అధ్యాయం 5: R, L మరియు C ల ద్వారా AC (AC Through R, L and C)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
AC లో శుద్ధ నిరోధం, శుద్ధ ప్రేరకం, శుద్ధ కెపాసిటర్లలో విద్యుత్ ప్రవాహం, వోల్టేజీ ఎలా ప్రవర్తిస్తాయి.
ప్రేరక ప్రతిఘాతం XL = ωL, కెపాసిటివ్ ప్రతిఘాతం XC = 1/ωC, దశలవారీ ఉత్పాదనతో.
దశా సంబంధాలు: R లో ఒకే దశలో; L లో ప్రవాహం 90° వెనుకబడుతుంది; C లో ప్రవాహం 90° ముందుంటుంది.
పౌనఃపున్యంతో ప్రతిఘాతం ఎలా మారుతుంది, కెపాసిటర్ DC ని ఎందుకు అడ్డుకుంటుంది, ప్రేరకం దాన్ని ఎందుకు పంపుతుంది.
ఇచ్చిన వోల్టేజీ నుంచి ప్రతి మూలకానికి ప్రవాహ సమీకరణాన్ని ఎలా రాయాలి.
ఈ అధ్యాయంలో ప్రతి మూలకం "శుద్ధమైనది": నిరోధానికి ప్రేరకత్వం లేదు, తీగచుట్టకు నిరోధం లేదు, కెపాసిటర్లో కారుదల (leakage) లేదు. అంతటా జనకం v = V0 sin ωt.
5.1 శుద్ధ నిరోధం ద్వారా AC (AC through a pure resistor)
ఏ క్షణంలోనైనా కిర్కాఫ్ వలయ నియమం v = iR ఇస్తుంది. కాబట్టి:
ప్రవాహం, వోల్టేజీ కలిసి పెరుగుతాయి, కలిసి తగ్గుతాయి. అవి ఒకే దశలో (In phase) ఉంటాయి. ఓమ్ నియమం శిఖర విలువలకూ, rms విలువలకూ వర్తిస్తుంది: Irms = Vrms/R. నిరోధం పౌనఃపున్యంపై ఆధారపడదు.
తాత్కాలిక సామర్థ్యం vi = V0I0 sin² ωt. ఒక చక్రంపై దాని సగటు V0I0/2 = VrmsIrms. నిరోధం ఎప్పుడూ జనకం నుంచి సామర్థ్యాన్ని తీసుకుని దాన్ని ఉష్ణంగా మారుస్తుంది.
5.2 శుద్ధ ప్రేరకం ద్వారా AC (AC through a pure inductor)
ఇప్పుడు L ప్రేరకత్వం గల, నిరోధం లేని తీగచుట్టను కలపండి. ప్రతి క్షణంలో జనకం emf తీగచుట్ట వ్యతిరేక emf ను సంతులనం చేయాలి:
రెండు వైపులా కాలం పరంగా సమాకలనం చేయండి:
(స్థిర DC భాగం లేదు కాబట్టి సమాకలన స్థిరాంకం సున్నా.) కాబట్టి శిఖర ప్రవాహం I0 = V0/(ωL), మరియు:
ప్రవాహం వోల్టేజీ కంటే π/2 (90°), అంటే పావు చక్రం, వెనుకబడుతుంది (lags).
ωL అనే వ్యతిరేకత నిరోధం పాత్ర పోషిస్తుంది. దీన్ని ప్రేరక ప్రతిఘాతం (Inductive reactance) అంటారు.
XL ను ఓమ్లలో కొలుస్తారు. ఇది పౌనఃపున్యానికి అనులోమానుపాతంలో పెరుగుతుంది. DC కి (f = 0) XL = 0: స్థిర ప్రవాహానికి శుద్ధ తీగచుట్ట కేవలం ఒక సాధారణ తీగ. అధిక పౌనఃపున్యం వద్ద తీగచుట్ట ప్రవాహాన్ని బలంగా వ్యతిరేకిస్తుంది. అందుకే అధిక పౌనఃపున్య సంకేతాలను అడ్డుకోవడానికి తీగచుట్టలను "చోక్లు" (chokes) గా వాడతారు.
వెనుకబాటు ఎందుకు? వ్యతిరేక emf ప్రవాహం ఎంత వేగంగా మారుతుందనే దానిపై ఆధారపడుతుంది. ప్రవాహం సున్నా గుండా వెళ్ళేటప్పుడు అత్యంత వేగంగా మారుతుంది. కాబట్టి ప్రవాహం సున్నాగా ఉన్నప్పుడు వోల్టేజీ శిఖరంలో ఉంటుంది, ప్రవాహం పావు చక్రం తరువాత తన శిఖరాన్ని చేరుతుంది.
సామర్థ్యం: vi = V0I0 sin ωt × (−cos ωt) = −½V0I0 sin 2ωt. ఒక చక్రంపై దీని సగటు సున్నా. తీగచుట్ట పావు చక్రం పాటు శక్తిని తన క్షేత్రంలో నిల్వ చేసి, తరువాతి పావు చక్రంలో తిరిగి ఇచ్చేస్తుంది.
5.3 శుద్ధ కెపాసిటర్ ద్వారా AC (AC through a pure capacitor)
జనకానికి అడ్డంగా C కెపాసిటర్ను కలపండి. ప్రతి క్షణంలో ఆవేశం q = Cv = CV0 sin ωt. ప్రవాహం అంటే ఆవేశం ప్రవహించే రేటు:
కాబట్టి I0 = V0/(1/ωC), మరియు:
ప్రవాహం వోల్టేజీ కంటే π/2 (90°) ముందుంటుంది (leads).
1/ωC అనే వ్యతిరేకతను కెపాసిటివ్ ప్రతిఘాతం (Capacitive reactance) అంటారు.
పౌనఃపున్యం పెరిగితే XC తగ్గుతుంది. DC కి (f = 0) XC అనంతం: ఒకసారి ఆవేశితమైన తరువాత కెపాసిటర్ స్థిర ప్రవాహాన్ని అనుమతించదు. అధిక పౌనఃపున్యం వద్ద అది దాదాపు లఘు వలయం (short circuit) లాగా పనిచేస్తుంది.
ముందుండటం ఎందుకు? కెపాసిటర్ వోల్టేజీ అత్యంత వేగంగా మారుతున్నప్పుడు, అంటే వోల్టేజీ సున్నా గుండా వెళ్తున్నప్పుడు, దానిలోకి ప్రవాహం గరిష్ఠంగా ఉంటుంది. కాబట్టి ప్రవాహం వోల్టేజీ కంటే పావు చక్రం ముందే శిఖరాన్ని చేరుతుంది.
పలకల మధ్య ఖాళీని నిజానికి ఏ ఆవేశమూ దాటదు. పలకలు ఒక వైపు ఆవేశితమవుతాయి, ఉత్సర్గం చెందుతాయి, తరువాత మరో వైపు ఆవేశితమవుతాయి. కలిపే తీగలలో ప్రవాహం అటుఇటు ప్రవహిస్తుంది. సగటు సామర్థ్యం మళ్ళీ సున్నా.
5.4 మూడు మూలకాలు పక్కపక్కనే

V ని నిర్దేశ రేఖ వెంట గీసి, అపసవ్య దిశలో తిరుగుతుందని తీసుకుంటే, ప్రవాహ ఫేజర్ R కి V మీదనే, L కి పావు భ్రమణం వెనుక, C కి పావు భ్రమణం ముందు ఉంటుంది.
| లక్షణం | శుద్ధ R | శుద్ధ L | శుద్ధ C |
|---|---|---|---|
| వ్యతిరేకత | R | XL = ωL | XC = 1/ωC |
| f పై ఆధారపడుతుందా? | లేదు | f కి అనులోమానుపాతంలో పెరుగుతుంది | 1/f లా తగ్గుతుంది |
| f తో గ్రాఫ్ | క్షితిజ సమాంతర రేఖ | మూలబిందువు గుండా సరళ రేఖ | లంబకోణ అతిపరావలయం |
| వోల్టేజీతో పోలిస్తే ప్రవాహ దశ | ఒకే దశ | 90° వెనుకబడుతుంది | 90° ముందుంటుంది |
| DC తో ప్రవర్తన | అదే R | లఘు వలయం (వ్యతిరేకత సున్నా) | వివృత వలయం (అడ్డుకుంటుంది) |
| సగటు సామర్థ్యం | VrmsIrms | సున్నా | సున్నా |
జ్ఞాపక సూత్రం: ELI లో తీగచుట్ట L లో వోల్టేజీ E, ప్రవాహం I కంటే ముందు వస్తుంది. ICE లో కెపాసిటర్ C లో ప్రవాహం I, E కంటే ముందు వస్తుంది.
సూత్రాల నుంచి రెండు ఫలితాలు వస్తాయి:
XL × XC = (ωL)(1/ωC) = L/C. ఇది పౌనఃపున్యంపై ఆధారపడదు.
L, C రెండింటిలోనూ ప్రవాహం, వోల్టేజీ 90° దూరంలో ఉంటాయి. కాబట్టి ప్రతి క్షణంలో (v/V0)² + (i/I0)² = 1. ఒకటి శిఖరంలో ఉన్నప్పుడు రెండోది సున్నా.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: 100 Ω నిరోధాన్ని 220 V, 50 Hz మెయిన్స్కు కలిపారు. rms, శిఖర ప్రవాహాలను కనుక్కోండి.
సాధన: Irms = 220/100 = 2.2 A. I0 = 2.2 × √2 = 3.11 A.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: ఉపేక్షించదగిన నిరోధం గల 0.5 H తీగచుట్టను 220 V, 50 Hz మెయిన్స్కు కలిపారు. XL, rms ప్రవాహాలను కనుక్కోండి.
సాధన: XL = 2π × 50 × 0.5 = 157 Ω. Irms = 220/157 = 1.40 A.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: 20 μF కెపాసిటర్ను 220 V, 50 Hz మెయిన్స్కు కలిపారు. XC, rms ప్రవాహాలను కనుక్కోండి.
సాధన: XC = 1/(2π × 50 × 20 × 10⁻⁶) = 159 Ω. Irms = 220/159 = 1.38 A.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: ఏ పౌనఃపున్యం వద్ద 0.2 H ప్రేరకం ప్రతిఘాతం 100 Ω అవుతుంది?
సాధన: f = XL/(2πL) = 100/(2π × 0.2) = 79.6 Hz.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: వోల్టేజీని మార్చకుండా సరఫరా పౌనఃపున్యాన్ని రెట్టింపు చేశారు. (i) శుద్ధ ప్రేరకం (ii) శుద్ధ కెపాసిటర్ గుండా ప్రవాహానికి ఏమవుతుంది?
సాధన: (i) XL రెట్టింపవుతుంది, కాబట్టి ప్రవాహం సగమవుతుంది. (ii) XC సగమవుతుంది, కాబట్టి ప్రవాహం రెట్టింపవుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: (1/π) H శుద్ధ ప్రేరకానికి అడ్డంగా v = 200 sin(100πt) V వోల్టేజీని అనువర్తించారు. ప్రవాహ సమీకరణాన్ని రాయండి.
సాధన: XL = 100π × (1/π) = 100 Ω. I0 = 200/100 = 2 A. ప్రవాహం π/2 వెనుకబడుతుంది: i = 2 sin(100πt − π/2) A = −2 cos(100πt) A.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: 10 μF కెపాసిటర్కు అడ్డంగా v = 100 sin(1000t) V వోల్టేజీని అనువర్తించారు. ప్రవాహ సమీకరణాన్ని రాయండి. వోల్టేజీ శిఖరంలో ఉన్నప్పుడు ప్రవాహం ఎంత?
సాధన: XC = 1/(1000 × 10⁻⁵) = 100 Ω. I0 = 1 A. i = sin(1000t + π/2) = cos(1000t) A. v శిఖరంలో ఉన్నప్పుడు sin(1000t) = 1, కాబట్టి cos(1000t) = 0. ప్రవాహం సున్నా.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8 (NEET కఠినం): ఒక శుద్ధ తీగచుట్ట 220 V, 50 Hz మెయిన్స్ నుంచి 2 A (rms) తీసుకుంటుంది. L ను కనుక్కోండి. 220 V, 60 Hz సరఫరా నుంచి అది ఎంత ప్రవాహాన్ని తీసుకుంటుంది?
సాధన: XL = 220/2 = 110 Ω, కాబట్టి L = 110/(2π × 50) = 0.35 H. 60 Hz వద్ద XL = 110 × 60/50 = 132 Ω. Irms = 220/132 = 1.67 A.
త్వరిత పునశ్చరణ
R: ఒకే దశ; I = V/R; పౌనఃపున్యంపై ఆధారపడదు.
L: XL = ωL = 2πfL; ప్రవాహం 90° వెనుకబడుతుంది; DC కి వ్యతిరేకత సున్నా.
C: XC = 1/ωC = 1/(2πfC); ప్రవాహం 90° ముందుంటుంది; DC ని అడ్డుకుంటుంది.
శుద్ధ L, శుద్ధ C లలో సగటు సామర్థ్యం సున్నా.
XL × XC = L/C, f పై ఆధారపడదు.
L లేదా C కి: (v/V0)² + (i/I0)² = 1.
ELI the ICE man: L లో వోల్టేజీ ముందుంటుంది, C లో ప్రవాహం ముందుంటుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
L, C ల మధ్య ముందుండటం, వెనుకబడటం తారుమారు చేయడం.
XL లేదా XC లో ω = 2πf కి బదులు f వాడటం.
f = 0 వద్ద కెపాసిటర్ DC ని ప్రవహింపజేస్తుందని చెప్పడం. అప్పుడు XC అనంతం.
μF ను F లోకి (1 μF = 10⁻⁶ F), mH ను H లోకి మార్చడం మరిచిపోవడం.
I0 = V0/X వాడి, అదే దశలో శిఖర, rms విలువలను కలపడం.
శుద్ధ L లేదా C సామర్థ్యాన్ని వృథా చేస్తాయని అనుకోవడం. అవి దాన్ని నిల్వ చేసి తిరిగి ఇస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. శుద్ధ నిరోధ AC వలయంలో వోల్టేజీ, ప్రవాహాల మధ్య దశాభేదం (a) π/2 (b) సున్నా (c) π (d) π/4
2. శుద్ధ ప్రేరక AC వలయంలో ప్రవాహం (a) వోల్టేజీ కంటే π/2 ముందుంటుంది (b) వోల్టేజీతో ఒకే దశలో ఉంటుంది (c) వోల్టేజీ కంటే π/2 వెనుకబడుతుంది (d) వోల్టేజీ కంటే π వెనుకబడుతుంది
3. ω కోణీయ పౌనఃపున్యం వద్ద C కెపాసిటర్ కెపాసిటివ్ ప్రతిఘాతం (a) 1/ωC (b) ωC (c) ωL (d) 1/ωL
4. స్థిర DC కి శుద్ధ తీగచుట్ట ప్రేరక ప్రతిఘాతం (a) అనంతం (b) దాని నిరోధానికి సమానం (c) L కి సమానం (d) సున్నా
5. కెపాసిటర్ స్థిర DC ని అడ్డుకుంటుంది, ఎందుకంటే సున్నా పౌనఃపున్యం వద్ద దాని ప్రతిఘాతం (a) సున్నా (b) అనంతం (c) 1 Ω కి సమానం (d) C కి సమానం
6. పౌనఃపున్యంతో ప్రేరక ప్రతిఘాతం గ్రాఫ్ (a) లంబకోణ అతిపరావలయం (b) పరావలయం (c) మూలబిందువు గుండా వెళ్ళే సరళ రేఖ (d) క్షితిజ సమాంతర రేఖ
7. ప్రతిఘాతం SI ప్రమాణం (a) ఓమ్ (b) హెన్రీ (c) ఫారడ్ (d) సీమెన్స్
8. శుద్ధ కెపాసిటివ్ AC వలయంలో ప్రవాహం (a) వోల్టేజీ కంటే π/2 వెనుకబడుతుంది (b) వోల్టేజీతో ఒకే దశలో ఉంటుంది (c) వోల్టేజీ కంటే π ముందుంటుంది (d) వోల్టేజీ కంటే π/2 ముందుంటుంది
9. పౌనఃపున్యంతో కెపాసిటివ్ ప్రతిఘాతం గ్రాఫ్ (a) మూలబిందువు గుండా వెళ్ళే సరళ రేఖ (b) లంబకోణ అతిపరావలయం (c) పరావలయం (d) క్షితిజ సమాంతర రేఖ
10. ఒక చక్రంలో AC జనకం నుంచి శుద్ధ ప్రేరకం తీసుకునే సగటు సామర్థ్యం (a) VrmsIrms (b) V0I0/2 (c) సున్నా (d) V0I0
స్థాయి 2: NEET ప్రామాణిక స్థాయి
11. 50 Hz వద్ద 0.2 H ప్రేరకం ప్రతిఘాతం సుమారు (a) 62.8 Ω (b) 31.4 Ω (c) 10 Ω (d) 6.28 Ω
12. 50 Hz వద్ద 10 μF కెపాసిటర్ ప్రతిఘాతం సుమారు (a) 31.8 Ω (b) 3180 Ω (c) 159 Ω (d) 318 Ω
13. (1/π) H శుద్ధ ప్రేరకాన్ని 220 V, 50 Hz మెయిన్స్కు కలిపారు. rms ప్రవాహం (a) 1.1 A (b) 2.2 A (c) 3.11 A (d) 22 A
14. వోల్టేజీని అలాగే ఉంచి, కెపాసిటర్కు అడ్డంగా సరఫరా పౌనఃపున్యాన్ని రెట్టింపు చేశారు. ప్రవాహం (a) సగమవుతుంది (b) అలాగే ఉంటుంది (c) రెట్టింపవుతుంది (d) నాలుగు రెట్లవుతుంది
15. (100/π) μF కెపాసిటర్ను 220 V, 50 Hz మెయిన్స్కు కలిపారు. శిఖర ప్రవాహం సుమారు (a) 3.11 A (b) 2.2 A (c) 1.56 A (d) 4.4 A
16. 0.4 H శుద్ధ తీగచుట్టకు అడ్డంగా v = 100 sin(500t) V వోల్టేజీని అనువర్తించారు. ప్రవాహం (ఆంపియర్లలో) (a) 0.5 sin(500t) (b) 0.5 sin(500t + π/2) (c) 250 sin(500t − π/2) (d) 0.5 sin(500t − π/2)
17. 0.1 H ప్రేరకం ప్రతిఘాతం 314 Ω అయ్యే పౌనఃపున్యం సుమారు (a) 50 Hz (b) 500 Hz (c) 5000 Hz (d) 1000 Hz
18. 1 μF కెపాసిటర్ ప్రతిఘాతం 1 kΩ అయ్యే పౌనఃపున్యం సుమారు (a) 1000 Hz (b) 15.9 Hz (c) 159 Hz (d) 1590 Hz
19. ఒక శుద్ధ తీగచుట్ట 50 Hz జనకం నుంచి 2 A తీసుకుంటుంది. అదే rms వోల్టేజీ 100 Hz వద్ద అయితే అది తీసుకునే ప్రవాహం (a) 1 A (b) 4 A (c) 2 A (d) 0.5 A
20. ఒక కెపాసిటర్ 50 Hz జనకం నుంచి 1 A తీసుకుంటుంది. అదే rms వోల్టేజీ 200 Hz వద్ద అయితే అది తీసుకునే ప్రవాహం (a) 0.25 A (b) 2 A (c) 1 A (d) 4 A
21. స్థిర DC ని సులభంగా పంపి, అధిక పౌనఃపున్య AC ని బలంగా వ్యతిరేకించే మూలకం ఏది? (a) కెపాసిటర్ (b) ప్రేరకం (c) రెండూ (d) ఏదీ కాదు
22. AC లోని శుద్ధ ప్రేరకంలో ప్రవాహం గరిష్ఠంగా ఉన్న క్షణంలో దానికి అడ్డంగా వోల్టేజీ (a) గరిష్ఠం (b) గరిష్ఠంలో సగం (c) సున్నా (d) గరిష్ఠంలో 1/√2 వంతు
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక ప్రేరకం, ఒక కెపాసిటర్ 1 kHz వద్ద సమాన ప్రతిఘాతాలు కలిగి ఉన్నాయి. 2 kHz వద్ద XL : XC నిష్పత్తి (a) 4 : 1 (b) 2 : 1 (c) 1 : 4 (d) 1 : 1
24. L = 0.1 H, C = 10 μF అయితే 50 Hz వద్ద XL × XC లబ్ధం (a) 10² Ω² (b) 10⁶ Ω² (c) π పై ఆధారపడుతుంది (d) 10⁴ Ω²
25. ఒక శుద్ధ కెపాసిటర్ను v = V0 sin ωt కి కలిపారు. తాత్కాలిక వోల్టేజీ V0/2 ఉన్నప్పుడు ప్రవాహ పరిమాణం (I0 = శిఖర ప్రవాహం) (a) I0/2 (b) (√3/2)I0 (c) I0 (d) I0/√2
26. ఒక శుద్ధ ప్రేరకం 220 V, 50 Hz మెయిన్స్ నుంచి 2 A (rms) తీసుకుంటుంది. దాని ప్రేరకత్వం సుమారు (a) 0.7 H (b) 0.175 H (c) 0.35 H (d) 1.1 H
27. ఒక కెపాసిటర్ 220 V, 50 Hz మెయిన్స్ నుంచి 0.69 A (rms) తీసుకుంటుంది. దాని కెపాసిటెన్స్ సుమారు (a) 10 μF (b) 1 μF (c) 20 μF (d) 100 μF
28. స్థిర rms వోల్టేజీ వద్ద ఒక వలయ మూలకం గుండా rms ప్రవాహం పౌనఃపున్యానికి అనులోమానుపాతంలో పెరుగుతుంది. ఆ మూలకం (a) నిరోధం (b) కెపాసిటర్ (c) ప్రేరకం (d) డయోడ్
29. ప్రతిపాదన (A): కెపాసిటర్ AC ని పంపుతుంది కానీ స్థిర DC ని అడ్డుకుంటుంది.
కారణం (R): కెపాసిటివ్ ప్రతిఘాతం పౌనఃపున్యానికి విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
(a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: ప్రేరకం ప్రతిఘాతం సరఫరా పౌనఃపున్యంపై ఆధారపడదు.
వాక్యం II: ఒక పూర్తి చక్రంలో శుద్ధ కెపాసిటర్ తీసుకునే సగటు సామర్థ్యం సున్నా.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | ప్రతి క్షణంలో v = iR |
| 2 | c | i = −(V0/ωL) cos ωt |
| 3 | a | XC = 1/ωC |
| 4 | d | ω = 0 అయితే XL = ωL = 0 |
| 5 | b | ω = 0 వద్ద 1/ωC అనంతం అవుతుంది |
| 6 | c | XL = 2πfL, f లో రేఖీయం |
| 7 | a | ప్రతిఘాతం = V/I, ఓమ్లలో |
| 8 | d | i = ωCV0 cos ωt |
| 9 | b | XC × f స్థిరం |
| 10 | c | sin 2ωt సగటు సున్నా |
| 11 | a | 2π × 50 × 0.2 = 62.8 Ω |
| 12 | d | 1/(2π × 50 × 10⁻⁵) = 318 Ω |
| 13 | b | XL = 100 Ω; 220/100 |
| 14 | c | XC సగమవుతుంది |
| 15 | a | XC = 100 Ω; I0 = 311/100 |
| 16 | d | XL = 200 Ω, I0 = 0.5 A, ప్రవాహం వెనుకబడుతుంది |
| 17 | b | f = 314/(2π × 0.1) ≈ 500 Hz |
| 18 | c | f = 1/(2π × 10⁻⁶ × 10³) |
| 19 | a | XL రెట్టింపవుతుంది |
| 20 | d | XC నాలుగో వంతు అవుతుంది |
| 21 | b | తక్కువ f వద్ద XL చిన్నది, అధిక f వద్ద పెద్దది |
| 22 | c | v, i ల మధ్య 90° దూరం |
| 23 | a | XL రెట్టింపవుతుంది, XC సగమవుతుంది |
| 24 | d | XL × XC = L/C = 0.1/10⁻⁵ |
| 25 | b | (v/V0)² + (i/I0)² = 1 |
| 26 | c | XL = 110 Ω; L = 110/(100π) |
| 27 | a | C = I/(ωV) = 0.69/(314 × 220) |
| 28 | b | I = ωCV, f తో పెరుగుతుంది |
| 29 | a | f = 0 వద్ద అనంత XC, DC ని అడ్డుకోవడాన్ని వివరిస్తుంది |
| 30 | d | XL = ωL, f పై ఆధారపడుతుంది; II సత్యం |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
శుద్ధ R: i = (V0/R) sin ωt. ప్రవాహం, వోల్టేజీ ఒకే దశలో ఉంటాయి. సగటు సామర్థ్యం = Vrms Irms.
శుద్ధ L: i = (V0/ωL) sin(ωt − π/2). ప్రవాహం వోల్టేజీ కంటే 90° (పావు ఆవర్తనం, T/4) వెనుకబడుతుంది.
ప్రేరక ప్రతిఘాతం XL = ωL = 2πfL, ఓమ్లలో. XL, f కి అనులోమానుపాతంలో పెరుగుతుంది, DC కి సున్నా.
శుద్ధ C: i = ωCV0 sin(ωt + π/2). ప్రవాహం వోల్టేజీ కంటే 90° ముందుంటుంది.
కెపాసిటివ్ ప్రతిఘాతం XC = 1/(ωC) = 1/(2πfC), ఓమ్లలో. f పెరిగితే XC తగ్గుతుంది, DC కి అనంతం.
కెపాసిటర్ స్థిర DC ని అడ్డుకుంటుంది, AC ని పంపుతుంది; ప్రేరకం DC ని స్వేచ్ఛగా పంపుతుంది, అధిక పౌనఃపున్య AC ని వ్యతిరేకిస్తుంది.
శుద్ధ L లేదా శుద్ధ C లో ఒక చక్రంపై సగటు సామర్థ్యం సున్నా: ఒక పావు చక్రంలో తీసుకున్న శక్తి తరువాతి పావు చక్రంలో తిరిగి వెళ్తుంది.
శుద్ధ L లేదా C లో తాత్కాలిక సామర్థ్యం 2ω వద్ద డోలనం చెందుతుంది, దాని సగటు సున్నా.
శుద్ధ C లో వోల్టేజీ సున్నాగా ఉన్నప్పుడు (కెపాసిటర్లో ఆవేశం లేనప్పుడు) ప్రవాహం గరిష్ఠం.
శుద్ధ L లో వోల్టేజీ సున్నాగా ఉన్నప్పుడు ప్రవాహం గరిష్ఠం; అప్పుడు అయస్కాంత శక్తి కూడా గరిష్ఠం, ½LI0².
ఓమ్ నియమ రూపాలు: Irms = Vrms/XL లేదా Vrms/XC.
గ్రాఫ్లు: f తో XL మూలబిందువు గుండా సరళ రేఖ; f తో XC లంబకోణ అతిపరావలయం; f తో R క్షితిజ సమాంతర రేఖ.
నిజమైన తీగచుట్టకు R, L రెండూ ఉంటాయి: DC లో R మాత్రమే ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేస్తుంది; AC లో Z = √(R² + XL²) సంయోగం పరిమితం చేస్తుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| మూలకం | వ్యతిరేకత | v తో పోలిస్తే i దశ | సగటు సామర్థ్యం |
|---|---|---|---|
| శుద్ధ R | R | ఒకే దశ | Vrms Irms |
| శుద్ధ L | XL = ωL | 90° వెనుకబడుతుంది | 0 |
| శుద్ధ C | XC = 1/ωC | 90° ముందుంటుంది | 0 |
| DC లో L | XL = 0 | — | సాధారణ తీగలా పనిచేస్తుంది |
| DC లో C | XC అనంతం | — | స్థిర ప్రవాహం ఉండదు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"ELI the ICE man": ప్రేరకం (L) లో వోల్టేజీ E, ప్రవాహం I కంటే ముందు; కెపాసిటర్ (C) లో ప్రవాహం I, వోల్టేజీ E కంటే ముందు.
"L కి తక్కువ ఇష్టం, C కి ఎక్కువ ఇష్టం" (L loves low, C craves high): ప్రేరకం తక్కువ పౌనఃపున్యాలను, కెపాసిటర్ ఎక్కువ పౌనఃపున్యాలను పంపుతాయి.
"XL ఎకుతుంది, XC జారుతుంది" (XL climbs, XC slides): f తో XL పెరుగుతుంది, XC తగ్గుతుంది.
"శుద్ధ L, C బిల్లు కట్టవు" (Pure L and C pay no bill): అవి సరఫరా నుంచి సగటు సామర్థ్యాన్ని తీసుకోవు.
భావనల అనుసంధానం
కెపాసిటర్ ఆవేశం q = CV, శక్తి ½CV² భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 11: స్థిర విద్యుత్ శాస్త్రం నుంచి వస్తాయి.
స్వయం ప్రేరకత్వం, వ్యతిరేక emf ఈ పుస్తకంలోని అధ్యాయం 3 నుంచి వస్తాయి.
L, C లతో పౌనఃపున్యంపై ఆధారపడే వడపోత (filtering) భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 19: ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు లోని ఏకదిశికరణి (rectifier) వలయాలలో వాడతారు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. మూలకాన్ని (జాబితా I) దాని ప్రవర్తనతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. AC లో శుద్ధ నిరోధం
B. AC లో శుద్ధ ప్రేరకం
C. AC లో శుద్ధ కెపాసిటర్
D. స్థిర DC లో ఆదర్శ కెపాసిటర్
జాబితా II:
(i) ప్రవాహం వోల్టేజీ కంటే 90° ముందుంటుంది
(ii) ప్రవాహం వోల్టేజీతో ఒకే దశలో ఉంటుంది
(iii) స్థిర ప్రవాహం ఉండదు
(iv) ప్రవాహం వోల్టేజీ కంటే 90° వెనుకబడుతుంది
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
32. ప్రతి ప్రతిఘాతాన్ని (జాబితా I) దాని విలువతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 50 Hz వద్ద 0.1 H కు XL
B. 50 Hz వద్ద 20 μF కు XC
C. 100 Hz వద్ద 0.1 H కు XL
D. 100 Hz వద్ద 20 μF కు XC
జాబితా II:
(i) 31.4 Ω
(ii) 62.8 Ω
(iii) 79.6 Ω
(iv) 159 Ω
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
33. గ్రాఫ్ను (జాబితా I) దాని ఆకారంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. f తో XL
B. f తో XC
C. f తో R
D. శుద్ధ ప్రేరకానికి కాలంతో తాత్కాలిక సామర్థ్యం
జాబితా II:
(i) లంబకోణ అతిపరావలయం
(ii) జనక పౌనఃపున్యానికి రెట్టింపు వద్ద, సున్నా సగటుతో సైన్ వక్రం
(iii) మూలబిందువు గుండా వెళ్ళే సరళ రేఖ
(iv) f-అక్షానికి సమాంతర రేఖ
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
34. సన్నివేశాన్ని (జాబితా I) ఫలితంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. స్థిర DC మోసే ప్రేరకం
B. స్థిర DC కి కలిపిన కెపాసిటర్ (ఆవేశితమైన తరువాత)
C. ప్రేరకం, సరఫరా పౌనఃపున్యం రెట్టింపు
D. కెపాసిటర్, సరఫరా పౌనఃపున్యం రెట్టింపు
జాబితా II:
(i) సున్నా ప్రతిఘాతం
(ii) ప్రతిఘాతం సగమవుతుంది
(iii) అనంత ప్రతిఘాతం
(iv) ప్రతిఘాతం రెట్టింపవుతుంది
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (d) A-i, B-iii, C-iv, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. శుద్ధ ప్రేరకంలో ఒక చక్రంపై సగటు సామర్థ్యం సున్నా.
B. XC = ωC.
C. కెపాసిటర్ DC ని అడ్డుకుంటుంది, AC ని పంపుతుంది.
D. శుద్ధ నిరోధంలో ఓమ్ నియమం తాత్కాలిక విలువలకు వర్తిస్తుంది.
E. ప్రతిఘాతం ప్రమాణం హెన్రీ.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 1
36. ఒక శుద్ధ కెపాసిటర్ C ని v = V0 sin ωt కి కలిపారు. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. i = ωCV0 cos ωt.
B. వోల్టేజీ సున్నాగా ఉన్నప్పుడు ప్రవాహం గరిష్ఠం.
C. వోల్టేజీ గరిష్ఠంగా ఉన్నప్పుడు ప్రవాహం గరిష్ఠం.
D. అదే వోల్టేజీ వద్ద పౌనఃపున్యం రెట్టింపైతే rms ప్రవాహం రెట్టింపవుతుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. AC లోని ప్రేరకం గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. శుద్ధ ప్రేరకంలో ప్రవాహ శిఖరం వోల్టేజీ శిఖరం తరువాత T/4 కి వస్తుంది.
B. DC కి XL సున్నా.
C. నిరోధం గల తీగచుట్ట కొంత సగటు సామర్థ్యాన్ని వ్యయం చేస్తుంది.
D. శుద్ధ ప్రేరకంలో తాత్కాలిక సామర్థ్యం ఎప్పుడూ సున్నా.
(a) 4 (b) 2 (c) 1 (d) 3
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. కెపాసిటర్కు XC, f కి విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
B. ఆదర్శ నిరోధం విలువ పౌనఃపున్యంతో మారుతుంది.
C. చోక్ ప్రధానంగా ఒక ప్రేరకం.
D. 220 V మెయిన్స్ నుంచి AC తీసుకునే కెపాసిటర్ 220 V బ్యాటరీ నుంచి స్థిర ప్రవాహాన్ని తీసుకోదు.
(a) A, C, D మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) C, D మాత్రమే
39. ఒక కెపాసిటర్కు f తో XC గ్రాఫ్ (100 Hz, 80 Ω) గుండా వెళ్తుంది. 400 Hz వద్ద ప్రతిఘాతం, కెపాసిటెన్స్: (a) 320 Ω, 20 μF (b) 20 Ω, 20 μF (c) 20 Ω, 2 μF (d) 40 Ω, 20 μF
40. తెలియని ఒకే ఒక మూలకాన్ని మారే పౌనఃపున్యం గల 10 V rms జనకానికి కలిపారు.
| f (Hz) | 100 | 200 | 400 |
|---|---|---|---|
| Irms (mA) | 50 | 25 | 12.5 |
ఆ మూలకం, దాని విలువ: (a) కెపాసిటర్, 8 μF (b) నిరోధం, 200 Ω (c) ప్రేరకం, 3.2 H (d) ప్రేరకం, 0.32 H
41. ఒక మూలకానికి కాలంతో v, i గ్రాఫ్లో ప్రవాహం తన ధన శిఖరాన్ని వోల్టేజీ కంటే పావు ఆవర్తనం తరువాత చేరుతుంది. ఆ మూలకం: (a) నిరోధం (b) కెపాసిటర్ (c) ప్రేరకం (d) నిర్ణయించలేము
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: ఫ్యాన్ రెగ్యులేటర్ పరీక్షలో 220 V, 50 Hz మెయిన్స్కు అడ్డంగా 50 μF కెపాసిటర్ను వాడారు. దాని కారుదల ఉపేక్షణీయం.
42. rms ప్రవాహం సుమారు: (a) 3.46 A (b) 4.89 A (c) 2.44 A (d) 0.35 A
43. అదే కెపాసిటర్ను 220 V, 100 Hz సరఫరాపై వాడితే rms ప్రవాహం సుమారు: (a) 1.73 A (b) 3.46 A (c) 6.91 A (d) 13.8 A
44. 0.2 H శుద్ధ ప్రేరకాన్ని v = 200 sin(100t) వోల్టుకు కలిపారు. దానిలో నిల్వ ఉండే గరిష్ఠ శక్తి: (a) 5 J (b) 10 J (c) 20 J (d) 2 J
45. ఒక తీగచుట్ట 12 V బ్యాటరీ నుంచి 4 A, 12 V rms, 50 Hz సరఫరా నుంచి 2.4 A తీసుకుంటుంది. దాని ప్రేరకత్వం సుమారు: (a) 12.7 mH (b) 4 mH (c) 25.5 mH (d) 1.27 mH
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | R ఒకే దశ, L వెనుకబడుతుంది, C ముందుంటుంది, C స్థిర DC ని అడ్డుకుంటుంది |
| 32 | c | 2π × 50 × 0.1 = 31.4; 1/(2π × 50 × 20 μF) = 159; f రెట్టింపైతే XL రెట్టింపు అయి 62.8, XC సగమై 79.6 |
| 33 | b | XL ∝ f, XC ∝ 1/f, R స్థిరం, p = −½V0I0 sin 2ωt |
| 34 | d | DC కి XL = 0, XC అనంతం; XL ∝ f, XC ∝ 1/f |
| 35 | b | A, C, D సత్యం; XC = 1/ωC; ప్రతిఘాతం ఓమ్లలో |
| 36 | c | i = C dv/dt = ωCV0 cos ωt; v = 0 వద్ద అది గరిష్ఠం |
| 37 | d | A, B, C సత్యం; తాత్కాలిక సామర్థ్యం ఊగుతుంది, దాని సగటు మాత్రమే సున్నా |
| 38 | a | ఆదర్శ నిరోధం పౌనఃపున్యంపై ఆధారపడదు |
| 39 | b | XC ∝ 1/f వల్ల 80/4 = 20 Ω; C = 1/(2π × 100 × 80) = 19.9 μF |
| 40 | d | I ∝ 1/f అంటే XL ∝ f; 100 Hz వద్ద XL = 10/0.05 = 200 Ω, L = 200/(200π) = 0.32 H |
| 41 | c | ప్రవాహం T/4 వెనుకబడితే అది ప్రేరకం |
| 42 | a | XC = 1/(2π × 50 × 50 μF) = 63.7 Ω; 220/63.7 = 3.46 A |
| 43 | c | f రెట్టింపైతే XC సగమవుతుంది, కాబట్టి ప్రవాహం రెట్టింపై 6.91 A |
| 44 | b | XL = 100 × 0.2 = 20 Ω, I0 = 10 A, U = ½ × 0.2 × 100 = 10 J |
| 45 | a | R = 3 Ω, Z = 5 Ω, XL = 4 Ω, L = 4/(100π) = 12.7 mH |