అధ్యాయం 4: ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహం – ప్రాథమికాంశాలు (Alternating Current Basics)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహం అంటే ఏమిటి, i = I0 sin(ωt + φ) ని ఎలా చదవాలి.
శిఖర, సగటు, rms విలువలు, పూర్తి ఉత్పాదనలతో.
AC మీటర్లు rms విలువలను ఎందుకు చూపిస్తాయి, మెయిన్స్ "220 V" శిఖరం సుమారు 311 V ఎందుకు.
NEET కి ఇష్టమైన కొన్ని సైన్-కాని తరంగ రూపాల సగటు, rms విలువలు.
ఫేజర్లు: సైన్ ప్రవేశాలను సులభమైన జ్యామితిగా మార్చే తిరిగే బాణాలు.
4.1 ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహం అంటే ఏమిటి?
బ్యాటరీ ఆవేశాన్ని ఒకే వైపుకు నెడుతుంది. అది ఏకముఖ విద్యుత్ ప్రవాహం (Direct current, DC). మీ ఇంటిలోని సరఫరా ఆవేశాన్ని అటుఇటు నెడుతుంది, సెకనుకు చాలాసార్లు దిశ మారుస్తుంది. అది ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహం (Alternating current, AC).
అతి సరళమైన AC కాలానికి సైన్ ప్రవేశంగా మారుతుంది:
V0, I0 లు శిఖర విలువలు (Peak values) (కంపన పరిమితులు).
ω అంటే rad/s లో కోణీయ పౌనఃపున్యం. పౌనఃపున్యం f = ω/2π, ఆవర్తన కాలం T = 1/f.
φ అనేది దశా స్థిరాంకం (Phase constant). తరంగం ఎక్కడ మొదలవుతుందో అది చెబుతుంది.
భారతదేశ మెయిన్స్ను 220 V (తరచుగా 230 V), 50 Hz అని చెబుతారు. కాబట్టి ω = 2π × 50 = 100π ≈ 314 rad/s, T = 20 ms. ప్రతి చక్రంలో ప్రవాహం రెండుసార్లు సున్నా గుండా వెళ్తుంది కాబట్టి, ఒక సెకనులో అది 100 సార్లు దిశ మారుస్తుంది.
మనం AC ని ఎందుకు వాడతాం. AC వోల్టేజీని ట్రాన్స్ఫార్మర్తో (అధ్యాయం 8) సులభంగా పెంచవచ్చు లేదా తగ్గించవచ్చు. సామర్థ్యాన్ని చాలా ఎక్కువ వోల్టేజీ, తక్కువ ప్రవాహంతో దూర లైన్లపై పంపుతారు, దీనివల్ల I²R నష్టం తగ్గుతుంది. తరువాత ఇళ్ల కోసం దాన్ని తగ్గిస్తారు. DC ని ఇంత సులభంగా మార్చలేము.
4.2 సగటు విలువ (Average value)
ఒక పూర్తి చక్రంలో సైన్ ప్రవాహం సగం సమయం ధనాత్మకంగా, మిగతా సగం సమయం అంతే మోతాదులో రుణాత్మకంగా ఉంటుంది. కాబట్టి పూర్తి చక్రంపై దాని సగటు సున్నా. అందుకే DC అమ్మీటర్ (కదిలే తీగచుట్ట) AC కి సున్నా చూపిస్తుంది.
అర్ధ చక్రంపై సగటు సున్నా కాదు. i = I0 sin ωt ని t = 0 నుంచి T/2 వరకు తీసుకోండి:
(ωT = 2π వాడండి, కాబట్టి cos(ωT/2) = cos π = −1.)
4.3 వర్గ మధ్యమ మూల (rms) విలువ (Root mean square value)
హీటర్కు ప్రవాహం ఏ వైపు వెళ్తుందన్నది పట్టదు. ఉష్ణం i² పై ఆధారపడుతుంది, అది ఎప్పుడూ ధనాత్మకమే. కాబట్టి మనం ఇలా అడుగుతాం: అదే నిరోధంలో, అదే సమయంలో అదే ఉష్ణాన్ని ఇచ్చే స్థిర DC విలువ ఎంత? ఆ DC విలువే rms విలువ.
dt కాలంలో ఉష్ణం i²R dt. ఒక చక్రంపై i² సగటు:
cos 2ωt పదం పూర్తి చక్రంపై సగటు సున్నా. వర్గమూలం తీసుకుంటే:
పేరే దశలను వెనక్కి చెబుతుంది: ప్రవాహాన్ని వర్గించు (square), సగటు తీసుకో (mean), తరువాత వర్గమూలం (root).
AC అమ్మీటర్లు, వోల్ట్మీటర్లు (హాట్-వైర్ లేదా కదిలే-ఇనుప రకాలు, AC కి సెట్ చేసిన డిజిటల్ మీటర్లు) rms విలువలను చూపేలా అంశాంకనం చేసి ఉంటాయి. మెయిన్స్ 220 V అంటే Vrms = 220 V అని అర్థం. శిఖరం 220 × √2 ≈ 311 V, వోల్టేజీ +311 V నుంచి −311 V వరకు ఊగుతుంది. శిఖరం-నుంచి-శిఖరం విలువ సుమారు 622 V. మెయిన్స్పై పనిచేసే బంధనం, కెపాసిటర్లు rms కాకుండా శిఖర విలువకు తట్టుకునేలా ఉండాలి.
rms/సగటు (అర్ధ చక్రం) నిష్పత్తిని రూప గుణకం (Form factor) అంటారు. సైన్ తరంగానికి ఇది (I0/√2) ÷ (2I0/π) = π/(2√2) ≈ 1.11.
4.4 ఇతర తరంగ రూపాలు
0.707, 0.637 అనే గుణకాలు సైన్ తరంగాలకు మాత్రమే. ఇతర ఆకారాలకు నిర్వచనాలకే వెళ్లండి: rms = √(i² సగటు), సగటు = i సగటు.
| తరంగ రూపం (శిఖరం I0) | పూర్తి చక్రంపై సగటు | ధన అర్ధభాగంపై సగటు | RMS విలువ |
|---|---|---|---|
| సైన్ | 0 | 2I0/π | I0/√2 |
| చతురస్ర తరంగం, +I0, −I0 మధ్య మారేది | 0 | I0 | I0 |
| అర్ధ-తరంగ ఏకదిశీకృత సైన్ | I0/π | 2I0/π | I0/2 |
| పూర్ణ-తరంగ ఏకదిశీకృత సైన్ | 2I0/π | 2I0/π | I0/√2 |
| రంపపుపళ్ల తరంగం (sawtooth), 0 నుంచి I0 కి పెరిగి పడిపోతుంది | I0/2 | I0/2 | I0/√3 |
DC భాగం, సైన్ భాగం కలిసిన i = A + B sin ωt కు అడ్డ పదం (cross term) సగటు సున్నా. కాబట్టి i² సగటు A² + B²/2, Irms = √(A² + B²/2).
4.5 ఫేజర్లు (Phasors)
వేర్వేరు దశలు గల సైన్ ప్రవేశాలను త్రికోణమితితో కూడడం నెమ్మది. ఫేజర్లు దీన్ని త్వరగా చేస్తాయి.
ఫేజర్ అంటే శిఖర విలువకు సమానమైన పొడవు గల, మూలబిందువు చుట్టూ ω కోణీయ వడితో అపసవ్య దిశలో తిరిగే బాణం. ఏ క్షణంలోనైనా నిలువు అక్షంపై దాని ప్రక్షేపం తాత్కాలిక విలువ. క్షితిజ అక్షంతో ωt కోణం చేసే V0 పొడవు బాణం నిలువు ప్రక్షేపం V0 sin ωt. అది సరిగ్గా v.
ఒకే ω గల రెండు రాశుల ఫేజర్ల మధ్య కోణం స్థిరంగా ఉంటుంది. ఆ కోణమే వాటి దశాభేదం.
ముందున్న బాణం (ఇంకా అపసవ్య దిశలో ఉన్నది) ముందుంటుంది (leads). వెనుక ఉన్నది వెనుకబడుతుంది (lags).
ఒకే పౌనఃపున్యం గల రెండు సైన్ రాశులను కూడాలంటే వాటి ఫేజర్లను సదిశలుగా కూడండి. ఫలిత పొడవే మొత్తం శిఖర విలువ.
ఉదాహరణ: v1 = 3 sin ωt, v2 = 4 cos ωt = 4 sin(ωt + π/2). ఫేజర్లు లంబంగా ఉంటాయి. మొత్తం శిఖరం √(3² + 4²) = 5. అధ్యాయాలు 5, 6 లలోని ప్రతి వలయానికి ఈ భావననే వాడతాం.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: భారతదేశ మెయిన్స్ 220 V rms. శిఖర, శిఖరం-నుంచి-శిఖరం వోల్టేజీలను కనుక్కోండి.
సాధన: V0 = √2 × 220 ≈ 311 V. శిఖరం-నుంచి-శిఖరం = 2V0 ≈ 622 V.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: ఒక ప్రవాహం i = 10 sin(100πt) A. శిఖరం, rms విలువ, పౌనఃపున్యం, ఆవర్తన కాలం కనుక్కోండి.
సాధన: I0 = 10 A. Irms = 10/√2 = 7.07 A. ω = 100π, కాబట్టి f = 50 Hz, T = 0.02 s.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: 4.2 లోని ప్రవాహానికి అర్ధ చక్రంపై సగటును కనుక్కోండి.
సాధన: Iavg = 2I0/π = 20/π = 6.37 A.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: మెయిన్స్ పౌనఃపున్యం 50 Hz. సున్నా గుండా వెళ్ళిన తరువాత ఎంత సమయానికి వోల్టేజీ శిఖరంలో సగానికి చేరుతుంది?
సాధన: sin ωt = 1/2 నుంచి ωt = π/6. t = (π/6)/(100π) = 1/600 s ≈ 1.67 ms. అది T/12.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: 2 A rms విలువ గల AC, 50 Ω నిరోధం గుండా ఒక నిమిషం ప్రవహిస్తుంది. ఉత్పత్తి అయ్యే ఉష్ణాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: H = Irms²Rt = 4 × 50 × 60 = 12000 J = 12 kJ. స్థిర 2 A DC కూడా అదే ఉష్ణాన్ని ఇస్తుంది; rms అర్థం ఇదే.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: v = 311 sin(100πt) V కు t = 1/600 s వద్ద తాత్కాలిక వోల్టేజీ కనుక్కోండి.
సాధన: 100π × 1/600 = π/6. v = 311 × 0.5 = 155.5 V.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: ఒక వలయంలో v = 100 sin ωt వోల్టు, i = 5 sin(ωt − π/3) ఆంపియర్. ఏది ముందుంటుంది, ఎంత మేరకు?
సాధన: వోల్టేజీ దశ ωt; ప్రవాహ దశ ωt − π/3. వోల్టేజీ π/3 = 60° ముందుంది. కాబట్టి ప్రవాహం వోల్టేజీ కంటే 60° వెనుకబడుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.8 (NEET కఠినం): ఒక ప్రవాహం i = (4 + 3 sin ωt) A. దాని rms విలువను కనుక్కోండి.
సాధన: i² సగటు = 16 + 0 + 9/2 = 20.5. Irms = √20.5 ≈ 4.53 A. గమనిక: జవాబు √(4² + 3²) = 5 కాదు, 4 + 3/√2 కూడా కాదు.
త్వరిత పునశ్చరణ
i = I0 sin(ωt + φ); ω = 2πf; భారతదేశ మెయిన్స్ 220 V, 50 Hz, ω ≈ 314 rad/s.
సైన్ పూర్తి చక్ర సగటు: సున్నా. అర్ధ చక్ర సగటు: 2I0/π ≈ 0.637I0.
Irms = I0/√2 ≈ 0.707I0. AC మీటర్లు rms చూపిస్తాయి.
220 V rms అంటే సుమారు 311 V శిఖరం, 622 V శిఖరం-నుంచి-శిఖరం.
సైన్ తరంగ రూప గుణకం = 1.11.
చతురస్ర తరంగం: rms = శిఖరం. అర్ధ-తరంగ ఏకదిశీకృతం: rms = I0/2, సగటు = I0/π.
ఫేజర్: తిరిగే బాణం; నిలువు ప్రక్షేపం = తాత్కాలిక విలువ; ఫేజర్లను సదిశలుగా కూడండి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
220 V ని శిఖర విలువగా తీసుకోవడం. మెయిన్స్ విలువలు rms.
చతురస్ర లేదా త్రిభుజాకార తరంగానికి I0/√2 వాడటం. అది సైన్ తరంగాలకు మాత్రమే.
2I0/π ను పూర్తి చక్ర సగటుగా ఇవ్వడం. పూర్తి చక్రంపై సైన్ సగటు సున్నా.
దశాభేదం ఉన్న రెండు వోల్టేజీల rms విలువలను నేరుగా కూడటం. సంఖ్యలను కాదు, ఫేజర్లను కూడాలి.
f, ω లను కలపడం: sin(314t) లో f = 50 Hz, 314 Hz కాదు.
i = A + B sin ωt కు rms ను √(A² + B²) అని రాయడం. అది √(A² + B²/2).
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. భారతదేశంలో గృహ AC సరఫరా పౌనఃపున్యం (a) 60 Hz (b) 50 Hz (c) 100 Hz (d) 25 Hz
2. I0 శిఖరం గల సైన్ ప్రవాహం rms విలువ (a) I0/2 (b) √2 I0 (c) I0/√2 (d) 2I0/π
3. ఒక పూర్తి చక్రంపై సైన్ ప్రవాహం సగటు విలువ (a) I0 (b) I0/√2 (c) 2I0/π (d) సున్నా
4. వలయంలో కలిపిన AC అమ్మీటర్ చూపేది (a) rms విలువ (b) శిఖర విలువ (c) పూర్తి చక్ర సగటు విలువ (d) శిఖరం-నుంచి-శిఖరం విలువ
5. ధన అర్ధ చక్రంపై సైన్ ప్రవాహం సగటు విలువ (a) I0/√2 (b) 2I0/π (c) I0/π (d) I0/2
6. i = 5 sin(100πt) A ప్రవాహం పౌనఃపున్యం (a) 100 Hz (b) 100π Hz (c) 314 Hz (d) 50 Hz
7. 220 V (rms) సరఫరా శిఖర విలువ సుమారు (a) 156 V (b) 220 V (c) 311 V (d) 440 V
8. ఫేజర్ చిత్రంలో ఒక రాశి తాత్కాలిక విలువను ఇచ్చేది (a) ఫేజర్ పొడవు (b) నిలువు అక్షంపై ఫేజర్ ప్రక్షేపం (c) ఫేజర్ కోణం (d) ఫేజర్ చుట్టిన వైశాల్యం
9. దూర ప్రాంతాలకు సామర్థ్యాన్ని పంపడానికి DC కంటే AC ని ఇష్టపడటానికి ముఖ్య కారణం (a) ట్రాన్స్ఫార్మర్లతో AC వోల్టేజీని పెంచవచ్చు, తగ్గించవచ్చు (b) AC ని తాకడం సురక్షితం (c) AC తీగలలో వేగంగా ప్రయాణిస్తుంది (d) AC కి ఉష్ణ నష్టం లేదు
10. 220 V (rms) సరఫరా శిఖరం-నుంచి-శిఖరం విలువ సుమారు (a) 440 V (b) 311 V (c) 880 V (d) 622 V
స్థాయి 2: NEET ప్రామాణిక స్థాయి
11. ఒక emf e = 200 sin(314t) V. దాని rms విలువ సుమారు (a) 141 V (b) 200 V (c) 100 V (d) 282 V
12. 50 Hz AC కి ప్రవాహం సున్నా నుంచి శిఖరానికి చేరడానికి పట్టే అతి తక్కువ సమయం (a) 10 ms (b) 20 ms (c) 5 ms (d) 2.5 ms
13. 50 Hz AC కి ప్రవాహం సున్నా నుంచి శిఖరంలో సగానికి చేరడానికి పట్టే అతి తక్కువ సమయం సుమారు (a) 5 ms (b) 2.5 ms (c) 3.33 ms (d) 1.67 ms
14. 3 A rms విలువ గల AC, 20 Ω నిరోధం గుండా 2 నిమిషాలు ప్రవహిస్తుంది. ఉత్పత్తి అయ్యే ఉష్ణం (a) 10.8 kJ (b) 21.6 kJ (c) 43.2 kJ (d) 7.2 kJ
15. ఒక సైన్ ప్రవాహం శిఖరం 10 A. అర్ధ చక్రంపై దాని సగటు సుమారు (a) 6.37 A (b) 7.07 A (c) 5 A (d) 3.18 A
16. ఒక చతురస్ర తరంగ ప్రవాహం సమాన సమయాలు +4 A, −4 A మధ్య మారుతుంది. దాని rms విలువ (a) 2.83 A (b) 2 A (c) 4 A (d) సున్నా
17. అర్ధ-తరంగ ఏకదిశీకృత సైన్ ప్రవాహం శిఖరం 10 A. దాని rms విలువ (a) 7.07 A (b) 3.18 A (c) 10 A (d) 5 A
18. ఒక వలయంలో v = 50 sin(ωt + π/6) V, i = 2 sin(ωt − π/3) A. ప్రవాహం (a) వోల్టేజీ కంటే π/2 ముందుంటుంది (b) వోల్టేజీ కంటే π/2 వెనుకబడుతుంది (c) వోల్టేజీ కంటే π/6 వెనుకబడుతుంది (d) వోల్టేజీతో ఒకే దశలో ఉంటుంది
19. సైన్ ప్రవాహానికి rms విలువకు, అర్ధ చక్ర సగటు విలువకు నిష్పత్తి సుమారు (a) 1.11 (b) 0.90 (c) 1.41 (d) 0.637
20. ఒక తీగలో ప్రవాహం i = 4 sin ωt + 3 cos ωt ఆంపియర్. దాని rms విలువ (a) 5 A (b) 7/√2 A (c) 5/√2 A (d) 7 A
21. v = 200 sin(100πt) V కు t = 1/300 s వద్ద వోల్టేజీ సుమారు (a) 100 V (b) 141 V (c) 200 V (d) 173 V
22. 60 W, 220 V బల్బు AC మెయిన్స్పై పనిచేస్తుంది. దాని గుండా శిఖర ప్రవాహం సుమారు (a) 0.27 A (b) 0.39 A (c) 0.19 A (d) 0.55 A
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక ప్రవాహం i = (3 + 4 sin ωt) A. దాని rms విలువ (a) √17 A (b) 5 A (c) 7 A (d) √12.5 A
24. రంపపుపళ్ల ప్రవాహం ప్రతి ఆవర్తన కాలంలో 0 నుంచి I0 కి సమానంగా పెరిగి, వెంటనే సున్నాకు పడిపోతుంది. దాని rms విలువ (a) I0/√2 (b) I0/2 (c) I0/√3 (d) I0/3
25. ఒక నియాన్ దీపం దానిపై వోల్టేజీ (ఏ గుర్తైనా) కనీసం 155.5 V ఉన్నప్పుడే వెలుగుతుంది. దాన్ని 220 V, 50 Hz మెయిన్స్కు కలిపారు. ప్రతి సెకనులో అది ఎంతసేపు వెలుగుతుంది? (a) 1/2 s (b) 2/3 s (c) 1/3 s (d) 3/4 s
26. 50 Hz సైన్ ప్రవాహానికి సున్నా నుంచి I0/√2 కి చేరడానికి అతి తక్కువ సమయం (a) 5 ms (b) 1.25 ms (c) 3.33 ms (d) 2.5 ms
27. 2 A శిఖరం గల AC, 2 A DC ఒకేరకమైన నిరోధాల గుండా ఒకే సమయం ప్రవహిస్తాయి. ఉత్పత్తి అయ్యే ఉష్ణాల నిష్పత్తి (AC : DC) (a) 1 : 2 (b) 2 : 1 (c) 1 : √2 (d) 1 : 1
28. v1 = 30 sin ωt, v2 = 40 cos ωt (వోల్టులలో) అనే రెండు మూలాలను శ్రేణిలో కలిపారు. మొత్తం వోల్టేజీ rms విలువ సుమారు (a) 70 V (b) 35.4 V (c) 50 V (d) 49.5 V
29. ప్రతిపాదన (A): ఒక పూర్తి చక్రంపై సైన్ AC సగటు విలువ సున్నా.
కారణం (R): AC వోల్ట్మీటర్లు rms విలువలను చూపేలా అంశాంకనం చేయబడతాయి.
(a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: సైన్ ప్రవాహం rms విలువ దాని శిఖర విలువలో సుమారు 70.7%.
వాక్యం II: సైన్ ప్రవాహం అర్ధ చక్ర సగటు దాని rms విలువ కంటే ఎక్కువ.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | భారత గ్రిడ్ 50 Hz వద్ద పనిచేస్తుంది |
| 2 | c | sin² సగటు ½ |
| 3 | d | ధన, రుణ అర్ధభాగాలు రద్దవుతాయి |
| 4 | a | AC మీటర్లు rms లో అంశాంకనం చేయబడతాయి |
| 5 | b | అర్ధ చక్రంపై సమాకలనం 2I0/π ఇస్తుంది |
| 6 | d | f = 100π/2π = 50 Hz |
| 7 | c | 220 × 1.414 ≈ 311 V |
| 8 | b | తిరిగే బాణం నిలువు ప్రక్షేపం |
| 9 | a | ట్రాన్స్ఫార్మర్లు మారుతున్న ప్రవాహంతోనే పనిచేస్తాయి |
| 10 | d | 2 × 311 ≈ 622 V |
| 11 | a | 200/√2 ≈ 141 V |
| 12 | c | T/4 = 20/4 ms |
| 13 | d | ωt = π/6 నుంచి t = T/12 |
| 14 | b | 9 × 20 × 120 = 21600 J |
| 15 | a | 2 × 10/π = 6.37 A |
| 16 | c | i² ఎప్పుడూ 16, కాబట్టి rms = 4 A |
| 17 | d | పూర్తి చక్రంపై i² సగటు = I0²/4 |
| 18 | b | దశాభేదం π/6 + π/3 = π/2, ప్రవాహం వెనుక |
| 19 | a | π/(2√2) ≈ 1.11 |
| 20 | c | శిఖరం √(16 + 9) = 5 A |
| 21 | d | 200 sin(π/3) = 173 V |
| 22 | b | Irms = 60/220 = 0.273 A; √2 తో గుణించాలి |
| 23 | a | 9 + 16/2 = 17 |
| 24 | c | (I0t/T)² సగటు = I0²/3 |
| 25 | b | 155.5 V అనేది 311 V లో సగం; sin విలువ ½ కంటే ఎక్కువగా ఉండే సమయం 2/3 |
| 26 | d | ωt = π/4 నుంచి T/8 = 2.5 ms |
| 27 | a | AC rms 2/√2, ఉష్ణం ∝ I² |
| 28 | b | శిఖరం 50 V; 50/√2 |
| 29 | b | రెండూ సత్యం, కానీ మీటర్ అంశాంకనం సున్నా సగటును వివరించదు |
| 30 | c | 0.637I0, 0.707I0 కంటే తక్కువ |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
సైన్ AC: v = V0 sin ωt, ω = 2πf = 2π/T. V0 శిఖరం (కంపన పరిమితి).
భారతదేశ మెయిన్స్: 220 V rms, 50 Hz, కాబట్టి V0 ≈ 311 V, ω = 100π rad/s, T = 20 ms.
50 Hz ప్రవాహం ప్రతి సెకనుకు 100 సార్లు దిశ మారుస్తుంది (చక్రానికి రెండుసార్లు).
సైన్ తరంగానికి పూర్తి చక్రంపై సగటు సున్నా.
అర్ధ చక్రంపై సగటు: Iavg = 2I0/π ≈ 0.637 I0.
rms విలువ: అదే ఉష్ణాన్ని ఇచ్చే స్థిర ప్రవాహం. సైన్ తరంగానికి Irms = I0/√2 ≈ 0.707 I0.
AC మీటర్లు (హాట్-వైర్, కదిలే-ఇనుప) rms చూపిస్తాయి. 220 V, 5 A వంటి రేటింగులు rms విలువలే.
రూప గుణకం = rms/సగటు (అర్ధ చక్రం) = π/(2√2) ≈ 1.11 (సైన్ తరంగానికి).
ఇతర తరంగాలు: ±I0 చతురస్ర తరంగానికి rms I0; అర్ధ-తరంగ ఏకదిశీకృత సైన్కు rms I0/2, సగటు I0/π; త్రిభుజాకార లేదా రంపపుపళ్ల తరంగానికి rms I0/√3.
మిశ్రమం: i = Idc + I0 sin ωt కు Irms = √(Idc² + I0²/2). a sin ωt + b cos ωt కు కంపన పరిమితి √(a² + b²).
ఫేజర్: శిఖర విలువకు సమాన పొడవు గల, ω తో అపసవ్య దిశలో తిరిగే బాణం. నిలువు అక్షంపై దాని ప్రక్షేపం తాత్కాలిక విలువ.
రెండు ఫేజర్ల మధ్య కోణం దశాభేదం; ముందున్నది (అపసవ్య దిశలో) ముందుంటుంది.
ట్రాన్స్ఫార్మర్లు వోల్టేజీని పెంచి, తగ్గించగలవు కాబట్టి AC వాడతారు; దీనివల్ల ప్రసార నష్టం తగ్గుతుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| తరంగ రూపం | rms | సగటు |
|---|---|---|
| సైన్, పూర్తి చక్రం | I0/√2 = 0.707 I0 | 0 |
| సైన్, అర్ధ చక్రం | I0/√2 | 2I0/π = 0.637 I0 |
| ±I0 చతురస్ర తరంగం | I0 | 0 (పూర్తి చక్రం) |
| అర్ధ-తరంగ ఏకదిశీకృత సైన్ | I0/2 | I0/π = 0.318 I0 |
| పూర్ణ-తరంగ ఏకదిశీకృత సైన్ | I0/√2 | 2I0/π |
| త్రిభుజాకార / రంపపుపళ్ల (శిఖరం I0) | I0/√3 = 0.577 I0 | సమమిత ± తరంగానికి 0 |
| భారతదేశ మెయిన్స్ | 220 V | శిఖరం 311 V, 50 Hz |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Seven-oh-seven goes rms": సైన్ తరంగానికి rms అనేది శిఖరంలో 0.707 — తన గరిష్ఠ ఎత్తు కంటే తక్కువగా ఎగిరే బోయింగ్ 707 విమానంలా.
"Six-three-seven averages heaven": అర్ధ చక్ర సగటు శిఖరంలో 0.637 (2/π).
"అర్ధ-తరంగం సగం చేస్తుంది" (HALF-wave halves): అర్ధ-తరంగ ఏకదిశీకృత సైన్ rms సరిగ్గా శిఖరంలో సగం.
"చతురస్రం చతురస్రమే" (Square is square): చతురస్ర తరంగానికి rms శిఖరానికి సమానం, ఎందుకంటే i² ఎప్పుడూ మారదు.
"అపసవ్యం అంటే ముందు" (Anticlockwise is ahead): ఫేజర్ చిత్రంలో ఇంకా అపసవ్య దిశలో ఉన్న బాణం ముందుంటుంది.
భావనల అనుసంధానం
ఉష్ణ ఫలితం, సామర్థ్యం P = I²R భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: విద్యుత్ ప్రవాహం నుంచి వస్తాయి.
సైన్ ప్రవేశాలు, దశ, కోణీయ పౌనఃపున్యం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలు లోని సరళ హరాత్మక చలనంలోనివే.
ఏకదిశీకృత తరంగ రూపాలు డయోడ్లతో భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 19: ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు లో మళ్ళీ వస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. I0 = 10 A గల i = I0 sin ωt కు జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. rms విలువ
B. పూర్తి చక్రంపై సగటు
C. అర్ధ చక్రంపై సగటు
D. శిఖరం-నుంచి-శిఖరం విలువ
జాబితా II:
(i) 0
(ii) 6.37 A
(iii) 20 A
(iv) 7.07 A
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
32. తరంగ రూపాన్ని (జాబితా I) rms/శిఖరం నిష్పత్తితో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. సైన్ తరంగం
B. సమమిత చతురస్ర తరంగం
C. అర్ధ-తరంగ ఏకదిశీకృత సైన్
D. సమమిత త్రిభుజాకార తరంగం
జాబితా II:
(i) 1
(ii) 0.5
(iii) 0.707
(iv) 0.577
(a) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
33. v = 311 sin(100πt) వోల్టు కు జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. శిఖర వోల్టేజీ
B. rms వోల్టేజీ
C. పౌనఃపున్యం
D. ఆవర్తన కాలం
జాబితా II:
(i) 50 Hz
(ii) 20 ms
(iii) 220 V
(iv) 311 V
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
34. అవసరాన్ని (జాబితా I) దానికి సరిపడే AC విలువతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. అదే ఉష్ణాన్ని ఇచ్చే స్థిర ప్రవాహం
B. పూర్తి చక్రంపై సగటు విలువ
C. ఒక అర్ధ చక్రంలో పంపిన ఆవేశాన్ని కనుక్కోవడానికి వాడే విలువ
D. కేబుల్ బంధనం తట్టుకోవలసిన వోల్టేజీ
జాబితా II:
(i) సున్నా
(ii) శిఖర విలువ
(iii) rms విలువ
(iv) అర్ధ చక్ర సగటు
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సైన్ AC కి Irms = 0.707 I0.
B. పూర్తి చక్రంపై సైన్ ప్రవాహం సగటు 2I0/π.
C. భారతదేశ మెయిన్స్ 220 V ఒక rms విలువ.
D. 50 Hz ప్రవాహం సెకనుకు 100 సార్లు దిశ మారుస్తుంది.
E. సైన్ తరంగ రూప గుణకం సుమారు 1.11.
(a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 2
36. ఫేజర్ల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఫేజర్ ω కోణీయ వడితో అపసవ్య దిశలో తిరుగుతుంది.
B. నిలువు అక్షంపై దాని ప్రక్షేపం తాత్కాలిక విలువనిస్తుంది.
C. ఒకే దశలో ఉన్న రెండు రాశుల ఫేజర్లు పరస్పరం 90° వద్ద ఉంటాయి.
D. రెండు ఫేజర్ల మధ్య కోణం వాటి దశాభేదం.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, D మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. i = 3 + 4 sin ωt (A) rms విలువ 5 A.
B. ±5 A చతురస్ర తరంగం rms విలువ 5 A.
C. I0 శిఖరం గల అర్ధ-తరంగ ఏకదిశీకృత సైన్ rms విలువ I0/2.
D. I0 శిఖరం గల అర్ధ-తరంగ ఏకదిశీకృత సైన్కు పూర్తి చక్రంపై సగటు I0/π.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 1
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ట్రాన్స్ఫార్మర్తో AC వోల్టేజీని పెంచవచ్చు లేదా తగ్గించవచ్చు.
B. అధిక వోల్టేజీ వద్ద సామర్థ్యాన్ని పంపితే లైన్లలో I²R నష్టం తగ్గుతుంది.
C. AC తో నేరుగా విద్యుద్లేపనం (electroplating) చేయవచ్చు.
D. 220 V rms మెయిన్స్ శిఖర విలువ సుమారు 311 V.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. ఒక ప్రవాహ తరంగ రూపం ప్రతి ఆవర్తన కాలంలో మొదటి సగం సమయం +4 A, రెండవ సగం సమయం −2 A. పూర్తి ఆవర్తనంపై దాని సగటు, rms విలువలు: (a) 0, 3.16 A (b) 1 A, 3.16 A (c) 1 A, 3 A (d) 3 A, 3 A
40. v = V0 sin ωt (ఆవర్తన కాలం T) వోల్టేజీని కొన్ని క్షణాలలో కొలిచారు:
| t | 0 | T/12 | T/4 | T/2 |
|---|---|---|---|---|
| v (V) | 0 | 50 | 100 | 0 |
t = T/8 వద్ద విలువ, rms వోల్టేజీ: (a) 50 V, 70.7 V (b) 70.7 V, 100 V (c) 86.6 V, 70.7 V (d) 70.7 V, 70.7 V
41. ఒక ఫేజర్ చిత్రంలో 10 V పొడవు గల వోల్టేజీ ఫేజర్, దాని నుంచి 60° అపసవ్య దిశలో 2 A పొడవు గల ప్రవాహ ఫేజర్ ఉన్నాయి. v = 10 sin ωt అయితే ప్రవాహం: (a) i = 2 sin(ωt − π/3) (b) i = 2 cos(ωt + π/3) (c) i = 2 sin(ωt + π/3) (d) i = 2 sin(ωt + 2π/3)
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: 1100 W, 220 V రేటింగ్ గల విద్యుత్ కెటిల్ను 220 V (rms), 50 Hz మెయిన్స్పై వాడుతున్నారు. దాన్ని శుద్ధ నిరోధంగా భావించండి.
42. కెటిల్ గుండా శిఖర ప్రవాహం సుమారు: (a) 5 A (b) 3.54 A (c) 10 A (d) 7.07 A
43. ప్రవాహం సున్నాగా ఉన్న క్షణం నుంచి, అది శిఖరానికి చేరడానికి పట్టే అతి తక్కువ సమయం: (a) 5 ms (b) 10 ms (c) 2.5 ms (d) 20 ms
44. i = 4 sin ωt + 3 cos ωt (A లో) rms విలువ: (a) 5 A (b) 4.95 A (c) 3.54 A (d) 7 A
45. 50 Hz సైన్ AC కి ప్రవాహం శిఖరంలో సగం నుంచి శిఖర విలువకు పెరగడానికి పట్టే సమయం: (a) 1.67 ms (b) 3.33 ms (c) 5 ms (d) 2.5 ms
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | 10/√2 = 7.07 A; 0; 20/π = 6.37 A; 2 × 10 = 20 A |
| 32 | c | 1/√2, 1, 1/2, 1/√3 |
| 33 | d | 311/√2 ≈ 220 V; 100π = 2πf నుంచి 50 Hz; T = 1/50 s |
| 34 | a | ఉష్ణానికి rms; పూర్తి చక్ర సగటు సున్నా; ఆవేశానికి అర్ధ చక్ర సగటు; బంధనం శిఖర విలువను తట్టుకోవాలి |
| 35 | b | A, C, D, E సత్యం; పూర్తి చక్ర సగటు సున్నా |
| 36 | d | ఒకే దశలోని రాశుల ఫేజర్లు ఒకే రేఖపై ఉంటాయి, కాబట్టి C అసత్యం |
| 37 | a | B, C, D సత్యం; A కు rms √(9 + 8) = 4.12 A |
| 38 | a | విద్యుద్లేపనానికి DC కావాలి, కాబట్టి C అసత్యం |
| 39 | b | సగటు = (4 − 2)/2 = 1 A; rms = √((16 + 4)/2) = √10 = 3.16 A |
| 40 | d | sin 30° = 0.5 నుంచి V0 = 100 V; 100 sin 45° = 70.7 V; rms = 100/√2 |
| 41 | c | 60° అపసవ్య దిశ అంటే ప్రవాహం π/3 ముందుంటుంది |
| 42 | d | Irms = 1100/220 = 5 A; I0 = 5√2 = 7.07 A |
| 43 | a | సున్నా నుంచి శిఖరానికి T/4 = 20/4 = 5 ms |
| 44 | c | కంపన పరిమితి √(16 + 9) = 5 A; rms = 5/√2 = 3.54 A |
| 45 | b | సగం శిఖరం T/12 వద్ద, శిఖరం T/4 వద్ద; తేడా T/6 = 3.33 ms |