అధ్యాయం 5: లఘు లోలకం (Simple Pendulum)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
లఘు లోలకం గుండుపై పనిచేసే బలాలు, వాటిలో ఏది గుండును వెనక్కి లాగుతుంది.
చిన్న ఊపులకు T = 2π√(L/g) పూర్తి ఉత్పాదన.
ఆవర్తన కాలం దేనిపై ఆధారపడుతుంది, దేనిపై ఆధారపడదు.
సెకన్ల లోలకం, లోలక గడియారాలు.
లిఫ్ట్లు, త్వరణంతో కదిలే వాహనాలు, ద్రవాలలో ప్రభావిత g ఆవర్తన కాలాన్ని ఎలా మారుస్తుంది; ఊపు పొడవునా తన్యత ఎలా మారుతుంది.
5.1 ఆదర్శ లఘు లోలకం
తేలికైన, సాగని దారంతో ఒక స్థిర ఆధారానికి వేలాడదీసిన బిందు ద్రవ్యరాశి (Mass) నే ఆదర్శ లఘు లోలకం (Ideal simple pendulum) అంటారు. ఆ బిందు ద్రవ్యరాశిని గుండు (Bob) అంటారు. ఇది ఘర్షణ (Friction) గానీ, గాలి నిరోధం గానీ లేకుండా ఒక నిలువు తలంలో ఊగుతుంది.
ఆచరణలో సన్నని దారానికి కట్టిన చిన్న, బరువైన లోహపు గోళం దాదాపు ఇలాగే పనిచేస్తుంది. పొడవు L ను వేలాడదీసిన బిందువు నుంచి గుండు కేంద్రం వరకు కొలుస్తాం.
5.2 గుండుపై పనిచేసే బలాలు
దారం నిలువుతో θ కోణం చేసేలా గుండును పక్కకు లాగి వదలండి. గుండుపై రెండు బలాలు పనిచేస్తాయి:
దారం వెంబడి ఆధారం వైపు తన్యత (Tension) T_s.
నిలువుగా కిందికి భారం (Weight) mg.
భారాన్ని దారం వెంబడి, చాపం వెంబడి (దారానికి లంబంగా) అంశాలుగా విభజించండి:
దారం వెంబడి: mg cos θ, బయటి వైపు. తన్యత దీన్ని సంతులనం చేస్తుంది, అదనంగా అభికేంద్ర బలాన్ని (Centripetal force) కూడా అందిస్తుంది.
చాపం వెంబడి: mg sin θ, మధ్యమ స్థానం వైపు. ఇదే పునఃస్థాపక బలం (Restoring force).

భారం రెండుగా విడిపోతుంది: దారం వెంబడి mg cos θ ను తన్యత సమతుల్యం చేస్తుంది, చాపం వెంబడి mg sin θ గుండును మధ్యమ స్థానం వైపు వెనక్కి నెడుతుంది.
5.3 ఆవర్తన కాలం ఉత్పాదన
వేలాడదీసిన బిందువు పరంగా టార్క్ (Torque) తీసుకోండి. తన్యత ఆ బిందువు గుండానే వెళ్తుంది, కాబట్టి దాని టార్క్ శూన్యం. భారానికి భుజం పొడవు L sin θ. కాబట్టి పునఃస్థాపక టార్క్
ఆధారం పరంగా బిందు గుండు జడత్వ భ్రామకం (Moment of inertia) I = mL². τ = Iα ను ఉపయోగిస్తే
ఇది ఇంకా SHM కాదు, ఎందుకంటే sin θ అనేది θ కు అనులోమానుపాతంలో లేదు. చిన్న కోణాలకు (రేడియన్లలో) sin θ ≈ θ. ఉదాహరణకు sin 10° = 0.1736, 10° = 0.1745 rad; వీటి మధ్య తేడా 1% కంటే తక్కువ. కాబట్టి చిన్న ఊపులకు
ఇది θ లో సరళ హరాత్మక చలనం (SHM), ఇక్కడ ω² = g/L. అందువల్ల
బలాల నుంచి కూడా ఇదే ఫలితం వస్తుంది. పునఃస్థాపక బలం mg sin θ ≈ mgθ. చాపం పొడవు s = Lθ, కాబట్టి బలం (mg/L)s. ఇది k = mg/L గల స్ప్రింగ్లాగా పనిచేస్తుంది, కాబట్టి T = 2π√(m/k) = 2π√(L/g).
5.4 ఆవర్తన కాలం దేనిపై ఆధారపడుతుంది
| మార్పు | T పై ప్రభావం | ఎందుకు |
|---|---|---|
| బరువైన గుండు (అదే పరిమాణం) | ఏమీ లేదు | ఉత్పాదనలో m రద్దవుతుంది |
| పెద్ద కంపన పరిమితి (ఇంకా చిన్నదే) | ఏమీ లేదు | చిన్న కోణ SHM ఆవర్తన కాలం కంపన పరిమితిపై ఆధారపడదు |
| పొడవు 4 రెట్లు | రెట్టింపు | T ∝ √L |
| g ను 1/6 చేస్తే (చంద్రుడు) | √6 రెట్లు | T ∝ 1/√g |
| చాలా పెద్ద కంపన పరిమితి | కొద్దిగా పెరుగుతుంది | sin θ < θ, కాబట్టి పునఃస్థాపక బలం బలహీనం |
T² కు, L కు మధ్య గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ, దాని వాలు (Slope) 4π²/g. ప్రయోగశాలలో g ని కనుక్కోవడానికి విద్యార్థులు దీన్నే వాడతారు.
5.5 సెకన్ల లోలకం మరియు లోలక గడియారాలు
సెకన్ల లోలకం (Seconds pendulum) ఆవర్తన కాలం 2 s. కాబట్టి ఒక వైపు ఊపుకు (ఒక "బీట్") 1 s పడుతుంది. దాని పొడవు
g = 9.8 m/s² అయితే ఇది సుమారు 0.99 m; g = 10 m/s², π² = 10 తీసుకుంటే సరిగ్గా 1 m.
లోలక గడియారంలో లోలకం పొడవు పెరిగితే అది నెమ్మదిగా ఊగుతుంది, కాబట్టి గడియారం సమయాన్ని కోల్పోతుంది (వెనకబడుతుంది). చిన్న మార్పులకు
ఒక రోజులో కోల్పోయే లేదా పొందే సమయం = (ΔT/T) × 86400 s. వేసవిలో కడ్డీ వ్యాకోచిస్తుంది, కాబట్టి గడియారం నెమ్మదిగా నడుస్తుంది.
5.6 ప్రభావిత g
చాలా NEET ప్రశ్నలలో లోలకం త్వరణం (Acceleration) గల చట్రంలో గానీ, ద్రవంలో గానీ ఉంటుంది. అప్పుడు g బదులు ఆ చట్రంలోని ఫలిత "దృశ్య గురుత్వం" నుంచి వచ్చే ప్రభావిత విలువ g_eff ను వాడండి.
| సందర్భం | g_eff | ఆవర్తన కాలం |
|---|---|---|
| a త్వరణంతో పైకి వెళ్లే లిఫ్ట్ | g + a | తగ్గుతుంది |
| a త్వరణంతో కిందికి వెళ్లే లిఫ్ట్ (a < g) | g − a | పెరుగుతుంది |
| స్వేచ్ఛా పతనంలో లిఫ్ట్ | 0 | అనంతం (డోలనం ఉండదు) |
| a క్షితిజ సమాంతర త్వరణంతో వాహనం | √(g² + a²) | తగ్గుతుంది; దారం tan⁻¹(a/g) కోణానికి వాలుతుంది |
| σ సాంద్రత గల ద్రవంలో ρ సాంద్రత గల గుండు | g(1 − σ/ρ) | పెరుగుతుంది |
| చంద్రునిపై | g/6 | √6 రెట్లు |
స్థిర వేగంతో కదిలే లిఫ్ట్కు a = 0, కాబట్టి ఆవర్తన కాలం మారదు.
5.7 ఊపు పొడవునా వడి మరియు తన్యత
గుండును θ₀ కోణం నుంచి వదిలితే, శక్తి నిత్యత్వం ద్వారా θ కోణం వద్ద దాని వడి (Speed)
దారం వెంబడి, తన్యత నుంచి బయటి వైపు భార అంశాన్ని తీసివేస్తే అభికేంద్ర బలం వస్తుంది:
కాబట్టి తన్యత మధ్యమ స్థానం వద్ద గరిష్ఠం, T_max = mg(3 − 2 cos θ₀); అంత్య స్థానాల వద్ద కనిష్ఠం, T_min = mg cos θ₀.
చిన్న కంపన పరిమితికి లోలకం శక్తి (Energy) సుమారు ½mgLθ₀². ఇది k = mg/L, A = Lθ₀ తో ½kA² కు సరిపోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: 1.6 m పొడవు గల లఘు లోలకం ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి. (g = 10 m/s²)
సాధన: T = 2π√(1.6/10) = 2π√0.16 = 2π × 0.4 = 0.8π ≈ 2.51 s.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: g = 9.8 m/s² ఉన్న చోట సెకన్ల లోలకం పొడవు కనుక్కోండి.
సాధన: L = g/π² = 9.8/9.87 ≈ 0.993 m.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: ఒక లోలకం పొడవును 21% పెంచారు. దాని ఆవర్తన కాలం ఎంత శాతం మారుతుంది?
సాధన: T' / T = √1.21 = 1.1. ఆవర్తన కాలం 10% పెరుగుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: భూమిపై ఒక లోలకం ఆవర్తన కాలం 2 s. g భూమి విలువలో ఆరో వంతు ఉన్న చంద్రునిపై దాని ఆవర్తన కాలం ఎంత?
సాధన: T' = T√6 = 2√6 ≈ 4.90 s.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: నిశ్చలంగా ఉన్న లిఫ్ట్లో ఒక లోలకం ఆవర్తన కాలం 2 s. లిఫ్ట్ 2.5 m/s² త్వరణంతో పైకి వెళ్తున్నప్పుడు దాని ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి. (g = 10 m/s²)
సాధన: g_eff = 10 + 2.5 = 12.5 m/s². T' = 2√(10/12.5) = 2√0.8 ≈ 1.79 s.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: 1 m దారానికి కట్టిన 0.2 kg గుండును నిలువుతో 60° కోణం నుంచి వదిలారు. అత్యల్ప బిందువు వద్ద దాని వడి, గరిష్ఠ మరియు కనిష్ఠ తన్యత కనుక్కోండి.
సాధన: v² = 2gL(1 − cos 60°) = 2 × 10 × 1 × 0.5 = 10, కాబట్టి v ≈ 3.16 m/s. T_max = mg(3 − 2 × 0.5) = 0.2 × 10 × 2 = 4 N. T_min = mg cos 60° = 1 N.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: తిన్నని రోడ్డుపై 7.5 m/s² త్వరణంతో వెళ్తున్న బస్సు పైకప్పుకు ఒక లోలకం వేలాడుతోంది. నిశ్చల బస్సులోని ఆవర్తన కాలంతో పోల్చండి. (g = 10 m/s²)
సాధన: g_eff = √(10² + 7.5²) = 12.5 m/s². T'/T = √(10/12.5) ≈ 0.894. ఆవర్తన కాలం సుమారు 10.6% తగ్గుతుంది. దారం నిలువు నుంచి tan⁻¹(0.75) ≈ 37° వాలి వేలాడుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: వేసవిలో ఒక గడియారం లోలకం పొడవు 0.2% పెరుగుతుంది. ఒక రోజులో గడియారం ఎంత సమయం కోల్పోతుంది?
సాధన: ΔT/T = ½ × 0.2% = 0.1% = 0.001. కోల్పోయే సమయం = 0.001 × 86400 = రోజుకు 86.4 s.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.9 (NEET-కఠినం): 8000 kg/m³ సాంద్రత గల గుండు ఉన్న లోలకం ఆవర్తన కాలం గాలిలో 2 s. గుండు పూర్తిగా నీటిలో మునిగి ఊగుతున్నప్పుడు దాని ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి. నిరోధాన్ని విస్మరించండి.
సాధన: ప్లవన బలం కిందికి ఉండే ఫలిత లాగుడును తగ్గిస్తుంది. g_eff = g(1 − 1000/8000) = 7g/8. T' = 2√(8/7) ≈ 2.14 s.
త్వరిత పునశ్చరణ
చిన్న θ కు పునఃస్థాపక బలం mg sin θ ≈ mgθ; ప్రభావిత k = mg/L.
T = 2π√(L/g): ద్రవ్యరాశి, (చిన్న) కంపన పరిమితిపై ఆధారపడదు.
T ∝ √L, T ∝ 1/√g. T²-L గ్రాఫ్: సరళ రేఖ, వాలు 4π²/g.
సెకన్ల లోలకం: T = 2 s, L ≈ 1 m.
ΔT/T = ½ ΔL/L; రోజుకు కోల్పోయే సమయం = (ΔT/T) × 86400 s.
లిఫ్ట్లలో (g ± a), వాహనాలలో (√(g² + a²)), ద్రవాలలో g(1 − σ/ρ) గా g_eff వాడండి. స్వేచ్ఛా పతనం: డోలనం ఉండదు.
తన్యత: మధ్యమ స్థానం వద్ద T_max = mg(3 − 2 cos θ₀); అంత్య స్థానాల వద్ద T_min = mg cos θ₀.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
L ను గుండు కేంద్రం వరకు కాకుండా గుండు పైభాగం వరకు కొలవడం.
బరువైన గుండు వేగంగా ఊగుతుందని అనుకోవడం. ద్రవ్యరాశి రద్దవుతుంది.
పైకి వెళ్లే లిఫ్ట్కు g − a వాడటం. పైకి త్వరణం అంటే g + a; వేగం దిశ కాదు, త్వరణం దిశ మాత్రమే ముఖ్యం.
సెకన్ల లోలకం ఆవర్తన కాలాన్ని 1 s గా తీసుకోవడం. అది 2 s.
అడుగున తన్యత mg కు సమానం అనడం. అక్కడ గుండుకు అభికేంద్ర బలం కావాలి కాబట్టి తన్యత ఎక్కువ.
60° లాంటి పెద్ద ఊపులకు ఏ వ్యాఖ్యా లేకుండా T = 2π√(L/g) వాడటం. ఈ సూత్రం చిన్న కోణాలకు మాత్రమే.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. చిన్న ఊపులకు లఘు లోలకం ఆవర్తన కాలం (a) 2π√(g/L) (b) 2π√(L/g) (c) 2π√(mL/g) (d) (1/2π)√(L/g)
2. చిన్న ఊపులకు లఘు లోలకం ఆవర్తన కాలం దేనిపై ఆధారపడుతుంది? (a) గుండు ద్రవ్యరాశి (b) కంపన పరిమితి (c) దారం పొడవు (d) గుండు తయారైన పదార్థం
3. లఘు లోలకం పొడవును నాలుగు రెట్లు చేస్తే దాని ఆవర్తన కాలం (a) నాలుగు రెట్లవుతుంది (b) సగమవుతుంది (c) మారదు (d) రెట్టింపవుతుంది
4. సెకన్ల లోలకం ఆవర్తన కాలం (a) 2 s (b) 1 s (c) 0.5 s (d) 4 s
5. స్వేచ్ఛగా పడిపోతున్న లిఫ్ట్లో ఒక లఘు లోలకం ఉంది. దాని ఆవర్తన కాలం (a) శూన్యం (b) మారదు (c) రెట్టింపవుతుంది (d) అనంతం
6. దారం నిలువుతో θ కోణం చేసినప్పుడు గుండుపై పునఃస్థాపక బలం (a) mg cos θ (b) mg sin θ (c) mg tan θ (d) mg
7. లోలక చలనం చిన్న కోణాలకు మాత్రమే SHM ఎందుకంటే (a) sin θ ≈ θ వల్ల పునఃస్థాపక బలం స్థానభ్రంశానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది (b) తన్యత శూన్యమవుతుంది (c) చిన్న కోణాలకు మాత్రమే ద్రవ్యరాశి రద్దవుతుంది (d) గాలి నిరోధం అదృశ్యమవుతుంది
8. 0.4 m లఘు లోలకం ఆవర్తన కాలం (g = 10 m/s²) (a) 0.2π s (b) 4π s (c) 0.4π s (d) 0.04π s
9. ఊగుతున్న లోలకం దారంలో తన్యత గరిష్ఠంగా ఉండేది (a) అంత్య స్థానం వద్ద (b) మధ్యమ, అంత్య స్థానాల మధ్యలో (c) మధ్యమ స్థానం వద్ద (d) అన్ని బిందువుల వద్ద సమానంగా
10. ఒక లోలకాన్ని చంద్రునిపైకి (g/6) తీసుకెళ్లారు. దాని ఆవర్తన కాలం (a) √6 రెట్లు (b) 6 రెట్లు (c) 1/√6 రెట్లు (d) మారదు
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. లఘు లోలకం పొడవును 44% పెంచారు. దాని ఆవర్తన కాలం పెరిగే శాతం (a) 44% (b) 22% (c) 12% (d) 20%
12. ఒక లిఫ్ట్ g/4 త్వరణంతో కిందికి వెళ్తోంది. లోలకం కొత్త ఆవర్తన కాలానికి, నిశ్చల స్థితిలో ఆవర్తన కాలానికి నిష్పత్తి (a) 2/√3 (b) √3/2 (c) 4/3 (d) 3/4
13. రెండు లఘు లోలకాల పొడవులు 1 m, 4 m. వాటి పౌనఃపున్యాల నిష్పత్తి (a) 1 : 2 (b) 2 : 1 (c) 1 : 4 (d) 4 : 1
14. g = 2.5 m/s² ఉన్న గ్రహంపై సెకన్ల లోలకం పొడవు (π² = 10 తీసుకోండి) (a) 1 m (b) 0.5 m (c) 0.25 m (d) 2.5 m
15. లోలక గుండు ద్రవ్యరాశిని రెట్టింపు చేసి, పొడవును సగం చేశారు. ఆవర్తన కాలం (a) √2 T (b) T/2 (c) T (d) T/√2
16. 2.5 m దారానికి కట్టిన గుండును నిలువుతో 60° నుంచి వదిలారు. అత్యల్ప బిందువు వద్ద దాని వడి (g = 10 m/s²) (a) 5 m/s (b) 2.5 m/s (c) 7.1 m/s (d) 25 m/s
17. 0.5 kg గుండును దారం క్షితిజ సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు వదిలారు. అత్యల్ప బిందువు వద్ద తన్యత (g = 10 m/s²) (a) 5 N (b) 15 N (c) 10 N (d) 20 N
18. ఒక గడియారం లోలకం పొడవు 0.1% పెరిగింది. ఒక రోజులో గడియారం (a) 43.2 s ముందుకు వెళ్తుంది (b) 86.4 s కోల్పోతుంది (c) 43.2 s కోల్పోతుంది (d) 86.4 s ముందుకు వెళ్తుంది
19. a = g త్వరణంతో ముందుకు వెళ్తున్న బస్సులో ఒక లోలకం వేలాడుతోంది. సమతాస్థితిలో దారం నిలువుతో చేసే కోణం (a) 30° (b) 60° (c) 90° (d) 45°
20. స్థిర క్షితిజ సమాంతర త్వరణం a గల వాహనంలో L పొడవు లోలకం వేలాడుతోంది. దాని ఆవర్తన కాలం (a) 2π√(L/√(g² + a²)) (b) 2π√(L/(g + a)) (c) 2π√(L/(g − a)) (d) 2π√(L/g)
21. ఒక లోలకానికి 98 cm దారం, 4 cm వ్యాసం గల గుండు ఉన్నాయి. దాని ఆవర్తన కాలం (g = 10 m/s², π² = 10) (a) 1.96 s (b) 2 s (c) 2.2 s (d) 1 s
22. లఘు లోలకానికి T² కు, L కు మధ్య గ్రాఫ్ (a) పరావలయం (b) g/4π² వాలు గల సరళ రేఖ (c) మూలబిందువు గుండా వెళ్లే, 4π²/g వాలు గల సరళ రేఖ (d) అతిపరావలయం
స్థాయి 3: సవాలు
23. 5000 kg/m³ సాంద్రత గల గుండు ఉన్న లోలకం ఆవర్తన కాలం గాలిలో 2 s. గుండు పూర్తిగా నీటిలో (సాంద్రత 1000 kg/m³) ఉన్నప్పుడు, నిరోధాన్ని విస్మరిస్తే, దాని ఆవర్తన కాలం (a) 2 s (b) √5 s (c) 2.5 s (d) 4/√5 s
24. ఒక లోలకం 60° కంపన పరిమితితో ఊగుతుంది. అంత్య స్థానం వద్ద తన్యతకు, మధ్యమ స్థానం వద్ద తన్యతకు నిష్పత్తి (a) 1 : 2 (b) 1 : 3 (c) 1 : 4 (d) 1 : 1
25. 1.21 m, 1.00 m పొడవుల లోలకాలు ఒకే దశలో ఊగడం మొదలుపెట్టాయి. మళ్లీ ఒకే దశలోకి వచ్చేలోపు పొడవైన లోలకం చేసే డోలనాల సంఖ్య (a) 11 (b) 21 (c) 9 (d) 10
26. ఒక లోలకం ఆవర్తన కాలం నిశ్చల లిఫ్ట్లో T, లిఫ్ట్ a త్వరణంతో పైకి వెళ్తున్నప్పుడు T₁, a త్వరణంతో కిందికి వెళ్తున్నప్పుడు T₂ (a < g). అప్పుడు (a) 1/T₁² + 1/T₂² = 2/T² (b) T₁ + T₂ = 2T (c) T₁² + T₂² = 2T² (d) T₁T₂ = T²
27. ఒక లోలకం గుండు నీటితో నిండిన బోలు గోళం. అడుగున ఉన్న చిన్న రంధ్రం ద్వారా నీరు నెమ్మదిగా బయటకు కారుతుంది. ఆవర్తన కాలం (a) క్రమంగా పెరుగుతుంది (b) క్రమంగా తగ్గుతుంది (c) మొదట పెరిగి, తర్వాత తగ్గి మొదటి విలువకు వస్తుంది (d) మారదు
28. 0.1 kg గుండు, 1 m పొడవు గల లోలకం 0.05 rad కోణీయ కంపన పరిమితితో ఊగుతుంది. దాని మొత్తం శక్తి సుమారు (g = 10 m/s²) (a) 2.5 mJ (b) 1.25 mJ (c) 12.5 mJ (d) 0.25 mJ
29. ప్రతిపాదన (A): వేసవిలో లోలక గడియారం నెమ్మదిగా నడుస్తుంది.
కారణం (R): వేడికి లోలకం కడ్డీ వ్యాకోచిస్తుంది, పొడవైన లోలకం ఆవర్తన కాలం ఎక్కువ.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: లఘు లోలకం ఆవర్తన కాలం గుండు ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
వాక్యం II: కంపన పరిమితి ఎంత పెద్దదైనా, లఘు లోలకం ఆవర్తన కాలం దానిపై ఆధారపడదు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | చిన్న ఊపులకు ω² = g/L. |
| 2 | c | T = 2π√(L/g); ద్రవ్యరాశి గానీ కంపన పరిమితి గానీ లేవు. |
| 3 | d | T ∝ √L; √4 = 2. |
| 4 | a | ప్రతి ఒక వైపు ఊపుకు 1 s, కాబట్టి T = 2 s. |
| 5 | d | g_eff = 0, కాబట్టి పునఃస్థాపక బలం ఉండదు. |
| 6 | b | చాపం వెంబడి భార అంశం mg sin θ. |
| 7 | a | అప్పుడు మాత్రమే పునఃస్థాపక బలం ∝ θ. |
| 8 | c | 2π√(0.04) = 2π × 0.2 = 0.4π s. |
| 9 | c | మధ్యమ స్థానం వద్ద వడి, కాబట్టి అవసరమైన అభికేంద్ర బలం గరిష్ఠం. |
| 10 | a | T ∝ 1/√g. |
| 11 | d | √1.44 = 1.2. |
| 12 | a | g_eff = 3g/4; నిష్పత్తి √(4/3) = 2/√3. |
| 13 | b | ν ∝ 1/√L: √4 : √1 = 2 : 1. |
| 14 | c | L = gT²/4π² = 2.5 × 4/40 = 0.25 m. |
| 15 | d | ద్రవ్యరాశి ప్రభావం లేదు; T ∝ √L. |
| 16 | a | v² = 2 × 10 × 2.5 × 0.5 = 25. |
| 17 | b | v² = 2gL, కాబట్టి T_s = mg + 2mg = 3mg = 15 N. |
| 18 | c | ΔT/T = 0.05%; 0.0005 × 86400 = 43.2 s కోల్పోతుంది. |
| 19 | d | tan θ = a/g = 1. |
| 20 | a | దృశ్య గురుత్వం g, −a ల సదిశ (Vector) మొత్తం. |
| 21 | b | L = 98 + 2 = 100 cm; T = 2π√(1/10) = 2 s. |
| 22 | c | T² = (4π²/g)L. |
| 23 | b | g_eff = 0.8g; T = 2/√0.8 = √5 s. |
| 24 | c | T_min = mg/2; T_max = mg(3 − 1) = 2mg. |
| 25 | d | ఆవర్తన కాలాల నిష్పత్తి 1.1 : 1; 10 × 1.1 = 11 × 1.0. |
| 26 | a | 1/T² ∝ g_eff: (g + a) + (g − a) = 2g. |
| 27 | c | గోళం ఖాళీ అవుతున్నప్పుడు ద్రవ్యరాశి కేంద్రం మొదట కిందికి దిగి, తర్వాత తిరిగి పైకి వస్తుంది. |
| 28 | b | ½mgLθ₀² = ½ × 0.1 × 10 × 1 × 0.0025 = 1.25 mJ. |
| 29 | a | వ్యాకోచం L ను, దాంతో T ను పెంచుతుంది; అందుకే గడియారం నెమ్మదిస్తుంది. |
| 30 | c | ద్రవ్యరాశి రద్దవుతుంది; కానీ పెద్ద కంపన పరిమితులకు ఆవర్తన కాలం పెరుగుతుంది. |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఆదర్శ లఘు లోలకం: దృఢమైన ఆధారం నుంచి తేలికైన, సాగని దారంతో వేలాడే బిందు గుండు; గాలి నిరోధం లేదు.
గుండుపై బలాలు: భారం mg, తన్యత. పునఃస్థాపక భాగం చాపం వెంబడి mg sin θ; mg cos θ తన్యతను (కొంతవరకు) సంతులనం చేస్తుంది.
టార్క్ τ = −mgL sin θ; చిన్న θ కు sin θ ≈ θ, mL² d²θ/dt² = −mgLθ. ఇది SHM.
ω = √(g/L), T = 2π√(L/g). చిన్న కోణాలకు (కొన్ని డిగ్రీలు) మాత్రమే వర్తిస్తుంది.
T గుండు ద్రవ్యరాశిపై గానీ (చిన్న) కంపన పరిమితిపై గానీ ఆధారపడదు. T ∝ √L, T ∝ 1/√g.
సెకన్ల లోలకం: T = 2 s, భూమిపై L = g/π² ≈ 0.99 m (సుమారు 1 m).
చిన్న మార్పులు: ΔT/T = ½ ΔL/L. పొడవైన లోలకం (వేసవి) నెమ్మదిగా నడుస్తుంది.
ప్రభావిత g: a తో పైకి వెళ్లే లిఫ్ట్ g + a, a తో కిందికి వెళ్లే లిఫ్ట్ g − a, స్వేచ్ఛా పతనం 0 (డోలనం లేదు), క్షితిజ సమాంతర త్వరణం a గల కారు √(g² + a²).
క్షితిజ సమాంతర త్వరణం గల కారులో కొత్త విరామ స్థానం tan θ = a/g కోణానికి వాలుతుంది.
స్నిగ్ధత లేని ద్రవంలో గుండు: g_eff = g(1 − σ/ρ), σ = ద్రవ సాంద్రత, ρ = గుండు సాంద్రత.
θ₀ కోణం నుంచి వదిలినప్పుడు అడుగున వడి: v² = 2gL(1 − cos θ₀). తన్యత అంత్య స్థానం వద్ద mg cos θ₀, అడుగున mg(3 − 2 cos θ₀).
T²–L గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ, వాలు 4π²/g.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| సందర్భం | g_eff | ఆవర్తన కాలం |
|---|---|---|
| నిశ్చలంగా లేదా ఏకరీతి వేగంతో | g | 2π√(L/g) |
| a తో పైకి త్వరణం చెందే లిఫ్ట్ | g + a | తగ్గుతుంది |
| a తో కిందికి త్వరణం చెందే లిఫ్ట్ (a, g కంటే తక్కువ) | g − a | పెరుగుతుంది |
| స్వేచ్ఛగా పడే లిఫ్ట్ | 0 | డోలనం లేదు |
| క్షితిజ సమాంతర త్వరణం a గల కారు | √(g² + a²) | తగ్గుతుంది |
| ద్రవంలో గుండు | g(1 − σ/ρ) | పెరుగుతుంది |
| చంద్రుడు | g/6 | √6 రెట్లు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"పొడవు పెరిగినా, g తగ్గినా లోలకం బద్ధకిస్తుంది" (ఇంగ్లీషులో "Long and Low make it Lazy"): L పెద్దదైనా, g తక్కువైనా ఆవర్తన కాలం పెరుగుతుంది.
"ద్రవ్యరాశికి లెక్క లేదు" ("Mass doesn't Matter"): గుండు ద్రవ్యరాశి రద్దవుతుంది; L, g మాత్రమే లెక్కలోకి వస్తాయి.
"పైకి కూడు, కిందికి తీసివేయి, పక్కకు పైథాగరస్": g_eff కోసం లిఫ్ట్, కారు మూడు సందర్భాలు.
"వేసవిలో నెమ్మది, కొండపై నెమ్మది": లోలక గడియారం వేసవిలో (L పెరుగుతుంది), కొండపై (g తగ్గుతుంది) సమయం కోల్పోతుంది.
భావనల అనుసంధానం
త్వరణం గల చట్రాలలో (లిఫ్ట్, కారు) మిథ్యా బలం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలు నుంచి వస్తుంది.
ఎత్తు, లోతుతో g మార్పు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 6: గురుత్వాకర్షణ నుంచి వస్తుంది.
ఉత్పాదనలోని టార్క్, జడత్వ భ్రామకం mL² భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనం తో; ద్రవంలోని ప్లవన బలం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 7: ఘనపదార్థాలు, ద్రవాల ధర్మాలు తో అనుసంధానమవుతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. L పొడవు గల లఘు లోలకం ఆవర్తన కాలం భూమిపై T₀. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) అదే లోలకం చంద్రునిపై (g/6)
(B) భూమిపై పొడవును 4L చేస్తే
(C) g త్వరణంతో పైకి వెళ్లే లిఫ్ట్లో
(D) స్వేచ్ఛగా పడే లిఫ్ట్లో
జాబితా II:
(i) T₀/√2
(ii) 2T₀
(iii) డోలనం చేయదు
(iv) √6 T₀
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
32. L పొడవు దారానికి కట్టిన m ద్రవ్యరాశి గుండును θ₀ కోణం నుంచి వదిలారు. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) అంత్య స్థానం వద్ద తన్యత
(B) అత్యల్ప బిందువు వద్ద తన్యత
(C) అత్యల్ప బిందువు వద్ద వడి
(D) θ కోణం వద్ద పునఃస్థాపక బలం
జాబితా II:
(i) mg sin θ
(ii) mg cos θ₀
(iii) √(2gL(1 − cos θ₀))
(iv) mg(3 − 2 cos θ₀)
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
33. జాబితా I (లోలకం ఎక్కడ ఉంది) ను జాబితా II (ప్రభావిత g) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) స్థిర వడితో పైకి వెళ్లే లిఫ్ట్
(B) a త్వరణంతో కిందికి వెళ్లే లిఫ్ట్
(C) a క్షితిజ సమాంతర త్వరణంతో కారు
(D) a త్వరణంతో పైకి వెళ్లే లిఫ్ట్
జాబితా II:
(i) g + a
(ii) √(g² + a²)
(iii) g
(iv) g − a
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
34. g = π² m/s² తీసుకోండి. జాబితా I (పొడవు) ను జాబితా II (ఆవర్తన కాలం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) 1 m
(B) 0.25 m
(C) 4 m
(D) 2.25 m
జాబితా II:
(i) 3 s
(ii) 1 s
(iii) 4 s
(iv) 2 s
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. లఘు లోలకం ఆవర్తన కాలం గుండు ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
B. చిన్న కోణాలకు ఆవర్తన కాలం కంపన పరిమితిపై ఆధారపడదు.
C. సెకన్ల లోలకం ఆవర్తన కాలం 1 s.
D. భూమిపై సెకన్ల లోలకం పొడవు సుమారు 1 m.
(a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. పునఃస్థాపక బలం mg sin θ, కాబట్టి చిన్న θ కు మాత్రమే చలనం SHM.
B. వేసవిలో పొడవు పెరగడం వల్ల లోలక గడియారం నెమ్మదిగా నడుస్తుంది.
C. కొండపైకి తీసుకెళ్లిన లోలక గడియారం వేగంగా నడుస్తుంది.
D. T² కు, L కు మధ్య గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ.
(a) A, B మరియు D మాత్రమే (b) A మరియు C మాత్రమే (c) B, C మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D
37. ఒక లఘు లోలకం పొడవు 2.5 m (g = 10 m/s²). ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. దాని ఆవర్తన కాలం π s.
B. దాని కోణీయ పౌనఃపున్యం 2 rad/s.
C. దాని పౌనఃపున్యం సుమారు 0.32 Hz.
D. చంద్రునిపై (g/6) దాని ఆవర్తన కాలం సుమారు 7.7 s.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 1
38. ఊగుతున్న లఘు లోలకానికి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. అత్యల్ప బిందువు వద్ద దారం తన్యత గరిష్ఠం.
B. అంత్య స్థానం వద్ద దారం తన్యత mg కు సమానం.
C. అత్యల్ప బిందువు వద్ద వడి గరిష్ఠం.
D. అంత్య స్థానం వద్ద గుండు త్వరణం శూన్యం.
(a) A, B మరియు C మాత్రమే (b) A మరియు C మాత్రమే (c) B మరియు D మాత్రమే (d) C మరియు D మాత్రమే
39. ప్రయోగశాలలో T² (y-అక్షం) కు, L (x-అక్షం) కు మధ్య గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ, దాని వాలు 4 s²/m. g విలువ (a) 4.0 m/s² (b) 2π m/s² (c) π² m/s² (d) 4π² m/s²
40. లోలక పరిశీలనలు (g = 10 m/s²):
| L (m) | 0.4 | 0.9 | 1.6 |
|---|---|---|---|
| T (s) | 1.26 | 1.89 | ? |
లోపించిన ఆవర్తన కాలం (a) 2.52 s (b) 2.21 s (c) 3.78 s (d) 5.04 s
41. నిజమైన లోలకానికి ఆవర్తన కాలం–కంపన పరిమితి గ్రాఫ్ సుమారు 15° వరకు దాదాపు సమతలంగా ఉండి, తర్వాత నెమ్మదిగా పెరుగుతుంది. ఈ గ్రాఫ్ చూపేది (a) కంపన పరిమితి పెరిగితే ఆవర్తన కాలం తగ్గుతుంది (b) ఆవర్తన కాలం ఎప్పుడూ కంపన పరిమితిపై ఆధారపడదు (c) ఆవర్తన కాలం గుండు ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడుతుంది (d) చిన్న కోణాలకు మాత్రమే ఆవర్తన కాలం దాదాపు కంపన పరిమితిపై ఆధారపడదు
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: ఒక బస్సు పైకప్పు నుంచి 1 m పొడవు గల లోలకం వేలాడుతోంది. బస్సు నిశ్చల స్థితి నుంచి 7.5 m/s² స్థిర త్వరణంతో ముందుకు బయలుదేరుతుంది. g = 10 m/s² తీసుకోండి.
42. దారం కొత్త విరామ స్థానం నిలువుతో చేసే కోణం సుమారు (a) 53° (b) 37° (c) 45° (d) 30°
43. ఈ కొత్త స్థానం చుట్టూ చిన్న డోలనాల ఆవర్తన కాలం సుమారు (a) 1.78 s (b) 1.99 s (c) 2.30 s (d) 1.26 s
44. ఒక చోట లోలక గడియారం సరైన సమయం చూపుతుంది. g 0.4% తక్కువగా ఉండే ఎత్తుకు దాన్ని తీసుకెళ్లారు. ఒక రోజులో అది సుమారు కోల్పోయే సమయం (a) 346 s (b) 86 s (c) 173 s (d) 35 s
45. 4000 kg/m³ సాంద్రత గల ఘన గుండు ఉన్న లోలకం ఆవర్తన కాలం గాలిలో T. గుండును 1000 kg/m³ సాంద్రత గల స్నిగ్ధత లేని ద్రవంలో ఊగేలా చేశారు. కొత్త ఆవర్తన కాలం (a) (√3/2)T (b) T/2 (c) 4T/3 (d) 2T/√3
స్థాయి 4 జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | T ∝ 1/√g నుంచి √6 T₀; √4 = 2; g_eff = 2g నుంచి T₀/√2; g_eff = 0 |
| 32 | d | అంత్య స్థానం వద్ద v = 0 కాబట్టి T = mg cos θ₀; అడుగున T = mg + mv²/L |
| 33 | a | స్థిర వేగం g ని మార్చదు; పైకి a కలుస్తుంది, కిందికి a తీసివేయబడుతుంది, పక్కకు లంబంగా (పైథాగరస్) కలుస్తుంది |
| 34 | c | T = 2π√(L/π²) = 2√L: 2, 1, 4, 3 s |
| 35 | d | C తప్పు: సెకన్ల లోలకం T = 2 s |
| 36 | a | C తప్పు: కొండపై g తక్కువ, T పెరుగుతుంది, గడియారం నెమ్మదిస్తుంది |
| 37 | c | T = 2π√0.25 = π s; ω = 2; 1/π ≈ 0.32 Hz; π√6 ≈ 7.7 s |
| 38 | b | B: అంత్య స్థానం వద్ద తన్యత mg cos θ₀; D: స్పర్శరేఖీయ త్వరణం g sin θ₀ శూన్యం కాదు |
| 39 | c | వాలు = 4π²/g = 4, కాబట్టి g = π² ≈ 9.87 m/s² |
| 40 | a | T ∝ √L: 1.26 × √(1.6/0.4) = 2.52 s |
| 41 | d | గ్రాఫ్ సమతలంగా ఉన్నచోట మాత్రమే చిన్న కోణ సూత్రం వర్తిస్తుంది |
| 42 | b | tan θ = a/g = 0.75, θ ≈ 37° |
| 43 | a | g_eff = √(100 + 56.25) = 12.5 m/s², T = 2π√(1/12.5) ≈ 1.78 s |
| 44 | c | ΔT/T = ½ × 0.4% = 0.2%; 0.002 × 86400 ≈ 173 s |
| 45 | d | g_eff = g(1 − 1000/4000) = 0.75g, T' = T/√0.75 = 2T/√3 |