అధ్యాయం 2: లెంజ్ నియమం, చలన విద్యుచ్ఛాలక బలం మరియు సుడి ప్రవాహాలు (Lenz's Law, Motional EMF and Eddy Currents)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
లెంజ్ నియమం ప్రేరిత విద్యుత్ ప్రవాహ దిశను ఎలా నిర్ణయిస్తుంది, అది శక్తి నిత్యత్వం నుంచి ఎందుకు వస్తుంది.
చలన emf e = Bvl, దీనిని రెండు విధాలుగా ఉత్పాదించడం: అభివాహం నుంచి, ఆవేశాలపై బలం నుంచి.
పట్టాలపై జారే కడ్డీ: విద్యుత్ ప్రవాహం, అయస్కాంత నిరోధక బలం, సామర్థ్యం, అంత్య వేగం.
క్షేత్రంలో తిరిగే కడ్డీ లేదా చక్రం emf: e = ½Bωl².
సుడి ప్రవాహాలు: అవి ఎక్కడి నుంచి వస్తాయి, వాటిని ఎలా తగ్గించాలి, వాటిని ఎక్కడ వాడుతాం.
2.1 లెంజ్ నియమం (Lenz's law)
ఫారడే నియమం emf పరిమాణాన్ని ఇస్తుంది. లెంజ్ నియమం (1834) దాని దిశను ఇస్తుంది:
ప్రేరిత విద్యుత్ ప్రవాహం, తనను ఉత్పత్తి చేసే అభివాహ మార్పును వ్యతిరేకించే దిశలో ప్రవహిస్తుంది.
మార్పు అనే పదాన్ని గమనించండి. ప్రేరిత ప్రవాహం అభివాహాన్ని వ్యతిరేకించదు. అది మార్పును వ్యతిరేకిస్తుంది.
వలయం గుండా అభివాహం పెరుగుతుంటే: ప్రేరిత ప్రవాహం ఇచ్చిన క్షేత్రానికి వ్యతిరేక దిశలో క్షేత్రాన్ని సృష్టిస్తుంది.
అభివాహం తగ్గుతుంటే: ప్రేరిత ప్రవాహం ఇచ్చిన క్షేత్రం దిశలోనే క్షేత్రాన్ని సృష్టిస్తుంది, అభివాహాన్ని నిలబెట్టాలని ప్రయత్నిస్తుంది.
ఒక దండ అయస్కాంతం N-ధ్రువం తీగచుట్ట వైపు కదులుతున్నదనుకోండి. తీగచుట్టలోకి వెళ్ళే అభివాహం పెరుగుతుంది. తీగచుట్ట తన దగ్గరి ముఖాన్ని N-ధ్రువంగా మార్చుకుని అయస్కాంతాన్ని వికర్షిస్తుంది. అయస్కాంతం వైపు నుంచి చూసితే, అపసవ్య దిశ ప్రవాహం ఉన్న ముఖం N-ధ్రువం. కాబట్టి అయస్కాంతం వైపు నుంచి చూసితే ప్రవాహం అపసవ్య దిశలో ఉంటుంది.

వస్తున్న అయస్కాంతాన్ని వికర్షించడానికి తీగచుట్ట దగ్గరి ముఖం N-ధ్రువంగా మారుతుంది, కాబట్టి అయస్కాంతం వైపు నుంచి చూసితే ప్రేరిత ప్రవాహం అపసవ్య దిశలో ప్రవహిస్తుంది.
అయస్కాంతాన్ని దూరంగా లాగితే దగ్గరి ముఖం S-ధ్రువంగా మారుతుంది. అది ఇప్పుడు అయస్కాంతాన్ని ఆకర్షిస్తుంది, మళ్లీ చలనాన్ని వ్యతిరేకిస్తుంది. ఏ సందర్భంలోనైనా తీగచుట్ట నెట్టుడు లేదా లాగుడుకు వ్యతిరేకంగా మీరు పని చేయాలి. ఆ పని విద్యుత్ శక్తిగా, చివరకు తీగచుట్టలో ఉష్ణంగా కనిపిస్తుంది.
లెంజ్ నియమం ఎందుకు సత్యం కావాలి. ప్రేరిత ప్రవాహం మార్పుకు సహాయం చేస్తుందనుకోండి. అప్పుడు అయస్కాంతాన్ని కొంచెం తోసితే ప్రవాహం పెరుగుతుంది, అది అయస్కాంతాన్ని ఇంకా వేగంగా లాగుతుంది, అది ప్రవాహాన్ని ఇంకా పెంచుతుంది. శూన్యం నుంచి శక్తి పుట్టుకొస్తుంది. ఇది శక్తి నిత్యత్వ నియమాన్ని ఉల్లంఘిస్తుంది. కాబట్టి లెంజ్ నియమం అంటే ప్రేరణకు వర్తించే శక్తి నిత్యత్వ నియమమే. e = −N dΦ/dt లోని రుణ గుర్తు అర్థం కూడా ఇదే.
లెంజ్ సమస్యలకు త్వరిత పద్ధతి
వలయం గుండా ఇచ్చిన క్షేత్రం దిశను కనుగొనండి.
అభివాహం పెరుగుతోందా, తగ్గుతోందా నిర్ణయించండి.
పెరుగుతుంటే: ప్రేరిత క్షేత్రం వ్యతిరేక దిశలో. తగ్గుతుంటే: ప్రేరిత క్షేత్రం అదే దిశలో.
కుడి చేతి బొటనవేలు నియమం వాడండి (బొటనవేలు ప్రేరిత క్షేత్రం వెంట, వేళ్లు ప్రవాహ దిశలో ముడుచుకుంటాయి).
2.2 చలన emf (Motional emf): పట్టాలపై కడ్డీ
l దూరంలో ఉన్న రెండు సమాంతర లోహపు పట్టాలను ఒక చివర R నిరోధం ద్వారా కలుపుదాం. ఏకరీతి క్షేత్రం B పేజీ లోపలికి ఉంది. ఒక లోహపు కడ్డీ పట్టాల మీదుగా అడ్డంగా ఉండి, v వడితో కుడివైపుకు జారుతుంది.

కడ్డీ కుడివైపు కదిలేకొద్దీ ఆవరించిన వైశాల్యం, పేజీ లోపలికి ఉన్న అభివాహం పెరుగుతాయి; కాబట్టి ప్రేరిత ప్రవాహం అపసవ్య దిశలో ప్రవహిస్తుంది, కడ్డీపై బలం v కి వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది.
అభివాహం నుంచి ఉత్పాదన. నిరోధం ఉన్న చివర నుంచి కడ్డీ దూరం x అనుకోండి. ఆవరించిన వైశాల్యం lx, కాబట్టి Φ = Blx. కడ్డీ కదులుతుంది కాబట్టి dx/dt = v:
ఆవేశాలపై బలం నుంచి ఉత్పాదన. కడ్డీలోని ప్రతి స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్ కడ్డీతో పాటు v వడితో కదులుతుంది. లారెంజ్ బలం qvB కడ్డీ వెంట పనిచేస్తుంది. ఆవేశాలు చివరల్లో పోగపడి, వాటి విద్యుత్ క్షేత్రం అయస్కాంత తోపుడును సమతుల్యం చేసే వరకు చేరుతాయి: qE = qvB, కాబట్టి E = vB. l పొడవుకు అడ్డంగా పొటెన్షియల్ భేదం El = Bvl. రెండు మార్గాలూ ఒకే జవాబు ఇస్తాయి.
కడ్డీ వేగం కడ్డీతో కోణం చేస్తే, లేదా కడ్డీ వంగి ఉంటే, ప్రభావిత పొడవు (Effective length) వాడండి: చివరల మధ్య సరళ రేఖా దూరం, v కి (మరియు B కి) లంబంగా కొలిచినది. r వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తాకార తీగ తన వ్యాసానికి లంబంగా కదిలితే e = B(2r)v.
విద్యుత్ ప్రవాహం, నిరోధక బలం, సామర్థ్యం. వలయ నిరోధం R, కాబట్టి:
లెంజ్ నియమం ప్రకారం, ప్రవాహం ఉన్న కడ్డీపై ఈ బలం v కి వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది. ఇది ఒక నిరోధక బలం (drag). v ని స్థిరంగా ఉంచాలంటే సమాన బలం F తో నెట్టాలి. మీరు ఇచ్చే సామర్థ్యం:
మీరు ఇచ్చే యాంత్రిక సామర్థ్యం R లో ఉత్పత్తి అయ్యే ఉష్ణానికి సమానం. లెంజ్ నియమం కోరినట్లే శక్తి నిత్యమవుతుంది.
అంత్య వేగం (Terminal velocity). స్థిర బలం F కడ్డీని విరామ స్థితి నుంచి లాగుతుందనుకోండి. నిరోధక బలం వడితో పాటు పెరుగుతుంది. నిరోధక బలం F కు సమానమయ్యేదాకా కడ్డీ వేగం పుంజుకుంటుంది. అప్పుడు:
m ద్రవ్యరాశి గల కడ్డీ నిలువు పట్టాలపై కిందకు జారుతుంటే (క్షేత్రం క్షితిజ సమాంతరంగా, పట్టాల తలానికి లంబంగా), F = mg, కాబట్టి v_t = mgR/(B²l²).
ఒకసారి నెట్టి వదిలేసిన కడ్డీ. దానిపై ఉన్న ఒకే బలం నిరోధక బలం, m dv/dt = −B²l²v/R. dv/dt = v dv/dx అని రాస్తే m dv = −(B²l²/R) dx. కాబట్టి కడ్డీ x = mv0R/(B²l²) దూరం తర్వాత ఆగిపోతుంది. దాని గతిశక్తి ½mv0² మొత్తం ఉష్ణంగా మారుతుంది.
2.3 తిరిగే కడ్డీ మరియు తిరిగే చక్రం
l పొడవు గల లోహపు కడ్డీ ఒక చివర చుట్టూ, ఏకరీతి క్షేత్రం B కి లంబంగా ఉన్న తలంలో ω కోణీయ వడితో తిరుగుతుంది. కడ్డీలోని వేర్వేరు భాగాలు వేర్వేరు వడులతో కదులుతాయి. భ్రమణ బిందువు నుంచి r దూరంలో ఉన్న dr చిన్న ముక్క ωr వడితో కదులుతుంది, కాబట్టి దాని emf B(ωr)dr. అన్ని ముక్కలను కూడితే:
మరో మార్గం: ఒక భ్రమణంలో (కాలం 2π/ω) కడ్డీ πl² వైశాల్యాన్ని చుట్టి వస్తుంది. కాబట్టి e = Bπl² ÷ (2π/ω) = ½Bωl².
r వ్యాసార్ధం గల లోహపు చక్రం తన అక్షం చుట్టూ తిరిగితే కేంద్రం, అంచు మధ్య అదే emf వస్తుంది: ½Bωr². ఇదే ఫారడే చక్రం, ఒక సరళ DC జనరేటర్.
కడ్డీ తన మధ్య బిందువు చుట్టూ తిరిగితే: ప్రతి సగం ½Bω(l/2)² ఇస్తుంది, రెండూ కేంద్రం నుంచి బయటికి ఉంటాయి. రెండు చివరలు ఒకే పొటెన్షియల్ వద్ద ఉంటాయి, కాబట్టి చివరల మధ్య emf సున్నా.
భూమి క్షేత్రం యొక్క నిలువు అంశంలో తిరిగే సీలింగ్ ఫ్యాన్ రెక్కలకు హబ్ (కేంద్రం), కొన మధ్య చాలా చిన్న emf ఉంటుంది.
2.4 సుడి ప్రవాహాలు (Eddy currents)
ప్రేరిత ప్రవాహాలు తీగలకే పరిమితం కావు. ఒక ఘన లోహపు ముక్క మారుతున్న అభివాహంలో ఉన్నప్పుడు, లేదా క్షేత్రం గుండా కదిలినప్పుడు, దాని లోపల విద్యుత్ ప్రవాహ వలయాలు సుడితిరుగుతాయి. వీటిని సుడి ప్రవాహాలు (ఫౌకాల్ట్ ప్రవాహాలు అని కూడా) అంటారు; నదిలోని సుడిగుండాలలా ఉండటం వల్ల ఈ పేరు వచ్చింది.
లెంజ్ నియమం ప్రకారం సుడి ప్రవాహాలు తమను కలిగించే చలనాన్ని లేదా మార్పును వ్యతిరేకిస్తాయి. అవి లోహాన్ని వేడికూడా చేస్తాయి (I²R నష్టం).
సుడి ప్రవాహాలను తగ్గించడం. పెద్ద ప్రవాహ వలయాలకు పెద్ద అవిచ్ఛిన్న లోహపు మార్గం కావాలి. ఆ మార్గాన్ని తెంచితే వలయాలు చిన్నవవుతాయి.
ట్రాన్స్ఫార్మర్, మోటార్ కోర్లను పలుచని, విద్యుత్ బంధనం చేసిన పలకలతో తయారు చేయాలి (పొరలుగా చేయడం – lamination). బంధన పొర పలకల మధ్య ప్రవాహాన్ని ఆపుతుంది.
కదిలే లోహపు పలకలో గాట్లు (slots) కోయాలి. గాట్లు ఉన్న లోలకం అయస్కాంతం గుండా ఘన లోలకం కంటే చాలా ఎక్కువసేపు ఊగుతుంది.
అధిక పౌనఃపున్యాల వద్ద ఫెరైట్ల వంటి అధిక నిరోధకత గల పదార్థాలను వాడాలి.
సుడి ప్రవాహాల ఉపయోగాలు
| అనువర్తనం | సుడి ప్రవాహాలు ఎలా సహాయపడతాయి |
|---|---|
| అయస్కాంత బ్రేకింగ్ (మెట్రో రైళ్లు, కొన్ని రోలర్ కోస్టర్లు) | పట్టాలు లేదా చక్రాల దగ్గర బలమైన అయస్కాంతాలు చలనాన్ని వ్యతిరేకించే సుడి ప్రవాహాలను కలిగిస్తాయి; రాపిడి లేకుండా సులువైన బ్రేకింగ్ |
| గాల్వనోమీటర్లలో విద్యుదయస్కాంత అవమందనం | తీగచుట్టను లోహపు చట్రంపై చుట్టుతారు; సుడి ప్రవాహాలు సూచిని త్వరగా దాని రీడింగ్ వద్ద ఆపుతాయి (డెడ్-బీట్ గాల్వనోమీటర్) |
| ఇండక్షన్ కొలిమి | అధిక పౌనఃపున్య AC సుడి ప్రవాహాల ద్వారా లోహాన్ని వేడిచేసి కరిగిస్తుంది; మిశ్రలోహాల తయారీకి వాడతారు |
| ఇండక్షన్ కుక్టాప్ | గాజు కింద ఉన్న తీగచుట్టలోని AC పాత్ర అడుగులో సుడి ప్రవాహాలను కలిగిస్తుంది, అవి ఆహారాన్ని వేడి చేస్తాయి |
| విద్యుత్ మీటర్లు, స్పీడోమీటర్లు | తిరిగే అల్యూమినియం చక్రం లేదా కప్పును సుడి ప్రవాహాలు విద్యుత్ ప్రవాహానికి లేదా వడికి అనుపాతంలో లాగుతాయి |
నిలువుగా ఉన్న రాగి గొట్టం గుండా వదిలిన అయస్కాంతం g కంటే చాలా తక్కువ త్వరణంతో నెమ్మదిగా పడుతుంది. PVC గొట్టం గుండా అది స్వేచ్ఛగా పడుతుంది. ఈ తేడాకు కారణం రాగిలోని సుడి ప్రవాహాలే.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: ఒక దండ అయస్కాంతం S-ధ్రువం తీగచుట్ట వైపు ఉండేలా ఉంచి దూరంగా లాగారు. అయస్కాంతం వైపు నుంచి చూసితే ప్రేరిత ప్రవాహ దిశను కనుక్కోండి.
సాధన: S-ధ్రువాన్ని దూరంగా కదిలిస్తే అభివాహం తగ్గుతుంది. తీగచుట్ట అయస్కాంతాన్ని దగ్గరగా ఉంచాలని ప్రయత్నిస్తుంది, కాబట్టి దాని దగ్గరి ముఖం S-ధ్రువాన్ని ఆకర్షించాలి: అది N-ధ్రువం అవుతుంది. బయట నుంచి చూసితే N-ముఖంలో ప్రవాహం అపసవ్య దిశలో ఉంటుంది. కాబట్టి అయస్కాంతం వైపు నుంచి చూసితే ప్రవాహం అపసవ్య దిశలో ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: 0.5 m పొడవు గల కడ్డీ తలానికి లంబంగా ఉన్న 0.2 T క్షేత్రంలో పట్టాలపై 4 m/s వడితో జారుతుంది. వలయ నిరోధం 2 Ω. emf, విద్యుత్ ప్రవాహం, వడిని స్థిరంగా ఉంచడానికి కావలసిన బలం, సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: e = Bvl = 0.2 × 4 × 0.5 = 0.4 V. I = 0.4/2 = 0.2 A. F = BIl = 0.2 × 0.2 × 0.5 = 0.02 N. P = Fv = 0.08 W. తనిఖీ: I²R = 0.04 × 2 = 0.08 W.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: 30 m రెక్కల విస్తారం గల విమానం 250 m/s వడితో క్షితిజ సమాంతరంగా ఎగురుతుంది. అక్కడ భూమి క్షేత్రం నిలువు అంశం 4 × 10⁻⁵ T. రెక్కల కొనల మధ్య emf కనుక్కోండి.
సాధన: క్షితిజ ప్రయాణంలో నిలువు అంశం మాత్రమే రెక్కలను ఖండిస్తుంది. e = Bvl = 4 × 10⁻⁵ × 250 × 30 = 0.3 V. విమానంలోని మీటర్ ద్వారా ఇది ప్రవాహాన్ని నడపలేదు, ఎందుకంటే మీటర్ తీగలు కూడా విమానంతో కదులుతూ అదే emf పొందుతాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: 10 cm వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తాకార తీగ, తన తలానికి లంబంగా ఉన్న 0.5 T క్షేత్రంలో, తన వ్యాసానికి లంబంగా 2 m/s వడితో కదులుతుంది. దాని చివరల మధ్య emf కనుక్కోండి.
సాధన: ప్రభావిత పొడవు = వ్యాసం = 0.2 m. e = 0.5 × 2 × 0.2 = 0.2 V. వక్ర పొడవు (πr) వాడబడదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: 1 m పొడవు గల రాగి కడ్డీ 0.5 T క్షేత్రానికి లంబంగా ఉన్న తలంలో ఒక చివర చుట్టూ 20 rad/s తో తిరుగుతుంది. దాని చివరల మధ్య emf కనుక్కోండి.
సాధన: e = ½Bωl² = 0.5 × 0.5 × 20 × 1 = 5 V.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: ఒక సీలింగ్ ఫ్యాన్ రెక్కల పొడవు 0.6 m, అది 300 rpm తో తిరుగుతుంది. భూమి క్షేత్రం నిలువు అంశం 3 × 10⁻⁵ T. హబ్, రెక్క కొన మధ్య emf కనుక్కోండి.
సాధన: ω = 2π × 300/60 = 10π rad/s. e = ½ × 3 × 10⁻⁵ × 10π × (0.6)² = 1.7 × 10⁻⁴ V, సుమారు 0.17 mV. గమనించలేనంత చిన్నది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: 20 g ద్రవ్యరాశి, 0.5 m పొడవు గల కడ్డీ, 0.5 Ω నిరోధంతో కలిపిన నున్నని నిలువు పట్టాలపై కిందకు జారుతుంది. 0.4 T క్షితిజ క్షేత్రం పట్టాల తలానికి లంబంగా ఉంది. అంత్య వేగాన్ని కనుక్కోండి. (g = 10 m/s²)
సాధన: v_t = mgR/(B²l²) = 0.02 × 10 × 0.5 / (0.16 × 0.25) = 0.1/0.04 = 2.5 m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8 (NEET కఠినం): 0.5 N స్థిర బలం 0.5 m పొడవు గల కడ్డీని 1 T క్షేత్రంలో నున్నని పట్టాల వెంట లాగుతుంది. వలయ నిరోధం 2 Ω. అంత్య వేగాన్ని, అప్పుడు విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని కనుక్కోండి. శక్తిని తనిఖీ చేయండి.
సాధన: v_t = FR/(B²l²) = 0.5 × 2 / (1 × 0.25) = 4 m/s. I = Bv_tl/R = 1 × 4 × 0.5 / 2 = 1 A. ఇచ్చిన సామర్థ్యం Fv_t = 2 W. ఉష్ణం I²R = 1 × 2 = 2 W. రెండూ సరిపోతాయి.
త్వరిత పునశ్చరణ
లెంజ్: ప్రేరిత ప్రవాహం అభివాహ మార్పును వ్యతిరేకిస్తుంది. ఇది శక్తి నిత్యత్వం ఆచరణలో.
చలన emf e = Bvl (B, v, l పరస్పరం లంబం). వంగిన తీగలకు ప్రభావిత పొడవు వాడండి.
పట్టాలపై కడ్డీ: I = Bvl/R, నిరోధక బలం F = B²l²v/R, సామర్థ్యం B²l²v²/R.
అంత్య వేగం v_t = FR/(B²l²); నిలువు పట్టాలకు F = mg.
ఒక చివర చుట్టూ తిరిగే కడ్డీ లేదా చక్రం: e = ½Bωl². మధ్య బిందువు చుట్టూ: చివరల మధ్య సున్నా.
సుడి ప్రవాహాలు వేడిని, నిరోధాన్ని ఇస్తాయి; పొరలు, గాట్లతో తగ్గుతాయి; బ్రేకింగ్, అవమందనం, కొలిమిలు, కుక్టాప్లు, మీటర్లలో ఉపయోగిస్తారు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ప్రేరిత ప్రవాహం అభివాహాన్ని వ్యతిరేకిస్తుందని చెప్పడం. అది అభివాహ మార్పును వ్యతిరేకిస్తుంది.
Bvl లో వక్ర తీగ చాప పొడవును వాడటం. చివరల మధ్య సరళ దూరాన్ని వాడాలి.
తిరిగే కడ్డీకి Bωl² అని రాసి ½ ని మరిచిపోవడం.
B వెంట లేదా తన సొంత పొడవు వెంట కదిలే కడ్డీకి emf సున్నా అని మరిచిపోవడం.
కేంద్రం చుట్టూ తిరిగే కడ్డీ చివరల మధ్య emf ఇస్తుందని అనుకోవడం. అది సున్నా ఇస్తుంది.
సుడి ప్రవాహాలు ఎప్పుడూ అవాంఛితమే అని అనుకోవడం. బ్రేకులు, అవమందకాలు, కుక్టాప్లు వాటిపైనే ఆధారపడతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. లెంజ్ నియమం దీని నిత్యత్వం ఫలితం (a) ఆవేశం (b) ద్రవ్యవేగం (c) శక్తి (d) ద్రవ్యరాశి
2. సంవృత వలయంలో ప్రేరిత ప్రవాహం ప్రవహించే దిశ (a) అభివాహ మార్పుకు సహాయం చేసేది (b) అభివాహ మార్పును వ్యతిరేకించేది (c) ఎప్పుడూ సవ్య దిశ (d) ఎప్పుడూ క్షేత్రం వెంట
3. l పొడవు గల కడ్డీ ఏకరీతి క్షేత్రం B కి, తన పొడవుకు లంబంగా v వడితో కదులుతుంది. దాని క్రాస్ emf (a) Bv/l (b) Bvl (c) Bl/v (d) ½Bvl
4. ట్రాన్స్ఫార్మర్ కోర్లో సుడి ప్రవాహ నష్టాలను దీనితో తగ్గిస్తారు (a) పొరలుగా చేసిన కోర్ (b) మందమైన ఘన ఇనుప కోర్ (c) సరఫరా పౌనఃపున్యాన్ని పెంచడం (d) రాగి కోర్
5. l పొడవు గల కడ్డీ B కి లంబంగా ఉన్న తలంలో ఒక చివర చుట్టూ ω కోణీయ వడితో తిరుగుతుంది. దాని చివరల మధ్య emf (a) Bωl² (b) 2Bωl² (c) Bωl (d) ½Bωl²
6. ఒక చిన్న అయస్కాంతాన్ని పొడవైన నిలువు రాగి గొట్టంలో వదిలారు. గొట్టంలోకి ప్రవేశించిన తరువాత దాని త్వరణం (a) g కంటే ఎక్కువ (b) g కి సమానం (c) g కంటే తక్కువ (d) ఎప్పుడూ సరిగ్గా సున్నా
7. కిందివాటిలో ఏది సుడి ప్రవాహాలపై ఆధారపడదు? (a) ఇండక్షన్ కుక్టాప్ (b) బల్బు ఫిలమెంట్ వెలగడం (c) మెట్రో రైలు అయస్కాంత బ్రేకింగ్ (d) డెడ్-బీట్ గాల్వనోమీటర్
8. 2 m కడ్డీ 0.1 T క్షేత్రానికి, తన పొడవుకు లంబంగా 5 m/s వడితో కదులుతుంది. emf (a) 1 V (b) 10 V (c) 0.1 V (d) 0.5 V
9. అయస్కాంత N-ధ్రువాన్ని తీగచుట్ట వైపు నెట్టారు. అయస్కాంతానికి దగ్గరగా ఉన్న తీగచుట్ట ముఖం (a) S-ధ్రువం (b) తటస్థం (c) N-ధ్రువం (d) మారి మారి N, S అవుతుంది
10. ఒక తిన్నని కడ్డీ ఏకరీతి అయస్కాంత క్షేత్రానికి సమాంతరంగా కదులుతుంది. దాని క్రాస్ emf (a) Bvl (b) గరిష్ఠం (c) Bvl/2 (d) సున్నా
స్థాయి 2: NEET ప్రామాణిక స్థాయి
11. 0.4 m పొడవు గల కడ్డీ తలానికి లంబంగా ఉన్న 0.5 T క్షేత్రంలో పట్టాలపై 5 m/s వడితో జారుతుంది. వలయ నిరోధం 2 Ω. విద్యుత్ ప్రవాహం (a) 0.25 A (b) 0.5 A (c) 1 A (d) 2 A
12. Q11 లోని కడ్డీ వడిని స్థిరంగా ఉంచడానికి కావలసిన బాహ్య బలం (a) 0.1 N (b) 0.2 N (c) 0.05 N (d) 1 N
13. 40 m రెక్కల విస్తారం గల విమానం భూమి క్షేత్ర నిలువు అంశం 5 × 10⁻⁵ T ఉన్న చోట 900 km/h తో క్షితిజ సమాంతరంగా ఎగురుతుంది. రెక్కల కొనల మధ్య emf (a) 5 V (b) 0.05 V (c) 0.5 V (d) 1 V
14. 0.5 m కడ్డీ 0.2 T క్షేత్రానికి లంబంగా ఉన్న తలంలో ఒక చివర చుట్టూ సెకనుకు 10 భ్రమణాలతో తిరుగుతుంది. దాని చివరల మధ్య emf సుమారు (a) 3.14 V (b) 0.785 V (c) 6.28 V (d) 1.57 V
15. 0.2 m వ్యాసార్ధం గల లోహపు చక్రం 0.4 T క్షేత్రం వెంట ఉన్న తన అక్షం చుట్టూ 50 rad/s తో తిరుగుతుంది. కేంద్రం, అంచు మధ్య emf (a) 0.4 V (b) 0.8 V (c) 0.2 V (d) 4 V
16. 5 cm వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తాకార తీగ, తన తలానికి లంబంగా ఉన్న 0.5 T క్షేత్రంలో, తన వ్యాసానికి లంబంగా 4 m/s తో కదులుతుంది. దాని చివరల మధ్య emf (a) 0.1 V (b) 0.314 V (c) 0.2 V (d) 0.4 V
17. 1 m కడ్డీ 0.5 T క్షేత్రానికి లంబంగా ఉన్న తన తలంలోనే 2 m/s తో కదులుతుంది. దాని వేగం కడ్డీ పొడవుతో 60° కోణం చేస్తుంది. emf సుమారు (a) 0.5 V (b) 0.87 V (c) 1 V (d) సున్నా
18. 10 g ద్రవ్యరాశి, 0.2 m పొడవు గల కడ్డీ, 1 Ω నిరోధంతో కలిపిన నున్నని నిలువు పట్టాలపై, పట్టాలకు లంబంగా ఉన్న 0.5 T క్షితిజ క్షేత్రంలో కిందకు జారుతుంది. దాని అంత్య వేగం (g = 10 m/s²) (a) 5 m/s (b) 2.5 m/s (c) 20 m/s (d) 10 m/s
19. పేజీ తలంలో ఉన్న పొడవైన తిన్నని తీగలో పైకి పెరుగుతున్న విద్యుత్ ప్రవాహం ఉంది. తీగకు కుడివైపు పేజీలో ఒక దీర్ఘచతురస్ర వలయం ఉంది. చదువుతున్న వారికి వలయంలో ప్రేరిత ప్రవాహం (a) సవ్య దిశ (b) అపసవ్య దిశ (c) సున్నా (d) ఏకాంతరం
20. అయస్కాంత N-ధ్రువాన్ని ఒక రాగి వలయం వైపు, ఒకేరకమైన చెక్క వలయం వైపు ఒకేలా కదిలించారు. ఏది సరైనది? (a) రెండింటిలో emf ప్రేరేపితమవుతుంది, ప్రవాహం రాగి వలయంలో మాత్రమే ఉంటుంది (b) రెండింటిలో emf, ప్రవాహం ఉంటాయి (c) రాగి వలయంలో మాత్రమే emf (d) దేనిలోనూ emf ఉండదు
21. 0.5 m కడ్డీ 1 T క్షేత్రంలో పట్టాలపై 2 m/s తో కదులుతుంది. వలయ నిరోధం 0.5 Ω. వ్యయమయ్యే సామర్థ్యం (a) 1 W (b) 4 W (c) 2 W (d) 0.5 W
22. N-ధ్రువం కిందకు ఉన్న దండ అయస్కాంతం క్షితిజ రాగి వలయం వైపు పడుతుంది. అయస్కాంతం సమీపిస్తున్నప్పుడు, పై నుంచి చూసితే వలయంలో ప్రేరిత ప్రవాహం (a) సవ్య దిశ (b) సున్నా (c) మొదట సవ్య, తరువాత అపసవ్య (d) అపసవ్య దిశ
స్థాయి 3: సవాలు
23. 0.1 kg ద్రవ్యరాశి గల కడ్డీ, 1 Ω నిరోధంతో కలిపిన 0.5 m దూరంలో ఉన్న నున్నని క్షితిజ పట్టాలపై, 1 T నిలువు క్షేత్రంలో ఉంది. దానికి 4 m/s వడి ఇచ్చి వదిలేశారు. ఆగే ముందు అది ప్రయాణించే దూరం (a) 0.8 m (b) 1.6 m (c) 3.2 m (d) అది ఎప్పటికీ ఆగదు
24. Q23 లో నిరోధంలో ఉత్పత్తి అయ్యే మొత్తం ఉష్ణం (a) 0.4 J (b) 1.6 J (c) 0.8 J (d) 0.2 J
25. l పొడవు గల లోహపు కడ్డీ, దాని మధ్య బిందువు గుండా వెళ్ళే, కడ్డీకి లంబంగా, ఏకరీతి క్షేత్రం B కి సమాంతరంగా ఉన్న అక్షం చుట్టూ ω తో తిరుగుతుంది. దాని రెండు చివరల మధ్య emf (a) సున్నా (b) ½Bωl² (c) ⅛Bωl² (d) ¼Bωl²
26. 0.5 m రెక్కలు గల సీలింగ్ ఫ్యాన్ 360 rpm తో తిరుగుతుంది. భూమి క్షేత్ర నిలువు అంశం 4 × 10⁻⁵ T. హబ్, రెక్క కొన మధ్య emf సుమారు (a) 1.9 mV (b) 0.38 mV (c) 19 mV (d) 0.19 mV
27. 0.1 m భుజం, 0.02 Ω నిరోధం గల చతురస్ర వలయం 0.4 T క్షేత్ర ప్రాంతంలోకి (వలయానికి లంబంగా) స్థిరమైన 0.5 m/s వడితో ప్రవేశిస్తుంది. ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు విద్యుత్ ప్రవాహం (a) 0.5 A (b) 1 A (c) 2 A (d) 0.1 A
28. రెండు లోలకాలు — ఒకదానికి ఘన రాగి పలక, మరొకదానికి చాలా గాట్లు కోసిన రాగి పలక — బలమైన అయస్కాంత ధ్రువాల మధ్య ఊగుతాయి. ఏది సరైనది? (a) రెండూ ఒకే సమయంలో ఆగుతాయి (b) గాట్లు ఉన్న పలక ముందు ఆగుతుంది (c) ఘన పలక ముందు ఆగుతుంది (d) దేనిపైనా ప్రభావం ఉండదు
29. ప్రతిపాదన (A): ఒకే పరిమాణం గల PVC గొట్టం కంటే నిలువు రాగి గొట్టం గుండా అయస్కాంతం నెమ్మదిగా పడుతుంది.
కారణం (R): రాగి గొట్టంలో ప్రేరేపితమయ్యే సుడి ప్రవాహాలు అయస్కాంత చలనాన్ని వ్యతిరేకిస్తాయి.
(a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: లంబ క్షేత్రంలో ఒక చివర చుట్టూ తిరిగే కడ్డీ చివరల మధ్య emf Bωl².
వాక్యం II: లెంజ్ నియమం శక్తి నిత్యత్వ నియమం నుంచి వస్తుంది.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | మార్పుకు సహాయం చేస్తే శూన్యం నుంచి శక్తి వస్తుంది |
| 2 | b | లెంజ్ నియమ ప్రవచనం |
| 3 | b | e = Bvl |
| 4 | a | బంధన పలకలు సుడి ప్రవాహ మార్గాలను తెంచుతాయి |
| 5 | d | Bωr dr ని 0 నుంచి l వరకు సమాకలనం చేయాలి |
| 6 | c | గొట్టంలోని సుడి ప్రవాహాలు పతనాన్ని వ్యతిరేకిస్తాయి |
| 7 | b | ఫిలమెంట్ తన సొంత ప్రవాహం వల్ల సాధారణ జూల్ తాపనంతో వెలుగుతుంది |
| 8 | a | 0.1 × 5 × 2 = 1 V |
| 9 | c | సాజాతి ధ్రువాలు వస్తున్న అయస్కాంతాన్ని వికర్షిస్తాయి |
| 10 | d | v, B కి సమాంతరంగా ఉంటే ఆవేశాలపై బలం ఉండదు |
| 11 | b | e = 0.5 × 5 × 0.4 = 1 V; I = 0.5 A |
| 12 | a | F = BIl = 0.5 × 0.5 × 0.4 |
| 13 | c | 900 km/h = 250 m/s; 5 × 10⁻⁵ × 250 × 40 |
| 14 | d | ω = 20π; ½ × 0.2 × 20π × 0.25 = 1.57 V |
| 15 | a | ½ × 0.4 × 50 × 0.04 |
| 16 | c | ప్రభావిత పొడవు 0.1 m; 0.5 × 4 × 0.1 |
| 17 | b | ప్రభావిత పొడవు l sin 60° = 0.866 m |
| 18 | d | mgR/(B²l²) = 0.1/0.01 |
| 19 | b | పేజీ లోపలికి అభివాహం పెరుగుతుంది, ప్రేరిత క్షేత్రం పేజీ బయటకు |
| 20 | a | emf కు అభివాహ మార్పు చాలు; ప్రవాహానికి వాహకం కావాలి |
| 21 | c | e = 1 V; P = e²/R = 2 W |
| 22 | d | వికర్షించడానికి పై ముఖం N అవుతుంది; పై నుంచి అపసవ్య దిశ |
| 23 | b | x = mv0R/(B²l²) = 0.4/0.25 |
| 24 | c | గతిశక్తి ½ × 0.1 × 16 మొత్తం ఉష్ణంగా మారుతుంది |
| 25 | a | రెండు సగాలూ కేంద్రం నుంచి బయటికి సమాన emf ఇస్తాయి |
| 26 | d | ω = 12π; ½ × 4 × 10⁻⁵ × 12π × 0.25 = 1.9 × 10⁻⁴ V |
| 27 | b | I = Bav/R = 0.02/0.02 |
| 28 | c | గాట్లు సుడి ప్రవాహ వలయాలను తెంచుతాయి |
| 29 | a | సుడి ప్రవాహ నిరోధమే కారణం |
| 30 | d | సరైన emf ½Bωl²; II సత్యం |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
లెంజ్ నియమం: ప్రేరిత ప్రవాహం తనను ఉత్పత్తి చేసే అభివాహ మార్పును వ్యతిరేకించేలా ప్రవహిస్తుంది.
లెంజ్ నియమం శక్తి నిత్యత్వ ఫలితం: ప్రేరిత ప్రవాహం మార్పుకు సహాయం చేస్తే శూన్యం నుంచి శక్తి వస్తుంది.
తీగచుట్టను సమీపిస్తున్న N-ధ్రువం: దగ్గరి ముఖం N అవుతుంది (వికర్షిస్తుంది). దూరమవుతున్న N-ధ్రువం: దగ్గరి ముఖం S అవుతుంది (వెనక్కి ఆకర్షిస్తుంది).
సంవృత వలయం గుండా పడే అయస్కాంతానికి a < g; కోత ఉన్న వలయం గుండా a = g (ప్రవాహం లేదు).
B కి, తనకు లంబంగా కదిలే కడ్డీ చలన emf: e = Bvl.
కోణంలో ఉన్న కడ్డీకి, B కి మరియు పరస్పరం లంబంగా ఉన్న v, l అంశాలను మాత్రమే వాడండి (ప్రభావిత పొడవు).
చలన emf మూలం: అయస్కాంత బలం qvB స్వేచ్ఛా ఆవేశాలను కడ్డీ వెంట నెడుతుంది.
మొత్తం నిరోధం R గల పట్టాలపై కడ్డీ: I = Bvl/R, అవరోధక బలం F = B²l²v/R, సామర్థ్యం P = B²l²v²/R = I²R.
స్థిర లాగుడు బలం F: కడ్డీ అంత్య వడి v = FR/(B²l²) కి చేరుతుంది. నిలువు పట్టాలపై పడే కడ్డీ: v = mgR/(B²l²).
ఒక చివర చుట్టూ ω తో తిరిగే l పొడవు కడ్డీ: e = ½Bωl². r వ్యాసార్ధ చక్రం కేంద్రం, అంచు మధ్య ½Bωr² ఇస్తుంది.
మధ్య బిందువు చుట్టూ తిరిగే కడ్డీ రెండు చివరల మధ్య emf సున్నా.
సుడి ప్రవాహాలు: ఘన లోహంలో ప్రేరేపితమయ్యే ప్రవాహ వలయాలు; అవి లోహాన్ని వేడి చేస్తాయి, చలనాన్ని వ్యతిరేకిస్తాయి.
పొరల కోర్లు లేదా గాట్ల పలకలతో సుడి ప్రవాహాలు తగ్గుతాయి. ఉపయోగాలు: అయస్కాంత బ్రేకింగ్, ఇండక్షన్ కొలిమి, డెడ్-బీట్ గాల్వనోమీటర్, ఇండక్షన్ కుక్టాప్, విద్యుత్ మీటర్లు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అమరిక | emf | ఇతర ఫలితాలు |
|---|---|---|
| పట్టాలపై కడ్డీ, వడి v | Bvl | I = Bvl/R, F = B²l²v/R |
| కడ్డీని కదిలించడానికి కావలసిన సామర్థ్యం | — | P = B²l²v²/R |
| కడ్డీపై స్థిర బలం F | — | అంత్య v = FR/(B²l²) |
| నిలువు పట్టాలపై పడే కడ్డీ | — | అంత్య v = mgR/(B²l²) |
| ఒక చివర చుట్టూ తిరిగే కడ్డీ | ½Bωl² | చక్రానికి కూడా అదే, కేంద్రం నుండి అంచు వరకు |
| మధ్య బిందువు చుట్టూ తిరిగే కడ్డీ | చివరల మధ్య 0 | ప్రతి సగం ½Bω(l/2)² ఇస్తుంది |
| విమాన రెక్కలు, విస్తారం l | Bv v l | Bv = భూ క్షేత్ర నిలువు అంశం |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"ప్రకృతికి మార్పు ఇష్టం ఉండదు" (Nature hates change): అభివాహం ఏం చేస్తున్నా, ప్రేరిత ప్రవాహం దాన్ని వెనక్కి తిప్పాలని చూస్తుంది. అభివాహం లోపలికి ఎక్కువ వస్తుందా? బయటకు నెట్టు. అభివాహం వెళ్ళిపోతోందా? వెనక్కి లాగు.
"దగ్గరి ముఖం అతిథిని అనుకరిస్తుంది" (Near face copies the visitor): సమీపిస్తున్న ధ్రువానికి దగ్గరి తీగచుట్ట ముఖం అదే ధ్రువంగా మారి వికర్షిస్తుంది; దూరమవుతున్న ధ్రువానికి వ్యతిరేక ధ్రువంగా మారుతుంది.
"BVL is a bus line": B, v, l మూడూ ఒక మూల వద్ద కలిసే మూడు రోడ్లలా పరస్పరం లంబంగా ఉండాలి; ఏ రెండైనా సమాంతరంగా ఉంటే emf సున్నా.
"Half Bowl" (½ B ω l²): ఒక చివర చుట్టూ తిరిగే దేనికైనా (రెక్క, ఆకు, చక్రం) Half = ½, B, o = ω, wl = l².
"గాట్లు సుడులను ఆపుతాయి" (Slots stop swirls): గాట్లు కోయడం లేదా పొరలుగా చేయడం సుడి ప్రవాహ వలయాలను తెంచుతుంది.
భావనల అనుసంధానం
విద్యుత్ ప్రవాహం ఉన్న కడ్డీపై బలం (F = BIl), లారెంజ్ బలం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 13: విద్యుత్ ప్రవాహ అయస్కాంత ఫలితాలు మరియు అయస్కాంతత్వం నుంచి వస్తాయి.
అంత్య వేగం, శక్తి సమతుల్యం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలు, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం లోని భావనలను వాడతాయి.
తిరిగే కడ్డీలు, చక్రాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనం లోని కోణీయ వడిని వాడతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. 0.4 m పొడవు గల కడ్డీ ఏకరీతి క్షేత్రం B = 0.5 T లో, B కి లంబంగా ఉంది. ప్రతి చలనాన్ని (జాబితా I) దాని చివరల మధ్య emf తో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. తనకు, B కి లంబంగా 5 m/s తో కదులుతుంది
B. B కి లంబంగా ఉన్న తలంలో ఒక చివర చుట్టూ 10 rad/s తో తిరుగుతుంది
C. B కి లంబంగా ఉన్న తలంలో మధ్య బిందువు చుట్టూ 10 rad/s తో తిరుగుతుంది
D. B కి లంబంగా, తన పొడవుతో 30° వద్ద 5 m/s తో కదులుతుంది
జాబితా II:
(i) 0
(ii) 0.4 V
(iii) 1.0 V
(iv) 0.5 V
(a) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv
32. పరికరాన్ని (జాబితా I) దాని వెనుక ఉన్న భౌతిక శాస్త్ర సూత్రంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఇండక్షన్ కొలిమి
B. రైళ్లలో అయస్కాంత బ్రేకింగ్
C. డెడ్-బీట్ గాల్వనోమీటర్
D. పొరల ట్రాన్స్ఫార్మర్ కోర్
జాబితా II:
(i) సుడి ప్రవాహ బలం లోహం చలనాన్ని వ్యతిరేకిస్తుంది
(ii) సుడి ప్రవాహాలను చిన్నవిగా ఉంచుతారు
(iii) సుడి ప్రవాహాల ఉష్ణం లోహాన్ని కరిగిస్తుంది
(iv) లోహపు చట్రంలోని సుడి ప్రవాహాలు తీగచుట్ట ఊగుడును అవమందనం చేస్తాయి
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
33. l పొడవు గల కడ్డీ B క్షేత్రంలో పట్టాలపై స్థిర వడి v తో జారుతుంది; మొత్తం నిరోధం R. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ప్రేరిత emf
B. ప్రేరిత ప్రవాహం
C. కడ్డీపై అయస్కాంత బలం
D. కడ్డీని కదిలించడానికి కావలసిన సామర్థ్యం
జాబితా II:
(i) B²l²v/R
(ii) Bvl
(iii) B²l²v²/R
(iv) Bvl/R
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
34. ఒక దండ అయస్కాంతాన్ని N-ధ్రువం ముందుగా క్షితిజ రాగి వలయం గుండా వదిలారు. దశను (జాబితా I) జరిగే దానితో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. అయస్కాంతం పై నుంచి వలయాన్ని సమీపిస్తోంది
B. అయస్కాంత కేంద్రం సరిగ్గా వలయం వద్ద ఉంది
C. అయస్కాంతం వలయం కిందకు వెళ్ళిపోతోంది
D. వలయానికి సన్నని కోత ఉంది
జాబితా II:
(i) వలయం అయస్కాంతాన్ని వెనక్కి ఆకర్షిస్తుంది, a < g
(ii) వలయం అయస్కాంతాన్ని వికర్షిస్తుంది, a < g
(iii) ఏ దశలోనూ ప్రేరిత ప్రవాహం ఉండదు
(iv) ప్రేరిత ప్రవాహం ఒక క్షణం సున్నా
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. లెంజ్ నియమం శక్తి నిత్యత్వం నుంచి వస్తుంది.
B. ప్రేరిత ప్రవాహం ఎప్పుడూ అయస్కాంతం యొక్క అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని వ్యతిరేకిస్తుంది.
C. కోర్ను పొరలుగా చేస్తే సుడి ప్రవాహాలు తగ్గుతాయి.
D. కదులుతున్న కడ్డీలోని స్వేచ్ఛా ఆవేశాలపై అయస్కాంత బలం వల్ల చలన emf వస్తుంది.
E. క్షేత్రంలో తన సొంత పొడవు వెంట కదిలే కడ్డీకి emf Bvl.
(a) 3 (b) 4 (c) 2 (d) 5
36. నున్నని క్షితిజ పట్టాలపై ఉన్న కడ్డీని నిలువు క్షేత్రం B లో స్థిర బలం F లాగుతుంది; వలయ నిరోధం R. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. కడ్డీ అంత్య వడి FR/(B²l²) కి చేరుతుంది.
B. అంత్య వడి వద్ద సామర్థ్యం F v, I²R కు సమానం.
C. కడ్డీ త్వరణం స్థిరంగా ఉంటుంది.
D. విద్యుత్ ప్రవాహం పెరిగి తరువాత స్థిరమవుతుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. l పొడవు గల కడ్డీ ఏకరీతి క్షేత్రం B కి లంబంగా ఉన్న తలంలో ఒక చివర చుట్టూ తిరుగుతుంది. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. చివరల మధ్య emf ½Bωl².
B. కడ్డీ మధ్య బిందువు అత్యధిక పొటెన్షియల్ వద్ద ఉంటుంది.
C. పొడవును రెట్టింపు చేస్తే emf నాలుగు రెట్లవుతుంది.
D. దాని బదులు మధ్య బిందువు చుట్టూ తిరిగితే రెండు చివరల మధ్య emf సున్నా.
E. భ్రమణ బిందువు, మధ్య బిందువు మధ్య emf, భ్రమణ బిందువు, స్వేచ్ఛా చివర మధ్య emf లో నాలుగో వంతు.
(a) 2 (b) 3 (c) 5 (d) 4
38. ఒక విమానం క్షితిజ సమాంతరంగా ఎగురుతుంది. దాని రెక్కల కొనల మధ్య emf దీనిపై ఆధారపడుతుంది:
A. భూ క్షేత్ర నిలువు అంశం
B. భూ క్షేత్ర క్షితిజ అంశం
C. రెక్కల విస్తారం
D. విమానం వడి
(a) B, C, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. 0.1 m భుజం, 0.5 Ω నిరోధం గల చతురస్ర వలయం స్థిరమైన 2 m/s వడితో 0.3 m వెడలుపు గల క్షేత్ర ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించి, దాటి, బయటకు వెళ్తుంది (B = 0.5 T, వలయానికి లంబంగా). ముందు అంచు ప్రవేశించే క్షణాన్ని t = 0 గా తీసుకోండి. emf–కాలం వర్ణనలో ఏది సరైనది? (a) 0 నుంచి 0.2 s వరకు మొత్తం 0.1 V (b) 0–0.05 s కు +0.1 V, 0.05–0.15 s కు సున్నా, 0.15–0.20 s కు −0.1 V (c) 0–0.1 s కు +0.1 V, 0.1–0.2 s కు −0.1 V (d) 0–0.05 s కు సున్నా, 0.05–0.15 s కు +0.1 V, తరువాత సున్నా
40. 0.02 kg ద్రవ్యరాశి, 0.5 m పొడవు గల కడ్డీ క్షితిజ క్షేత్రం B లో నున్నని నిలువు పట్టాలపై కిందకు జారుతుంది; వలయ నిరోధం 0.2 Ω (g = 10 m/s²). దాని వడిని నమోదు చేశారు:
| t (s) | 0 | 0.2 | 0.4 | 0.8 | 1.6 | 2.4 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| v (m/s) | 0 | 1.6 | 2.5 | 3.5 | 3.9 | 4.0 |
క్షేత్రం B: (a) 0.1 T (b) 0.4 T (c) 0.2 T (d) 0.02 T
41. పట్టాలపై v వడితో కదిలే కడ్డీకి, అయస్కాంత అవరోధక బలం – v గ్రాఫ్, వ్యయమయ్యే సామర్థ్యం – v గ్రాఫ్ వరుసగా: (a) మూలబిందువు గుండా సరళ రేఖ; మూలబిందువు గుండా పరావలయం (b) పరావలయం; సరళ రేఖ (c) రెండూ మూలబిందువు గుండా సరళ రేఖలు (d) అతిపరావలయం; సరళ రేఖ
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: ఒక సీలింగ్ ఫ్యాన్కు మూడు లోహపు రెక్కలు ఉన్నాయి, ప్రతిది హబ్ నుంచి కొన వరకు 0.6 m. అది క్షితిజ తలంలో 300 rpm తో తిరుగుతుంది. అక్కడ భూ క్షేత్ర నిలువు అంశం 4 × 10⁻⁵ T.
42. హబ్, ఒక రెక్క కొన మధ్య emf సుమారు: (a) 0.11 mV (b) 0.45 mV (c) 2.3 mV (d) 0.23 mV
43. రెండు వేర్వేరు రెక్కల కొనల మధ్య emf: (a) 0 (b) 0.23 mV (c) 0.45 mV (d) 0.68 mV
44. 1 m కడ్డీ 0.5 T క్షేత్రంలో పట్టాలపై 4 m/s తో కదులుతుంది; వలయ నిరోధం 2 Ω. దానిని కదిలించడానికి కావలసిన సామర్థ్యం P1. వడిని, నిరోధాన్ని రెండింటినీ రెట్టింపు చేస్తే సామర్థ్యం P2. అప్పుడు P1, P2: (a) 2 W, 8 W (b) 4 W, 8 W (c) 2 W, 4 W (d) 1 W, 2 W
45. 0.2 m వ్యాసార్ధం గల రాగి చక్రం 0.1 T ఏకరీతి క్షేత్రానికి సమాంతరంగా ఉన్న తన అక్షం చుట్టూ 50 rev/s తో తిరుగుతుంది. ఇరుసు (axle), అంచు మధ్య 2 Ω నిరోధాన్ని కలిపారు (చక్రం సొంత నిరోధాన్ని వదిలేయండి). విద్యుత్ ప్రవాహం సుమారు: (a) 0.157 A (b) 0.314 A (c) 0.628 A (d) 3.14 A
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | Bvl = 1.0 V; ½Bωl² = 0.4 V; మధ్య బిందువు చుట్టూ 0; 1.0 × sin 30° = 0.5 V |
| 32 | b | కొలిమి వేడి చేస్తుంది, బ్రేకు చలనాన్ని వ్యతిరేకిస్తుంది, గాల్వనోమీటర్ అవమందనం చెందుతుంది, పొరలు సుడి ప్రవాహాలను తగ్గిస్తాయి |
| 33 | c | e = Bvl, I = e/R, F = BIl, P = Fv |
| 34 | a | సమీపిస్తున్నప్పుడు: వికర్షణ; కేంద్రం వద్ద అభివాహం గరిష్ఠం కాబట్టి మార్పు రేటు సున్నా; వెళ్ళిపోతున్నప్పుడు: ఆకర్షణ; కోత ఉన్న వలయం: ప్రవాహం లేదు |
| 35 | a | A, C, D సత్యం; ప్రవాహం మార్పును వ్యతిరేకిస్తుంది, క్షేత్రాన్ని కాదు; v, l వెంట ఉంటే emf ఉండదు |
| 36 | b | ప్రవాహం పెరిగేకొద్దీ త్వరణం తగ్గుతుంది, కాబట్టి C అసత్యం |
| 37 | d | A, C, D, E సత్యం; భ్రమణ బిందువు నుంచి కొన వరకు పొటెన్షియల్ క్రమంగా మారుతుంది, కాబట్టి B అసత్యం |
| 38 | c | క్షితిజంగా కదిలే క్షితిజ రెక్కలు నిలువు అంశాన్ని మాత్రమే ఖండిస్తాయి |
| 39 | b | ప్రవేశం 0.05 s, emf 0.5 × 2 × 0.1 = 0.1 V; పూర్తిగా లోపల 0.1 s, మార్పు లేదు; నిష్క్రమణంలో గుర్తు మారుతుంది |
| 40 | c | అంత్య v = mgR/(B²l²) = 4, కాబట్టి B² = 0.04/(0.25 × 4) = 0.04, B = 0.2 T |
| 41 | a | F = B²l²v/R, v లో రేఖీయం; P = B²l²v²/R వర్గాత్మకం |
| 42 | d | ω = 10π rad/s; ½ × 4 × 10⁻⁵ × 31.4 × 0.36 = 2.3 × 10⁻⁴ V |
| 43 | a | హబ్కు సాపేక్షంగా అన్ని కొనలూ ఒకే పొటెన్షియల్ వద్ద ఉంటాయి |
| 44 | c | e = 2 V, P1 = e²/R = 2 W; P ∝ v²/R వల్ల 4/2 = 2 రెట్లు, కాబట్టి 4 W |
| 45 | b | e = ½ × 0.1 × 100π × 0.04 = 0.628 V; I = 0.628/2 = 0.314 A |