అధ్యాయం 3: స్ప్రింగ్–ద్రవ్యరాశి వ్యవస్థలు (Spring-Mass Systems)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
స్ప్రింగ్ పునఃస్థాపక బలం, బల స్థిరాంకం k అర్థం.
స్ప్రింగ్కు కట్టిన దిమ్మకు T = 2π√(m/k) ను ఎలా ఉత్పాదించాలి.
నిలువు స్ప్రింగ్కు కూడా క్షితిజ స్ప్రింగ్ ఆవర్తన కాలమే ఎందుకు ఉంటుంది; స్థిర సాగుదల నుంచి T ఎలా కనుక్కోవాలి.
శ్రేణి, సమాంతర స్ప్రింగ్లకు, కత్తిరించిన స్ప్రింగ్కు ఫలిత బల స్థిరాంకాలు.
స్ప్రింగ్తో కలిపిన రెండు దిమ్మలను (లఘుకృత ద్రవ్యరాశి) వారధి భావనగా ఎలా సాధించాలి.
3.1 పునఃస్థాపక బలం మరియు బల స్థిరాంకం
స్ప్రింగ్ను కొద్ది దూరం x లాగితే అది వెనక్కి లాగుతుంది. చిన్న సాగుదలలకు ఆ లాగుడు x కు అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది. ఇదే హుక్ నియమం (Hooke's law):
k ను బల స్థిరాంకం (Force constant) లేదా స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం (Spring constant) అంటారు. దీని SI ప్రమాణం N/m. k ఎక్కువగా ఉంటే స్ప్రింగ్ గట్టిది — ఆటో రిక్షా షాక్ అబ్జార్బర్ లాగా. k తక్కువగా ఉంటే స్ప్రింగ్ మెత్తనిది — బాల్ పాయింట్ పెన్లోని స్ప్రింగ్ లాగా.
బలం స్థానభ్రంశానికి వ్యతిరేకంగా ఉంటుందని మైనస్ గుర్తు చెబుతుంది. అధ్యాయం 2 లోని SHM షరతు సరిగ్గా ఇదే.
3.2 క్షితిజ స్ప్రింగ్–ద్రవ్యరాశి వ్యవస్థ
m ద్రవ్యరాశి గల దిమ్మ నున్నటి నేలపై ఉంటుంది, గోడకు అతికించిన తేలికపాటి స్ప్రింగ్కు కట్టి ఉంటుంది. దిమ్మను x దూరం లాగి వదిలేయండి.
క్షితిజ దిశలో ఉన్న ఒకే బలం స్ప్రింగ్ బలం. న్యూటన్ రెండవ నియమం ప్రకారం,
a = −ω²x తో పోల్చండి. కాబట్టి చలనం SHM, ఇక్కడ
గమనించవలసిన మూడు విషయాలు:
T కంపన పరిమితిపై ఆధారపడదు. 1 cm లాగినా 3 cm లాగినా ఆవర్తన కాలం ఒకేలా ఉంటుంది (హుక్ నియమం వర్తించినంత వరకు).
T, g పై ఆధారపడదు. స్ప్రింగ్–ద్రవ్యరాశి గడియారం చంద్రునిపై కూడా అదే సమయం చూపిస్తుంది.
T అనేది √m గా పెరుగుతుంది. ద్రవ్యరాశి నాలుగు రెట్లైతే ఆవర్తన కాలం రెట్టింపవుతుంది.
3.3 నిలువు స్ప్రింగ్–ద్రవ్యరాశి వ్యవస్థ
నిలువు స్ప్రింగ్కు m ద్రవ్యరాశిని వేలాడదీయండి. అది x₀ సాగి, స్ప్రింగ్ బలం భారాన్ని (Weight) సమతుల్యం చేసినప్పుడు విశ్రాంతికి వస్తుంది:
ఇప్పుడు ఈ కొత్త విశ్రాంతి బిందువు నుంచి దాన్ని ఇంకా x కిందకి లాగండి. స్ప్రింగ్ బలం k(x₀ + x) పైకి, భారం mg కిందకి. ఫలిత బలం = mg − k(x₀ + x) = −kx. గురుత్వం రద్దయిపోయింది.
కాబట్టి దిమ్మ కొత్త విశ్రాంతి బిందువు చుట్టూ అదే T = 2π√(m/k) తో SHM చేస్తుంది. k = mg/x₀ వాడితే ఉపయోగకరమైన రూపం వస్తుంది:
m లేదా k తెలియకుండానే స్థిర సాగుదల ఒక్కదానితో ఆవర్తన కాలాన్ని కనుక్కోవచ్చు.
ఏ స్థిర త్వరణంతో కదిలే లిఫ్ట్లోనైనా ఇదే వర్తిస్తుంది: విశ్రాంతి బిందువు జరుగుతుంది, ఆవర్తన కాలం మారదు.
3.4 శ్రేణి మరియు సమాంతర స్ప్రింగ్లు

శ్రేణిలో ఒకే లాగుడు రెండు స్ప్రింగ్ల గుండా ప్రసరిస్తుంది, కాబట్టి సాగుదలలు కలుస్తాయి; సమాంతరంలో రెండూ సమానంగా సాగుతాయి, కాబట్టి బలాలు కలుస్తాయి.
శ్రేణి. k₁, k₂ అనే రెండు స్ప్రింగ్లు ఒకదాని చివర మరొకటి కలిపి ఉంటాయి. అదే బలం F రెండింటి గుండా ప్రసరిస్తుంది. వాటి సాగుదలలు కలుస్తాయి:
ఈ సంయోగం ఏ ఒక్క స్ప్రింగ్ కంటేనైనా మెత్తనిది.
సమాంతరం. రెండు స్ప్రింగ్లు పక్కపక్కనే ఉండి భారాన్ని పంచుకుంటాయి, రెండూ ఒకే x సాగుతాయి. వాటి బలాలు కలుస్తాయి:
రెండు స్ప్రింగ్ల మధ్య దిమ్మ. నున్నటి నేలపై ఉన్న దిమ్మ ఎడమవైపు గోడకు k₁ తో, కుడివైపు గోడకు k₂ తో కట్టబడి ఉంది. దాన్ని x జరిపితే: ఒక స్ప్రింగ్ x సాగుతుంది, మరొకటి x కుంచిస్తుంది. రెండూ దాన్ని వెనక్కి తోస్తాయి. ఫలిత బలం = −(k₁ + k₂)x. స్ప్రింగ్లు వ్యతిరేక వైపుల ఉన్నా, ఇది సమాంతర జతలాగే పనిచేస్తుంది.
| అమరిక | ఫలిత k | m ద్రవ్యరాశితో ఆవర్తన కాలం |
|---|---|---|
| ఒకే స్ప్రింగ్ | k | 2π√(m/k) |
| శ్రేణిలో రెండు సర్వసమాలు | k/2 | 2π√(2m/k) |
| సమాంతరంలో రెండు సర్వసమాలు | 2k | 2π√(m/2k) |
| k₁, k₂ రెండు స్ప్రింగ్ల మధ్య దిమ్మ | k₁ + k₂ | 2π√(m/(k₁ + k₂)) |
| శ్రేణిలో n సర్వసమాలు | k/n | 2π√(nm/k) |
3.5 స్ప్రింగ్ను కత్తిరించడం
ఒక స్ప్రింగ్ శ్రేణిలో ఉన్న అనేక చిన్న స్ప్రింగ్ల లాంటిది. శ్రేణిలో తక్కువ ముక్కలు ఉంటే స్ప్రింగ్ గట్టిగా ఉంటుంది. కాబట్టి ఒకే పదార్థం, ఒకే చుట్టుకు k × పొడవు స్థిరం:
n సమాన భాగాలుగా కత్తిరిస్తే: ప్రతి భాగానికి బల స్థిరాంకం nk.
పొడవుల నిష్పత్తి a : b లో కత్తిరిస్తే: ముక్కల స్థిరాంకాలు k(a + b)/a, k(a + b)/b. చిన్న ముక్క ఎక్కువ గట్టిది.
3.6 స్ప్రింగ్తో కలిపిన రెండు దిమ్మలు (వారధి భావన)
నున్నటి నేలపై ఉన్న m₁, m₂ దిమ్మలు k స్ప్రింగ్తో కలపబడ్డాయి. వాటిని వేరుగా లాగి వదిలేయండి. రెండూ వాటి ఉమ్మడి ద్రవ్యరాశి కేంద్రం చుట్టూ ఒకే ఆవర్తన కాలంతో డోలనం చేస్తాయి. ద్రవ్యరాశి స్థానంలో లఘుకృత ద్రవ్యరాశి (Reduced mass) వాడండి:
ఒక దిమ్మ చాలా బరువైతే (గోడలాగా), μ తేలికైన ద్రవ్యరాశి అవుతుంది, మళ్లీ T = 2π√(m/k) వస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: ఒక స్ప్రింగ్ 10 N లాగుడుకు 5 cm సాగుతుంది. నున్నటి నేలపై దానికి 2 kg దిమ్మ కట్టబడింది. k, ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి.
సాధన: k = F/x = 10/0.05 = 200 N/m. T = 2π√(2/200) = 2π × 0.1 = 0.2π ≈ 0.628 s.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: నిలువు స్ప్రింగ్కు వేలాడదీసిన ద్రవ్యరాశి విశ్రాంతిలో దాన్ని 2.5 cm సాగదీస్తుంది. చిన్న నిలువు డోలనాల ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి. (g = 10 m/s²)
సాధన: T = 2π√(x₀/g) = 2π√(0.025/10) = 2π × 0.05 = 0.1π ≈ 0.314 s.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: 200 N/m, 300 N/m స్ప్రింగ్లు 1.2 kg దిమ్మను పట్టుకుంటాయి. అవి (i) శ్రేణిలో, (ii) సమాంతరంలో ఉన్నప్పుడు ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి.
సాధన: (i) k_s = 200 × 300/500 = 120 N/m. T = 2π√(1.2/120) = 2π × 0.1 ≈ 0.628 s. (ii) k_p = 500 N/m. T = 2π√(1.2/500) ≈ 2π × 0.049 ≈ 0.308 s.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: 50 N/m స్ప్రింగ్పై ఉన్న 0.5 kg దిమ్మ 10 cm కంపన పరిమితితో డోలనం చేస్తుంది. దాని గరిష్ఠ వడి, దానిపై గరిష్ఠ బలం కనుక్కోండి.
సాధన: ω = √(50/0.5) = 10 rad/s. v_max = Aω = 0.1 × 10 = 1 m/s. F_max = kA = 50 × 0.1 = 5 N, అంత్య స్థానాల వద్ద.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: స్ప్రింగ్పై ఉన్న దిమ్మ ఆవర్తన కాలం 1 s. 3 kg కలిపితే ఆవర్తన కాలం 2 s అవుతుంది. అసలు ద్రవ్యరాశి కనుక్కోండి.
సాధన: T ∝ √m, కాబట్టి (m + 3)/m = (2/1)² = 4. అప్పుడు m + 3 = 4m, కాబట్టి m = 1 kg.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: k స్థిరాంకం గల స్ప్రింగ్ ఒక దిమ్మకు ఆవర్తన కాలం T ఇస్తుంది. స్ప్రింగ్ను మూడు సమాన భాగాలుగా కత్తిరిస్తారు. అదే దిమ్మకు (i) ఒక భాగంపై, (ii) మూడు భాగాలూ సమాంతరంలో ఉన్నప్పుడు ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి.
సాధన: ప్రతి భాగం స్థిరాంకం 3k. (i) T' = 2π√(m/3k) = T/√3. (ii) సమాంతరంలో మూడు కలిసి 9k ఇస్తాయి, కాబట్టి T'' = 2π√(m/9k) = T/3.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: k స్థిరాంకం గల స్ప్రింగ్ను పొడవుల నిష్పత్తి 1 : 2 ఉండేలా రెండు ముక్కలుగా కత్తిరిస్తారు. ప్రతి ముక్క స్థిరాంకం కనుక్కోండి.
సాధన: పొడవులు L/3, 2L/3. kL స్థిరం కాబట్టి చిన్న ముక్కకు 3k, పొడవైన ముక్కకు 3k/2. తనిఖీ: శ్రేణిలో 1/3k + 2/3k = 1/k. సరైనదే.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.8 (NEET కఠినం): నున్నటి నేలపై ఉన్న 1 kg, 2 kg దిమ్మలు 300 N/m స్ప్రింగ్తో కలపబడ్డాయి. వాటిని వేరుగా లాగి వదిలేస్తారు. ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి.
సాధన: μ = (1 × 2)/(1 + 2) = 2/3 kg. T = 2π√((2/3)/300) = 2π√(1/450) ≈ 2π × 0.0471 ≈ 0.296 s.
త్వరిత పునశ్చరణ
హుక్ నియమం F = −kx; k ప్రమాణం N/m.
T = 2π√(m/k), కంపన పరిమితి, g లపై ఆధారపడదు.
నిలువు స్ప్రింగ్: అదే T; అలాగే T = 2π√(x₀/g), x₀ = స్థిర సాగుదల.
శ్రేణి: 1/k_s = 1/k₁ + 1/k₂. సమాంతరం: k_p = k₁ + k₂.
వ్యతిరేక వైపుల ఉన్న రెండు స్ప్రింగ్ల మధ్య దిమ్మ: k = k₁ + k₂.
kL స్థిరం: n సమాన భాగాలుగా కత్తిరిస్తే ప్రతి భాగానికి nk.
స్ప్రింగ్పై రెండు దిమ్మలు: μ = m₁m₂/(m₁ + m₂) వాడండి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
గురుత్వం పనిచేస్తుంది కాబట్టి నిలువు స్ప్రింగ్ ఆవర్తన కాలం వేరు అనుకోవడం. గురుత్వం విశ్రాంతి బిందువును మాత్రమే జరుపుతుంది.
శ్రేణి, సమాంతర సూత్రాలను తారుమారు చేయడం. శ్రేణి మెత్తనిది, కాబట్టి దాని k ఏ ఒక్క స్ప్రింగ్ k కంటేనైనా తక్కువ.
వ్యతిరేక వైపుల ఉన్న రెండు స్ప్రింగ్ల మధ్య దిమ్మను శ్రేణి జతగా తీసుకోవడం. అది సమాంతర జత.
సగం స్ప్రింగ్కు k/2 అనుకోవడం. కత్తిరిస్తే ప్రతి ముక్క గట్టిపడుతుంది: 2k.
T ∝ √m బదులు T ∝ m అని రాయడం.
చంద్రునిపై లేదా త్వరిత లిఫ్ట్లో ఆవర్తన కాలం మారుతుందని అనుకోవడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. స్ప్రింగ్ బల స్థిరాంకం SI ప్రమాణం (a) N m (b) N/m (c) N/m² (d) J
2. k స్థిరాంకం గల స్ప్రింగ్పై m ద్రవ్యరాశి గల దిమ్మ ఆవర్తన కాలం (a) 2π√(k/m) (b) 2π√(mk) (c) 2π√(m/k) (d) (1/2π)√(m/k)
3. స్ప్రింగ్పై ద్రవ్యరాశిని నాలుగు రెట్లు చేస్తే ఆవర్తన కాలం (a) సగమవుతుంది (b) నాలుగు రెట్లవుతుంది (c) అలాగే ఉంటుంది (d) రెట్టింపవుతుంది
4. ఒక స్ప్రింగ్–ద్రవ్యరాశి వ్యవస్థను భూమి నుంచి చంద్రునిపైకి తీసుకెళతారు. దాని ఆవర్తన కాలం (a) అలాగే ఉంటుంది (b) √6 రెట్లవుతుంది (c) కొద్దిగా పెరుగుతుంది (d) తగ్గుతుంది
5. శ్రేణిలో ఉన్న k₁, k₂ స్ప్రింగ్ల ఫలిత స్థిరాంకం (a) k₁ + k₂ (b) k₁k₂/(k₁ + k₂) (c) √(k₁k₂) (d) (k₁ + k₂)/2
6. సమాంతరంలో ఉన్న k₁, k₂ స్ప్రింగ్ల ఫలిత స్థిరాంకం (a) k₁k₂/(k₁ + k₂) (b) k₁ − k₂ (c) k₁ + k₂ (d) √(k₁k₂)
7. k స్థిరాంకం గల స్ప్రింగ్ను రెండు సమాన సగాలుగా కత్తిరిస్తారు. ప్రతి సగం స్థిరాంకం (a) k/2 (b) k (c) 4k (d) 2k
8. స్ప్రింగ్–ద్రవ్యరాశి వ్యవస్థ కంపన పరిమితిని రెట్టింపు చేస్తే దాని ఆవర్తన కాలం (a) మారదు (b) రెట్టింపవుతుంది (c) సగమవుతుంది (d) √2 రెట్లవుతుంది
9. 100 N/m స్థిరాంకం గల స్ప్రింగ్పై 1 kg దిమ్మ కోణీయ పౌనఃపున్యం (a) 100 rad/s (b) 10 rad/s (c) 1 rad/s (d) 0.1 rad/s
10. 400 N/m స్థిరాంకం గల స్ప్రింగ్ను 5 cm సాగదీశారు. పునఃస్థాపక బల పరిమాణం (a) 2000 N (b) 8 N (c) 20 N (d) 80 N
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. స్ప్రింగ్కు వేలాడదీసిన ద్రవ్యరాశి విశ్రాంతిలో దాన్ని 4 cm సాగదీస్తుంది. చిన్న నిలువు డోలనాల ఆవర్తన కాలం సుమారు (g = 10 m/s²) (a) 0.04 s (b) 4 s (c) 0.13 s (d) 0.4 s
12. ఒక స్ప్రింగ్పై దిమ్మ ఆవర్తన కాలం T. శ్రేణిలో ఉన్న అలాంటి రెండు స్ప్రింగ్లపై దాని ఆవర్తన కాలం (a) √2 T (b) 2T (c) T/√2 (d) T/2
13. రెండు సర్వసమ స్ప్రింగ్లు, ఒకే దిమ్మకు T(శ్రేణి) : T(సమాంతరం) నిష్పత్తి (a) 4 : 1 (b) 2 : 1 (c) √2 : 1 (d) 1 : 2
14. 0.25 kg దిమ్మ 100 N/m స్ప్రింగ్కు కట్టబడింది. దాని ఆవర్తన కాలం (a) 0.2π s (b) 0.05π s (c) 0.1π s (d) π s
15. నున్నటి నేలపై ఉన్న 1 kg దిమ్మ రెండు గోడల మధ్య, వ్యతిరేక వైపుల 150 N/m, 250 N/m స్ప్రింగ్లతో కట్టబడి ఉంది. దాని ఆవర్తన కాలం (a) π/5 s (b) π/20 s (c) 2π s (d) π/10 s
16. ఒక స్ప్రింగ్ను నాలుగు సమాన భాగాలుగా కత్తిరిస్తారు. మొత్తం స్ప్రింగ్పై T ఆవర్తన కాలం గల దిమ్మను ఒక భాగంపై ఉంచుతారు. కొత్త ఆవర్తన కాలం (a) T/4 (b) T/2 (c) 2T (d) T
17. స్ప్రింగ్పై 1 kg దిమ్మ ఆవర్తన కాలం 2 s. ఆవర్తన కాలం 4 s కావడానికి కావలసిన అదనపు ద్రవ్యరాశి (a) 3 kg (b) 4 kg (c) 1 kg (d) 2 kg
18. 800 N/m స్ప్రింగ్పై 2 kg దిమ్మ 5 cm కంపన పరిమితితో డోలనం చేస్తుంది. దాని గరిష్ఠ వడి (a) 0.5 m/s (b) 2 m/s (c) 1 m/s (d) 4 m/s
19. 200 N/m స్ప్రింగ్పై 0.5 kg దిమ్మ 3 cm కంపన పరిమితితో డోలనం చేస్తుంది. దాని గరిష్ఠ త్వరణం (a) 6 m/s² (b) 12 m/s² (c) 24 m/s² (d) 1.2 m/s²
20. 1 kg దిమ్మ 400 N/m స్ప్రింగ్కు కట్టబడింది. దాని పౌనఃపున్యం (a) 20 Hz (b) 10 Hz (c) 20π Hz (d) 10/π Hz
21. k స్థిరాంకం గల స్ప్రింగ్ను పొడవుల నిష్పత్తి 1 : 2 గా రెండు ముక్కలుగా కత్తిరిస్తారు. చిన్న ముక్క స్థిరాంకం (a) 3k (b) 1.5k (c) k/3 (d) 2k/3
22. నిలువు స్ప్రింగ్కు వేలాడదీసిన భారం విశ్రాంతిలో దాన్ని 10 cm సాగదీస్తుంది. చిన్న నిలువు డోలనాల ఆవర్తన కాలం (g = 10 m/s²) (a) 2π s (b) 0.02π s (c) 0.2π s (d) 0.1π s
స్థాయి 3: సవాలు
23. నున్నటి నేలపై ఉన్న 2 kg, 3 kg దిమ్మలు 120 N/m స్ప్రింగ్తో కలపబడ్డాయి. వాటిని వేరుగా లాగి వదిలేస్తారు. ఆవర్తన కాలం (a) 0.4π s (b) 0.2π s (c) 0.1π s (d) 0.3π s
24. k, 2k స్ప్రింగ్లు సమాంతరంగా కలపబడ్డాయి; ఈ జత 3k స్ప్రింగ్తో శ్రేణిలో కలపబడింది. చివర m ద్రవ్యరాశి గల దిమ్మ వేలాడుతుంది. ఆవర్తన కాలం (a) 2π√(m/6k) (b) 2π√(m/3k) (c) 2π√(2m/3k) (d) 2π√(3m/k)
25. ఒక స్ప్రింగ్పై దిమ్మ ఆవర్తన కాలం T. స్ప్రింగ్ను పొడవుల నిష్పత్తి 1 : 3 గా రెండు ముక్కలుగా కత్తిరించి, ఆ ముక్కలను సమాంతరంగా కలిపి అదే దిమ్మను వేలాడదీస్తారు. కొత్త ఆవర్తన కాలం (a) T/2 (b) (√3/2)T (c) T/4 (d) (√3/4)T
26. ఒక స్ప్రింగ్–ద్రవ్యరాశి వ్యవస్థ లిఫ్ట్ పైకప్పు నుంచి వేలాడుతోంది. లిఫ్ట్ g/2 స్థిర త్వరణంతో పైకి కదలడం మొదలుపెడుతుంది. డోలనాల ఆవర్తన కాలం (a) అలాగే ఉంటుంది (b) పెరుగుతుంది (c) తగ్గుతుంది (d) శూన్యమవుతుంది
27. నున్నటి నేలపై m ద్రవ్యరాశి గల దిమ్మ స్ప్రింగ్పై A కంపన పరిమితితో డోలనం చేస్తుంది. అది మధ్యమ స్థానాన్ని దాటుతున్నప్పుడు m ద్రవ్యరాశి గల రెండవ దిమ్మను నెమ్మదిగా దానిపై ఉంచుతారు, అది అతుక్కుంటుంది. కొత్త కంపన పరిమితి (a) A/2 (b) √2 A (c) A/√2 (d) A
28. ఒక స్ప్రింగ్–ద్రవ్యరాశి వ్యవస్థ ఆవర్తన కాలం 2 s. ద్రవ్యరాశిని 44% పెంచితే కొత్త ఆవర్తన కాలం (a) 2.88 s (b) 2.4 s (c) 2.2 s (d) 2.6 s
29. ప్రతిపాదన (A): స్ప్రింగ్–ద్రవ్యరాశి వ్యవస్థ ఆవర్తన కాలం భూమిపై ఉన్నట్లే చంద్రునిపై కూడా ఉంటుంది.
కారణం (R): స్ప్రింగ్–ద్రవ్యరాశి వ్యవస్థ ఆవర్తన కాలం గురుత్వ త్వరణంపై ఆధారపడదు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: స్ప్రింగ్ను రెండు సమాన సగాలుగా కత్తిరిస్తే, ప్రతి సగం బల స్థిరాంకం అసలు విలువలో సగం అవుతుంది.
వాక్యం II: సమాంతరంగా ఉన్న రెండు స్ప్రింగ్ల ఫలిత బల స్థిరాంకం రెండు స్థిరాంకాల మొత్తం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | k = F/x, కాబట్టి N/m. |
| 2 | c | a = −(k/m)x నుంచి ω = √(k/m). |
| 3 | d | T ∝ √m; √4 = 2. |
| 4 | a | T = 2π√(m/k) లో g లేదు. |
| 5 | b | ఒకే బలం; సాగుదలలు కలుస్తాయి. |
| 6 | c | ఒకే సాగుదల; బలాలు కలుస్తాయి. |
| 7 | d | kL స్థిరం; సగం పొడవుకు 2k. |
| 8 | a | SHM ఆవర్తన కాలం కంపన పరిమితిపై ఆధారపడదు. |
| 9 | b | ω = √(100/1) = 10 rad/s. |
| 10 | c | kx = 400 × 0.05 = 20 N. |
| 11 | d | 2π√(0.04/10) ≈ 0.40 s. |
| 12 | a | k_s = k/2, కాబట్టి T √2 రెట్లు పెరుగుతుంది. |
| 13 | b | k/2 vs 2k: √(2k / (k/2)) = 2. |
| 14 | c | 2π√(0.25/100) = 2π × 0.05 = 0.1π s. |
| 15 | d | k = 400 N/m, ω = 20 rad/s, T = 2π/20. |
| 16 | b | ప్రతి భాగం 4k; T/√4 = T/2. |
| 17 | a | T రెట్టింపు, కాబట్టి మొత్తం ద్రవ్యరాశి 4 kg; 3 kg కలపాలి. |
| 18 | c | ω = √(800/2) = 20; v_max = 0.05 × 20 = 1 m/s. |
| 19 | b | a_max = kA/m = 200 × 0.03/0.5 = 12 m/s². |
| 20 | d | ν = (1/2π)√400 = 20/2π = 10/π Hz. |
| 21 | a | చిన్న ముక్క L/3, కాబట్టి 3k. |
| 22 | c | 2π√(0.1/10) = 2π × 0.1 = 0.2π s. |
| 23 | b | μ = 6/5 = 1.2 kg; 2π√(1.2/120) = 0.2π s. |
| 24 | c | k + 2k = 3k; 3k, 3k శ్రేణిలో 1.5k ఇస్తాయి. |
| 25 | d | ముక్కలు 4k, 4k/3; సమాంతరం 16k/3; T√(3/16). |
| 26 | a | త్వరణం విశ్రాంతి బిందువును మాత్రమే జరుపుతుంది; k, m మారవు. |
| 27 | c | వడి సగమవుతుంది (ద్రవ్యవేగం), ω √2 రెట్లు తగ్గుతుంది: A' = A/√2. |
| 28 | b | T' = 2√1.44 = 2.4 s. |
| 29 | a | T = 2π√(m/k) లో g లేదు; అందుకే చంద్రునిపై తేడా ఉండదు. |
| 30 | d | సగం స్ప్రింగ్కు 2k, కాబట్టి I తప్పు; II సరైనది. |
అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఆదర్శ స్ప్రింగ్ F = −kx తో వెనక్కి లాగుతుంది. k బల స్థిరాంకం (స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం), ప్రమాణం N/m.
స్ప్రింగ్పై క్షితిజ దిమ్మ: m d²x/dt² = −kx, కాబట్టి ω = √(k/m), T = 2π√(m/k).
ఆవర్తన కాలం కంపన పరిమితిపై గానీ g పై గానీ ఆధారపడదు. చంద్రునిపై కూడా అదే.
నిలువు స్ప్రింగ్: సమతాస్థితిలో kx₀ = mg. ఈ కొత్త సమతాస్థితి చుట్టూ అదే T = 2π√(m/k) = 2π√(x₀/g) తో డోలనాలు.
శ్రేణి స్ప్రింగ్లు: 1/k = 1/k₁ + 1/k₂ (మెత్తన). శ్రేణిలో రెండు సమాన స్ప్రింగ్లు k/2 ఇస్తాయి.
సమాంతర స్ప్రింగ్లు: k = k₁ + k₂ (గట్టి). వ్యతిరేక గోడలకు కట్టిన రెండు స్ప్రింగ్ల మధ్య దిమ్మకు కూడా k₁ + k₂.
స్ప్రింగ్ను కత్తిరించడం: k ∝ 1/పొడవు. సగం స్ప్రింగ్కు 2k; L/n పొడవు ముక్కకు nk.
నున్నటి నేలపై స్ప్రింగ్తో కలిపిన రెండు దిమ్మలు T = 2π√(μ/k) తో డోలనం చేస్తాయి, ఇక్కడ μ = m₁m₂/(m₁ + m₂).
ఒక ద్రవ్యరాశి గోడకు అతికితే (అనంత ద్రవ్యరాశి), μ రెండవ ద్రవ్యరాశి అవుతుంది.
T ∝ √m, T ∝ 1/√k. ద్రవ్యరాశి రెట్టింపైతే T √2 రెట్లవుతుంది.
T²–m గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ, దాని వాలు 4π²/k.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అమరిక | ఫలిత k లేదా ద్రవ్యరాశి | ఆవర్తన కాలం |
|---|---|---|
| ఒకే స్ప్రింగ్, ద్రవ్యరాశి m | k | 2π√(m/k) |
| శ్రేణిలో రెండు సమాన స్ప్రింగ్లు | k/2 | √2 × T₀ |
| సమాంతరంలో రెండు సమాన స్ప్రింగ్లు | 2k | T₀/√2 |
| n సమాన భాగాలుగా కత్తిరించి, ఒక భాగం వాడినప్పుడు | nk | T₀/√n |
| నిలువు స్ప్రింగ్, స్థిర సాగుదల x₀ | k = mg/x₀ | 2π√(x₀/g) |
| స్ప్రింగ్పై రెండు దిమ్మలు | μ = m₁m₂/(m₁ + m₂) | 2π√(μ/k) |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"శ్రేణి మెత్తన, సమాంతరం గట్టి": శ్రేణి k ని తగ్గిస్తుంది, సమాంతరం k ని పెంచుతుంది.
"చిన్న స్ప్రింగ్, గట్టి స్ప్రింగ్": కత్తిరించినప్పుడు k × పొడవు స్థిరంగా ఉంటుంది.
"ద్రవ్యరాశి పెరిగితే కాలం పెరుగు; k పెరిగితే కాలం తగ్గు": T ∝ √(m/k).
"గురుత్వం జరుపుతుంది మాత్రమే": స్ప్రింగ్ను వేలాడదీస్తే మధ్యమ స్థానం mg/k జరుగుతుంది, T మాత్రం మారదు.
"నిరోధాలకు వ్యతిరేకం": శ్రేణి స్ప్రింగ్లు సమాంతర నిరోధాలలాగా, సమాంతర స్ప్రింగ్లు శ్రేణి నిరోధాలలాగా కలుస్తాయి.
భావనల అనుసంధానం
హుక్ నియమం, బల స్థిరాంకం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 7: ఘనపదార్థాలు, ద్రవాల ధర్మాలు లోని ప్రతిబలం, వికృతికి అనుసంధానమవుతాయి.
స్ప్రింగ్ స్థితి శక్తి ½kx² భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం నుంచి వస్తుంది.
శ్రేణి/సమాంతర నియమాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: విద్యుత్ ప్రవాహం లోని నిరోధ నియమాలకు (వ్యతిరేకంగా) అద్దం పట్టుతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. k స్థిరాంకం గల ఒకే స్ప్రింగ్పై m ద్రవ్యరాశి గల దిమ్మ ఆవర్తన కాలం T₀. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి (అన్ని స్ప్రింగ్లు సర్వసమాలు, స్థిరాంకం k).
జాబితా I:
(A) ఒక స్ప్రింగ్పై m ద్రవ్యరాశి
(B) శ్రేణిలో రెండు స్ప్రింగ్లపై m ద్రవ్యరాశి
(C) సమాంతరంలో రెండు స్ప్రింగ్లపై m ద్రవ్యరాశి
(D) ఒక స్ప్రింగ్పై 4m ద్రవ్యరాశి
జాబితా II:
(i) 2T₀
(ii) T₀/√2
(iii) T₀
(iv) √2 T₀
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
32. k = 100 N/m స్ప్రింగ్కు 1 kg దిమ్మ వేలాడుతోంది (g = 10 m/s²). జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) కోణీయ పౌనఃపున్యం
(B) ఆవర్తన కాలం
(C) స్థిర సాగుదల
(D) 0.1 m కంపన పరిమితి వద్ద డోలన శక్తి
జాబితా II:
(i) 0.1 m
(ii) 0.5 J
(iii) 10 rad/s
(iv) 0.2π s
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
33. k స్థిరాంకం గల స్ప్రింగ్ను కత్తిరిస్తారు లేదా మళ్లీ అమరుస్తారు. జాబితా I ను జాబితా II (కొత్త స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) రెండు సమాన సగాలలో ఒకటి
(B) పొడవుల నిష్పత్తి 1 : 2 గా కత్తిరించినప్పుడు చిన్న ముక్క
(C) రెండు సమాన సగాలను సమాంతరంగా కలిపినప్పుడు
(D) మూడు సమాన భాగాలుగా కత్తిరించి, మళ్లీ చివర్లను కలిపినప్పుడు
జాబితా II:
(i) k
(ii) 2k
(iii) 3k
(iv) 4k
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-ii, B-iii, C-i, D-iv
34. స్ప్రింగ్తో కలిపిన రెండు దిమ్మలు నున్నటి నేలపై ఉన్నాయి. జాబితా I (ద్రవ్యరాశులు) ను జాబితా II (లఘుకృత ద్రవ్యరాశి) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) m మరియు m
(B) m మరియు స్థిరమైన గోడ
(C) 2 kg మరియు 3 kg
(D) 1 kg మరియు 4 kg
జాబితా II:
(i) 1.2 kg
(ii) m
(iii) m/2
(iv) 0.8 kg
(a) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. స్ప్రింగ్–దిమ్మ వ్యవస్థ ఆవర్తన కాలం కంపన పరిమితిపై ఆధారపడదు.
B. ఒకే m, k లకు నిలువు, క్షితిజ స్ప్రింగ్–దిమ్మ వ్యవస్థలకు ఒకే ఆవర్తన కాలం.
C. స్ప్రింగ్–దిమ్మ వ్యవస్థ ఆవర్తన కాలం g పై ఆధారపడుతుంది.
D. చంద్రునిపై స్ప్రింగ్–దిమ్మ వ్యవస్థ ఆవర్తన కాలం భూమిపై ఉన్నట్లే ఉంటుంది.
(a) 3 (b) 4 (c) 2 (d) 1
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. శ్రేణి స్ప్రింగ్లకు 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
B. సమాంతర స్ప్రింగ్లకు k = k₁ + k₂.
C. వ్యతిరేక గోడలకు కట్టిన రెండు స్ప్రింగ్ల మధ్య ఉన్న దిమ్మ సమాంతర సంయోగంలా పనిచేస్తుంది.
D. స్ప్రింగ్ను కత్తిరించి ఒక ముక్క వాడితే అదే ద్రవ్యరాశికి ఆవర్తన కాలం పెరుగుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) B, D మాత్రమే
37. స్ప్రింగ్కు వేలాడదీసిన దిమ్మ విశ్రాంతిలో దాన్ని 2.5 cm సాగదీస్తుంది (g = 10 m/s²). ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. T = 0.1π s.
B. ω = 20 rad/s.
C. పౌనఃపున్యం సుమారు 3.18 Hz.
D. ద్రవ్యరాశిని రెట్టింపు చేస్తే స్థిర సాగుదల 5 cm అవుతుంది, T √2 రెట్లవుతుంది.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 1
38. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. F = −kx లో k ప్రమాణం N/m.
B. కంపన పరిమితిని రెట్టింపు చేస్తే గరిష్ఠ వడి రెట్టింపవుతుంది.
C. ద్రవ్యరాశిని నాలుగు రెట్లు చేస్తే పౌనఃపున్యం సగమవుతుంది.
D. k ని రెట్టింపు చేస్తే ఆవర్తన కాలం రెట్టింపవుతుంది.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, C మాత్రమే
39. ఒక స్ప్రింగ్ F–x గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ. x = 4 cm వద్ద బలం −2 N. దానికి 0.5 kg దిమ్మ కట్టారు. ఆవర్తన కాలం (a) 0.1π s (b) 0.2π s (c) 2π s (d) 0.4π s
40. ఒకే స్ప్రింగ్పై వేర్వేరు ద్రవ్యరాశులకు రీడింగులు:
| m (kg) | 0.25 | 1.00 |
|---|---|---|
| T (s) | 0.50 | ? |
తెలియని ఆవర్తన కాలం, స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం (a) 1.00 s, 39.5 N/m (b) 2.00 s, 39.5 N/m (c) 1.00 s, 9.87 N/m (d) 0.71 s, 39.5 N/m
41. ఒక స్ప్రింగ్కు T² (y-అక్షం) – m (x-అక్షం) గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ, దాని వాలు 0.16 s²/kg. π² = 10 అని తీసుకుంటే స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం (a) 25 N/m (b) 160 N/m (c) 250 N/m (d) 400 N/m
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: 1200 kg కారు నాలుగు సర్వసమ స్ప్రింగ్లపై నిలబడి ఉంది (షాక్ అబ్జార్బర్లు తీసివేశారు). మొత్తం 300 kg ద్రవ్యరాశి గల నలుగురు ప్రయాణికులు ఎక్కితే కారు బాడీ 3 cm కిందకి దిగుతుంది. g = 10 m/s² తీసుకోండి.
42. ప్రతి స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం (a) 1.0 × 10⁵ N/m (b) 2.5 × 10⁴ N/m (c) 4.0 × 10⁵ N/m (d) 2.5 × 10³ N/m
43. బరువుతో ఉన్న కారు నిలువు డోలనాల ఆవర్తన కాలం సుమారు (a) 0.69 s (b) 0.34 s (c) 0.77 s (d) 1.54 s
44. 1 kg, 4 kg దిమ్మలు నున్నటి నేలపై k = 200 N/m స్ప్రింగ్తో కలపబడి డోలనం చేస్తాయి. ఆవర్తన కాలం సుమారు (a) 0.40 s (b) 0.44 s (c) 0.89 s (d) 0.99 s
45. k స్థిరాంకం గల స్ప్రింగ్ను పొడవుల నిష్పత్తి 2 : 3 గా రెండు ముక్కలుగా కత్తిరిస్తారు. ఆ ముక్కలను సమాంతరంగా కలిపి అదే దిమ్మను వేలాడదీస్తారు. కొత్త ఆవర్తన కాలానికి, పాత ఆవర్తన కాలానికి నిష్పత్తి (a) 5/√6 (b) 6/25 (c) 1/2 (d) √6/5
స్థాయి 4 జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | k/2 నుంచి √2 T₀; 2k నుంచి T₀/√2; 4m నుంచి 2T₀ |
| 32 | c | ω = √(100/1) = 10; T = 2π/10; x₀ = 10/100 m; ½ × 100 × 0.01 = 0.5 J |
| 33 | b | k × పొడవు స్థిరం: 2k, 3k; 2k + 2k = 4k; శ్రేణిలో మూడు 3k స్ప్రింగ్లు k ఇస్తాయి |
| 34 | d | μ = m₁m₂/(m₁ + m₂): m/2, m, 6/5, 4/5 |
| 35 | a | C తప్పు: g మధ్యమ స్థానాన్ని మాత్రమే జరుపుతుంది |
| 36 | b | D తప్పు: చిన్న ముక్క గట్టిది, కాబట్టి T తగ్గుతుంది |
| 37 | c | T = 2π√(0.025/10) = 0.1π s; ω = 20; 20/2π = 3.18 Hz; x₀ ∝ m, T ∝ √m |
| 38 | d | D తప్పు: T ∝ 1/√k, కాబట్టి k రెట్టింపైతే T √2 తో భాగింపబడుతుంది |
| 39 | b | k = 2/0.04 = 50 N/m, ω = √(50/0.5) = 10, T = 0.2π s |
| 40 | a | T ∝ √m నుంచి 0.50 × 2 = 1.00 s; k = 4π²m/T² = 4π² ≈ 39.5 N/m |
| 41 | c | వాలు = 4π²/k, కాబట్టి k = 40/0.16 = 250 N/m |
| 42 | b | మొత్తం k = 3000/0.03 = 1.0 × 10⁵ N/m, నాలుగు స్ప్రింగ్లకు పంచబడుతుంది |
| 43 | c | T = 2π√(1500/10⁵) ≈ 0.77 s (0.69 s ఖాళీ కారుకు) |
| 44 | a | μ = 0.8 kg, T = 2π√(0.8/200) ≈ 0.40 s |
| 45 | d | ముక్కలకు 5k/2, 5k/3, మొత్తం 25k/6; T నిష్పత్తి = √(6/25) |