అధ్యాయం 1: అయస్కాంత అభివాహం మరియు ఫారడే నియమం (Magnetic Flux and Faraday's Law)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
అయస్కాంత అభివాహం అంటే ఏమిటి, ఏ కోణంలో ఉన్న సమతల తీగచుట్టకైనా దాన్ని ఎలా లెక్కించాలి.
మారుతున్న అభివాహం విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని నడుపుతుందని చూపే సరళ ప్రయోగాలు.
ఫారడే నియమం పూర్తి రూపం e = −N dΦ/dt, దాన్ని ఎలా ఉపయోగించాలి.
అభివాహాన్ని మార్చే మూడు మార్గాలు: B ను మార్చడం, వైశాల్యాన్ని మార్చడం, లేదా కోణాన్ని మార్చడం.
తీగచుట్టలో ప్రవహించే మొత్తం ఆవేశం అభివాహ మార్పుపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది, అది ఎంత వేగంగా జరిగిందనే దానిపై కాదు — ఎందుకు?
1.1 అయస్కాంత అభివాహం (Magnetic flux)
అయస్కాంత బల రేఖలను గొడుగుపై పడే వర్షంలా ఊహించుకోండి. గొడుగు పట్టుకునే వర్షం ఎంత అనేది వర్షం ఎంత జోరుగా పడుతోంది, గొడుగు ఎంత పెద్దది, మీరు దాన్ని ఎంత వంచారు అనే వాటిపై ఆధారపడుతుంది. ఒక తలం గుండా వెళ్ళే బల రేఖలకు అయస్కాంత అభివాహం కూడా ఇదే భావన.
ఏకరీతి క్షేత్రం B లో ఉన్న A వైశాల్యం గల సమతల తలానికి మనం వైశాల్య సదిశ (Area vector) A ను గీస్తాం. దాని పరిమాణం వైశాల్యానికి సమానం, దాని దిశ తలానికి లంబం (normal) వెంట ఉంటుంది. అభివాహం అదిశ లబ్ధం (dot product):
ఇక్కడ θ అనేది B కి, తలానికి గీసిన లంబానికి మధ్య కోణం — B కి, తలానికి మధ్య కోణం కాదు.

వలయాన్ని అంచు వైపు నుండి చూపించాం: దాన్ని క్షేత్రం నుండి దూరంగా వంచితే తక్కువ రేఖలు లోపలికి వెళ్తాయి, ఆ సంఖ్య B కి, లంబానికి మధ్య కోణం యొక్క cos θ ను అనుసరిస్తుంది.
θ = 0° (క్షేత్రం లంబం వెంట, వలయ తలం B కి లంబంగా): Φ = BA, ఇది గరిష్ఠం.
θ = 90° (క్షేత్రం వలయ తలంలోనే ఉంటుంది): Φ = 0. ఒక్క రేఖ కూడా లోపలి నుంచి వెళ్ళదు.
θ = 180°: Φ = −BA. రేఖలు వ్యతిరేక వైపు నుంచి వెళ్తున్నాయని మాత్రమే గుర్తు చెబుతుంది.
అభివాహం ఒక అదిశ (Scalar) రాశి. దాని SI ప్రమాణం వెబర్ (Wb). సూత్రం నుంచి 1 Wb = 1 T m². దాని మితులు [ML²T⁻²A⁻¹]. పాత ప్రమాణం మాక్స్వెల్ = 10⁻⁸ Wb.
B ఏకరీతిగా లేకపోయినా, లేదా తలం వక్రంగా ఉన్నా, తలాన్ని చిన్న చిన్న ముక్కలుగా విభజించి కూడతాం:
N ఒకే రకమైన చుట్లు ఉన్న తీగచుట్టలో ప్రతి చుట్టుకు ఒకే అభివాహం Φ ఉంటుంది. మొత్తం NΦ ను అభివాహ బంధనం (Flux linkage) అంటారు.
1.2 అంతా మొదలుపెట్టిన ప్రయోగాలు
1831లో ఇంగ్లాండ్లో మైకేల్ ఫారడే, అమెరికాలో జోసెఫ్ హెన్రీ ఒక అయస్కాంతం విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని పుట్టించగలదని కనుగొన్నారు. ఒక తీగచుట్ట, ఒక గాల్వనోమీటర్, ఒక దండ అయస్కాంతంతో ఏ పాఠశాల ప్రయోగశాలలోనైనా వారి పరిశీలనలను మళ్ళీ చేసి చూడవచ్చు.
| చర్య | గాల్వనోమీటర్ | ఏమి మారింది |
|---|---|---|
| అయస్కాంత N-ధ్రువాన్ని తీగచుట్ట వైపు నెట్టడం | ఒక వైపు విక్షేపం | తీగచుట్ట గుండా అభివాహం పెరుగుతుంది |
| అయస్కాంతాన్ని తీగచుట్ట లోపల కదలకుండా ఉంచడం | విక్షేపం లేదు | ఏదీ మారదు |
| అయస్కాంతాన్ని దూరంగా లాగడం | మరో వైపు విక్షేపం | అభివాహం తగ్గుతుంది |
| అయస్కాంతాన్ని ఇంకా వేగంగా కదిలించడం | ఎక్కువ విక్షేపం | అభివాహం ఇంకా వేగంగా మారుతుంది |
| అయస్కాంతాన్ని నిలిపి, తీగచుట్టను కదిలించడం | విక్షేపం | సాపేక్ష చలనం అభివాహాన్ని మారుస్తుంది |
| దగ్గరలోని రెండవ తీగచుట్టలో ప్రవాహాన్ని ఆన్ లేదా ఆఫ్ చేయడం | క్షణికమైన విక్షేపం | రెండవ తీగచుట్ట అభివాహం మారుతుంది |
| రెండవ తీగచుట్టలో స్థిర ప్రవాహం | విక్షేపం లేదు | అభివాహం స్థిరం |
వీటన్నిటిలో ఉన్న సామాన్య సూత్రం స్పష్టం. తీగచుట్ట గుండా అభివాహం మారుతున్నంత సేపు మాత్రమే విద్యుత్ ప్రవాహం కనిపిస్తుంది. ఎంత పెద్ద అభివాహమైనా స్థిరంగా ఉంటే ఏమీ జరగదు. ఈ ప్రవాహాన్ని ప్రేరిత విద్యుత్ ప్రవాహం (Induced current) అని, దాన్ని నడిపే emf ను ప్రేరిత విద్యుచ్ఛాలక బలం (Induced emf) అని అంటారు. ఈ మొత్తం ఫలితమే విద్యుదయస్కాంత ప్రేరణ (Electromagnetic induction).
1.3 ఫారడే ప్రేరణ నియమం (Faraday's law of induction)
ఫారడే నియమం ఇలా చెబుతుంది: ఒక వలయంలో ప్రేరిత emf పరిమాణం దాని గుండా అయస్కాంత అభివాహం మారే రేటుకు సమానం. N చుట్లు ఉన్న తీగచుట్టకు:
రుణ గుర్తు లెంజ్ నియమం, అది దిశను ఇస్తుంది (అధ్యాయం 2). పరిమాణాలు మాత్రమే కావాలంటే గుర్తును వదిలేయండి.
పరిమిత కాలం Δt లో సగటు emf:
ప్రమాణాలు తనిఖీ చేయండి: Wb/s = T m²/s. T = N/(A m) కాబట్టి ఇది N m/(A s) = J/C = V అవుతుంది. కాబట్టి 1 Wb = 1 V s.
తాత్కాలిక emf అనేది Φ–t గ్రాఫ్ వాలు. గ్రాఫ్లో సమతలంగా ఉన్న భాగం అంటే Φ ఎంత పెద్దదైనా emf సున్నా. ఏటవాలుగా ఉన్న భాగం అంటే పెద్ద emf.
1.4 ప్రేరిత ప్రవాహం మరియు ప్రేరిత ఆవేశం
తీగచుట్ట మొత్తం నిరోధం R గల సంవృత వలయంగా ఉంటే, ప్రేరిత ప్రవాహం:
ఇప్పుడు ప్రవహించిన ఆవేశాన్ని కనుక్కుందాం. i = dq/dt కాబట్టి:
కాలం రద్దయిపోయింది. అయస్కాంతాన్ని నెమ్మదిగా నెట్టినా, వేగంగా నెట్టినా ఒకే మొత్తం ఆవేశం ప్రవహిస్తుంది. వేగంగా కదిలిస్తే తక్కువ సమయం పాటు ఎక్కువ ప్రవాహం వస్తుంది. ఈ ఫలితం NEET కి చాలా ఇష్టమైనది.
1.5 అభివాహాన్ని మార్చే మూడు మార్గాలు
Φ = BA cos θ కాబట్టి B, A, θ లలో ఏది మారినా అభివాహం మారుతుంది.
B మారడం (తీగచుట్ట స్థిరం): e = NA cos θ (dB/dt). ఉదాహరణ: ప్రవాహాన్ని ఆన్ చేస్తున్న సొలెనాయిడ్ లోపల ఉంచిన తీగచుట్ట.
A మారడం (B స్థిరం): e = NB cos θ (dA/dt). ఉదాహరణ: పట్టాలపై జారుతున్న కడ్డీ, లేదా సాగదీస్తున్న వలయం. అధ్యాయం 2 దీన్ని చలన emf గా చూస్తుంది.
θ మారడం (B, A స్థిరం): తీగచుట్ట కోణీయ వడి ω తో తిరిగితే θ = ωt, Φ = BA cos ωt. కాబట్టి e = NBAω sin ωt. ఇదే అధ్యాయం 8 లోని AC జనరేటర్.
| మారిన రాశి | emf సూత్రం (పరిమాణం) | నిత్యజీవిత పరికరం |
|---|---|---|
| B | NA cos θ (dB/dt) | ట్రాన్స్ఫార్మర్, ఇండక్షన్ కుక్టాప్ |
| A | NB cos θ (dA/dt) | జారే కడ్డీ, విస్తరించే వలయం |
| θ | NBAω sin ωt | ఆనకట్టలోని జనరేటర్ లేదా సైకిల్ డైనమో |
మారుతున్న అయస్కాంత క్షేత్రం, అక్కడ తీగ లేకపోయినా, అంతరాళంలో ఒక విద్యుత్ క్షేత్రాన్ని కూడా సృష్టిస్తుంది. ఈ ప్రేరిత విద్యుత్ క్షేత్రం సంవృత వలయాలుగా ఏర్పడుతుంది, కాబట్టి అది అసంరక్షక క్షేత్రం. కదలకుండా ఉన్న తీగచుట్టలో ఆవేశాలను చుట్టూ నెట్టేది ఇదే. NEET కి ఈ భావన మాత్రమే చాలు, దాని గణితం అవసరం లేదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: 5 cm భుజం గల చతురస్ర వలయం 0.4 T ఏకరీతి క్షేత్రంలో ఉంది. వలయ లంబం క్షేత్రంతో 60° కోణం చేస్తుంది. అభివాహాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: A = (0.05)² = 2.5 × 10⁻³ m². Φ = BA cos 60° = 0.4 × 2.5 × 10⁻³ × 0.5 = 5 × 10⁻⁴ Wb.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: 10 cm వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార వలయాన్ని, దాని తలం 0.2 T ఏకరీతి క్షేత్రంతో 30° కోణం చేసేలా ఉంచారు. అభివాహాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: తలం 30° వద్ద ఉంది, కాబట్టి లంబం B తో 90° − 30° = 60° వద్ద ఉంటుంది. A = π(0.1)² = 0.0314 m². Φ = 0.2 × 0.0314 × cos 60° = 3.14 × 10⁻³ Wb. ఇక్కడ cos 30° వాడటం అతి సాధారణ పొరపాటు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: 40 cm² వైశాల్యం, 200 చుట్లు గల తీగచుట్ట లంబం ఏకరీతి క్షేత్రం వెంట ఉంది. క్షేత్రం 0.02 s లో 0.5 T నుంచి 0.1 T కి తగ్గింది. సగటు ప్రేరిత emf కనుక్కోండి.
సాధన: ΔB = 0.4 T. e = NA ΔB/Δt = 200 × 40 × 10⁻⁴ × 0.4 / 0.02 = 200 × 0.004 × 20 = 16 V.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: ఒకే ఒక వలయం గుండా అభివాహం Φ = (3t² + 2t + 1) mWb గా మారుతుంది (t సెకన్లలో). వలయ నిరోధం 7 Ω. t = 2 s వద్ద emf, విద్యుత్ ప్రవాహం కనుక్కోండి.
సాధన: e = dΦ/dt = (6t + 2) mV. t = 2 s వద్ద e = 14 mV. ప్రవాహం i = 14 mV / 7 Ω = 2 mA.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: 100 చుట్లు, 7 cm వ్యాసార్ధం గల తీగచుట్ట తన తలానికి లంబంగా ఉన్న ఏకరీతి క్షేత్రంలో ఉంది. క్షేత్రం 0.05 T/s రేటుతో పెరుగుతుంది. emf కనుక్కోండి. (π = 22/7 తీసుకోండి.)
సాధన: A = (22/7) × (0.07)² = 0.0154 m². e = NA dB/dt = 100 × 0.0154 × 0.05 = 0.077 V = 77 mV.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: 0.02 m² వైశాల్యం, 10 Ω నిరోధం గల 50 చుట్ల తీగచుట్ట తలం 0.3 T క్షేత్రానికి లంబంగా ఉంది. దాన్ని 180° తిప్పారు. ఎంత ఆవేశం ప్రవహిస్తుంది?
సాధన: తిప్పకముందు ప్రతి చుట్టుకు Φ = +BA. తిప్పిన తరువాత Φ = −BA. కాబట్టి ΔΦ = 2BA = 2 × 0.3 × 0.02 = 0.012 Wb. q = NΔΦ/R = 50 × 0.012 / 10 = 0.06 C. తిప్పడానికి పట్టిన సమయం అవసరం లేదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: 0.5 T క్షేత్రంలో (తలానికి లంబంగా) ఉన్న వృత్తాకార వలయం కుచించుకుపోతోంది. వ్యాసార్ధం 4 cm ఉన్న క్షణంలో అది 2 mm/s రేటుతో తగ్గుతోంది. ఆ క్షణంలో emf కనుక్కోండి.
సాధన: A = πr², కాబట్టి dA/dt = 2πr (dr/dt). e = B × 2πr × dr/dt = 0.5 × 2π × 0.04 × 0.002 = 2.51 × 10⁻⁴ V ≈ 0.25 mV.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.8 (NEET కఠినం): ఒక పొడవైన సొలెనాయిడ్కు మీటరుకు 2000 చుట్లు ఉన్నాయి. 100 చుట్లు, 3 cm² వైశాల్యం గల చిన్న తీగచుట్టను దాని లోపల సమాక్షంగా ఉంచారు. సొలెనాయిడ్ ప్రవాహం 0.1 s లో 0 నుంచి 4 A కి సమానంగా పెరుగుతుంది. చిన్న తీగచుట్టలో emf కనుక్కోండి.
సాధన: పొడవైన సొలెనాయిడ్ లోపల B = μ0nI. B లో మార్పు = 4π × 10⁻⁷ × 2000 × 4 = 1.005 × 10⁻² T. e = NA ΔB/Δt = 100 × 3 × 10⁻⁴ × 1.005 × 10⁻² / 0.1 = 3.0 × 10⁻³ V = 3.0 mV.
త్వరిత పునశ్చరణ
Φ = BA cos θ, θ ను లంబం నుండి కొలవాలి. ప్రమాణం: వెబర్ = T m² = V s.
N చుట్ల తీగచుట్ట అభివాహ బంధనం = NΦ.
ఫారడే: e = −N dΦ/dt. సగటు emf = NΔΦ/Δt.
ప్రేరిత ప్రవాహం i = e/R. ప్రేరిత ఆవేశం q = NΔΦ/R, కాలంపై ఆధారపడదు.
B, A లేదా θ ద్వారా అభివాహం మారుతుంది. తిరిగే తీగచుట్ట: e = NBAω sin ωt.
స్థిర అభివాహం ఎంత పెద్దదైనా ఏమీ ప్రేరేపించదు.
తీగచుట్టను 180° తిప్పితే అభివాహం 2BA మారుతుంది, BA కాదు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
BA cos θ లో B కి, వలయ తలానికి మధ్య కోణాన్ని వాడటం. కోణం లంబంతోనే ఉండాలి.
emf లో N ను మరిచిపోవడం, లేదా q = NΔΦ/R లో దాన్ని రెండుసార్లు లెక్కించడం.
180° తిప్పినప్పుడు ΔΦ = BA అని తీసుకోవడం. అది 2BA.
వేగంగా కదిలే అయస్కాంతం ఎక్కువ మొత్తం ఆవేశాన్ని పంపుతుందని అనుకోవడం. అది అదే ఆవేశాన్ని, త్వరగా పంపుతుంది.
emf ను Φ–t గ్రాఫ్ వాలు నుంచి కాకుండా దాని ఎత్తు నుంచి చదవడం.
cm², m² లను కలపడం. 1 cm² = 10⁻⁴ m².
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. అయస్కాంత అభివాహం యొక్క SI ప్రమాణం (a) టెస్లా (b) వెబర్ (c) హెన్రీ (d) గాస్
2. ఏకరీతి క్షేత్రంలోని సమతల వలయం గుండా అభివాహం సున్నా అవ్వాలంటే వలయ తలం (a) క్షేత్రానికి లంబంగా (b) క్షేత్రానికి 45° వద్ద (c) క్షేత్రానికి 60° వద్ద (d) క్షేత్రానికి సమాంతరంగా ఉండాలి
3. ఒక వెబర్ దీనికి సమానం (a) 1 T m² (b) 1 T/m² (c) 1 V/s (d) 1 A m²
4. ఫారడే నియమం ప్రకారం తీగచుట్టలో ప్రేరిత emf దీనికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది (a) బంధించబడిన అయస్కాంత అభివాహం (b) అయస్కాంత క్షేత్రం (c) అభివాహ బంధనం మారే రేటు (d) తీగచుట్ట వైశాల్యం మాత్రమే
5. 10 cm భుజం గల చతురస్ర వలయ లంబం 0.5 T ఏకరీతి క్షేత్రం వెంట ఉంది. దాని గుండా అభివాహం (a) 0.5 Wb (b) 5 × 10⁻³ Wb (c) 5 × 10⁻² Wb (d) 5 × 10⁻⁴ Wb
6. ఒక చుట్టు వలయం గుండా అభివాహం 0.2 s లో 4 mWb మారింది. సగటు ప్రేరిత emf (a) 0.8 mV (b) 2 mV (c) 50 mV (d) 20 mV
7. గాల్వనోమీటర్కు కలిపిన తీగచుట్ట లోపల ఒక బలమైన దండ అయస్కాంతాన్ని కదలకుండా ఉంచారు. ప్రేరిత emf (a) సున్నా (b) గరిష్ఠం (c) స్థిరం, సున్నా కాదు (d) ఏకాంతరం
8. అయస్కాంత అభివాహం మితి సూత్రం (a) [MLT⁻²A⁻¹] (b) [MT⁻²A⁻¹] (c) [ML²T⁻²A⁻¹] (d) [ML²T⁻¹A⁻¹]
9. సంవృత తీగచుట్ట గుండా అభివాహం మారినప్పుడు ప్రవహించే మొత్తం ఆవేశం దీనిపై ఆధారపడుతుంది (a) మార్పుకు పట్టిన సమయం (b) అభివాహ బంధనంలో మార్పు, నిరోధం (c) అయస్కాంతం వడి మాత్రమే (d) అభివాహం మారే రేటు మాత్రమే
10. అయస్కాంత అభివాహం (a) B వెంట ఉండే సదిశ (b) వైశాల్యానికి లంబం వెంట ఉండే సదిశ (c) మితిరహితం (d) అదిశ
స్థాయి 2: NEET ప్రామాణిక స్థాయి
11. 5 cm వ్యాసార్ధం, 100 చుట్లు గల వృత్తాకార తీగచుట్ట తలం ఏకరీతి క్షేత్రానికి లంబంగా ఉంది. క్షేత్రం 0.1 s లో 0.2 T నుంచి 0.6 T కి పెరిగింది. సగటు emf సుమారు (a) 3.14 V (b) 0.314 V (c) 31.4 V (d) 1.57 V
12. ఒక వలయం గుండా అభివాహం Φ = (5t² − 4t + 2) Wb. t = 1 s వద్ద emf పరిమాణం (a) 3 V (b) 10 V (c) 6 V (d) 14 V
13. 0.05 m² వైశాల్యం గల వలయ తలం 0.4 T క్షేత్రానికి లంబంగా ఉంది. దాన్ని 0.5 s లో 90° తిప్పారు, దాంతో తలం క్షేత్రానికి సమాంతరమయ్యింది. సగటు emf (a) 0.4 V (b) 0.04 V (c) 0.01 V (d) సున్నా
14. 0.01 m² వైశాల్యం, 4 Ω నిరోధం గల 20 చుట్ల తీగచుట్ట తలం 0.8 T క్షేత్రానికి లంబంగా ఉంది. దాన్ని క్షేత్రం నుంచి పూర్తిగా బయటకు లాగారు. ప్రవహించే ఆవేశం (a) 0.4 C (b) 0.004 C (c) 0.16 C (d) 0.04 C
15. 0.02 m² వైశాల్యం, 2 Ω నిరోధం గల 10 చుట్ల తీగచుట్ట తలం 0.5 T క్షేత్రానికి లంబంగా ఉంది. దాన్ని 180° తిప్పారు. ప్రవహించే ఆవేశం (a) 0.1 C (b) 0.05 C (c) 0.2 C (d) సున్నా
16. ఒక వలయం గుండా అభివాహం 2 ms లో 0 నుంచి 6 mWb కి సమానంగా పెరుగుతుంది, 2 ms స్థిరంగా ఉంటుంది, తరువాత 1 ms లో సమానంగా సున్నాకు తగ్గుతుంది. మొదటి, చివరి విరామాలలో emf పరిమాణాల నిష్పత్తి (a) 2 : 1 (b) 1 : 3 (c) 1 : 2 (d) 3 : 1
17. 0.1 m² వైశాల్యం, 5 Ω నిరోధం గల 50 చుట్ల తీగచుట్ట తన తలానికి లంబంగా ఉన్న B = (0.2 + 0.05t) T క్షేత్రంలో ఉంది. ప్రేరిత ప్రవాహం (a) 25 mA (b) 50 mA (c) 5 mA (d) 250 mA
18. ఒక పొడవైన సొలెనాయిడ్కు మీటరుకు 1000 చుట్లు ఉన్నాయి. 2 cm² వైశాల్యం గల 50 చుట్ల తీగచుట్టను దాని లోపల సమాక్షంగా ఉంచారు. సొలెనాయిడ్ ప్రవాహం 0.01 s లో 2 A మారింది. తీగచుట్టలో emf సుమారు (a) 25 mV (b) 0.25 mV (c) 1.25 mV (d) 2.5 mV
19. స్థిర రేటుతో మారుతున్న క్షేత్రంలోని తీగచుట్ట వైశాల్యాన్ని రెట్టింపు చేసి, చుట్ల సంఖ్యను సగం చేశారు. ప్రేరిత emf (a) అలాగే ఉంటుంది (b) రెట్టింపు అవుతుంది (c) సగమవుతుంది (d) నాలుగు రెట్లవుతుంది
20. ఒక చతురస్ర వలయం తన తలానికి లంబంగా ఉన్న 0.5 T క్షేత్రంలో ఉంది. దాని భుజం 2 cm/s రేటుతో పెరుగుతుంది. భుజం 10 cm ఉన్న క్షణంలో emf (a) 1 mV (b) 4 mV (c) 2 mV (d) 0.2 mV
21. 200 చుట్ల తీగచుట్టలో ప్రతి చుట్టు గుండా అభివాహం Φ = 2 × 10⁻³ sin(100t) Wb. శిఖర emf (a) 0.4 V (b) 40 V (c) 20 V (d) 4 V
22. ఒక సమతల వలయం తన తలానికి లంబంగా ఉన్న ఏకరీతి, స్థిర క్షేత్రంలో ఉంది. కిందివాటిలో ఏది emf ను ప్రేరేపించదు? (a) క్షేత్ర బలాన్ని మార్చడం (b) వలయాన్ని ఒక వ్యాసం పరంగా తిప్పడం (c) వలయ వైశాల్యాన్ని మార్చడం (d) వలయం క్షేత్రం లోపలే పూర్తిగా ఉంటూ పక్కకు కదలడం
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక వలయం గుండా అభివాహం Φ = 4t(3 − t) mWb (t సెకన్లలో). t = 0.5 s వద్ద emf (a) 8 mV (b) 12 mV (c) 4 mV (d) సున్నా
24. 10 Ω నిరోధం గల తీగచుట్ట అభివాహ బంధనం NΦ = (t² − 4t) Wb గా మారుతుంది. t = 0 నుంచి t = 2 s వరకు ప్రవహించే ఆవేశ పరిమాణం (a) సున్నా (b) 0.8 C (c) 0.4 C (d) 0.2 C
25. 7 cm వ్యాసార్ధం గల సులువుగా వంగే వృత్తాకార వలయం తన తలానికి లంబంగా ఉన్న 0.2 T క్షేత్రంలో ఉంది. 0.1 s లో దాన్ని అదే తలంలో, అదే చుట్టుకొలత గల చతురస్రంగా లాగారు. సగటు emf (π = 22/7 తీసుకోండి) (a) 3.3 mV (b) 6.6 mV (c) 66 mV (d) 0.66 mV
26. 0.01 m² వైశాల్యం, 4 Ω నిరోధం గల 100 చుట్ల తీగచుట్ట, తన తలానికి లంబంగా 0.2 T/s రేటుతో మారుతున్న క్షేత్రంలో ఉంది. తీగచుట్టలో వ్యయమయ్యే సామర్థ్యం (a) 40 mW (b) 50 mW (c) 1 mW (d) 10 mW
27. స్థిర పొడవు గల తీగను మొదట ఒక చుట్టు వృత్తాకార తీగచుట్టగా, తరువాత రెండు చుట్ల వృత్తాకార తీగచుట్టగా చుట్టారు. రెండింటినీ తలానికి లంబంగా ఉన్న ఒకే మారుతున్న క్షేత్రంలో ఉంచారు. emf నిష్పత్తి (రెండు చుట్లు : ఒక చుట్టు) (a) 2 : 1 (b) 1 : 2 (c) 1 : 1 (d) 1 : 4
28. r, 2r వ్యాసార్ధాలు గల రెండు వృత్తాకార వలయాలను ఒకే ఏకరీతి తీగతో తయారు చేశారు. వాటికి లంబంగా ఉన్న ఏకరీతి క్షేత్రం స్థిర రేటుతో మారుతున్న ప్రాంతంలో రెండూ ఉన్నాయి. ప్రేరిత ప్రవాహాల నిష్పత్తి (చిన్నది : పెద్దది) (a) 1 : 2 (b) 1 : 4 (c) 2 : 1 (d) 1 : 1
29. ప్రతిపాదన (A): ఒక బలమైన అయస్కాంతాన్ని తీగచుట్ట లోపల కదలకుండా ఉంచినప్పుడు, బంధించిన అభివాహం ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ తీగచుట్టలో ప్రవాహం ఉండదు.
కారణం (R): ప్రేరిత emf అభివాహం మారే రేటుపై ఆధారపడుతుంది, అభివాహంపై కాదు.
(a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: ఒక వెబర్ ఒక వోల్ట్-సెకనుకు సమానం.
వాక్యం II: అయస్కాంతాన్ని వేగంగా నెట్టినప్పుడు తీగచుట్ట గుండా ప్రవహించే మొత్తం ఆవేశం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | అభివాహాన్ని వెబర్లలో కొలుస్తారు |
| 2 | d | క్షేత్రం తలంలో ఉంటే లంబం నుంచి θ = 90° |
| 3 | a | Φ = BA నుంచి T m² |
| 4 | c | e = −N dΦ/dt |
| 5 | b | 0.5 × 0.01 = 5 × 10⁻³ Wb |
| 6 | d | 4 mWb / 0.2 s = 20 mV |
| 7 | a | అభివాహం స్థిరం, కాబట్టి emf లేదు |
| 8 | c | Wb = V s = [ML²T⁻³A⁻¹][T] |
| 9 | b | q = NΔΦ/R, కాలం రద్దవుతుంది |
| 10 | d | రెండు సదిశల అదిశ లబ్ధం అదిశ రాశి |
| 11 | a | 100 × π(0.05)² × 0.4 / 0.1 = 3.14 V |
| 12 | c | dΦ/dt = 10t − 4; t = 1 s వద్ద 6 V |
| 13 | b | ΔΦ = BA = 0.02 Wb, దీన్ని 0.5 s తో భాగించాలి |
| 14 | d | 20 × 0.8 × 0.01 / 4 = 0.04 C |
| 15 | a | ΔΦ = 2BA; 10 × 0.02 / 2 = 0.1 C |
| 16 | c | 3 V మరియు 6 V |
| 17 | b | e = 50 × 0.1 × 0.05 = 0.25 V; i = 0.05 A |
| 18 | d | dB/dt = μ0n dI/dt = 0.251 T/s; e = 50 × 2 × 10⁻⁴ × 0.251 |
| 19 | a | NA మారదు |
| 20 | c | e = B × 2a × da/dt = 0.5 × 0.2 × 0.02 = 2 mV |
| 21 | b | e0 = NΦ0ω = 200 × 0.002 × 100 |
| 22 | d | ఏకరీతి క్షేత్రం: జారుతున్నప్పుడు అభివాహం అలాగే ఉంటుంది |
| 23 | a | dΦ/dt = 12 − 8t; 0.5 s వద్ద 8 mV |
| 24 | c | NΦ 0 నుంచి −4 Wb కి మారుతుంది; q = 4/10 |
| 25 | b | వైశాల్యం 154 నుంచి 121 cm² కి తగ్గుతుంది; 0.2 × 33 × 10⁻⁴ / 0.1 |
| 26 | d | e = 0.2 V; P = e²/R = 0.01 W |
| 27 | b | NA: రెండు చుట్లకు L²/8π, ఒక చుట్టుకు L²/4π |
| 28 | a | e ∝ r², R ∝ r, కాబట్టి i ∝ r |
| 29 | a | స్థిర అభివాహం సున్నా emf ఇస్తుంది; R యే కారణం |
| 30 | c | q = NΔΦ/R వడిపై ఆధారపడదు |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఏకరీతి క్షేత్రంలోని సమతల వలయం గుండా అయస్కాంత అభివాహం: Φ = BA cos θ; θ అనేది B కి, వలయ లంబానికి మధ్య కోణం.
అభివాహం అదిశ రాశి. SI ప్రమాణం వెబర్ (Wb); 1 Wb = 1 T m² = 1 V s.
వలయ తలం B కి లంబంగా ఉన్నప్పుడు Φ గరిష్ఠం (BA), B కి సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు సున్నా.
అఏకరీతి క్షేత్రంలో Φ = ∫ B · dA. N చుట్లకు అభివాహ బంధనం = NΦ.
ఫారడే ప్రయోగాలు: తీగచుట్ట గుండా అభివాహం మారుతున్నంత సేపు మాత్రమే ప్రవాహం ప్రేరేపితమవుతుంది. వేగమైన మార్పు ఎక్కువ విక్షేపాన్ని ఇస్తుంది.
ఫారడే నియమం: e = −N dΦ/dt. రుణ గుర్తు లెంజ్ నియమం (దిశ).
పరిమిత మార్పుకు సగటు emf: e = NΔΦ/Δt (పరిమాణం).
వివృత వలయంలో కూడా ప్రేరిత emf ఉంటుంది; ప్రవాహానికి మాత్రం సంవృత మార్గం కావాలి.
ప్రేరిత ప్రవాహం: i = e/R = (N/R) dΦ/dt.
ప్రేరిత ఆవేశం: q = NΔΦ/R. అభివాహం ఎంత వేగంగా మారిందనే దానిపై ఇది ఆధారపడదు.
అభివాహాన్ని మార్చే మూడు మార్గాలు: B మార్చడం (అయస్కాంతం కదిలించడం), A మార్చడం (కడ్డీ జారడం, వలయం సాగడం), θ మార్చడం (తీగచుట్ట తిరగడం).
క్షేత్రంలో 180° తిప్పిన తీగచుట్టకు ΔΦ = 2BA, BA కాదు.
Φ కాలానికి ప్రవేశం అయితే emf దాని వాలు: రేఖీయ Φ–t గ్రాఫ్ స్థిర emf ఇస్తుంది; సమతల భాగం సున్నా emf ఇస్తుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | SI ప్రమాణం |
|---|---|---|
| అయస్కాంత అభివాహం | Φ = BA cos θ | Wb = T m² |
| అభివాహ బంధనం | NΦ | Wb (వెబర్-చుట్టు) |
| తాత్కాలిక emf | e = −N dΦ/dt | V = Wb/s |
| సగటు emf | NΔΦ/Δt | V |
| ప్రేరిత ప్రవాహం | e/R | A |
| ప్రేరిత ఆవేశం | NΔΦ/R | C |
| అభివాహం మితులు | [M L² T⁻² A⁻¹] | — |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
అభివాహానికి "BAT": B (క్షేత్రం), A (వైశాల్యం), T అంటే theta (లంబంతో కోణం). మూడూ మారవచ్చు; ఏది మారినా emf వస్తుంది.
"ఆవేశం సోమరి ఆవు" (Charge is a lazy cow): మీరు ఎంత వేగంగా కదిలించారన్నది ఆవేశానికి పట్టదు. q = NΔΦ/R లో కాలం లేదు.
"తిప్పితే రెట్టింపు" (Flip doubles): క్షేత్రంలో తీగచుట్టను తలకిందులు చేస్తే అభివాహం +BA నుంచి −BA కి మారుతుంది, కాబట్టి ΔΦ = 2BA.
"వాలే emf" (Slope is emf): Φ–t గ్రాఫ్లో రేఖ ఎంత ఏటవాలుగా ఉంటే emf అంత ఎక్కువ; సమతల రేఖ అయితే emf సున్నా.
భావనల అనుసంధానం
సొలెనాయిడ్, తిన్నని తీగ, వలయం యొక్క అయస్కాంత క్షేత్రాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 13: విద్యుత్ ప్రవాహ అయస్కాంత ఫలితాలు మరియు అయస్కాంతత్వం నుంచి వస్తాయి.
ప్రేరిత ప్రవాహం, నిరోధం, ఆవేశం లెక్కలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: విద్యుత్ ప్రవాహం లోని ఓమ్ నియమాన్ని వాడతాయి.
మారుతున్న అయస్కాంత అభివాహం విద్యుత్ క్షేత్రాన్ని సృష్టించడమే భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 15: విద్యుదయస్కాంత తరంగాలకు బీజం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. అయస్కాంత అభివాహం
B. అభివాహ బంధనం మారే రేటు
C. యూనిట్ ప్రవాహానికి అభివాహ బంధనం (NΦ/I)
D. తీగచుట్టకు NΔΦ/R
జాబితా II:
(i) హెన్రీ
(ii) వెబర్
(iii) వోల్ట్
(iv) కూలుంబ్
(a) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (b) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
32. ఒక చుట్టు వలయానికి అభివాహం Φ (Wb లో, t సెకన్లలో) జాబితా I లో ఇవ్వబడింది. ప్రతిదాన్నీ జాబితా II లోని emf తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Φ = 5t², t = 2 s వద్ద emf
B. Φ = 4 × 10⁻³ sin 50t, శిఖర emf
C. Φ = 6t + 3, ఏ సమయంలోనైనా emf
D. Φ = 8, ఏ సమయంలోనైనా emf
జాబితా II:
(i) 0
(ii) 6 V
(iii) 20 V
(iv) 0.2 V
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
33. అభివాహాన్ని మార్చే మార్గాన్ని (జాబితా I) ఒక ఉదాహరణతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. B మారడం
B. A మారడం
C. θ మారడం
D. అభివాహంలో మార్పు లేదు
జాబితా II:
(i) క్షేత్రంలో పట్టాలపై జారుతున్న కడ్డీ
(ii) ఏకరీతి క్షేత్రం లోపల పక్కకు కదులుతున్న వలయం
(iii) స్థిర తీగచుట్ట వైపు నెట్టబడిన అయస్కాంతం
(iv) అయస్కాంత ధ్రువాల మధ్య తిరుగుతున్న తీగచుట్ట
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
34. R నిరోధం గల తీగచుట్టను క్షేత్రం నుంచి బయటకు లాగినప్పుడు దాని గుండా q ఆవేశం ప్రవహిస్తుంది. మార్పును (జాబితా I) కొత్త ఆవేశంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. చుట్ల సంఖ్య రెట్టింపు, R మారదు
B. నిరోధం రెట్టింపు
C. తీగచుట్టను రెట్టింపు వేగంగా బయటకు లాగడం
D. చుట్లు రెట్టింపు, తీగచుట్ట వ్యాసార్ధం రెట్టింపు, R మారదు
జాబితా II:
(i) q
(ii) 2q
(iii) 8q
(iv) q/2
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. అయస్కాంత అభివాహం సదిశ రాశి.
B. 1 Wb = 1 V s.
C. ప్రేరిత emf అభివాహం మారే రేటుపై ఆధారపడుతుంది, అభివాహంపై కాదు.
D. ప్రేరిత ఆవేశం అభివాహ మార్పుకు పట్టిన సమయంపై ఆధారపడుతుంది.
E. ఏకరీతి క్షేత్రం లోపల పక్కకు కదులుతున్న తీగచుట్టలో ప్రేరిత emf ఉండదు.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
36. ఫారడే తీగచుట్ట-అయస్కాంతం ప్రయోగాల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అయస్కాంతం తీగచుట్టకు సాపేక్షంగా కదులుతున్నంత సేపు మాత్రమే గాల్వనోమీటర్ విక్షేపం చెందుతుంది.
B. తీగచుట్ట లోపల కదలకుండా ఉంచిన అయస్కాంతం స్థిర విక్షేపాన్ని ఇస్తుంది.
C. దగ్గరలోని వలయాన్ని ఆన్ లేదా ఆఫ్ చేస్తే క్షణిక విక్షేపం వస్తుంది.
D. అయస్కాంతం వేగంగా కదిలితే ఎక్కువ విక్షేపం వస్తుంది.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. A వైశాల్యం గల సమతల వలయం ఏకరీతి క్షేత్రం B లో ఉంది; θ అనేది B కి, వలయ లంబానికి మధ్య కోణం. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వలయ తలం B కి లంబంగా ఉన్నప్పుడు అభివాహం గరిష్ఠం.
B. వలయ తలం B కి సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు అభివాహం సున్నా.
C. Φ = BA sin θ.
D. ఒకే వైశాల్యానికి, చతురస్ర వలయం కంటే వృత్తాకార వలయం ఎక్కువ అభివాహాన్ని బంధిస్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, D మాత్రమే
38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఫారడే నియమంలోని రుణ గుర్తు ప్రేరిత emf దిశను ఇస్తుంది.
B. వివృత తీగచుట్టలో అభివాహం మారినప్పుడు emf ప్రేరేపితమవుతుంది.
C. వివృత తీగచుట్టలో అభివాహం మారినప్పుడు ప్రవాహం ప్రవహిస్తుంది.
D. ఒకే అభివాహంతో బంధించబడిన N ఒకేరకమైన చుట్లకు emf ఒక చుట్టు emf కు N రెట్లు.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
39. 10 చుట్ల తీగచుట్టలో ప్రతి చుట్టు గుండా అభివాహం ఇలా మారుతుంది: t = 0 నుంచి t = 2 s వరకు 0 నుంచి 6 mWb కి రేఖీయంగా పెరుగుతుంది, 2 s నుంచి 4 s వరకు 6 mWb వద్ద ఉంటుంది, 4 s నుంచి 5 s వరకు రేఖీయంగా 0 కి తగ్గుతుంది. మూడు విరామాలలో emf పరిమాణాలు: (a) 30 mV, 0, 60 mV (b) 30 mV, 30 mV, 60 mV (c) 3 mV, 0, 6 mV (d) 60 mV, 0, 30 mV
40. 0.02 m² వైశాల్యం గల 50 చుట్ల తీగచుట్ట తలానికి లంబంగా ఉన్న క్షేత్రం పట్టికలో చూపినట్లు మారుతుంది.
| t (s) | 0 | 0.1 | 0.2 | 0.3 |
|---|---|---|---|---|
| B (T) | 0.10 | 0.30 | 0.50 | 0.50 |
0 నుంచి 0.2 s వరకు, 0.2 s నుంచి 0.3 s వరకు సగటు emf: (a) 1 V, 0 (b) 2 V, 0 (c) 2 V, 1 V (d) 4 V, 0
41. ఒక వలయం గుండా అభివాహం Φ = 2t² (పరావలయం) గా మారుతుంది. emf పరిమాణం – కాలం గ్రాఫ్: (a) క్షితిజ సమాంతర రేఖ (b) పరావలయం (c) అతిపరావలయం (d) మూలబిందువు గుండా వెళ్ళే సరళ రేఖ
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: 50 cm² వైశాల్యం, 4 Ω నిరోధం గల 200 చుట్ల తీగచుట్టను 6 Ω నిరోధం గల గాల్వనోమీటర్కు కలిపారు. తీగచుట్ట తలం 0.3 T ఏకరీతి క్షేత్రానికి లంబంగా ఉంది. ఒక విద్యార్థి దాన్ని 0.1 s లో క్షేత్రం నుంచి పూర్తిగా బయటకు లాగుతాడు.
42. తీగచుట్టలో ప్రేరేపితమయ్యే సగటు emf: (a) 0.3 V (b) 1.5 V (c) 3 V (d) 30 V
43. విద్యార్థి తీగచుట్టను బయటకు లాగడానికి 0.2 s తీసుకుంటే, గాల్వనోమీటర్ గుండా ప్రవహించే ఆవేశం: (a) 30 mC (b) 15 mC (c) 3 mC (d) 300 mC
44. 0.01 m² వైశాల్యం గల 100 చుట్ల తీగచుట్ట తలం 0.5 T క్షేత్రానికి లంబంగా ఉంది. దాన్ని 0.05 s లో 180° తిప్పారు. సగటు emf: (a) 10 V (b) 20 V (c) 0 (d) 40 V
45. ఒక చుట్టు వలయానికి లంబంగా క్షేత్రం B = 0.4t (టెస్లా) ఉంది, అదే సమయంలో దాని వైశాల్యం A = 0.02t (m²) గా పెరుగుతుంది. t = 5 s వద్ద emf: (a) 40 mV (b) 16 mV (c) 80 mV (d) 8 mV
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | అభివాహం Wb లో, d(NΦ)/dt V లో, NΦ/I H లో, NΔΦ/R C లో |
| 32 | c | 10t = 20 V; 4 × 10⁻³ × 50 = 0.2 V; వాలు 6 V; స్థిర అభివాహం 0 ఇస్తుంది |
| 33 | d | అయస్కాంతం కదలడం (B), కడ్డీ జారడం (A), తీగచుట్ట తిరగడం (θ), ఏకరీతి క్షేత్రంలో పక్కకు కదలడం (ఏదీ లేదు) |
| 34 | a | q = NΔΦ/R: 2N వల్ల 2q; 2R వల్ల q/2; వడి ప్రభావం లేదు; 2N × 4A వల్ల 8q |
| 35 | b | B, C, E సత్యం; అభివాహం అదిశ; ఆవేశం కాలంపై ఆధారపడదు |
| 36 | d | కదలని అయస్కాంతం విక్షేపం ఇవ్వదు, కాబట్టి B అసత్యం |
| 37 | a | Φ = BA cos θ, కాబట్టి C అసత్యం; ఏకరీతి క్షేత్రంలో వైశాల్యం మాత్రమే ముఖ్యం, కాబట్టి D అసత్యం |
| 38 | c | A, B, D సత్యం; సంవృత మార్గం లేకుండా ప్రవాహం ఉండదు |
| 39 | a | 10 × 3 mWb/s = 30 mV; 0; 10 × 6 mWb/s = 60 mV |
| 40 | b | 50 × 0.02 × 0.4/0.2 = 2 V; తరువాత B స్థిరం కాబట్టి 0 |
| 41 | d | e = dΦ/dt = 4t, మూలబిందువు గుండా వెళ్ళే సరళ రేఖ |
| 42 | c | 200 × 0.3 × 5 × 10⁻³/0.1 = 3 V |
| 43 | a | q = NΔΦ/R = 200 × 1.5 × 10⁻³/10 = 0.03 C, ఏ సమయానికైనా అదే |
| 44 | b | ప్రతి చుట్టుకు ΔΦ = 2BA = 0.01 Wb; 100 × 0.01/0.05 = 20 V |
| 45 | c | Φ = 0.008t², e = 0.016t; 5 s వద్ద 0.08 V |