అధ్యాయం 2: సరళ హరాత్మక చలనం (Simple Harmonic Motion)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
SHM ను నిర్వచించే షరతు: త్వరణం స్థానభ్రంశానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది, మధ్యమ స్థానం వైపు ఉంటుంది.
SHM సమీకరణం x = A sin(ωt + φ); కంపన పరిమితి, దశ, దశ స్థిరాంకాల అర్థం.
SHM లో వేగం, త్వరణం — కాలం ప్రమేయంగా, స్థానభ్రంశం ప్రమేయంగా.
x, v, a మధ్య దశ సంబంధాలు, వాటి గ్రాఫ్లు.
ఏకరీతి వృత్తాకార చలనం యొక్క ప్రక్షేపంగా SHM; దశను ఉపయోగించి కాలాలు ఎలా కనుక్కోవాలి.
2.1 SHM షరతు
వస్తువుపై పనిచేసే పునఃస్థాపక బలం (Restoring force) మధ్యమ స్థానం నుంచి స్థానభ్రంశానికి (Displacement) అనులోమానుపాతంలో ఉండి, ఆ స్థానం వైపు పనిచేసితే ఆ వస్తువు సరళ హరాత్మక చలనం (Simple harmonic motion) చేస్తుంది.
బలం ఎప్పుడూ x = 0 వైపుకే ఉంటుందని మైనస్ గుర్తు చెబుతుంది. స్థిరాంకం k ను బల స్థిరాంకం (Force constant) అంటారు. ద్రవ్యరాశి (Mass) m తో భాగిస్తే,
SHM కు ఇదే పరీక్ష. a = −(ధన స్థిరాంకం) × x అని చూపగలిగితే ఆ చలనం SHM; ఆ స్థిరాంకం వర్గమూలమే ω.
2.2 SHM సమీకరణం
రెండవ అవకలజం తనకు తాను −ω² రెట్లు అయ్యే ప్రమేయం కావాలి. sine, cosine ఇలాగే ఉంటాయి. ఇది ప్రయత్నించండి:
రెండుసార్లు అవకలనం చేయండి:
కాబట్టి ఏ A, φ కైనా ఇది సరిపోతుంది. ఈ రెండు స్థిరాంకాలు చలనం ఎలా మొదలవుతుందో దానిపై ఆధారపడతాయి.
A కంపన పరిమితి (Amplitude): అతి పెద్ద స్థానభ్రంశం. x విలువ +A, −A మధ్య ఊగుతుంది.
(ωt + φ) అనేది t సమయం వద్ద దశ (Phase). కణం ఎక్కడ ఉందో, ఏ వైపు కదులుతోందో ఇది చెబుతుంది.
φ దశ స్థిరాంకం (తొలి దశ): t = 0 వద్ద దశ.
ω కోణీయ పౌనఃపున్యం, T = 2π/ω = 2π√(m/k).
cosine రూపం x = A cos(ωt + φ') కూడా సమానంగా సరైనదే. ఇది φ' = φ − π/2 గల sine రూపమే. కణం అంత్య స్థానం నుంచి మొదలైతే cosine, మధ్యమ స్థానం నుంచి మొదలైతే sine వాడండి.
2.3 దశ మరియు దశాంతరం
ఒకే దశలో ఉన్న రెండు కణాలు ఒకే బిందువు వద్ద ఉంటాయి, ఒకే వైపు కదులుతాయి. 2π దశాంతరం శూన్యంతో సమానం.
ఒకే ω గల రెండు SHM లకు, x₁ = A sin(ωt + φ₁), x₂ = A sin(ωt + φ₂), దశాంతరం φ₂ − φ₁ కాలంతో మారదు.
దశలను పోల్చే ముందు రెండింటినీ ఒకే ప్రమేయంలో రాయండి. cos θ = sin(θ + π/2) వాడండి. కాబట్టి A cos ωt = A sin(ωt + π/2).
మొదలి షరతు నుంచి φ కనుక్కోవడానికి t = 0 వద్ద x ని, v దిశని రెండింటినీ వాడండి. x = A sin(ωt + φ) తో:
| t = 0 వద్ద | sin φ | v గుర్తు | φ |
|---|---|---|---|
| మధ్యమంలో, +x వైపు కదులుతూ | 0 | + | 0 |
| +A వద్ద | 1 | 0 | π/2 |
| మధ్యమంలో, −x వైపు కదులుతూ | 0 | − | π |
| +A/2 వద్ద, +x వైపు కదులుతూ | 1/2 | + | π/6 |
| +A/2 వద్ద, −x వైపు కదులుతూ | 1/2 | − | 5π/6 |
| −A వద్ద | −1 | 0 | 3π/2 (లేదా −π/2) |
2.4 SHM లో వేగం
x = A sin(ωt + φ) నుంచి,
v ని x ప్రమేయంగా పొందడానికి cos = √(1 − sin²) వాడండి:
మధ్యమ స్థానం (x = 0) వద్ద వడి అతి ఎక్కువ: v_max = Aω. అంత్య స్థానాల (x = ±A) వద్ద కణం ఒక్క క్షణం ఆగుతుంది: v = 0.
వర్గం చేసి మార్చి రాస్తే x²/A² + v²/(Aω)² = 1. కాబట్టి v-x గ్రాఫ్ దీర్ఘవృత్తం. Aω = A (అంటే ω = 1) అయితే అది వృత్తం అవుతుంది.
2.5 SHM లో త్వరణం
మరోసారి అవకలనం చేయండి:
త్వరణం (Acceleration) మధ్యమ స్థానం వద్ద శూన్యం, అంత్య స్థానాల వద్ద గరిష్ఠం: a_max = Aω². a-x గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ, దాని వాలు (Slope) −ω².
ఉపయోగకరమైన నిష్పత్తి: a_max / v_max = ω. అలాగే v_max² / a_max = A.
| రాశి | మధ్యమం వద్ద (x = 0) | అంత్య స్థానం వద్ద (x = ±A) |
|---|---|---|
| స్థానభ్రంశం | 0 | ±A (గరిష్ఠం) |
| వడి | Aω (గరిష్ఠం) | 0 |
| త్వరణం | 0 | ∓Aω² (గరిష్ఠం) |
| పునఃస్థాపక బలం | 0 | గరిష్ఠం, మధ్యమం వైపు |
2.6 దశ సంబంధాలు మరియు గ్రాఫ్లు
మూడింటినీ sine లుగా రాయండి:
కాబట్టి వేగం స్థానభ్రంశం కంటే π/2 ముందుంటుంది. త్వరణం వేగం కంటే π/2, స్థానభ్రంశం కంటే π ముందుంటుంది. స్థానభ్రంశం, త్వరణం ఎప్పుడూ వ్యతిరేక గుర్తుల్లో ఉంటాయి.
గ్రాఫ్లపై π/2 ముందు అంటే, v-t వక్రం x-t వక్రం కంటే ఒక పావు ఆవర్తన కాలం (T/4) ముందే శిఖరాన్ని చేరుతుంది.

x శిఖరంలో ఉన్నప్పుడు (t = T/4) v శూన్యం, a అతి ఋణాత్మకం; v ఒక పావు ఆవర్తన కాలం ముందే, t = 0 వద్ద, శిఖరాన్ని చేరింది.
2.7 ఏకరీతి వృత్తాకార చలనం యొక్క ప్రక్షేపంగా SHM
A వ్యాసార్ధం గల వృత్తంపై స్థిర కోణీయ వడి ω తో తిరిగే ఒక బిందువు P ని ఊహించండి — స్ట్రోబ్ లైట్లో చూసిన సీలింగ్ ఫ్యాన్ రెక్క అంచున ఉన్న గుర్తులాగా. P నుంచి ఒక వ్యాసంపైకి లంబం గీయండి. ఆ లంబపు పాదం Q వ్యాసం వెంట ముందుకూ వెనక్కూ కదులుతుంది.
OP, x-అక్షంతో (ωt + φ) కోణం చేస్తే, Q స్థానం x = A cos(ωt + φ). y-అక్షంపై దాని ప్రక్షేపం y = A sin(ωt + φ). రెండూ SHM లే.
వృత్త వ్యాసార్ధం = కంపన పరిమితి A.
P కోణీయ వడి = SHM కోణీయ పౌనఃపున్యం ω.
t సమయం వద్ద OP కోణం = SHM దశ.
P వడి Aω. దీని వ్యాసం వెంట ఉన్న అంశమే SHM వేగం; Q కేంద్రం వద్ద ఉన్నప్పుడు ఇది గరిష్ఠం.
P అభికేంద్ర త్వరణం Aω². దీని వ్యాసం వెంట ఉన్న అంశమే SHM త్వరణం.
SHM లో కాలాలు కనుక్కోవడానికి ఇదే అతి వేగవంతమైన మార్గం. రెండు బిందువుల మధ్య కదలడానికి పట్టే కాలం = (P చేసిన కోణం) / ω.
2.8 దశను ఉపయోగించి కాలాలు కనుక్కోవడం
మధ్యమ స్థానం నుంచి మొదలుపెట్టండి. దశ ωt గా పెరుగుతుంది. x = A/2 చేరడానికి sin(ωt) = 1/2, కాబట్టి ωt = π/6, అంటే t = T/12.
| చలనం | దశ మార్పు | కాలం |
|---|---|---|
| 0 నుంచి A/2 | π/6 | T/12 |
| 0 నుంచి A/√2 | π/4 | T/8 |
| 0 నుంచి √3A/2 | π/3 | T/6 |
| 0 నుంచి A | π/2 | T/4 |
| A/2 నుంచి A | π/3 | T/6 |
| −A/2 నుంచి +A/2 | π/3 | T/6 |
ఒక పూర్తి చక్రంలో కణం 4A దూరం ప్రయాణిస్తుంది. కాబట్టి ఒక చక్రంలో సగటు వడి 4A/T = 2Aω/π, అంటే v_max కు (2/π) రెట్లు. పూర్తి చక్రంలో సగటు వేగం శూన్యం.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: ఒక కణం x = 0.05 sin(4πt + π/6) m ప్రకారం చలిస్తుంది. కంపన పరిమితి, కోణీయ పౌనఃపున్యం, ఆవర్తన కాలం, పౌనఃపున్యం, దశ స్థిరాంకం, t = 0 వద్ద స్థానభ్రంశం కనుక్కోండి.
సాధన: A = 0.05 m. ω = 4π rad/s, కాబట్టి T = 2π/4π = 0.5 s, ν = 2 Hz. φ = π/6. t = 0 వద్ద x = 0.05 sin(π/6) = 0.025 m.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: SHM లో ఉన్న వస్తువు కంపన పరిమితి 4 cm, ఆవర్తన కాలం 2 s. దాని గరిష్ఠ వడి, గరిష్ఠ త్వరణం కనుక్కోండి.
సాధన: ω = 2π/2 = π rad/s. v_max = Aω = 4π ≈ 12.6 cm/s. a_max = Aω² = 4π² ≈ 39.5 cm/s².
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: x = A/2 వద్ద వడిని గరిష్ఠ వడిలో భాగంగా కనుక్కోండి.
సాధన: v = ω√(A² − A²/4) = ωA√3/2. కాబట్టి v = (√3/2) v_max ≈ 0.87 v_max. సగం కంపన పరిమితి వద్ద కూడా వడి గరిష్ఠంలో 87% ఉంటుందని గమనించండి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: ఒక కణం వడి x = 3 cm వద్ద 8 cm/s, x = 4 cm వద్ద 6 cm/s. కంపన పరిమితి, ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి.
సాధన: v² = ω²(A² − x²) వాడండి. 64 = ω²(A² − 9), 36 = ω²(A² − 16). తీసివేస్తే 28 = 7ω², కాబట్టి ω = 2 rad/s. అప్పుడు A² − 9 = 16, కాబట్టి A = 5 cm. T = 2π/2 = π s ≈ 3.14 s.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: SHM లో ఉన్న కణం ఆవర్తన కాలం 2.4 s. మధ్యమ స్థానం నుంచి సగం కంపన పరిమితికి వెళ్లడానికి ఎంత సమయం పడుతుంది?
సాధన: sin(ωt) = 1/2 నుంచి ωt = π/6. కాబట్టి t = T/12 = 2.4/12 = 0.2 s.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: t = 0 వద్ద ఒక కణం x = +A/2 వద్ద ఉండి మధ్యమ స్థానం వైపు కదులుతోంది. దాని సమీకరణాన్ని x = A sin(ωt + φ) రూపంలో రాయండి.
సాధన: sin φ = 1/2, కాబట్టి φ = π/6 లేదా 5π/6. కణం మధ్యమం వైపు కదులుతోంది, కాబట్టి v = Aω cos φ ఋణాత్మకం కావాలి. cos(5π/6) ఋణాత్మకం. కాబట్టి φ = 5π/6, x = A sin(ωt + 5π/6).
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: x₁ = 4 sin(10t + π/6), x₂ = 5 cos(10t) మధ్య దశాంతరం కనుక్కోండి.
సాధన: x₂ = 5 sin(10t + π/2) అని రాయండి. దశాంతరం = π/2 − π/6 = π/3. రెండవ చలనం π/3 ముందుంది. కంపన పరిమితులు వేరుగా ఉన్నా ఫర్వాలేదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8: ఒక బిందువు 0.2 m వ్యాసార్ధం గల వృత్తంపై 120 rpm తో తిరుగుతుంది. దాని నీడ గోడపై ముందుకూ వెనక్కూ కదలికగా పడుతుంది. నీడ కంపన పరిమితి, కోణీయ పౌనఃపున్యం, గరిష్ఠ వడి కనుక్కోండి.
సాధన: 120 rpm = 2 భ్రమణాలు/s, కాబట్టి ω = 4π rad/s. కంపన పరిమితి = వ్యాసార్ధం = 0.2 m. v_max = Aω = 0.8π ≈ 2.51 m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.9 (NEET కఠినం): ఒక SHM లో గరిష్ఠ వడి 10 cm/s, గరిష్ఠ త్వరణం 50 cm/s². కంపన పరిమితి, ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి.
సాధన: ω = a_max / v_max = 50/10 = 5 rad/s. A = v_max / ω = 2 cm. T = 2π/5 ≈ 1.26 s.
త్వరిత పునశ్చరణ
SHM షరతు: a = −ω²x (లేదా F = −kx). ω = √(k/m).
x = A sin(ωt + φ); దశ = ωt + φ; φ = t = 0 వద్ద దశ.
v = ±ω√(A² − x²); మధ్యమం వద్ద v_max = Aω.
a = −ω²x; అంత్య స్థానాల వద్ద a_max = Aω².
v, x కంటే π/2 ముందు; a, x కంటే π ముందు.
v-x గ్రాఫ్: దీర్ఘవృత్తం. a-x గ్రాఫ్: −ω² వాలు గల సరళ రేఖ.
మధ్యమం నుంచి A/2: T/12. A/2 నుంచి A: T/6. మధ్యమం నుంచి అంత్యం: T/4.
ఒక చక్రంలో సగటు వడి = 4A/T = (2/π) v_max.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ఏ బిందువు వద్దైనా v_max = Aω వాడడం. మధ్యమం కాకుండా వేరే చోట ω√(A² − x²) వాడాలి.
0 నుంచి A/2 కు పట్టే కాలం T/8 అనుకోవడం. అది T/12, ఎందుకంటే మధ్యమం దగ్గర కణం అతి వేగంగా ఉంటుంది.
మార్చకుండా sine, cosine దశలను పోల్చడం.
sin φ ఒక్కదానితోనే φ ను ఎంచుకోవడం. t = 0 వద్ద v గుర్తును కూడా తనిఖీ చేయండి.
అంత్య స్థానం వద్ద వేగం శూన్యం కాబట్టి త్వరణం కూడా శూన్యం అనడం. అక్కడ అది గరిష్ఠం.
పూర్తి చక్రంలో సగటు వేగాన్ని 4A/T గా తీసుకోవడం. అది సగటు వడి; సగటు వేగం శూన్యం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. SHM లో కణం త్వరణం దీనికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది? (a) దాని వేగం (b) దాని స్థానభ్రంశం, మధ్యమ స్థానం వైపు (c) దాని స్థానభ్రంశం, మధ్యమ స్థానంనుంచి దూరంగా (d) దాని స్థానభ్రంశం వర్గం
2. SHM లో కణం వడి గరిష్ఠంగా ఉండే చోటు (a) మధ్యమ స్థానం (b) అంత్య స్థానాలు (c) సగం కంపన పరిమితి వద్ద (d) అన్ని బిందువుల వద్ద సమానం
3. x = 0.1 sin(20t) m కు గరిష్ఠ వడి (a) 0.1 m/s (b) 20 m/s (c) 2 m/s (d) 200 m/s
4. SHM లో స్థానభ్రంశం, త్వరణం మధ్య దశాంతరం (a) 0 (b) π/2 (c) π/4 (d) π
5. SHM లో అంత్య స్థానం వద్ద వేగం (a) శూన్యం (b) గరిష్ఠం (c) Aω/2 (d) త్వరణానికి సమానం
6. SHM లో ఉన్న కణానికి A = 0.02 m, ω = 10 rad/s. దాని గరిష్ఠ త్వరణం (a) 0.2 m/s² (b) 20 m/s² (c) 2 m/s² (d) 0.02 m/s²
7. SHM లో వేగం స్థానభ్రంశం కంటే ఎంత ముందుంటుంది? (a) 0 (b) π/2 (c) π (d) 3π/2
8. ఏకరీతి వృత్తాకార చలనం వృత్త వ్యాసంపై చేసే ప్రక్షేపం (a) ఏకరీతి రేఖీయ చలనం (b) ఏకరీతి త్వరిత చలనం (c) వృత్తాకార చలనం (d) సరళ హరాత్మక చలనం
9. SHM దశ SI ప్రమాణం (a) మీటరు (b) సెకను (c) రేడియన్ (d) హెర్ట్జ్
10. ఏ సమీకరణం SHM ను సూచిస్తుంది? (a) d²x/dt² = −ω²x (b) d²x/dt² = ω²x (c) d²x/dt² = −ωx² (d) dx/dt = −ωx
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. SHM లో ఉన్న కణానికి A = 5 cm, ω = 4 rad/s. x = 3 cm వద్ద దాని వడి (a) 20 cm/s (b) 12 cm/s (c) 8 cm/s (d) 16 cm/s
12. ఒక SHM లో v_max = 12 cm/s, a_max = 36 cm/s². కంపన పరిమితి (a) 3 cm (b) 4 cm (c) 12 cm (d) 1/3 cm
13. SHM లో ఉన్న కణం ఆవర్తన కాలం 6 s. మధ్యమ స్థానం నుంచి సగం కంపన పరిమితికి వెళ్లడానికి పట్టే కాలం (a) 0.5 s (b) 1 s (c) 1.5 s (d) 3 s
14. SHM లో ఉన్న కణం ఆవర్తన కాలం 12 s. x = A/2 నుంచి x = A కు వెళ్లడానికి పట్టే కాలం (a) 1 s (b) 3 s (c) 2 s (d) 4 s
15. x = 2 sin(πt/2 + π/3) cm కు t = 0 వద్ద స్థానభ్రంశం (a) 1 cm (b) √3 cm (c) 2 cm (d) 0
16. x₁ = A sin(ωt + π/6), x₂ = A cos ωt మధ్య దశాంతరం (a) π/6 (b) π/2 (c) 2π/3 (d) π/3
17. SHM లో x = A/2 వద్ద వడి, గరిష్ఠ వడిలో ఎంత భాగం? (a) √3/2 (b) 1/2 (c) 1/√2 (d) 3/4
18. SHM లో ఏ స్థానభ్రంశం వద్ద వడి గరిష్ఠ విలువలో సగం అవుతుంది? (a) A/2 (b) A/√2 (c) √3A/2 (d) A/4
19. ఒక కణం కంపన పరిమితి 5 cm, ఆవర్తన కాలం 2 s తో SHM చేస్తుంది. ఒక పూర్తి చక్రంలో దాని సగటు వడి (a) 5 cm/s (b) 10 cm/s (c) 2.5 cm/s (d) 20 cm/s
20. SHM లో త్వరణం–స్థానభ్రంశం గ్రాఫ్ (a) పరావలయం (b) వృత్తం (c) ధన వాలు గల సరళ రేఖ (d) మూలబిందువు గుండా వెళ్లే ఋణ వాలు గల సరళ రేఖ
21. SHM లో వేగం–స్థానభ్రంశం గ్రాఫ్ (a) దీర్ఘవృత్తం (b) పరావలయం (c) సరళ రేఖ (d) అతిపరావలయం
22. ఒక కణం x = 6 cos(πt/3) cm ప్రకారం చలిస్తుంది. t = 1 s వద్ద దాని త్వరణం (a) π²/3 cm/s² (b) −2π²/3 cm/s² (c) −π²/3 cm/s² (d) −π²/6 cm/s²
స్థాయి 3: సవాలు
23. SHM లో ఉన్న కణం వడి x = 3 cm వద్ద 12 cm/s, x = 4 cm వద్ద 9 cm/s. దాని ఆవర్తన కాలం (a) π s (b) 2π/3 s (c) π/3 s (d) 3π/2 s
24. మధ్యమ స్థానం నుంచి మొదలై, A/√2 చేరడానికి పట్టే కాలానికి, A/√2 నుంచి A కు వెళ్లడానికి పట్టే కాలానికి నిష్పత్తి (a) 1 : 1 (b) 1 : 2 (c) 2 : 1 (d) 1 : √2
25. ఒక కణం t = 0 వద్ద మధ్యమ స్థానం నుంచి మొదలై కంపన పరిమితి 4 cm, ఆవర్తన కాలం 8 s తో SHM చేస్తుంది. మొదటి 3 s లో ప్రయాణించిన దూరం (a) 2√2 cm (b) (4 + 2√2) cm (c) 6 cm (d) (8 − 2√2) cm
26. రెండు కణాలు ఒకే రేఖ వెంట, ఒకే మధ్యమ స్థానం చుట్టూ, ఒకే కంపన పరిమితి, ఒకే పౌనఃపున్యంతో SHM చేస్తాయి. అవి x = A/2 వద్ద వ్యతిరేక దిశలలో కదులుతూ ఒకదానిని ఒకటి దాటుతాయి. వాటి దశాంతరం (a) π/3 (b) π (c) 2π/3 (d) π/6
27. ఒక కణం t = 0 వద్ద x = +A నుంచి మొదలై SHM చేస్తుంది. t = T/8 వద్ద దాని వేగం (a) శూన్యం (b) −Aω/√2 (c) −Aω (d) +Aω/√2
28. ఒక కణం ఆవర్తన కాలం 0.2 s, కంపన పరిమితి 2 cm తో SHM చేస్తుంది. దాని గరిష్ఠ త్వరణం (a) 2π² m/s² (b) π² m/s² (c) 4π² m/s² (d) 0.2π² m/s²
29. ప్రతిపాదన (A): SHM లో అంత్య స్థానాల వద్ద త్వరణం గరిష్ఠం.
కారణం (R): SHM లో పునఃస్థాపక బలం మధ్యమ స్థానం నుంచి స్థానభ్రంశానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: SHM లో వేగం, త్వరణం ఒకే దశలో ఉంటాయి.
వాక్యం II: SHM లో త్వరణం–స్థానభ్రంశం గ్రాఫ్ −ω² వాలు గల సరళ రేఖ.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | a = −ω²x: x కు అనులోమానుపాతం, మధ్యమం వైపు. |
| 2 | a | v = ω√(A² − x²) అనేది x = 0 వద్ద అతి ఎక్కువ. |
| 3 | c | Aω = 0.1 × 20 = 2 m/s. |
| 4 | d | a = −ω²x, ఎప్పుడూ x కు వ్యతిరేకం. |
| 5 | a | v = ω√(A² − A²) = 0. |
| 6 | c | Aω² = 0.02 × 100 = 2 m/s². |
| 7 | b | v = Aω cos ωt = Aω sin(ωt + π/2). |
| 8 | d | లంబపు పాదం A cos(ωt + φ) గా కదులుతుంది. |
| 9 | c | దశ ఒక కోణం, రేడియన్లలో కొలుస్తారు. |
| 10 | a | త్వరణం = −ω² × స్థానభ్రంశం. |
| 11 | d | v = 4√(25 − 9) = 16 cm/s. |
| 12 | b | ω = 36/12 = 3 rad/s; A = 12/3 = 4 cm. |
| 13 | a | T/12 = 6/12 = 0.5 s. |
| 14 | c | T/6 = 12/6 = 2 s. |
| 15 | b | 2 sin(π/3) = √3 cm. |
| 16 | d | A cos ωt = A sin(ωt + π/2); π/2 − π/6 = π/3. |
| 17 | a | ω√(A² − A²/4) = (√3/2)Aω. |
| 18 | c | A² − x² = A²/4 నుంచి x = √3A/2. |
| 19 | b | 4A/T = 20/2 = 10 cm/s. |
| 20 | d | a = −ω²x మూలబిందువు గుండా వెళ్లే ఋణ వాలు రేఖ. |
| 21 | a | x²/A² + v²/(Aω)² = 1. |
| 22 | c | a = −(π/3)² × 6 cos(π/3) = −π²/3 cm/s². |
| 23 | b | 144 − 81 = 7ω² నుంచి ω = 3 rad/s; T = 2π/3 s. |
| 24 | a | ప్రతి భాగం π/4 దశ చేస్తుంది, అంటే ఒక్కోటి T/8. |
| 25 | d | 2 s లో అంత్యానికి 4 cm, తర్వాత 3 s కి 2√2 cm కు వెనక్కి: 4 + (4 − 2√2). |
| 26 | c | దశలు π/6, 5π/6; అంతరం 2π/3. |
| 27 | b | x = A cos ωt, v = −Aω sin(π/4) = −Aω/√2. |
| 28 | a | ω = 10π rad/s; a_max = 0.02 × 100π² = 2π² m/s². |
| 29 | a | a ∝ x, కాబట్టి x గరిష్ఠమైన చోట a కూడా గరిష్ఠం. |
| 30 | d | v, a మధ్య π/2 దశాంతరం; II అనేది a = −ω²x నుంచి వస్తుంది. |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
SHM: త్వరణం స్థానభ్రంశానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది, మధ్యమ స్థానం వైపు ఉంటుంది, a = −ω²x.
పునఃస్థాపక బలం F = −kx నుంచి a = −(k/m)x, కాబట్టి ω = √(k/m).
సమీకరణం: x = A sin(ωt + φ). A = కంపన పరిమితి, (ωt + φ) = దశ, φ = తొలి దశ (epoch).
వేగం v = Aω cos(ωt + φ) = ±ω√(A² − x²). మధ్యమం వద్ద గరిష్ఠం Aω, అంత్య స్థానాల వద్ద శూన్యం.
త్వరణం a = −Aω² sin(ωt + φ) = −ω²x. అంత్య స్థానాల వద్ద గరిష్ఠం Aω², మధ్యమం వద్ద శూన్యం.
దశ క్రమం: v, x కంటే π/2 ముందు; a, v కంటే π/2 ముందు; a, x మధ్య π అంతరం (వ్యతిరేకం).
గ్రాఫ్లు: v–x దీర్ఘవృత్తం, a–x మూలబిందువు గుండా −ω² వాలు గల సరళ రేఖ, a–v దీర్ఘవృత్తం.
SHM అనేది ఏకరీతి వృత్తాకార చలనం వ్యాసంపై చేసే ప్రక్షేపం. వృత్త వ్యాసార్ధం = A, కోణీయ వడి = ω.
మధ్యమం నుంచి x = A/2, A/√2, (√3/2)A, A కు కాలం T/12, T/8, T/6, T/4.
A/2 నుంచి A కు T/6 పడుతుంది; మధ్యమం నుంచి A/2 కు T/12 మాత్రమే (మధ్యమం దగ్గర కణం వేగంగా ఉంటుంది).
రెండు (x, v) రీడింగులు A, ω లను నిర్ణయిస్తాయి: v₁² − v₂² = ω²(x₂² − x₁²).
ఒక చక్రంలో సగటు వడి = 4A/T = (2/π) v_max.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | మధ్యమం వద్ద (x = 0) | అంత్యం వద్ద (x = ±A) | సాధారణ రూపం |
|---|---|---|---|
| వడి | Aω (గరిష్ఠం) | 0 | ω√(A² − x²) |
| త్వరణం (పరిమాణం) | 0 | Aω² (గరిష్ఠం) | ω² × x పరిమాణం |
| మధ్యమం నుంచి దశ | 0 | π/2 | ωt |
| మధ్యమం నుంచి కాలం | 0 | T/4 | t = (1/ω) sin⁻¹(x/A) |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"VAX": Velocity Ahead of X by 90° — వేగం x కంటే 90° ముందు; Acceleration Against X (180°) — త్వరణం x కు వ్యతిరేకం.
"12-8-6-4": మధ్యమం నుంచి A/2, A/√2, √3A/2, A చేరడానికి కాలాలు T/12, T/8, T/6, T/4.
"మధ్యమంలో గరిష్ఠ వడి, అంత్యంలో గరిష్ఠ లాగుడు": వడి మధ్యమం వద్ద, త్వరణం అంత్య స్థానాల వద్ద గరిష్ఠం.
"v–x కు దీర్ఘవృత్తం, a–x కు రేఖ": SHM లో సరళ రేఖ గ్రాఫ్ ఒక్కటే — a కు, x కు మధ్య.
భావనల అనుసంధానం
నిర్దేశ వృత్త చిత్రం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 2: శుద్ధ గతిశాస్త్రం లోని అభికేంద్ర త్వరణం Aω² ను వాడుతుంది.
F = ma, పునఃస్థాపక బలాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలు నుంచి వస్తాయి.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 14: విద్యుదయస్కాంత ప్రేరణ మరియు ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహాలు లో ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహం i = i₀ sin ωt, వోల్టేజితో దాని దశ ఇవే దశ భావనలను వాడతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. x = A sin ωt కు, జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) మధ్యమ స్థానం వద్ద వడి
(B) అంత్య స్థానం వద్ద త్వరణ పరిమాణం
(C) x = A/2 వద్ద వడి
(D) x = A/2 వద్ద త్వరణ పరిమాణం
జాబితా II:
(i) Aω²/2
(ii) Aω
(iii) (√3/2)Aω
(iv) Aω²
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
32. జాబితా I (జత) ను జాబితా II (వాటి మధ్య దశాంతరం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) SHM లో వేగం, స్థానభ్రంశం
(B) SHM లో త్వరణం, స్థానభ్రంశం
(C) x₁ = A sin(ωt + π/6), x₂ = A cos ωt
(D) x₁ = A sin ωt, x₂ = A sin(ωt + 2π/3)
జాబితా II:
(i) π/3
(ii) π
(iii) 2π/3
(iv) π/2
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
33. ఒక కణం మధ్యమ స్థానం నుంచి మొదలవుతుంది. జాబితా I (ప్రయాణం) ను జాబితా II (కనిష్ఠ కాలం) తో జతపరచండి; T ఆవర్తన కాలం.
జాబితా I:
(A) మధ్యమం నుంచి x = A/2
(B) మధ్యమం నుంచి x = A/√2
(C) మధ్యమం నుంచి x = (√3/2)A
(D) మధ్యమం నుంచి x = A
జాబితా II:
(i) T/4
(ii) T/8
(iii) T/6
(iv) T/12
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
34. SI ప్రమాణాలలో x = 0.1 sin(4t + π/4) కు, జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) కంపన పరిమితి
(B) గరిష్ఠ వడి
(C) గరిష్ఠ త్వరణం
(D) ఆవర్తన కాలం
జాబితా II:
(i) 1.6 m/s²
(ii) π/2 s
(iii) 0.1 m
(iv) 0.4 m/s
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
35. SHM గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. త్వరణం ఎప్పుడూ మధ్యమ స్థానం వైపుకే ఉంటుంది.
B. అంత్య స్థానాల వద్ద వడి అతి ఎక్కువ.
C. v² = ω²(A² − x²).
D. a–x గ్రాఫ్ ఋణ వాలు గల సరళ రేఖ.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 1
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. SHM లో v–x గ్రాఫ్ దీర్ఘవృత్తం.
B. SHM లో a–v గ్రాఫ్ దీర్ఘవృత్తం.
C. ఏకరీతి వృత్తాకార చలనం వ్యాసంపై చేసే ప్రక్షేపం SHM.
D. SHM లో వేగం, త్వరణం ఎప్పుడూ ఒకే వైపు ఉంటాయి.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. x = 5 sin(πt) cm (t సెకన్లలో) కు, ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. ఆవర్తన కాలం 2 s.
B. t = 0.5 s వద్ద కణం అంత్య స్థానంలో ఉంటుంది.
C. గరిష్ఠ వడి 5π cm/s.
D. t = 1/6 s వద్ద x = 2.5 cm.
(a) 3 (b) 4 (c) 2 (d) 1
38. SHM నిర్దేశ వృత్తం గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. దాని కోణీయ వడి SHM కోణీయ పౌనఃపున్యానికి సమానం.
B. దాని వ్యాసార్ధం కంపన పరిమితికి సమానం.
C. తిరిగే కణం వడి ప్రతి క్షణం SHM వడికి సమానం.
D. దాని అభికేంద్ర త్వరణం SHM గరిష్ఠ త్వరణానికి సమానం.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
39. SHM లో ఉన్న కణం v–x గ్రాఫ్ దీర్ఘవృత్తం. అది x-అక్షాన్ని ±4 cm వద్ద, v-అక్షాన్ని ±12 cm/s వద్ద ఖండిస్తుంది. కోణీయ పౌనఃపున్యం (a) 1/3 rad/s (b) 3 rad/s (c) 48 rad/s (d) 8 rad/s
40. ఒక కణం a–x గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ, దాని వాలు −25 s⁻². ఆవర్తన కాలం (a) 25 s (b) 0.2π s (c) 5 s (d) 0.4π s
41. SHM లో ఉన్న కణానికి రీడింగులు:
| x (cm) | 3 | 4 |
|---|---|---|
| v (cm/s) | 8 | 6 |
కంపన పరిమితి, కోణీయ పౌనఃపున్యం (a) 5 cm, 4 rad/s (b) 7 cm, 2 rad/s (c) 5 cm, 2 rad/s (d) 4 cm, 3 rad/s
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: 20 cm వ్యాసార్ధం గల కుమ్మరి చక్రం అంచుకు ఒక చిన్న పూస అతికించబడింది. చక్రం స్థిరంగా 30 rpm తో తిరుగుతుంది. దూరంగా ఉన్న దీపం పూస నీడను గోడపై వేస్తుంది; ఆ నీడ ఒక సరళ రేఖ వెంట ముందుకూ వెనక్కూ కదులుతుంది.
42. నీడ చలనం కంపన పరిమితి, ఆవర్తన కాలం (a) 20 cm, 2 s (b) 40 cm, 2 s (c) 20 cm, 0.5 s (d) 10 cm, 2 s
43. నీడ గరిష్ఠ వడి (a) 10π cm/s (b) 40π cm/s (c) 600π cm/s (d) 20π cm/s
44. SHM లో ఉన్న కణం కంపన పరిమితి 10 cm, ఆవర్తన కాలం 4 s. t = 0 వద్ద అది x = +5 cm వద్ద ఉండి మధ్యమం నుంచి దూరంగా కదులుతోంది. మొదటిసారి x = −5 cm చేరడానికి పట్టే కాలం (a) 1 s (b) 2 s (c) 4/3 s (d) 2/3 s
45. SHM లో ఉన్న కణానికి, ఒక పూర్తి చక్రంలో సగటు వడికి, గరిష్ఠ వడికి నిష్పత్తి (a) 2/π (b) π/2 (c) 1/2 (d) 1/√2
స్థాయి 4 జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | మధ్యమం వద్ద Aω; అంత్యం వద్ద Aω²; ω√(A² − A²/4) = (√3/2)Aω; ω²(A/2) |
| 32 | a | v π/2 ముందు; a వ్యతిరేకం (π); cos ωt = sin(ωt + π/2) కాబట్టి అంతరం π/3; నేరుగా 2π/3 |
| 33 | d | sin ωt = 1/2, 1/√2, √3/2, 1 నుంచి ωt = π/6, π/4, π/3, π/2 |
| 34 | c | A = 0.1 m; Aω = 0.4 m/s; Aω² = 1.6 m/s²; T = 2π/4 = π/2 s |
| 35 | b | B తప్పు: అంత్య స్థానాల వద్ద వడి శూన్యం |
| 36 | a | D తప్పు: మధ్యమం నుంచి దూరంగా కదులుతున్నప్పుడు అవి వ్యతిరేక దిశల్లో ఉంటాయి |
| 37 | b | T = 2π/π = 2 s; sin(π/2) = 1; Aω = 5π; 5 sin(π/6) = 2.5 |
| 38 | a | C తప్పు: తిరిగే వేగంలో వ్యాసం వెంట ఉన్న అంశమే SHM వడికి సమానం |
| 39 | b | A = 4 cm, Aω = 12 cm/s, ω = 3 rad/s |
| 40 | d | ω² = 25, ω = 5 rad/s, T = 2π/5 = 0.4π s |
| 41 | c | 64 − 36 = ω²(16 − 9), ω = 2; A² = 9 + 16 = 25 |
| 42 | a | కంపన పరిమితి = వ్యాసార్ధం 20 cm; 30 rpm = 0.5 భ్రమణాలు/s, కాబట్టి T = 2 s |
| 43 | d | ω = 2π/2 = π rad/s, v_max = Aω = 20π cm/s |
| 44 | b | దశ π/6 నుంచి 7π/6 కు మారుతుంది, మార్పు π, అంటే T/2 = 2 s |
| 45 | a | సగటు వడి 4A/T, గరిష్ఠం 2πA/T, నిష్పత్తి 2/π |