Chapter 10 of 12 · 27 min read

అధ్యాయం 8: AC జనరేటర్ మరియు ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ (AC Generator and Transformer)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • AC జనరేటర్ భ్రమణాన్ని ఏకాంతర emf గా ఎలా మారుస్తుంది, e = NBAω sin ωt ఫలితం.

  • emf గరిష్ఠంగా, సున్నాగా ఉన్నప్పుడు తీగచుట్ట ఎక్కడ ఉంటుంది.

  • ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ వోల్టేజీని ఎలా పెంచుతుంది లేదా తగ్గిస్తుంది, చుట్ల నిష్పత్తి సంబంధాలు.

  • ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ దక్షత, నాలుగు ప్రధాన శక్తి నష్టాలు, ప్రతిదానికీ నివారణ.

  • దూర లైన్లపై సామర్థ్యాన్ని చాలా ఎక్కువ వోల్టేజీ వద్ద ఎందుకు పంపుతారు.

8.1 AC జనరేటర్ (The AC generator)

AC జనరేటర్ (ఆల్టర్నేటర్) మారుతున్న కోణంతో ఫారడే నియమాన్ని వాడుతుంది. ఒక తీగచుట్ట అయస్కాంత క్షేత్రంలో తిరుగుతుంది, కాబట్టి దాని గుండా అభివాహం నిరంతరం మారుతూ ఉంటుంది, emf ఉత్పత్తి అవుతుంది.

ప్రధాన భాగాలు

  • ఆర్మేచర్ (Armature): మెత్తని ఇనుప కోర్‌పై చుట్టిన, ప్రతి చుట్టు వైశాల్యం A గల N చుట్ల తీగచుట్ట.

  • క్షేత్ర అయస్కాంతాలు (Field magnets): ఏకరీతి క్షేత్రం B ని ఇచ్చే బలమైన శాశ్వత అయస్కాంతాలు లేదా విద్యుదయస్కాంతాలు.

  • జారు వలయాలు (Slip rings): షాఫ్ట్‌కు అమర్చిన రెండు లోహపు వలయాలు, ఒక్కొక్కటి తీగచుట్ట ఒక్కో చివరకు కలుపబడి ఉంటుంది. ఇవి తీగచుట్టతో పాటు తిరుగుతాయి.

  • బ్రష్‌లు (Brushes): జారు వలయాలపై నొక్కుకునే కార్బన్ దిమ్మలు. తీగలు మెలిపడకుండా తిరిగే తీగచుట్టను స్థిరమైన బాహ్య వలయానికి కలుపుతాయి.

చిత్రం 8.1 · AC జనరేటర్: తీగచుట్ట, ధ్రువాలు, జారు వలయాలు, బ్రష్‌లు
చిత్రం 8.1 · AC జనరేటర్: తీగచుట్ట, ధ్రువాలు, జారు వలయాలు, బ్రష్‌లు

తిరిగే తీగచుట్ట ప్రతి చివరా దాని స్వంత జారు వలయానికి కలిపి ఉంటుంది; స్థిరమైన బ్రష్‌లు తీగలు మెలిపడకుండా ఏకాంతర emf ను లోడ్‌కు అందిస్తాయి.

ఒక టర్బైన్ (పడే నీరు, ఆవిరి లేదా గాలితో నడిచేది) తీగచుట్టను స్థిర కోణీయ వడి ω తో తిప్పుతుంది.

emf. t = 0 వద్ద తీగచుట్ట లంబం B వెంట ఉంటుందని, ఆ తరువాత లంబం B తో θ = ωt కోణం చేస్తుందని అనుకోండి. ప్రతి చుట్టు గుండా అభివాహం BA cos ωt. ఫారడే నియమం ప్రకారం:

e=−Nddt(BAcos⁡ωt)=NBAωsin⁡ωt=e0sin⁡ωte = -N\frac{d}{dt}(BA\cos\omega t) = NBA\omega\sin\omega t = e_0\sin\omega t
e0=NBAω=NBA(2πf)e_0 = NBA\omega = NBA(2\pi f)
తీగచుట్ట స్థానంB తో లంబం కోణంఅభివాహంemf
తలం B కి లంబంగా0° లేదా 180°గరిష్ఠం (పరిమాణం)సున్నా
తలం B కి సమాంతరంగా90° లేదా 270°సున్నాగరిష్ఠం, e0

అభివాహం అతి ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు అది క్షణకాలం మారదు, కాబట్టి emf సున్నా. అభివాహం సున్నా గుండా వెళ్తున్నప్పుడు అతి వేగంగా మారుతుంది, కాబట్టి emf గరిష్ఠం. అభివాహం, emf 90° దశాభేదంలో ఉంటాయి.

emf పౌనఃపున్యం తీగచుట్ట భ్రమణ పౌనఃపున్యానికి సమానం. వడిని రెట్టింపు చేస్తే e0, f రెండూ రెట్టింపవుతాయి. భారతదేశంలో వాణిజ్య జనరేటర్లు 50 Hz ఇస్తాయి. పెద్ద జనరేటర్లలో తీగచుట్టను స్థిరంగా ఉంచి అయస్కాంతాలను తిప్పుతారు, కానీ భౌతిక శాస్త్రం అదే.

8.2 ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ (The transformer)

ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ AC వోల్టేజీని ఎక్కువ లేదా తక్కువ విలువకు మారుస్తుంది. ఇది అన్యోన్య ప్రేరణ (Mutual induction) సూత్రంపై పనిచేస్తుంది.

నిర్మాణం. రెండు తీగచుట్టలు, ప్రాథమిక తీగచుట్ట (Primary) (Np చుట్లు, సరఫరాకు కలుపబడినది), గౌణ తీగచుట్ట (Secondary) (Ns చుట్లు, లోడ్‌కు కలుపబడినది) ఒకే మెత్తని ఇనుప కోర్‌పై చుట్టబడి ఉంటాయి. కోర్‌ను పలుచని, విద్యుత్ బంధనం చేసిన రేకులతో (పొరలు, laminations) తయారు చేస్తారు. ఇది ప్రాథమిక తీగచుట్ట అభివాహాన్ని దాదాపు పూర్తిగా గౌణ తీగచుట్ట గుండా నడిపిస్తుంది.

చిత్రం 8.2 · ట్రాన్స్‌ఫార్మర్: ఒకే కోర్‌పై ప్రాథమిక, గౌణ తీగచుట్టలు
చిత్రం 8.2 · ట్రాన్స్‌ఫార్మర్: ఒకే కోర్‌పై ప్రాథమిక, గౌణ తీగచుట్టలు

కోర్ ఒకే ఏకాంతర అభివాహాన్ని రెండు చుట్ల గుండా తీసుకెళ్తుంది, కాబట్టి ప్రతి చుట్టుకూ అదే emf వస్తుంది, వోల్టేజీలు చుట్ల నిష్పత్తిలో పంచబడతాయి.

పనిచేసే విధానం. ప్రాథమిక తీగచుట్టలోని ఏకాంతర ప్రవాహం కోర్‌లో ఏకాంతర అభివాహం Φ ని ఏర్పరుస్తుంది. ఆదర్శ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌లో రెండు తీగచుట్టల ప్రతి చుట్టు గుండా అదే అభివాహం వెళ్తుంది. కాబట్టి ప్రతి చుట్టుకూ అదే emf, dΦ/dt ఉంటుంది. అందువల్ల:

ep=−NpdΦdt,es=−NsdΦdt⇒VsVp=NsNpe_p = -N_p\frac{d\Phi}{dt}, \qquad e_s = -N_s\frac{d\Phi}{dt} \quad\Rightarrow\quad \frac{V_s}{V_p} = \frac{N_s}{N_p}

(ఆదర్శం: ప్రాథమిక నిరోధం ఉపేక్షణీయం కాబట్టి Vp = ep; గౌణ వలయం వివృతంగా లేదా చిన్న ప్రవాహంతో ఉంది కాబట్టి Vs = es.)

ఆదర్శ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌లో ఏ సామర్థ్యమూ నష్టపోదు: VpIp = VsIs. కాబట్టి:

VsVp=NsNp=IpIs\frac{V_s}{V_p} = \frac{N_s}{N_p} = \frac{I_p}{I_s}
రకంచుట్లువోల్టేజీప్రవాహం
ఆరోహణ (Step-up)Ns > Npపెరుగుతుందిఅదే కారకంతో తగ్గుతుంది
అవరోహణ (Step-down)Ns < Npతగ్గుతుందిఅదే కారకంతో పెరుగుతుంది

ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ ఎప్పుడూ సామర్థ్యాన్ని పెంచదు. వోల్టేజీలో ఎంత పెంచుతుందో, ప్రవాహంలో అంత తగ్గిస్తుంది. స్థిర DC పై ఇది పనిచేయదు, ఎందుకంటే స్థిర ప్రవాహం స్థిర అభివాహాన్ని ఇస్తుంది, ప్రేరిత emf ఉండదు. ఇది పౌనఃపున్యాన్ని కూడా మార్చదు.

8.3 దక్షత, శక్తి నష్టాలు

η=output powerinput power=VsIsVpIp\eta = \frac{\text{output power}}{\text{input power}} = \frac{V_sI_s}{V_pI_p}

ఇక్కడ η అనేది దక్షత (Efficiency) = వెలుపలి సామర్థ్యం ÷ లోపలి సామర్థ్యం. పెద్ద ట్రాన్స్‌ఫార్మర్లు 95 నుంచి 99% దక్షతకు చేరుకుంటాయి. చిన్న నష్టాలు నాలుగు మూలాల నుంచి వస్తాయి.

నష్టంకారణంఎలా తగ్గిస్తారు
రాగి (జూల్) నష్టంచుట్లలో I²R వేడితక్కువ నిరోధం గల మందమైన రాగి తీగ
సుడి ప్రవాహ నష్టంఇనుప కోర్‌లో ప్రేరితమయ్యే ప్రవాహాలుపలుచని విద్యుత్ బంధన రేకుల పొరల కోర్
శైథిల్య (Hysteresis) నష్టంకోర్‌ను మళ్లీ మళ్లీ అయస్కాంతీకరించడంలో కోల్పోయే శక్తిమెత్తని ఇనుప (ఇరుకైన శైథిల్య వలయం)
అభివాహ క్షరణ (Flux leakage)కొంత ప్రాథమిక అభివాహం గౌణాన్ని చేరదుచక్కగా రూపొందించిన కోర్‌పై తీగచుట్టలను ఒకదానిపై ఒకటి చుట్టడం

స్తంభంపై ఉన్న ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ దగ్గర వినిపించే గుయ్యిమనే శబ్దం, కోర్ రేకులు మెయిన్స్ పౌనఃపున్యానికి రెట్టింపు వద్ద కంపించడం వల్ల వస్తుంది. ఈ కంపనం కూడా కొంత శక్తిని వృథా చేస్తుంది.

8.4 దూర ప్రాంతాలకు సామర్థ్య ప్రసారం

సామర్థ్యం P ని V వోల్టేజీ వద్ద పంపుతారు, కాబట్టి లైన్ ప్రవాహం I = P/V. లైన్ నిరోధం R అయితే కోల్పోయే ఉష్ణం:

Ploss=I2R=P2RV2P_{loss} = I^2R = \frac{P^2R}{V^2}

V ని k రెట్లు పెంచితే నష్టం k² రెట్లు తగ్గుతుంది. అందుకే విద్యుత్ కేంద్రాలు వోల్టేజీని వందలాది కిలోవోల్టులకు పెంచి, దేశం అంతటా పంపి, తరువాత దశలవారీగా ఇళ్ల కోసం 220 V కి తగ్గిస్తాయి. మనం AC ని వాడటానికి ఇదే ప్రధాన కారణం: ట్రాన్స్‌ఫార్మర్లు వోల్టేజీ మార్పును సులభంగా, సమర్థంగా చేస్తాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.1: ఒక జనరేటర్ తీగచుట్టకు 0.05 m² వైశాల్యం గల 100 చుట్లు ఉన్నాయి, అది 0.2 T క్షేత్రంలో సెకనుకు 50 భ్రమణాలతో తిరుగుతుంది. శిఖర, rms emf లను కనుక్కోండి.

సాధన: ω = 2π × 50 = 100π rad/s. e0 = NBAω = 100 × 0.2 × 0.05 × 100π = 314 V. erms = 314/√2 = 222 V.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.2: ఒక జనరేటర్‌కు e0 = 200 V. తీగచుట్ట తలం క్షేత్రంతో 60° కోణం చేసే క్షణంలో emf కనుక్కోండి.

సాధన: తలం 60° వద్ద ఉంది, కాబట్టి లంబం B తో 30° వద్ద ఉంది. e = e0 sin 30° = 100 V. ఇక్కడ sin 60° వాడటం అతి సాధారణమైన తప్పు.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.3: ఒక ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ 220 V ని 11 V కి తగ్గిస్తుంది. ప్రాథమిక తీగచుట్టకు 2000 చుట్లు ఉన్నాయి. గౌణ తీగచుట్టకు ఎన్ని చుట్లు ఉంటాయి?

సాధన: Ns = Np × Vs/Vp = 2000 × 11/220 = 100 చుట్లు.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.4: ఒక ఆదర్శ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌కు Np : Ns = 1 : 20. ప్రాథమికం 220 V పై ఉంది, 10 A తీసుకుంటుంది. గౌణ వోల్టేజీ, ప్రవాహాలను కనుక్కోండి.

సాధన: Vs = 220 × 20 = 4400 V. Is = 10/20 = 0.5 A. సరిచూడండి: 220 × 10 = 4400 × 0.5 = 2200 W.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.5: 90% దక్షత గల ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ 220 V ని 22 V కి తగ్గించి ఒక లోడ్‌కు 5 A అందిస్తుంది. ప్రాథమిక ప్రవాహాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: వెలుపలి సామర్థ్యం = 22 × 5 = 110 W. లోపలి సామర్థ్యం = 110/0.9 = 122 W. Ip = 122/220 = 0.56 A. ఆదర్శ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌కు 0.5 A మాత్రమే సరిపోతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.6: ఒక విద్యుత్ కేంద్రం 100 kW ని మొత్తం 0.5 Ω నిరోధం గల లైన్ల ద్వారా పంపుతుంది. వోల్టేజీ (i) 1 kV (ii) 20 kV అయినప్పుడు లైన్ నష్టాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: (i) I = 100 A; నష్టం = 100² × 0.5 = 5000 W, ఇది సామర్థ్యంలో 5%. (ii) I = 5 A; నష్టం = 25 × 0.5 = 12.5 W. V ని ఇరవై రెట్లు పెంచితే నష్టం 400 రెట్లు తగ్గుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.7: ఒక సైకిల్ డైనమో ఒక వడి వద్ద 6 V శిఖర emf ఇస్తుంది. సైకిల్ నడిపేవారు వడిని రెట్టింపు చేస్తాడు. శిఖర emf, పౌనఃపున్యాలకు ఏమవుతుంది?

సాధన: e0 = NBAω, f = ω/2π రెండూ ω కి అనులోమానుపాతంలో ఉంటాయి. శిఖర emf 12 V అవుతుంది, పౌనఃపున్యం రెట్టింపవుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.8 (NEET కఠినం): 50 చుట్లు, 20 cm × 10 cm కొలతలు గల దీర్ఘచతురస్ర తీగచుట్ట 0.5 T క్షేత్రంలో 1500 rpm తో తిరుగుతుంది. అది 50 Ω నిరోధానికి సరఫరా చేస్తుంది (తీగచుట్ట నిరోధం ఉపేక్షణీయం). శిఖర emf, శిఖర ప్రవాహం, సగటు సామర్థ్యాలను కనుక్కోండి.

సాధన: A = 0.02 m². ω = 2π × 1500/60 = 50π rad/s. e0 = 50 × 0.5 × 0.02 × 50π = 78.5 V. I0 = 78.5/50 = 1.57 A. P = e0I0/2 = 61.7 W.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • జనరేటర్: e = NBAω sin ωt; e0 = NBAω; పౌనఃపున్యం = భ్రమణ పౌనఃపున్యం.

  • తీగచుట్ట తలం B కి సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు emf గరిష్ఠం, లంబంగా ఉన్నప్పుడు సున్నా.

  • జారు వలయాలు, బ్రష్‌లు తిరిగే తీగచుట్టను బాహ్య వలయానికి కలుపుతాయి.

  • ట్రాన్స్‌ఫార్మర్: Vs/Vp = Ns/Np = Ip/Is (ఆదర్శం). AC పై మాత్రమే పనిచేస్తుంది; పౌనఃపున్యం మారదు.

  • దక్షత η = వెలుపలి/లోపలి. నష్టాలు: రాగి, సుడి ప్రవాహాలు, శైథిల్యం, అభివాహ క్షరణ.

  • లైన్ నష్టం = P²R/V²; అధిక వోల్టేజీ ప్రసారం దాన్ని తగ్గిస్తుంది.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • e0 sin θ లో తీగచుట్ట తలానికి, B కి మధ్య కోణాన్ని వాడటం. θ ను లంబం నుంచి కొలవాలి.

  • ఆరోహణ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుందని అనుకోవడం. అది వోల్టేజీని పెంచి ప్రవాహాన్ని తగ్గిస్తుంది.

  • Is/Ip = Ns/Np అని రాయడం. ప్రవాహం చుట్ల విలోమ నిష్పత్తిలో ఉంటుంది.

  • చుట్ల సంఖ్య జనరేటర్ పౌనఃపున్యాన్ని ప్రభావితం చేస్తుందని అనుకోవడం. భ్రమణ వడి మాత్రమే ప్రభావితం చేస్తుంది.

  • DC పై ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ను వాడటం. స్థిర ప్రవాహం ఏ వెలుపలినీ ఇవ్వదు.

  • దక్షత 100% కంటే తక్కువ అయితే ప్రాథమిక ప్రవాహం ఆదర్శ విలువ కంటే ఎక్కువ అవుతుందని మరిచిపోవడం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8

స్థాయి 1: భావన తనిఖీ

1. AC జనరేటర్ పనిచేసే సూత్రం (a) విద్యుత్ ప్రవాహ అయస్కాంత ఫలితం (b) విద్యుత్ ప్రవాహ ఉష్ణ ఫలితం (c) విద్యుదయస్కాంత ప్రేరణ (d) స్థిర విద్యుత్ ప్రేరణ

2. ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ పనిచేసే సూత్రం (a) అన్యోన్య ప్రేరణ (b) కదలే ఆవేశంపై అయస్కాంత బలం (c) స్థిర విద్యుత్ ప్రేరణ (d) విద్యుత్ ప్రవాహ ఉష్ణ ఫలితం

3. దీని వోల్టేజీని పెంచడానికి ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ను వాడలేము (a) 50 Hz సరఫరా (b) 1 kHz సరఫరా (c) ఏ AC సరఫరా అయినా (d) స్థిర DC సరఫరా

4. ఆరోహణ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌లో (a) Ns, Np కంటే తక్కువ (b) Ns, Np కంటే ఎక్కువ (c) Ns = Np (d) Vs, Vp కంటే తక్కువ

5. ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ కోర్‌ను పొరలుగా చేసేది దీనిని తగ్గించడానికి (a) రాగి నష్టం (b) అభివాహ క్షరణ (c) శైథిల్య నష్టం (d) సుడి ప్రవాహ నష్టం

6. B క్షేత్రంలో ω తో తిరిగే, A వైశాల్యం గల N చుట్ల AC జనరేటర్ శిఖర emf (a) NBA/ω (b) BAω (c) NBAω (d) NBAω/√2

7. తీగచుట్ట తలం ఇలా ఉన్నప్పుడు AC జనరేటర్ emf గరిష్ఠం (a) క్షేత్రానికి సమాంతరంగా (b) క్షేత్రానికి లంబంగా (c) క్షేత్రానికి 45° వద్ద (d) క్షేత్రానికి 60° వద్ద

8. ఆదర్శ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌కు ఏ సంబంధం సరైనది? (a) Vs/Vp = Np/Ns (b) Vs/Vp = Ns/Np = Ip/Is (c) Is/Ip = Ns/Np (d) VsIs, VpIp కంటే ఎక్కువ

9. AC జనరేటర్‌లో జారు వలయాలు, బ్రష్‌లను వాడేది (a) AC ని DC గా మార్చడానికి (b) emf ని పెంచడానికి (c) షాఫ్ట్‌పై ఘర్షణను తగ్గించడానికి (d) తీగలు మెలిపడకుండా తిరిగే తీగచుట్టను బాహ్య వలయానికి కలపడానికి

10. ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌లో శైథిల్య నష్టాన్ని తగ్గించేది (a) మందమైన రాగి తీగ (b) పొరల కోర్ (c) మెత్తని ఇనుప కోర్ (d) అధిక నిరోధ చుట్లు

స్థాయి 2: NEET ప్రామాణిక స్థాయి

11. 0.05 m² వైశాల్యం గల 100 చుట్ల తీగచుట్ట 0.2 T క్షేత్రంలో 50 rev/s తో తిరుగుతుంది. శిఖర emf సుమారు (a) 157 V (b) 314 V (c) 222 V (d) 628 V

12. ఒక ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ 220 V ని 11 V కి తగ్గిస్తుంది. ప్రాథమికానికి 2000 చుట్లు ఉంటే గౌణానికి (a) 100 చుట్లు (b) 40000 చుట్లు (c) 200 చుట్లు (d) 50 చుట్లు

13. Np : Ns = 1 : 20 గల ఆదర్శ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ ప్రాథమికంలో 10 A తీసుకుంటుంది. గౌణ ప్రవాహం (a) 200 A (b) 5 A (c) 0.5 A (d) 2 A

14. 80% దక్షత గల ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ 220 V పై పనిచేస్తూ ఒక లోడ్‌కు 40 W అందిస్తుంది. ప్రాథమిక ప్రవాహం సుమారు (a) 0.18 A (b) 4 A (c) 0.5 A (d) 0.23 A

15. జనరేటర్ తీగచుట్ట భ్రమణ వడిని రెట్టింపు చేశారు. శిఖర emf, పౌనఃపున్యం (a) రెండూ రెట్టింపవుతాయి (b) అలాగే ఉంటాయి (c) వరుసగా రెట్టింపవుతుంది, అలాగే ఉంటుంది (d) వరుసగా అలాగే ఉంటుంది, రెట్టింపవుతుంది

16. ఒక జనరేటర్ శిఖర emf 200 V. తీగచుట్ట తలం క్షేత్రంతో 60° చేసే క్షణంలో emf (a) 173 V (b) 200 V (c) 100 V (d) సున్నా

17. ఒక కేంద్రం 100 kW ని 20 kV వద్ద మొత్తం 0.5 Ω నిరోధం గల లైన్ల ద్వారా పంపుతుంది. లైన్ నష్టం (a) 5 kW (b) 12.5 W (c) 250 W (d) 25 W

18. ఆదర్శ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ 220 V ని 22 V కి తగ్గిస్తుంది. గౌణ ప్రవాహం 5 A. ప్రాథమిక ప్రవాహం (a) 50 A (b) 5 A (c) 0.05 A (d) 0.5 A

19. 0.01 m² వైశాల్యం గల 200 చుట్ల తీగచుట్ట 0.5 T క్షేత్రంలో 100 rad/s తో తిరుగుతుంది. rms emf సుమారు (a) 70.7 V (b) 100 V (c) 141 V (d) 50 V

20. మందమైన రాగి చుట్లు వాడితే ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌లో ఏ నష్టం తగ్గుతుంది? (a) సుడి ప్రవాహ నష్టం (b) శైథిల్య నష్టం (c) రాగి (జూల్) నష్టం (d) అభివాహ క్షరణ

21. ఆదర్శ ఆరోహణ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ 220 V నుంచి 11 kV ఇస్తుంది. ప్రాథమికానికి 100 చుట్లు ఉన్నాయి. గౌణానికి (a) 500 చుట్లు (b) 2000 చుట్లు (c) 50 చుట్లు (d) 5000 చుట్లు

22. జనరేటర్ తీగచుట్ట గుండా అభివాహం గరిష్ఠంగా ఉన్న క్షణంలో emf (a) సున్నా (b) గరిష్ఠం (c) గరిష్ఠంలో సగం (d) e0/√2

స్థాయి 3: సవాలు

23. 50 చుట్లు, 20 cm × 10 cm కొలతలు గల దీర్ఘచతురస్ర తీగచుట్ట 0.5 T క్షేత్రంలో 1500 rpm తో తిరుగుతుంది. దాని శిఖర emf సుమారు (a) 39.3 V (b) 157 V (c) 78.5 V (d) 55.5 V

24. Q23 లోని తీగచుట్ట 50 Ω నిరోధానికి సరఫరా చేస్తుంది (తీగచుట్ట నిరోధం ఉపేక్షణీయం). సగటు సామర్థ్యం సుమారు (a) 123 W (b) 61.7 W (c) 30.8 W (d) 78.5 W

25. అదే సామర్థ్యాన్ని అదే లైన్ ద్వారా మొదట 1 kV వద్ద, తరువాత 20 kV వద్ద పంపారు. లైన్ నష్టాల నిష్పత్తి (1 kV : 20 kV) (a) 20 : 1 (b) 1 : 400 (c) 1 : 20 (d) 400 : 1

26. 90% దక్షత గల ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ ప్రాథమికం 220 V పై 2 A తీసుకుంటుంది. గౌణ వోల్టేజీ 1100 V. గౌణ ప్రవాహం (a) 0.36 A (b) 0.4 A (c) 0.44 A (d) 10 A

27. 50 చుట్ల జనరేటర్ తీగచుట్ట ప్రతి చుట్టు గుండా అభివాహం Φ = 0.02 cos(100πt) Wb. శిఖర emf సుమారు (a) 100 V (b) 314 V (c) 157 V (d) 31.4 V

28. ఒక ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ ప్రాథమికాన్ని 12 V బ్యాటరీకి కలిపారు. స్విచ్ వేసి ప్రవాహం స్థిరపడిన తరువాత గౌణ వోల్టేజీ (a) (Ns/Np) × 12 V (b) 12 V (c) సున్నా (d) చాలా ఎక్కువ

29. ప్రతిపాదన (A): ఆదర్శ ఆరోహణ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ లోడ్‌కు అందించే సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది.
కారణం (R): ఆదర్శ ఆరోహణ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌లో గౌణ ప్రవాహం ప్రాథమిక ప్రవాహం కంటే తక్కువ.
(a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం

30. వాక్యం I: తీగచుట్ట తలం అయస్కాంత క్షేత్రానికి సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు AC జనరేటర్ emf గరిష్ఠం.
వాక్యం II: AC జనరేటర్ emf పౌనఃపున్యం తీగచుట్టలోని చుట్ల సంఖ్యపై ఆధారపడుతుంది.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1cతిరిగే తీగచుట్టలో అభివాహం మారుతుంది
2aమారుతున్న ప్రాథమిక అభివాహం గౌణాన్ని బంధిస్తుంది
3dస్థిర DC స్థిర అభివాహాన్ని ఇస్తుంది
4bఎక్కువ గౌణ చుట్లు వోల్టేజీని పెంచుతాయి
5dవిద్యుత్ బంధన రేకులు సుడి మార్గాలను తెంచుతాయి
6ce0 = NBAω
7aలంబం 90° వద్ద, అభివాహం అతి వేగంగా మారుతుంది
8bచుట్ల నిష్పత్తి, సామర్థ్య సమతుల్యత
9dవలయాలు తీగచుట్టతో తిరుగుతాయి, బ్రష్‌లు స్థిరంగా ఉంటాయి
10cమెత్తని ఇనుపకు ఇరుకైన శైథిల్య వలయం ఉంటుంది
11b100 × 0.2 × 0.05 × 100π = 314 V
12a2000 × 11/220
13cIs = Ip × Np/Ns = 10/20
14dలోపలి = 40/0.8 = 50 W; 50/220
15ae0, f రెండూ ∝ ω
16cలంబం 30° వద్ద; 200 sin 30°
17bI = 5 A; 25 × 0.5
18dIp = 5 × 22/220
19ae0 = 200 × 0.5 × 0.01 × 100 = 100 V; √2 తో భాగించండి
20cతక్కువ నిరోధం I²R ని తగ్గిస్తుంది
21d100 × 11000/220
22aశిఖరం వద్ద అభివాహం క్షణకాలం స్థిరం
23cω = 50π; 50 × 0.5 × 0.02 × 50π
24be0²/(2R) = 78.5²/100
25dనష్టం ∝ 1/V²
26aవెలుపలి = 0.9 × 440 = 396 W; 396/1100
27bNΦ0ω = 50 × 0.02 × 100π
28cస్థిర అభివాహం ఏమీ ప్రేరేపించదు
29dసామర్థ్యం పెరగదు; R సత్యం
30cపౌనఃపున్యం భ్రమణ వడిపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది

అధ్యాయం 8 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • AC జనరేటర్: ఒక తీగచుట్ట అయస్కాంత క్షేత్రంలో తిరుగుతుంది, కాబట్టి B కి, దాని లంబానికి మధ్య కోణం మారుతుంది; ఇది యాంత్రిక శక్తిని విద్యుత్ శక్తిగా మారుస్తుంది.

  • భాగాలు: ఆర్మేచర్ తీగచుట్ట, క్షేత్ర అయస్కాంతం, రెండు జారు వలయాలు (తీగచుట్ట ప్రతి చివరకు ఒకటి), కార్బన్ బ్రష్‌లు.

  • ప్రతి చుట్టుకు అభివాహం Φ = BA cos ωt, కాబట్టి emf e = NBAω sin ωt; శిఖరం e0 = NBAω.

  • తీగచుట్ట తలం B కి సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు (అభివాహం సున్నా) emf గరిష్ఠం, లంబంగా ఉన్నప్పుడు (అభివాహం గరిష్ఠం) సున్నా.

  • emf పౌనఃపున్యం తీగచుట్ట భ్రమణ పౌనఃపున్యానికి సమానం. e0 వైశాల్యంపై ఆధారపడుతుంది, తీగచుట్ట ఆకారంపై కాదు.

  • ట్రాన్స్‌ఫార్మర్: అన్యోన్య ప్రేరణపై పనిచేస్తుంది; దానికి మారుతున్న (AC) ప్రవాహం కావాలి. స్థిర DC పై పనిచేయదు.

  • ఆదర్శ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్: Vs/Vp = Ns/Np = Ip/Is. ఆరోహణం: Ns > Np, వోల్టేజీ పెరుగుతుంది, ప్రవాహం తగ్గుతుంది.

  • ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ పౌనఃపున్యాన్ని మార్చదు, ఆదర్శమైనది సామర్థ్యాన్ని మార్చదు: Vp Ip = Vs Is.

  • దక్షత η = వెలుపలి సామర్థ్యం/లోపలి సామర్థ్యం; పెద్ద ట్రాన్స్‌ఫార్మర్లు సుమారు 95–99% కు చేరుకుంటాయి.

  • నష్టాలు, నివారణలు: రాగి నష్టం (మందమైన తీగ), సుడి ప్రవాహ నష్టం (పొరల కోర్), శైథిల్య నష్టం (మెత్తని ఇనుప కోర్), అభివాహ క్షరణ (ఒకదానిపై ఒకటి చుట్టలు), గుయ్యిమనడం (పొరల కంపనం).

  • ప్రసారం: P = VI, లైన్ నష్టం = I²R = P²R/V². V ని 10 రెట్లు పెంచితే నష్టం 100 రెట్లు తగ్గుతుంది.

  • సామర్థ్యాన్ని చాలా ఎక్కువ వోల్టేజీ వద్ద పంపి, ఇళ్ల దగ్గర 220 V కి తగ్గిస్తారు.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

రాశిసూత్రంగమనిక
జనరేటర్ emfNBAω sin ωtω = 2π × rev/s
శిఖర emfe0 = NBAωrms = e0/√2
వోల్టేజీ నిష్పత్తిVs/Vp = Ns/Npఆదర్శం
ప్రవాహ నిష్పత్తిIs/Ip = Np/Nsఆదర్శం
దక్షతPout/Pinఆచరణలో 100% కంటే తక్కువ
లైన్ నష్టంI²R = P²R/V²1/V² లా తగ్గుతుంది
సుడి ప్రవాహ నష్టంపొరల కోర్పలుచని బంధన రేకులు
శైథిల్య నష్టంమెత్తని ఇనుప కోర్ఇరుకైన శైథిల్య వలయం

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "సమాంతరంలో శిఖరం" (Parallel Peaks): తీగచుట్ట తలం B కి సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు emf శిఖరాన్ని చేరుతుంది.

  • "NBA ω wins the game": శిఖర emf = N B A ω; ఒమేగా (ω) ప్రయత్నంతో గెలిచే NBA జట్టులా గుర్తుంచుకోండి.

  • "వోల్టులు పైకి, ఆంపియర్లు కిందకి" (Up in volts, down in amps): ఆరోహణ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ వోల్టేజీని పెంచి ప్రవాహాన్ని తగ్గిస్తుంది; సామర్థ్యం అలాగే ఉంటుంది.

  • "CHEF నష్టాలు": C అంటే Copper (రాగి), H అంటే Hysteresis (శైథిల్యం), E అంటే Eddy (సుడి ప్రవాహాలు), F అంటే Flux leakage (అభివాహ క్షరణ).

  • "ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ విందుకు DC కి ఆహ్వానం లేదు" (No DC at the transformer party): స్థిర DC మారుతున్న అభివాహాన్ని ఇవ్వదు, కాబట్టి గౌణ emf ఉండదు.

భావనల అనుసంధానం

  • శైథిల్యం, మెత్తని ఇనుప భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 13: విద్యుత్ ప్రవాహ అయస్కాంత ఫలితాలు మరియు అయస్కాంతత్వం నుంచి వస్తాయి.

  • ఈ పుస్తకంలోని అన్యోన్య ప్రేరణ (అధ్యాయం 3), rms విలువలు (అధ్యాయం 4) ట్రాన్స్‌ఫార్మర్, జనరేటర్ రేటింగులను వివరిస్తాయి.

  • శక్తి మార్పిడి, దక్షత భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యంతో అనుసంధానమవుతాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. AC జనరేటర్ భాగాన్ని (జాబితా I) దాని పనితో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఆర్మేచర్ తీగచుట్ట
B. జారు వలయాలు
C. బ్రష్‌లు
D. క్షేత్ర అయస్కాంతం
జాబితా II:
(i) తిరుగుతున్నప్పుడు తీగచుట్ట ప్రతి చివరను ఒక బ్రష్‌కు కలిపి ఉంచుతాయి
(ii) అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని ఇస్తుంది
(iii) తిరుగుతుంది, దానిలో emf ప్రేరేపితమవుతుంది
(iv) ప్రవాహాన్ని బాహ్య వలయానికి తీసుకెళ్లే కార్బన్ సంపర్కాలు
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

32. ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ నష్టాన్ని (జాబితా I) దాని నివారణతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. రాగి నష్టం
B. సుడి ప్రవాహ నష్టం
C. శైథిల్య నష్టం
D. అభివాహ క్షరణ
జాబితా II:
(i) ఇరుకైన శైథిల్య వలయం గల మెత్తని ఇనుప కోర్
(ii) మందమైన రాగి తీగ
(iii) ఒకదానిపై ఒకటి ఉంచిన చుట్లు
(iv) పొరల కోర్
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

33. ఆదర్శ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌కు 220 V పై 200 ప్రాథమిక చుట్లు ఉన్నాయి. గౌణ చుట్లను (జాబితా I) గౌణ వోల్టేజీతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 1000
B. 50
C. 200
D. 20
జాబితా II:
(i) 22 V
(ii) 55 V
(iii) 220 V
(iv) 1100 V
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii

34. ఒక జనరేటర్ తీగచుట్ట శిఖర emf e0. θ అనేది B కి, తీగచుట్ట లంబానికి మధ్య కోణం. స్థానాన్ని (జాబితా I) ఫలితంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. తీగచుట్ట తలం B కి లంబంగా
B. తీగచుట్ట తలం B కి సమాంతరంగా
C. θ = 60°
D. θ = 30°
జాబితా II:
(i) emf = 0.5 e0
(ii) అభివాహం గరిష్ఠం, emf సున్నా
(iii) emf = 0.866 e0
(iv) అభివాహం సున్నా, emf గరిష్ఠం
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ స్థిర DC పై పనిచేస్తుంది.
B. ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ వెలుపలి పౌనఃపున్యం లోపలి పౌనఃపున్యానికి సమానం.
C. ఆరోహణ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ వోల్టేజీని పెంచి ప్రవాహాన్ని తగ్గిస్తుంది.
D. ఆదర్శ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌లో Vp Ip = Vs Is.
E. ఆరోహణ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది.
(a) 2 (b) 4 (c) 5 (d) 3

36. e = NBAω sin ωt గల AC జనరేటర్‌కు సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ω రెట్టింపైతే శిఖర emf రెట్టింపవుతుంది.
B. emf పౌనఃపున్యం భ్రమణ పౌనఃపున్యానికి సమానం.
C. అదే వైశాల్యానికి చతురస్ర తీగచుట్ట కంటే వృత్తాకార తీగచుట్ట ఎక్కువ శిఖర emf ఇస్తుంది.
D. శిఖర emf, N కి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. దూర ప్రసారం గురించి ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. లైన్‌లో కోల్పోయే సామర్థ్యం I² కి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
B. స్థిర సామర్థ్యానికి వోల్టేజీని 10 రెట్లు పెంచితే నష్టం 100 రెట్లు తగ్గుతుంది.
C. ఇళ్ల దగ్గరి అవరోహణ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్లు వోల్టేజీని 220 V కి తీసుకువస్తాయి.
D. అధిక ప్రవాహం వద్ద సామర్థ్యాన్ని పంపితే నష్టం తగ్గుతుంది.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4

38. ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ కోర్ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. దీనిని మెత్తని ఇనుపతో చేస్తారు.
B. దీని పొరలు ఒకదానినుంచి ఒకటి విద్యుత్ బంధనం చేయబడి ఉంటాయి.
C. శైథిల్య నష్టాన్ని తగ్గించడానికి దీనిని పొరలుగా చేస్తారు.
D. ఇది ప్రాథమిక అభివాహాన్ని గౌణానికి తీసుకెళ్తుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D

39. ఒక జనరేటర్ emf–కాలం గ్రాఫ్ 100 V శిఖరం, 20 ms ఆవర్తన కాలం గల సైన్ వక్రం. తీగచుట్టకు 0.02 m² వైశాల్యం గల 50 చుట్లు ఉన్నాయి. క్షేత్రం B సుమారు: (a) 0.159 T (b) 0.637 T (c) 0.318 T (d) 3.18 T

40. ఒక ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ను పరీక్షించారు:

వోల్టేజీ (V)ప్రవాహం (A)
ప్రాథమికం2202
గౌణం2218

దాని దక్షత, రకం: (a) 90%, అవరోహణ (b) 100%, అవరోహణ (c) 90%, ఆరోహణ (d) 81%, అవరోహణ

41. జనరేటర్ తీగచుట్ట గుండా అభివాహం–కాలం గ్రాఫ్ ఒక కోసైన్ వక్రం (t = 0 వద్ద గరిష్ఠం). emf గ్రాఫ్ గురించి ఏది సత్యం? (a) అభివాహం గరిష్ఠంగా ఉన్నప్పుడల్లా emf గరిష్ఠం (b) అభివాహం సున్నాగా ఉన్నప్పుడల్లా emf గరిష్ఠం (c) emf, అభివాహం ఒకే దశలో ఉంటాయి (d) emf ఎప్పుడూ సున్నా

Q42–43 కోసం సన్నివేశం: ఒక చిన్న విద్యుత్ కేంద్రం మొత్తం 5 Ω నిరోధం గల లైన్ల ద్వారా ఒక పట్టణానికి 200 kW పంపుతుంది. ఇంజనీర్లు 10 kV, 2 kV వద్ద పంపడాన్ని పోలుస్తున్నారు.

42. 10 kV వద్ద లైన్లలో కోల్పోయే సామర్థ్యం: (a) 2 kW (b) 20 kW (c) 0.2 kW (d) 50 kW

43. అదే సామర్థ్యాన్ని 2 kV వద్ద పంపితే కోల్పోయే సామర్థ్య భాగం: (a) 1% (b) 5% (c) 25% (d) 50%

44. 200 చుట్లు, 0.2 m × 0.1 m కొలతలు గల దీర్ఘచతురస్ర తీగచుట్ట 0.05 T క్షేత్రంలో 3000 rpm తో తిరుగుతుంది. rms emf సుమారు: (a) 62.8 V (b) 44.4 V (c) 31.4 V (d) 88.8 V

45. 80% దక్షత గల అవరోహణ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్ 2200 V మెయిన్స్ నుంచి పనిచేసి 220 V వద్ద 4.4 kW అందిస్తుంది. ప్రాథమిక ప్రవాహం: (a) 2 A (b) 1.6 A (c) 25 A (d) 2.5 A

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31dతీగచుట్టలో emf, జారు వలయాలు సంపర్కం ఉంచుతాయి, బ్రష్‌లు ప్రవాహాన్ని బయటకు తీసుకెళతాయి, అయస్కాంతం క్షేత్రాన్ని ఇస్తుంది
32bమందమైన తీగ, పొరలు, మెత్తని ఇనుప, ఒకదానిపై ఒకటి చుట్లు
33cVs = 220 × Ns/200: 1100, 55, 220, 22 V
34ae = e0 sin θ: θ = 0 వద్ద 0, 90° వద్ద e0, 60° వద్ద 0.866 e0, 30° వద్ద 0.5 e0
35dB, C, D సత్యం; DC పై పనిచేయదు; సామర్థ్యం పెరగదు
36ae0 = NBAω వైశాల్యంపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది, ఆకారంపై కాదు
37cA, B, C సత్యం; అధిక ప్రవాహం I²R నష్టాన్ని పెంచుతుంది
38bపొరలు సుడి ప్రవాహ నష్టాన్ని తగ్గిస్తాయి, శైథిల్య నష్టాన్ని కాదు
39cω = 2π/0.02 = 100π; B = 100/(50 × 0.02 × 100π) = 0.318 T
40aవెలుపలి 396 W, లోపలి 440 W, η = 90%; వోల్టేజీ తగ్గింది, కాబట్టి అవరోహణ
41be = −dΦ/dt, కాబట్టి అభివాహం సున్నాను దాటే చోట emf అతి ఎక్కువ
42aI = 200 kW/10 kV = 20 A; నష్టం = 400 × 5 = 2000 W
43cI = 100 A; నష్టం = 10⁴ × 5 = 50 kW, ఇది 200 kW లో 25%
44bω = 100π; e0 = 200 × 0.05 × 0.02 × 100π = 62.8 V; rms = 44.4 V
45dలోపలి = 4400/0.8 = 5500 W; Ip = 5500/2200 = 2.5 A
27 min left
‹
›
అధ్యాయం 8: AC జనరేటర్ | NEET భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 14…