్తాయి:

v=Bρ    (fluids),v=Yρ    (thin solid rod)v = \sqrt{\frac{B}{\rho}} \;\;(\text{fluids}), \qquad v = \sqrt{\frac{Y}{\rho}} \;\;(\text{thin solid rod})

ఇక్కడ B స్థూల గుణకం (Bulk modulus), Y యంగ్ గుణకం (Young's modulus); మొదటిది ద్రవాలకు, రెండోది సన్నని ఘన కడ్డీకి. ఘనపదార్థాలు వాయువుల కంటే చాలా దృఢమైనవి, కాబట్టి వాటిలో ధ్వని చాలా వేగంగా ప్రయాణిస్తుంది. నీటికి √(2.2 × 10⁹ / 1000) ≈ 1480 m/s. ఉక్కు కడ్డీకి √(2 × 10¹¹ / 8000) = 5000 m/s.

6.7 వాయువులో ధ్వని వడి: న్యూటన్ మరియు లాప్లాస్

ధ్వని గాలిని ఉష్ణోగ్రత మారకుండా ఉండేంత నెమ్మదిగా సంపీడనం చెందిస్తుందని (సమోష్ణోగ్రతా, Isothermal) న్యూటన్ అనుకున్నాడు. సమోష్ణోగ్రతా మార్పుకు PV = స్థిరాంకం, దీని నుంచి B = P. కాబట్టి

vNewton=Pρv_{\text{Newton}} = \sqrt{\frac{P}{\rho}}

STP వద్ద P = 1.013 × 10⁵ Pa, ρ = 1.293 kg/m³. ఇది సుమారు 280 m/s ఇస్తుంది. కొలిచిన విలువ సుమారు 331 m/s, అంటే న్యూటన్ విలువ సుమారు 15% తక్కువ.

సంపీడనాలు, విరళీకరణాలు వేగంగా జరుగుతాయనీ, గాలి ఉష్ణాన్ని సరిగ్గా ప్రసారం చేయదనీ లాప్లాస్ సూచించాడు. ఉష్ణం లోపలికి లేదా బయటకు ప్రవహించడానికి సమయం ఉండదు, కాబట్టి ప్రక్రియ స్థిరోష్ణకం (Adiabatic). స్థిరోష్ణక మార్పుకు PV^γ = స్థిరాంకం, దీని నుంచి B = γP:

vLaplace=γPρv_{\text{Laplace}} = \sqrt{\frac{\gamma P}{\rho}}

గాలికి γ = 1.4. కాబట్టి v = √1.4 × 280 ≈ 331 m/s; ఇది ప్రయోగ విలువతో సరిపోతుంది.

ఆదర్శ వాయువుకు P/ρ = RT/M వాడితే

v=γRTMv = \sqrt{\frac{\gamma RT}{M}}
అంశంవాయువులో ధ్వని వడిపై ప్రభావం
పీడనం (ఉష్ణోగ్రత స్థిరం)ఏమీ లేదు: P/ρ స్థిరంగా ఉంటుంది
ఉష్ణోగ్రతv ∝ √T (T కెల్విన్‌లలో)
ఆర్ద్రతv పెరుగుతుంది: తేమ గాలి సాంద్రత తక్కువ
మోలార్ ద్రవ్యరాశిఅదే T, γ వద్ద v ∝ 1/√M
గాలి (పవనం)దాని దిశలో v కు కలుస్తుంది లేదా తీసివేస్తుంది

గది ఉష్ణోగ్రత దగ్గర, ప్రతి 1°C పెరుగుదలకు గాలిలో v సుమారు 0.6 m/s పెరుగుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: ఒక తీగపై తరంగం పౌనఃపున్యం 50 Hz, తరంగదైర్ఘ్యం 40 cm. దాని వడి కనుక్కోండి.

సాధన: v = νλ = 50 × 0.4 = 20 m/s.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: ఒక తరంగం y = 0.05 sin(20πt − 0.5πx) (SI ప్రమాణాలు). దాని కంపన పరిమితి, పౌనఃపున్యం, తరంగదైర్ఘ్యం, వడి, దిశ కనుక్కోండి.

సాధన: A = 0.05 m. ω = 20π, కాబట్టి ν = 10 Hz. k = 0.5π, కాబట్టి λ = 2π/k = 4 m. v = ω/k = 20π/0.5π = 40 m/s. t, x పదాల గుర్తులు వ్యతిరేకం, కాబట్టి తరంగం +x వైపు కదులుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: ఉదాహరణ 6.2 లోని తరంగానికి గరిష్ఠ కణ వడి కనుక్కొని, తరంగ వడితో పోల్చండి.

సాధన: v_p,max = Aω = 0.05 × 20π = π ≈ 3.14 m/s. తరంగ వడి 40 m/s. కాబట్టి కణాలు తరంగం కంటే చాలా నెమ్మదిగా కదులుతాయి; నిష్పత్తి π/40 ≈ 0.08.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: 20 g ద్రవ్యరాశి గల 2 m తీగను 100 N తన్యతతో సాగదీశారు. దానిపై తిర్యక్ తరంగాల వడి కనుక్కోండి.

సాధన: μ = 0.02/2 = 0.01 kg/m. v = √(100/0.01) = √10000 = 100 m/s.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: 60 cm తరంగదైర్ఘ్యం గల తరంగం తీగ వెంబడి ప్రయాణిస్తుంది. 15 cm దూరంలో ఉన్న రెండు బిందువుల మధ్య దశాభేదం కనుక్కోండి.

సాధన: Δφ = (2π/λ)Δx = (2π/60) × 15 = π/2.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: STP వద్ద గాలిలో ధ్వని వడిని న్యూటన్ సూత్రంతో, లాప్లాస్ సవరణతో కనుక్కోండి. (P = 1.013 × 10⁵ Pa, ρ = 1.293 kg/m³, γ = 1.4)

సాధన: న్యూటన్: v = √(1.013 × 10⁵ / 1.293) ≈ √78340 ≈ 280 m/s. లాప్లాస్: v = √(1.4 × 78340) ≈ 331 m/s.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: 27°C వద్ద గాలిలో ధ్వని వడి 340 m/s. ఏ ఉష్ణోగ్రత వద్ద అది 680 m/s అవుతుంది?

సాధన: v ∝ √T. v రెట్టింపవాలంటే T నాలుగు రెట్లవాలి: 4 × 300 = 1200 K, అంటే 927°C.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: తీగలో తన్యతను 44% పెంచారు. తరంగ వడి ఎంత శాతం మారుతుంది?

సాధన: v ∝ √T. √1.44 = 1.2, కాబట్టి వడి 20% పెరుగుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.9 (NEET-కఠినం): 1 mm వ్యాసం, 8000 kg/m³ సాంద్రత గల ఉక్కు తీగపై తన్యత 62.8 N. దానిపై తిర్యక్ తరంగాల వడి కనుక్కోండి.

సాధన: r = 0.5 mm = 5 × 10⁻⁴ m. μ = ρπr² = 8000 × 3.14 × 25 × 10⁻⁸ ≈ 6.28 × 10⁻³ kg/m. v = √(62.8 / 6.28 × 10⁻³) = √10⁴ = 100 m/s.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • తరంగం శక్తినీ ద్రవ్యవేగాన్నీ మోసుకెళ్తుంది, యానకాన్ని కాదు.

  • తిర్యక్: కణాలు ప్రయాణ దిశకు లంబంగా కదులుతాయి; దృఢత అవసరం. అనుదైర్ఘ్య: కణాలు ప్రయాణ దిశ వెంబడి కదులుతాయి; గాలిలో ధ్వని.

  • v = νλ = ω/k; k = 2π/λ. పౌనఃపున్యాన్ని జనకం నిర్ణయిస్తుంది.

  • y = A sin(kx − ωt + φ) +x వైపు కదులుతుంది; kx + ωt −x వైపు కదులుతుంది.

  • దశాభేదం: Δφ = (2π/λ)Δx. గరిష్ఠ కణ వడి Aω; v_p = −v × వాలు.

  • తీగ: v = √(T/μ), తీగకు μ = ρπr².

  • ద్రవాలు: √(B/ρ); కడ్డీ: √(Y/ρ). వాయువు: న్యూటన్ √(P/ρ) ≈ 280 m/s; లాప్లాస్ √(γP/ρ) ≈ 331 m/s.

  • వాయువులో ధ్వని వడి: స్థిర T వద్ద పీడనంతో మారదు; v ∝ √T; తేమ గాలిలో వేగంగా.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • కణ వడి Aω ను, తరంగ వడి ω/k ను కలపడం.

  • దిశను తప్పుగా చదవడం. x, t పదాల గుర్తులు వ్యతిరేకంగా ఉంటే +x.

  • v = √(T/μ) లో ఏకాంక ఘనపరిమాణానికి ద్రవ్యరాశి వాడటం. μ అంటే ఏకాంక పొడవుకు ద్రవ్యరాశి.

  • ఎక్కువ పీడనం వద్ద ధ్వని వేగం పెరుగుతుందని అనుకోవడం. స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద P/ρ మారదు.

  • v ∝ √T లో °C వాడటం. ఎప్పుడూ కెల్విన్‌కు మార్చండి.

  • తరంగం కొత్త యానకంలోకి ప్రవేశిస్తే పౌనఃపున్యం మారుతుందనడం. వడి, తరంగదైర్ఘ్యం మారతాయి; పౌనఃపున్యం మారదు.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. గాలిలో ధ్వని తరంగాలు (a) తిర్యక్ (b) అనుదైర్ఘ్య (c) విద్యుదయస్కాంత (d) తిర్యక్, అనుదైర్ఘ్య రెండూ

2. యాంత్రిక తిర్యక్ తరంగాలు దీని గుండా ప్రయాణించలేవు? (a) ఘనపదార్థాలు (b) సాగదీసిన తీగలు (c) వాయువు లోపలి భాగం (d) ఉక్కు కడ్డీ

3. 256 Hz శృతి దండం 1.3 m తరంగదైర్ఘ్యం గల ధ్వనిని ఇస్తుంది. ధ్వని వడి (a) 332.8 m/s (b) 196.9 m/s (c) 33.3 m/s (d) 3328 m/s

4. తరంగ సంఖ్య k = 2π/λ SI ప్రమాణం (a) m (b) rad/s (c) m/s (d) rad/m

5. ప్రగామి యాంత్రిక తరంగం మోసుకెళ్లేది (a) శక్తి, కానీ ఫలిత పదార్థం కాదు (b) పదార్థం, కానీ శక్తి కాదు (c) శక్తి, పదార్థం రెండూ (d) శక్తి గానీ పదార్థం గానీ కాదు

6. T తన్యత, μ ఏకాంక పొడవుకు ద్రవ్యరాశి గల తీగపై తిర్యక్ తరంగ వడి (a) √(μ/T) (b) T/μ (c) √(T/μ) (d) √(Tμ)

7. గాలిలో ధ్వని ప్రసారాన్ని ఈ విధంగా తీసుకోవడం ద్వారా లాప్లాస్ న్యూటన్ సూత్రాన్ని సవరించాడు (a) సమోష్ణోగ్రతా (b) స్థిరోష్ణక (c) సమపీడన (d) సమఘనపరిమాణ

8. ఒక శృంగానికి, తర్వాతి ద్రోణికి మధ్య దూరం (a) λ (b) λ/4 (c) 2λ (d) λ/2

9. స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాలి పీడనాన్ని రెట్టింపు చేస్తే ధ్వని వడి (a) పెరుగుతుంది (b) తగ్గుతుంది (c) మారదు (d) రెట్టింపవుతుంది

10. y = A sin(ωt + kx) తరంగం ప్రయాణించే దిశ (a) +x వైపు (b) −x వైపు (c) +y వైపు (d) ఎక్కడికీ కాదు; ఇది స్థావరం

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. ఒక తరంగం y = 0.1 sin(100πt − 0.4πx) (SI ప్రమాణాలు). దాని వడి (a) 250 m/s (b) 500 m/s (c) 125 m/s (d) 40 m/s

12. ఒక తరంగం y = 0.02 sin(30t − 3x) (SI ప్రమాణాలు). దాని తరంగదైర్ఘ్యం (a) 3 m (b) 2π/3 m (c) 10 m (d) π/15 m

13. తీగలో తన్యతను నాలుగు రెట్లు చేశారు. దానిపై తిర్యక్ తరంగాల వడి (a) 4 రెట్లవుతుంది (b) సగమవుతుంది (c) రెట్టింపవుతుంది (d) మారదు

14. 50 g ద్రవ్యరాశి గల 5 m తీగపై తన్యత 64 N. దానిపై తిర్యక్ తరంగాల వడి (a) 64 m/s (b) 8 m/s (c) 640 m/s (d) 80 m/s

15. 500 Hz తరంగం 250 m/s వడితో ప్రయాణిస్తుంది. దాని వెంబడి 25 cm దూరంలో ఉన్న రెండు బిందువుల మధ్య దశాభేదం (a) π (b) π/2 (c) 2π (d) π/4

16. 250 Hz తరంగానికి ఒక స్థిర బిందువు వద్ద 1 ms లో దశ మారే మొత్తం (a) π (b) π/2 (c) π/4 (d) 2π

17. 0°C వద్ద గాలిలో ధ్వని వడి 332 m/s. 819°C వద్ద అది (a) 1328 m/s (b) 498 m/s (c) 664 m/s (d) 935 m/s

18. ఒక తరంగం y = 0.04 sin(50t − 2x) (SI ప్రమాణాలు). యానకంలోని ఒక కణం గరిష్ఠ వడి (a) 25 m/s (b) 4 m/s (c) 0.08 m/s (d) 2 m/s

19. అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద హైడ్రోజన్‌లో ధ్వని వడి ఆక్సిజన్‌లోని వడికి ఎన్ని రెట్లు? (a) 4 (b) 16 (c) 1/4 (d) √2

20. గాలిలో ధ్వని వడికి న్యూటన్ సూత్రం తక్కువ విలువ ఇవ్వడానికి కారణం అది (a) ఆర్ద్రతను విస్మరించింది (b) సంపీడనాలు సమోష్ణోగ్రతా అని అనుకుంది (c) గాలి సాంద్రతను తప్పుగా వాడింది (d) ఉష్ణోగ్రతను విస్మరించింది

21. Y = 2 × 10¹¹ Pa, ρ = 8000 kg/m³ గల ఉక్కు కడ్డీలో అనుదైర్ఘ్య తరంగాల వడి (a) 500 m/s (b) 50000 m/s (c) 5000 m/s (d) 1580 m/s

22. అదే ఉష్ణోగ్రత, పీడనం వద్ద పొడి రోజుతో పోలిస్తే, తేమగా ఉన్న వర్షాకాలం రోజున ధ్వని ప్రయాణించేది (a) నెమ్మదిగా (b) అదే వడితో (c) అసలు ప్రయాణించదు (d) వేగంగా, ఎందుకంటే తేమ గాలి సాంద్రత తక్కువ

స్థాయి 3: సవాలు

23. ఒకే పదార్థంతో చేసిన రెండు తీగలపై ఒకే తన్యత ఉంది. వాటి వ్యాసార్ధాలు r, 2r. తరంగ వడుల నిష్పత్తి (సన్నని : లావు) (a) 1 : 2 (b) 2 : 1 (c) 1 : 4 (d) 4 : 1

24. ఒక తీగ వెంబడి తరంగం 40 m/s వడితో ప్రయాణిస్తుంది. తీగ వాలు 0.05 ఉన్న బిందువు వద్ద కణ వడి (a) 800 m/s (b) 0.05 m/s (c) 2 m/s (d) 40 m/s

25. ఒక తరంగం y = 5 sin 2π(t/0.04 − x/40); ఇక్కడ y, x cm లలో, t సెకన్లలో. దాని వడి (a) 10 m/s (b) 1 m/s (c) 0.1 m/s (d) 100 m/s

26. 10 m పొడవు గల ఏకరీతి తాడు పైకప్పు నుంచి స్వేచ్ఛగా వేలాడుతోంది. అడుగున ఒక చిన్న పల్స్ మొదలవుతుంది. అది పైకి చేరడానికి పట్టే కాలం (g = 10 m/s²) (a) 1 s (b) √2 s (c) 4 s (d) 2 s

27. గాలిలో ధ్వని వడికి లాప్లాస్ సూత్రం ఇచ్చే విలువకు, న్యూటన్ సూత్రం ఇచ్చే విలువకు నిష్పత్తి సుమారు (γ = 1.4) (a) 1.4 (b) 1.18 (c) 0.85 (d) 1.96

28. ఒక తరంగం y = 0.01 sin(πx/2 − 100πt) (SI ప్రమాణాలు). π/3 దశాభేదం గల రెండు బిందువుల మధ్య అతి తక్కువ దూరం (a) 4/3 m (b) 1/3 m (c) 2/3 m (d) 1 m

29. ప్రతిపాదన (A): యాంత్రిక తిర్యక్ తరంగం వాయువు లోపలి భాగం గుండా ప్రయాణించలేదు.
కారణం (R): వాయువుకు విమోటన గుణకం (దృఢత) ఉండదు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: ఉష్ణోగ్రతతో పాటు గాలిలో ధ్వని వడి పెరుగుతుంది.
వాక్యం II: స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద పీడనంతో పాటు గాలిలో ధ్వని వడి పెరుగుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bగాలి పొరలు ప్రయాణ దిశ వెంబడి ముందుకూ వెనక్కూ కదులుతాయి.
2cవిమోటన అలజడిని మోయడానికి వాయువులకు దృఢత లేదు.
3av = 256 × 1.3 = 332.8 m/s.
4dమీటర్లలో ఉన్న తరంగదైర్ఘ్యానికి 2π rad.
5aకణాలు డోలనం మాత్రమే చేస్తాయి; శక్తి ముందుకు సాగుతుంది.
6cv = √(T/μ).
7bవేగవంతమైన సంపీడనాలలో ఉష్ణ ప్రవాహానికి సమయం ఉండదు.
8dశృంగం, తర్వాతి ద్రోణి సగం తరంగదైర్ఘ్యం దూరంలో ఉంటాయి.
9cస్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద P/ρ స్థిరంగా ఉంటుంది.
10bt, x పదాల గుర్తులు ఒకేలా: −x వైపు.
11av = ω/k = 100π/0.4π = 250 m/s.
12bλ = 2π/k = 2π/3 m.
13cv ∝ √T; √4 = 2.
14dμ = 0.01 kg/m; √(64/0.01) = 80 m/s.
15aλ = 0.5 m; Δφ = 2π × 0.25/0.5 = π.
16b2π × 250 × 0.001 = π/2.
17cT, 273 K నుంచి 1092 K అవుతుంది (4 రెట్లు); v రెట్టింపవుతుంది.
18dAω = 0.04 × 50 = 2 m/s.
19av ∝ 1/√M; √(32/2) = 4.
20bసమోష్ణోగ్రతా B = P, స్థిరోష్ణక γP కంటే తక్కువ.
21c√(2 × 10¹¹/8000) = 5000 m/s.
22dనీటి ఆవిరి (M = 18) పొడి గాలి (M ≈ 29) కంటే తేలిక.
23bμ ∝ r², కాబట్టి v ∝ 1/r.
24cv_p = v × వాలు = 40 × 0.05 = 2 m/s.
25aν = 25 Hz, λ = 40 cm; v = 25 × 0.4 = 10 m/s.
26dv = √(gx); కాలం = 2√(L/g) = 2 s.
27bనిష్పత్తి = √γ = √1.4 ≈ 1.18.
28cλ = 4 m; Δx = λ/6 = 2/3 m.
29aదృఢత లేకపోతే పక్క విమోటనకు పునఃస్థాపక బలం ఉండదు.
30cv ∝ √T; స్థిర T వద్ద పీడనం ప్రభావం లేదు.

అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • యాంత్రిక తరంగం యానకం గుండా శక్తినీ ఒక ఆకృతినీ మోసుకెళ్తుంది. కణాలు తమ స్వంత మధ్యమ స్థానాల చుట్టూ డోలనం మాత్రమే చేస్తాయి.

  • తిర్యక్ తరంగం: కణాలు తరంగ దిశకు లంబంగా కదులుతాయి (శృంగాలు, ద్రోణులు). దృఢత అవసరం: తీగలు, ఘనపదార్థాలు, నీటి ఉపరితలం.

  • అనుదైర్ఘ్య తరంగం: కణాలు తరంగ దిశ వెంబడి కదులుతాయి (సంపీడనాలు, విరళీకరణాలు). ఘనపదార్థాలు, ద్రవాలు, వాయువులలో ప్రయాణిస్తుంది.

  • యాంత్రిక తరంగాలకు యానకం అవసరం; ధ్వని శూన్యాన్ని దాటలేదు.

  • తరంగదైర్ఘ్యం λ, పౌనఃపున్యం ν, వడి v = νλ. పౌనఃపున్యాన్ని జనకం నిర్ణయిస్తుంది, యానకం మారినా అది మారదు.

  • ప్రగామి తరంగం: y = A sin(kx − ωt + φ) +x వెంబడి కదులుతుంది; (kx + ωt) −x వెంబడి కదులుతుంది.

  • k = 2π/λ (కోణీయ తరంగ సంఖ్య), ω = 2πν, v = ω/k.

  • Δx దూరంలోని బిందువుల మధ్య దశాభేదం: Δφ = (2π/λ)Δx. λ దూరంలోని బిందువులు ఒకే దశలో; λ/2 దూరంలోనివి వ్యతిరేక దశలో.

  • కణ వేగం v_p = ∂y/∂t, గరిష్ఠం Aω. అలాగే v_p = −v × (వాలు ∂y/∂x). దీన్ని తరంగ వడితో కలపకండి.

  • తీగపై వడి: v = √(T/μ), μ = ఏకాంక పొడవుకు ద్రవ్యరాశి = తీగకు ρπr².

  • అనుదైర్ఘ్య వడి: ఘన కడ్డీలో √(Y/ρ), ద్రవంలో √(B/ρ).

  • న్యూటన్ (సమోష్ణోగ్రతా) √(P/ρ) ≈ STP వద్ద గాలిలో 280 m/s, చాలా తక్కువ. లాప్లాస్ (స్థిరోష్ణక) √(γP/ρ) ≈ 331 m/s.

  • v = √(γRT/M): v ∝ √T, స్థిర T వద్ద పీడనంపై ఆధారపడదు, తేమ గాలిలో (తక్కువ సాంద్రత) ఎక్కువ, తేలికైన వాయువులలో ఎక్కువ.

y=Asin⁡(kx−ωt),v=ωk=νλ=Tμ=γPρy = A\sin(kx - \omega t), \qquad v = \frac{\omega}{k} = \nu\lambda = \sqrt{\frac{T}{\mu}} = \sqrt{\frac{\gamma P}{\rho}}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

రాశిసూత్రంగమనిక
తరంగ వడిv = νλ = ω/kయానకం నిర్ణయిస్తుంది
తీగ√(T/μ)T = తన్యత, μ kg/m లో
ఘన కడ్డీ√(Y/ρ)Y = యంగ్ గుణకం
ద్రవం√(B/ρ)B = స్థూల గుణకం
వాయువు (లాప్లాస్)√(γP/ρ) = √(γRT/M)గాలికి γ = 1.4
గరిష్ఠ కణ వడిAωతరంగ వడి కాదు
దశాభేదం(2π/λ)Δxపథం నుంచి దశ నియమం

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "తిర్యక్‌కు దృఢత కావాలి" ("TRansverse needs Rigidity"): తిర్యక్ తరంగాలకు విమోటనను ఎదుర్కోనే యానకం కావాలి, కాబట్టి వాయువుల లోపల ప్రయాణించవు.

  • "లాప్లాస్ γ ని జోడిస్తాడు": న్యూటన్ √(P/ρ) అవుతుంది √(γP/ρ).

  • "వేడి, తేమ, హైడ్రోజన్ = వేగవంతమైన ధ్వని" ("Hot, Humid, Hydrogen"): ఎక్కువ T, ఎక్కువ తేమ, తేలికైన వాయువు v ని పెంచుతాయి; పీడనం ఒక్కటే ఏమీ చేయదు.

  • "జనకం ν ని, యానకం v ని నిర్ణయిస్తాయి": కొత్త యానకంలోకి ప్రవేశిస్తే λ మారుతుంది, ν మారదు.

భావనల అనుసంధానం

  • v = √(γRT/M) లోని γ, R, T, మోలార్ ద్రవ్యరాశి భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 8: ఉష్ణగతిశాస్త్రం, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 9: వాయువుల అణుచలన సిద్ధాంతం నుంచి వస్తాయి.

  • యంగ్ గుణకం, స్థూల గుణకం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 7: ఘనపదార్థాలు, ద్రవాల ధర్మాలు లో నిర్వచించబడ్డాయి.

  • యానకం అవసరం లేని తిర్యక్ తరంగంగా కాంతిని భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 15: విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు లో చదువుతాం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)

31. జాబితా I (తరంగం) ను జాబితా II (దాని స్వభావం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) గాలి గుండా ప్రయాణించే ధ్వని
(B) మీటిన సితార్ తీగపై పల్స్
(C) ఉక్కు కడ్డీలో ప్రయాణించే యాంత్రిక తరంగం
(D) శూన్యంలోకి పంపిన ధ్వని
జాబితా II:
(i) అనుదైర్ఘ్య మాత్రమే
(ii) తిర్యక్ మాత్రమే
(iii) తిర్యక్ లేదా అనుదైర్ఘ్య కావచ్చు
(iv) ప్రయాణించలేదు
(a) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (b) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (c) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv

32. SI ప్రమాణాలలో y = 0.02 sin(10πx − 400πt) కు జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) కంపన పరిమితి
(B) తరంగదైర్ఘ్యం
(C) పౌనఃపున్యం
(D) తరంగ వడి
జాబితా II:
(i) 40 m/s
(ii) 0.2 m
(iii) 200 Hz
(iv) 0.02 m
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii

33. జాబితా I (తరంగం) ను జాబితా II (వడి సూత్రం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) సాగదీసిన తీగపై తిర్యక్ తరంగం
(B) ఘన కడ్డీలో అనుదైర్ఘ్య తరంగం
(C) ద్రవంలో ధ్వని
(D) వాయువులో ధ్వని (లాప్లాస్)
జాబితా II:
(i) √(B/ρ)
(ii) √(γP/ρ)
(iii) √(T/μ)
(iv) √(Y/ρ)
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i

34. జాబితా I (మార్పు) ను జాబితా II (ధ్వని వడిపై ప్రభావం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాలి పీడనం రెట్టింపు
(B) గాలి పరమ ఉష్ణోగ్రత నాలుగు రెట్లు
(C) అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాలి ఆర్ద్రత పెరిగితే
(D) అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఆక్సిజన్ బదులు హైడ్రోజన్
జాబితా II:
(i) 4 రెట్లవుతుంది
(ii) మారదు
(iii) రెట్టింపవుతుంది
(iv) కొద్దిగా పెరుగుతుంది
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-iii, C-i, D-iv

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. తరంగం శక్తిని మోసుకెళ్తుంది, కానీ యానక కణాలు దానితో పాటు ప్రయాణించవు.
B. యాంత్రిక తిర్యక్ తరంగాలు వాయువు లోపలి భాగం గుండా ప్రయాణించలేవు.
C. అనుదైర్ఘ్య తరంగాలు సంపీడనాలు, విరళీకరణాలతో ఏర్పడతాయి.
D. తరంగం కొత్త యానకంలోకి ప్రవేశిస్తే దాని పౌనఃపున్యం మారుతుంది.
(a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3

36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. STP వద్ద గాలిలో ధ్వనికి న్యూటన్ సూత్రం సుమారు 280 m/s ఇస్తుంది.
B. లాప్లాస్ సవరణ సంపీడనాలు, విరళీకరణాలను స్థిరోష్ణకాలుగా తీసుకుంటుంది.
C. స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాలిలో ధ్వని వడి పీడనంపై ఆధారపడదు.
D. అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద తేమ గాలి కంటే పొడి గాలిలో ధ్వని వేగంగా ప్రయాణిస్తుంది.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) B, C మరియు D మాత్రమే (c) A, B మరియు C మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D

37. SI ప్రమాణాలలో y = 0.05 sin(πx − 100πt) కు ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. తరంగదైర్ఘ్యం 2 m.
B. తరంగ వడి 100 m/s.
C. పౌనఃపున్యం 50 Hz.
D. గరిష్ఠ కణ వడి తరంగ వడికి సమానం.
(a) 4 (b) 2 (c) 1 (d) 3

38. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. Δx దూరంలోని రెండు బిందువుల మధ్య దశాభేదం (2π/λ)Δx.
B. ఒక తరంగదైర్ఘ్యం దూరంలోని బిందువులు ఒకే దశలో డోలనం చేస్తాయి.
C. సగం తరంగదైర్ఘ్యం దూరంలోని బిందువులు ఒకే దశలో డోలనం చేస్తాయి.
D. కణ వేగం = −(తరంగ వడి) × (y–x గ్రాఫ్ వాలు).
(a) A, B మరియు D మాత్రమే (b) A మరియు C మాత్రమే (c) B, C మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D

39. తీగపై తరంగం యొక్క ఒక స్నాప్‌షాట్ (y, x గ్రాఫ్) పక్కపక్క శృంగాలను x = 0.1 m, x = 0.5 m వద్ద చూపిస్తుంది. జనకం 25 Hz వద్ద కంపిస్తుంది. తరంగ వడి (a) 12.5 m/s (b) 10 m/s (c) 2.5 m/s (d) 5 m/s

40. అదే తీగకు వేర్వేరు తన్యతల వద్ద:

తన్యత (N)25100225
వడి (m/s)50100?

లోపించిన వడి, ఏకాంక పొడవుకు ద్రవ్యరాశి (a) 150 m/s, 0.1 kg/m (b) 225 m/s, 0.01 kg/m (c) 150 m/s, 0.01 kg/m (d) 200 m/s, 0.01 kg/m

41. ధ్వని తరంగంలో ఒక గాలి కణానికి y–t గ్రాఫ్ 3 µm కంపన పరిమితి గల sine వక్రం; అది ప్రతి 0.02 s కు పునరావృతమవుతుంది. ధ్వని వడి 340 m/s. తరంగదైర్ఘ్యం (a) 6.8 m (b) 17 m (c) 0.68 m (d) 3.4 m

Q42–43 కోసం సన్నివేశం: వర్షాకాలం తుఫానులో ఒక విద్యార్థి మెరుపును చూసిన 3.0 s తర్వాత ఉరుము వింటాడు. గాలి ఉష్ణోగ్రత 27 °C. 0 °C వద్ద ధ్వని వడి 332 m/s. కాంతి ప్రయాణ కాలాన్ని విస్మరించండి.

42. 27 °C వద్ద ధ్వని వడి సుమారు (a) 332 m/s (b) 362 m/s (c) 340 m/s (d) 348 m/s

43. మెరుపు దూరం సుమారు (a) 996 m (b) 1044 m (c) 1020 m (d) 1086 m

44. 1 mm వ్యాసార్ధం, 9000 kg/m³ సాంద్రత గల రాగి తీగను 900 N తన్యతతో సాగదీశారు. దానిపై తిర్యక్ తరంగాల వడి సుమారు (a) 178 m/s (b) 100 m/s (c) 56 m/s (d) 316 m/s

45. 2.5 m పొడవు గల బరువైన ఏకరీతి తాడు పైకప్పు నుంచి స్వేచ్ఛగా వేలాడుతోంది (g = 10 m/s²). స్వేచ్ఛా చివర నుంచి x ఎత్తు వద్ద తరంగ వడి √(gx). అడుగున మొదలైన చిన్న పల్స్ పైకి చేరడానికి పట్టే కాలం (a) 0.5 s (b) 2 s (c) 1 s (d) 0.71 s

స్థాయి 4 జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
31bగాలి అనుదైర్ఘ్య తరంగాలను మాత్రమే; తీగ తిర్యక్ తరంగాలను మాత్రమే; ఘనం రెండింటినీ; యానకం లేకపోతే ధ్వని లేదు
32aλ = 2π/10π = 0.2 m; ν = 400π/2π = 200 Hz; v = ω/k = 40 m/s
33cతన్యత/μ, యంగ్ గుణకం, స్థూల గుణకం, γP
34bv ∝ √(T/M): పీడనం ప్రభావం లేదు; √4 = 2; తేమ గాలి తేలిక; √16 = 4
35dD తప్పు: పౌనఃపున్యాన్ని జనకం నిర్ణయిస్తుంది
36cD తప్పు: తేమ గాలి సాంద్రత తక్కువ, కాబట్టి దానిలో ధ్వని వేగంగా వెళ్తుంది
37dλ = 2π/π = 2 m; v = 100π/π = 100 m/s; ν = 50 Hz; Aω = 5π ≈ 15.7 m/s, 100 m/s కాదు
38aC తప్పు: λ/2 దూరంలోని బిందువులు వ్యతిరేక దశలో ఉంటాయి
39bλ = 0.4 m, v = 25 × 0.4 = 10 m/s
40cv ∝ √T నుంచి 150 m/s; μ = T/v² = 25/2500 = 0.01 kg/m
41aν = 1/0.02 = 50 Hz, λ = 340/50 = 6.8 m
42dv = 332√(300/273) ≈ 348 m/s
43bd = 348 × 3.0 ≈ 1044 m
44aμ = 9000 × π × 10⁻⁶ ≈ 0.0283 kg/m, v = √(900/0.0283) ≈ 178 m/s
45ct = 2√(L/g) = 2√0.25 = 1 s
29 min left
‹
›