Chapter 8 of 12 · 28 min read

అధ్యాయం 6: శ్రేణి LCR వలయం మరియు అనునాదం (Series LCR Circuit and Resonance)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • R, L, C లకు అడ్డంగా ఉన్న వోల్టేజీలను ఫేజర్లతో ఎలా కూడాలి.

  • అవరోధం Z = √(R² + (XL − XC)²), దశా కోణం tan φ = (XL − XC)/R.

  • వలయం ప్రేరకమా, కెపాసిటివ్వా, నిరోధకమా అని ఎలా గుర్తించాలి.

  • శ్రేణి అనునాదం: f0 = 1/(2π√(LC)), గరిష్ఠ ప్రవాహం, L, C లకు అడ్డంగా వోల్టేజీ పెరగడం.

  • గుణ కారకం, పట్టీ వెడల్పు; రేడియో ఒకే స్టేషన్‌ను ఎలా ఎంచుకుంటుంది.

6.1 శ్రేణి LCR వలయం ఫేజర్ విశ్లేషణ

R నిరోధం, L ప్రేరకం, C కెపాసిటర్‌లను v = V0 sin ωt జనకానికి శ్రేణిలో కలిపారు. శ్రేణిలో ఉన్నందున మూడింటి గుండా అదే ప్రవాహం i = I0 sin(ωt − φ) ప్రవహిస్తుంది. కాబట్టి ముందు ప్రవాహ ఫేజర్‌ను గీసి, ప్రతి వోల్టేజీని దానికి సాపేక్షంగా ఉంచుతాం.

  • VR = I0R, ప్రవాహంతో ఒకే దశలో.

  • VL = I0XL, ప్రవాహం కంటే 90° ముందు.

  • VC = I0XC, ప్రవాహం కంటే 90° వెనుక.

VL, VC సరిగ్గా వ్యతిరేక దిశలలో ఉంటాయి. వాటి ఫలితం (VL − VC), ఇది VR కి లంబంగా ఉంటుంది. జనక వోల్టేజీ వీటి సదిశ మొత్తం:

V02=VR2+(VL−VC)2=I02[R2+(XL−XC)2]V_0^2 = V_R^2 + (V_L - V_C)^2 = I_0^2\left[R^2 + (X_L - X_C)^2\right]

కాబట్టి శిఖర ప్రవాహం I0 = V0/Z. ఇక్కడ Z అనేది అవరోధం (Impedance):

Z=R2+(XL−XC)2Z = \sqrt{R^2 + (X_L - X_C)^2}

rms విలువలకూ ఇదే సంబంధం వర్తిస్తుంది: Irms = Vrms/Z. జనక వోల్టేజీ ప్రవాహం కంటే ఎంత కోణం ముందుంటుందో ఆ కోణం:

tan⁡ϕ=XL−XCR,cos⁡ϕ=RZ\tan\phi = \frac{X_L - X_C}{R}, \qquad \cos\phi = \frac{R}{Z}

R, (XL − XC) భుజాలుగా, Z కర్ణంగా గల లంబకోణ త్రిభుజమే అవరోధ త్రిభుజం (Impedance triangle). వోల్టేజీ త్రిభుజాన్ని ప్రవాహంతో భాగిస్తే అది వస్తుంది.

చిత్రం 6.1 · శ్రేణి LCR వోల్టేజీ ఫేజర్లు, అవరోధ త్రిభుజం
చిత్రం 6.1 · శ్రేణి LCR వోల్టేజీ ఫేజర్లు, అవరోధ త్రిభుజం

VL, VC వ్యతిరేక దిశలలో ఉంటాయి, కాబట్టి వాటి తేడా మాత్రమే VR కి లంబంగా కూడుతుంది; ప్రతి భుజాన్ని I తో భాగిస్తే వోల్టేజీ త్రిభుజం అవరోధ త్రిభుజంగా మారుతుంది.

ఒక ఆచరణాత్మక విషయం: R, L, C లకు అడ్డంగా వోల్ట్‌మీటర్ రీడింగులను కూడితే జనక వోల్టేజీ రాదు. 50 V సరఫరాపై VR = 40 V, VL = 90 V, VC = 60 V అని కొలిచిన విద్యార్థి తప్పు చేయలేదు. అవి ఫేజర్లుగా కూడుకుంటాయి: √(40² + 30²) = 50 V.

6.2 ప్రేరకమా, కెపాసిటివ్వా, నిరోధకమా?

షరతువలయ స్వభావంప్రవాహ దశసాధారణ పౌనఃపున్య పరిధి
XL > XCప్రేరకవోల్టేజీ కంటే φ వెనుకf0 కంటే ఎక్కువ
XC > XLకెపాసిటివ్వోల్టేజీ కంటే φ ముందుf0 కంటే తక్కువ
XL = XCశుద్ధ నిరోధకఒకే దశf0 వద్ద (అనునాదం)

రెండే మూలకాలు ఉన్న వలయాలకూ ఇదే సూత్రం వర్తిస్తుంది. లేని ప్రతిఘాతాన్ని సున్నాగా తీసుకోండి.

వలయంZtan φప్రవాహం
RL శ్రేణి√(R² + XL²)XL/Rవెనుకబడుతుంది, 0 నుంచి 90°
RC శ్రేణి√(R² + XC²)XC/R (ముందు)ముందుంటుంది, 0 నుంచి 90°
LC శ్రేణిXL, XC ల తేడాఅనంతంసరిగ్గా 90° వెనుక లేదా ముందు

6.3 అనునాదం (Resonance)

పౌనఃపున్యం పెరిగే కొద్దీ XL పెరుగుతుంది, XC తగ్గుతుంది. ఒక పౌనఃపున్యం వద్ద అవి సమానమవుతాయి. అక్కడ ప్రతిఘాతాలు రద్దవుతాయి, Z = R (అతి తక్కువ విలువ), ప్రవాహం అతి ఎక్కువ. ఇదే శ్రేణి అనునాదం (Series resonance).

ω0L=1ω0C⇒ω0=1LC,f0=12πLC\omega_0 L = \frac{1}{\omega_0 C} \quad\Rightarrow\quad \omega_0 = \frac{1}{\sqrt{LC}}, \qquad f_0 = \frac{1}{2\pi\sqrt{LC}}

అనునాదం వద్ద:

  • Z = R, Irms = Vrms/R, సాధ్యమైన గరిష్ఠ విలువ.

  • ప్రవాహం, జనక వోల్టేజీ ఒకే దశలో ఉంటాయి (φ = 0). సామర్థ్య కారకం 1.

  • VL, VC పరిమాణంలో సమానం, దశలో వ్యతిరేకం. రెండూ కలిసి సున్నా ఇస్తాయి. L-C జంటకు అడ్డంగా వోల్ట్‌మీటర్ సున్నా చూపిస్తుంది.

  • VL, VC లలో ఒక్కొక్కటి విడిగా జనక వోల్టేజీ కంటే చాలా రెట్లు ఉండవచ్చు.

  • f0, R పై ఆధారపడదు.

  • అనునాదానికి L, C రెండూ కావాలి. RL లేదా RC వలయం అనునాదం చెందదు.

అనునాద వక్రం (పౌనఃపున్యంతో ప్రవాహం) f0 వద్ద శిఖరాన్ని కలిగి ఉంటుంది. చిన్న R ఎత్తైన, ఇరుకైన శిఖరాన్ని ఇస్తుంది. పెద్ద R తక్కువ ఎత్తు, చదునైన శిఖరాన్ని ఇస్తుంది. శిఖరం అదే f0 వద్ద ఉంటుంది.

చిత్రం 6.2 · R యొక్క రెండు విలువలకు అనునాద వక్రాలు (సూచాత్మకం)
చిత్రం 6.2 · R యొక్క రెండు విలువలకు అనునాద వక్రాలు (సూచాత్మకం)

రెండు వక్రాలూ అదే ω0 వద్ద శిఖరాన్ని చేరతాయి; చిన్న నిరోధం ఎత్తైన, ఇరుకైన శిఖరాన్ని ఇస్తుంది, దాని అర్ధ-సామర్థ్య వెడల్పు R/L.

6.4 శిఖర తీక్ష్ణత: గుణ కారకం, పట్టీ వెడల్పు

ప్రవాహం Imax/√2 కి పడిపోయే ω1, ω2 పౌనఃపున్యాలే అర్ధ-సామర్థ్య పౌనఃపున్యాలు (Half-power frequencies). (సామర్థ్యం ∝ I², కాబట్టి సామర్థ్యం సగానికి పడుతుంది.) వాటి మధ్య అంతరమే పట్టీ వెడల్పు (Bandwidth). తీక్ష్ణమైన శిఖరానికి:

Δω=ω2−ω1=RL\Delta\omega = \omega_2 - \omega_1 = \frac{R}{L}

గుణ కారకం (Quality factor) Q శిఖర తీక్ష్ణతను కొలుస్తుంది:

Q=ω0Δω=ω0LR=1ω0CR=1RLCQ = \frac{\omega_0}{\Delta\omega} = \frac{\omega_0 L}{R} = \frac{1}{\omega_0 C R} = \frac{1}{R}\sqrt{\frac{L}{C}}

Q కు ప్రమాణం లేదు. పెద్ద Q అంటే ఇరుకైన, ఎత్తైన శిఖరం. అనునాదం వద్ద వోల్టేజీ ఎంత పెరుగుతుందో కూడా Q చెబుతుంది: VL = VC = Q × Vజనకం. Q = 10, 20 V జనకం అయితే ప్రేరకం, కెపాసిటర్ ఒక్కొక్కదానికి అడ్డంగా 200 V ఉంటుంది.

రేడియో ట్యూనింగ్. ఆంటెన్నా ఒకేసారి చాలా స్టేషన్ల సంకేతాలను అందుకుంటుంది. సెట్ లోపలి LC వలయం f0 ని ఒక చలిత కెపాసిటర్ (variable capacitor) మారుస్తుంది. f0 కి సరిపోయే పౌనఃపున్యం గల స్టేషన్ మాత్రమే పెద్ద ప్రవాహాన్ని నడిపిస్తుంది. అధిక Q వలయం డయల్‌పై పక్కనే ఉన్న స్టేషన్లను తిరస్కరిస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: ఒక శ్రేణి వలయంలో 200 V rms సరఫరాపై R = 30 Ω, XL = 80 Ω, XC = 40 Ω. Z, ప్రవాహం, దశా కోణం, ప్రతి వోల్టేజీని కనుక్కోండి.

సాధన: Z = √(30² + 40²) = 50 Ω. Irms = 200/50 = 4 A. tan φ = 40/30, కాబట్టి φ ≈ 53°. XL ఎక్కువ కాబట్టి ప్రవాహం వెనుకబడుతుంది. VR = 120 V, VL = 320 V, VC = 160 V. సరిచూడండి: √(120² + 160²) = 200 V.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: ఒక శ్రేణి LCR వలయంలో వోల్ట్‌మీటర్ రీడింగులు VR = 40 V, VL = 90 V, VC = 60 V. సరఫరా వోల్టేజీని కనుక్కోండి.

సాధన: V = √(40² + (90 − 60)²) = √(1600 + 900) = 50 V.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: L = 0.1 H, C = 10 μF కు అనునాద పౌనఃపున్యాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: LC = 10⁻⁶, కాబట్టి ω0 = 1/10⁻³ = 1000 rad/s. f0 = 1000/2π = 159 Hz.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: L = (1/π) H, C = (1/π) μF కు f0 కనుక్కోండి.

సాధన: √(LC) = √(10⁻⁶/π²) = 10⁻³/π. f0 = 1/(2π × 10⁻³/π) = 1/(2 × 10⁻³) = 500 Hz.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: ఒక RL వలయంలో 100 V rms సరఫరాపై R = 6 Ω, XL = 8 Ω. ప్రవాహం, దశా కోణాలను కనుక్కోండి.

సాధన: Z = √(36 + 64) = 10 Ω. I = 10 A. tan φ = 8/6, కాబట్టి φ ≈ 53°, ప్రవాహం వెనుకబడుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: ఒక RC వలయంలో R = 40 Ω, XC = 30 Ω. Z, దశలను కనుక్కోండి.

సాధన: Z = √(1600 + 900) = 50 Ω. tan φ = 30/40, కాబట్టి φ ≈ 37°, ప్రవాహం ముందుంటుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: ఒక శ్రేణి వలయంలో R = 10 Ω, L = 0.1 H, C = 10 μF; 20 V rms సరఫరా, అనునాద స్థితిలో ఉంది. Q, పట్టీ వెడల్పు, ప్రవాహం, VL లను కనుక్కోండి.

సాధన: ω0 = 1000 rad/s. Q = ω0L/R = 100/10 = 10. Δω = R/L = 100 rad/s. I = 20/10 = 2 A. VL = IXL = 2 × 100 = 200 V, ఇది Q × 20 V.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.8 (NEET కఠినం): 0.4 H తీగచుట్ట (నిరోధం ఉపేక్షణీయం), ఒక నిరోధం 50 Hz మెయిన్స్‌పై ఒక కెపాసిటర్‌తో శ్రేణిలో ఉన్నాయి. ఏ కెపాసిటెన్స్ అనునాదాన్ని ఇస్తుంది? (π² = 10 తీసుకోండి.)

సాధన: C = 1/(ω0²L). ω0² = (100π)² = 10⁴π² = 10⁵. C = 1/(10⁵ × 0.4) = 2.5 × 10⁻⁵ F = 25 μF.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • Z = √(R² + (XL − XC)²); rms లేదా శిఖర విలువలకు I = V/Z.

  • tan φ = (XL − XC)/R; cos φ = R/Z.

  • XL > XC: ప్రేరక, ప్రవాహం వెనుకబడుతుంది. XC ఎక్కువ: కెపాసిటివ్, ప్రవాహం ముందుంటుంది.

  • అనునాదం: XL = XC, ω0 = 1/√(LC), Z = R, ప్రవాహం గరిష్ఠం, φ = 0.

  • f0, R పై ఆధారపడదు; R శిఖరం ఎత్తు, వెడల్పులను మాత్రమే నిర్ణయిస్తుంది.

  • పట్టీ వెడల్పు Δω = R/L; Q = ω0L/R = (1/R)√(L/C) = ω0/Δω.

  • అనునాదం వద్ద VL = VC = Q × V.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • VR, VL, VC లను సాధారణ సంఖ్యల్లా కూడటం. వాటిని ఫేజర్లుగా కూడాలి.

  • Z = √(R² + XL² + XC²) అని రాయడం. XL, XC తీసివేయబడతాయి.

  • ω0 = 1/√(LC) ని Hz లో పౌనఃపున్యంగా వాడటం. f0 కోసం 2π తో భాగించాలి.

  • R అనునాద పౌనఃపున్యాన్ని మారుస్తుందని అనుకోవడం. అది మార్చదు.

  • అనునాదం వద్ద VL జనక వోల్టేజీని మించదని అనుకోవడం. అది Q రెట్లు మించగలదు.

  • f0 కంటే తక్కువ వద్ద వలయ స్వభావాన్ని తప్పుగా చెప్పడం. అనునాదం కంటే తక్కువ వద్ద XC ఎక్కువ, కాబట్టి వలయం కెపాసిటివ్.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6

స్థాయి 1: భావన తనిఖీ

1. శ్రేణి LCR వలయం అవరోధం (a) R + XL + XC (b) √(R² + XL² + XC²) (c) √(R² + (XL − XC)²) (d) R + XL − XC

2. శ్రేణి LCR వలయం అనునాద పౌనఃపున్యం (a) 1/(2π√(LC)) (b) 2π√(LC) (c) √(LC)/2π (d) √(L/C)/2π

3. అనునాదం వద్ద శ్రేణి LCR వలయం అవరోధం దీనికి సమానం (a) సున్నా (b) XL (c) XL + XC (d) R

4. అనునాదం వద్ద జనక వోల్టేజీ, ప్రవాహాల మధ్య దశాభేదం (a) π/2 (b) సున్నా (c) π (d) π/4

5. XL > XC గల శ్రేణి LCR వలయం (a) కెపాసిటివ్, ప్రవాహం ముందుంటుంది (b) శుద్ధ నిరోధక (c) ప్రేరక, ప్రవాహం వెనుకబడుతుంది (d) అనునాదంలో ఉంది

6. శ్రేణి LCR వలయం గుణ కారకం (a) (1/R)√(L/C) (b) R√(L/C) (c) (1/R)√(C/L) (d) R√(C/L)

7. శ్రేణి LCR వలయంలో నిరోధాన్ని పెంచారు. అనునాద వక్రం (a) మరింత తీక్ష్ణమవుతుంది (b) ఎక్కువ పౌనఃపున్యానికి జరుగుతుంది (c) తక్కువ పౌనఃపున్యానికి జరుగుతుంది (d) తక్కువ శిఖరంతో చదునుగా అవుతుంది

8. అనునాదంలో ఉన్న శ్రేణి LCR వలయాన్ని స్వీకరించే వలయం (acceptor circuit) అంటారు, ఎందుకంటే అది (a) f0 వద్ద కనిష్ఠ ప్రవాహాన్ని తీసుకుంటుంది (b) f0 వద్ద గరిష్ఠ ప్రవాహాన్ని తీసుకుంటుంది (c) సున్నా అవరోధం కలిగి ఉంటుంది (d) f0 పౌనఃపున్యాన్ని అడ్డుకుంటుంది

9. అనునాదం సాధ్యమయ్యేది (a) శ్రేణి RL వలయంలో (b) శ్రేణి RC వలయంలో (c) శ్రేణి LCR వలయంలో (d) శుద్ధ నిరోధక వలయంలో

10. శ్రేణి LCR వలయం దశా కోణం φ ను ఇచ్చేది (a) tan φ = (XL − XC)/R (b) tan φ = R/(XL − XC) (c) sin φ = R/Z (d) cos φ = (XL − XC)/Z

స్థాయి 2: NEET ప్రామాణిక స్థాయి

11. ఒక శ్రేణి వలయంలో R = 30 Ω, XL = 60 Ω, XC = 20 Ω. దాని అవరోధం (a) 110 Ω (b) 50 Ω (c) 70 Ω (d) 40 Ω

12. శ్రేణి LCR వలయంలో VR = 30 V, VL = 70 V, VC = 30 V. సరఫరా వోల్టేజీ (a) 130 V (b) 70 V (c) 40 V (d) 50 V

13. L = 0.1 H, C = 10 μF కు అనునాద కోణీయ పౌనఃపున్యం (a) 1000 rad/s (b) 100 rad/s (c) 10⁴ rad/s (d) 159 rad/s

14. L = (1/π) H, C = (4/π) μF కు అనునాద పౌనఃపున్యం (a) 500 Hz (b) 125 Hz (c) 250 Hz (d) 1000 Hz

15. ఒక RL శ్రేణి వలయంలో 100 V rms సరఫరాపై R = 8 Ω, XL = 6 Ω. ప్రవాహం (a) 7.1 A (b) 10 A (c) 12.5 A (d) 16.7 A

16. ఒక RC శ్రేణి వలయంలో R = 100 Ω, XC = 100 Ω. ప్రవాహం (a) వోల్టేజీ కంటే 45° వెనుకబడుతుంది (b) వోల్టేజీ కంటే 90° ముందుంటుంది (c) వోల్టేజీతో ఒకే దశలో ఉంటుంది (d) వోల్టేజీ కంటే 45° ముందుంటుంది

17. ఒక శ్రేణి LCR వలయంలో R = 5 Ω, L = 0.2 H, C = 20 μF. దాని గుణ కారకం (a) 20 (b) 10 (c) 40 (d) 5

18. అనునాదంలో ఉన్న శ్రేణి LCR వలయంలో R = 5 Ω, XL = XC = 100 Ω, జనకం 10 V rms. ప్రేరకానికి అడ్డంగా rms వోల్టేజీ (a) 10 V (b) 100 V (c) 200 V (d) 20 V

19. 50 Hz వద్ద అనునాదం కోసం 1 H తీగచుట్టతో అవసరమైన కెపాసిటెన్స్ (π² = 10 తీసుకోండి) (a) 1 μF (b) 100 μF (c) 5 μF (d) 10 μF

20. ఒక శ్రేణి LCR వలయాన్ని దాని అనునాద పౌనఃపున్యం కంటే తక్కువ పౌనఃపున్యంతో నడిపిస్తున్నారు. వలయం ఇలా ప్రవర్తిస్తుంది (a) ప్రేరక (b) కెపాసిటివ్ (c) శుద్ధ నిరోధక (d) వివృత వలయం

21. L మార్చకుండా శ్రేణి LCR వలయంలోని కెపాసిటెన్స్‌ను నాలుగు రెట్లు చేశారు. అనునాద పౌనఃపున్యం (a) సగమవుతుంది (b) రెట్టింపవుతుంది (c) నాలుగో వంతు అవుతుంది (d) అలాగే ఉంటుంది

22. ఒక శ్రేణి LCR వలయంలో R = 20 Ω, L = 0.5 H. దాని పట్టీ వెడల్పు (rad/s లో) (a) 10 (b) 20 (c) 40 (d) 80

స్థాయి 3: సవాలు

23. R = 10 Ω గల శ్రేణి LCR వలయం అనునాదం వద్ద 2 A తీసుకుంటుంది. అదే జనక వోల్టేజీ వద్ద XL − XC = 10 Ω అయ్యేలా పౌనఃపున్యాన్ని మార్చారు. ప్రవాహం సుమారు (a) 1 A (b) 1.41 A (c) 2 A (d) 0.71 A

24. v = 100 sin(1000t) V వోల్టేజీ శ్రేణిలో ఉన్న R = 100 Ω, L = 0.2 H, C = 10 μF లను నడిపిస్తుంది. ప్రవాహం (ఆంపియర్‌లలో) (a) 1 sin(1000t) (b) 0.707 sin(1000t + π/4) (c) 0.5 sin(1000t − π/4) (d) 0.707 sin(1000t − π/4)

25. ఒక శ్రేణి LCR వలయం అనునాదంలో ఉంది. ప్రేరకం, కెపాసిటర్ రెండింటికీ కలిపి అడ్డంగా కలిపిన వోల్ట్‌మీటర్ చూపేది (a) సున్నా (b) VL + VC (c) జనక వోల్టేజీ (d) 2VL

26. ఒక శ్రేణి LCR వలయానికి ω0 = 1000 rad/s, పట్టీ వెడల్పు 100 rad/s. దాని అర్ధ-సామర్థ్య కోణీయ పౌనఃపున్యాలు సుమారు (a) 900, 1100 rad/s (b) 990, 1010 rad/s (c) 950, 1050 rad/s (d) 1000, 1100 rad/s

27. శ్రేణి LCR వలయంలో C మార్చకుండా R, L రెండింటినీ రెట్టింపు చేశారు. గుణ కారకం (a) 2 రెట్లు (b) 1/√2 రెట్లు (c) √2 రెట్లు (d) సగం అవుతుంది

28. R = 40 Ω, XL = 50 Ω గల శ్రేణి LCR వలయం 200 V rms జనకం నుంచి 4 A తీసుకుంటుంది, ప్రవాహం వోల్టేజీ కంటే వెనుకబడుతుంది. కెపాసిటివ్ ప్రతిఘాతం (a) 20 Ω (b) 80 Ω (c) 30 Ω (d) 10 Ω

29. ప్రతిపాదన (A): అనునాదం వద్ద శ్రేణి LCR వలయం అవరోధం కనిష్ఠం.
కారణం (R): అనునాదం వద్ద ప్రవాహం జనక వోల్టేజీ కంటే π/2 వెనుకబడుతుంది.
(a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం

30. వాక్యం I: శ్రేణి LCR వలయంలో కెపాసిటెన్స్‌ను పెంచితే దాని అనునాద పౌనఃపున్యం తగ్గుతుంది.
వాక్యం II: ఎక్కువ గుణ కారకం మరింత తీక్ష్ణమైన అనునాద వక్రాన్ని ఇస్తుంది.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1cVL, VC వ్యతిరేక ఫేజర్లు
2aXL = XC వల్ల ω0 = 1/√(LC)
3dప్రతిఘాతాలు రద్దవుతాయి
4bఅనునాదం వద్ద శుద్ధ నిరోధకం
5cనికర ప్రతిఘాతం ప్రేరకం
6aω0 = 1/√(LC) తో Q = ω0L/R
7df0 అలాగే ఉంటుంది; శిఖరం = V/R తగ్గుతుంది
8bf0 వద్ద అవరోధం కనిష్ఠం
9cL, C రెండూ కావాలి
10aఅవరోధ త్రిభుజం నుంచి
11b√(30² + 40²) = 50 Ω
12d√(30² + 40²) = 50 V
13a1/√(10⁻⁶) = 1000 rad/s
14c√(LC) = 2 × 10⁻³/π, f0 = 250 Hz
15bZ = 10 Ω
16dtan φ = 1, కెపాసిటివ్ కాబట్టి ప్రవాహం ముందుంటుంది
17aω0 = 500 rad/s; 500 × 0.2/5
18cI = 2 A; VL = 2 × 100
19dC = 1/(10⁵ × 1) F
20bf0 కంటే తక్కువ వద్ద XC ఎక్కువ
21af0 ∝ 1/√C
22cR/L = 20/0.5
23bZ = 10√2 Ω; V = 20 V; I = √2 A
24dXL = 200, XC = 100, Z = 141 Ω, ప్రవాహం 45° వెనుకబడుతుంది
25aఅనునాదం వద్ద VL, VC రద్దవుతాయి
26cω0 ± Δω/2
27bQ ∝ √L/R వల్ల √2/2
28aZ = 50 కాబట్టి నికర ప్రతిఘాతం 30 Ω, ప్రేరకం
29cఅనునాదం వద్ద ప్రవాహం ఒకే దశలో ఉంటుంది
30af0 ∝ 1/√C; ఎక్కువ Q అంటే ఇరుకైన శిఖరం

అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • శ్రేణి LCR వలయంలో మూడింటి గుండా అదే ప్రవాహం ప్రవహిస్తుంది; VR, i తో ఒకే దశలో, VL, i కంటే 90° ముందు, VC, i కంటే 90° వెనుక.

  • వోల్టేజీలు సంఖ్యల్లా కాదు, ఫేజర్లుగా కూడుకుంటాయి: V = √(VR² + (VL − VC)²).

  • అవరోధం: Z = √(R² + (XL − XC)²). Irms = Vrms/Z.

  • దశా కోణం: tan φ = (XL − XC)/R; cos φ = R/Z.

  • XL > XC: ప్రేరక, ప్రవాహం వెనుక. XL < XC: కెపాసిటివ్, ప్రవాహం ముందు. XL = XC: నిరోధక.

  • RL వలయం: Z = √(R² + XL²). RC వలయం: Z = √(R² + XC²).

  • అనునాదం: XL = XC, కాబట్టి ω0 = 1/√(LC), f0 = 1/(2π√(LC)). f0, R పై ఆధారపడదు.

  • అనునాదం వద్ద: Z = R (కనిష్ఠం), ప్రవాహం గరిష్ఠం V/R, φ = 0, సామర్థ్య కారకం 1.

  • అనునాదం వద్ద VL, VC సమానం, వ్యతిరేకం; ప్రతి ఒక్కటి జనక వోల్టేజీ కంటే చాలా ఎక్కువ కావచ్చు (Q రెట్లు).

  • f0 కంటే తక్కువ వద్ద వలయం కెపాసిటివ్; f0 కంటే ఎక్కువ వద్ద ప్రేరక.

  • అర్ధ-సామర్థ్య పౌనఃపున్యాలు ω1, ω2: ప్రవాహం Imax/√2. పట్టీ వెడల్పు Δω = ω2 − ω1 = R/L.

  • గుణ కారకం Q = ω0L/R = 1/(ω0CR) = (1/R)√(L/C) = ω0/Δω. ఎక్కువ Q అంటే తీక్ష్ణమైన శిఖరం.

  • అనునాదానికి L, C రెండూ కావాలి; RL లేదా RC వలయం అనునాదం చెందదు. రేడియో ట్యూనింగ్ చలిత C ని వాడుతుంది.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

రాశిసూత్రంగమనిక
అవరోధం√(R² + (XL − XC)²)ఓమ్
దశా కోణంtan φ = (XL − XC)/R+ అంటే ప్రవాహం వెనుక
అనునాద కోణీయ పౌనఃపున్యం1/√(LC)R పై ఆధారపడదు
అనునాద పౌనఃపున్యం1/(2π√(LC))Hz
అనునాదం వద్ద ప్రవాహంV/Rగరిష్ఠం
పట్టీ వెడల్పుR/Lrad/s
గుణ కారకంω0L/R = (1/R)√(L/C)ప్రమాణం లేదు
అనునాదం వద్ద L కు అడ్డంగా వోల్టేజీQ × Vసరఫరాను మించగలదు

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Z కర్ణం" (Z is the hypotenuse): ఆధారంపై R, ఎత్తులో (XL − XC), త్రిభుజం పొడవైన భుజం Z.

  • "అనునాదం వద్ద సమాన బలం గల తాడులాట జట్లలా ప్రతిఘాతాలు రద్దవుతాయి": L, C వ్యతిరేక దిశలలో సమానంగా లాగుతాయి, R మాత్రమే మిగులుతుంది.

  • "తక్కువ R, ఎక్కువ Q, తీక్ష్ణ శిఖరం" (Low R, high Q, sharp peak): తక్కువ నిరోధం ఎత్తైన, ఇరుకైన అనునాద వక్రాన్ని ఇస్తుంది.

  • "కింద C, పైన L" (Below is C, above is L): f0 కింద కెపాసిటర్ గెలుస్తుంది; f0 పైన ప్రేరకం గెలుస్తుంది.

భావనల అనుసంధానం

  • XL, XC ప్రతిఘాతాలు ఈ పుస్తకంలోని అధ్యాయం 5 నుంచి వస్తాయి; అనునాదం వద్ద సామర్థ్యం అధ్యాయం 7 లో ఉంది.

  • అనునాదం, తీక్ష్ణత భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలు లోని బలవంత డోలనాలకు విద్యుత్ విభాగంలోని కవలలాంటివి.

  • రేడియో స్టేషన్లను ఎంచుకునే ట్యూనింగ్ వలయాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 15: విద్యుదయస్కాంత తరంగాలుతో అనుసంధానమవుతాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. శ్రేణి వలయాన్ని (జాబితా I) దాని అవరోధంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. R = 30 Ω, XL = 40 Ω
B. R = 6 Ω, XC = 8 Ω
C. R = 12 Ω, XL = 20 Ω, XC = 4 Ω
D. R = 25 Ω, XL = XC
జాబితా II:
(i) 10 Ω
(ii) 20 Ω
(iii) 25 Ω
(iv) 50 Ω
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv

32. శ్రేణి LCR వలయంలోని షరతును (జాబితా I) దాని స్వభావంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. XL > XC
B. XL < XC
C. XL = XC
D. R = 0, XL = XC (ఆదర్శం)
జాబితా II:
(i) కెపాసిటివ్, ప్రవాహం ముందు
(ii) అవరోధం సున్నా, ప్రవాహం అపరిమితం
(iii) ప్రేరక, ప్రవాహం వెనుక
(iv) నిరోధక, సామర్థ్య కారకం 1
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

33. ఒక శ్రేణి LCR వలయం f0 వద్ద అనునాదం చెందుతుంది. మార్పును (జాబితా I) కొత్త అనునాద పౌనఃపున్యంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. L రెట్టింపు
B. C నాలుగు రెట్లు
C. L, C రెండూ సగం
D. R రెట్టింపు
జాబితా II:
(i) f0 (మారదు)
(ii) f0/2
(iii) 2f0
(iv) f0/√2
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii

34. ఒక శ్రేణి వలయంలో L = 1 H, C = 1 μF, R = 10 Ω, మారే పౌనఃపున్యం గల 100 V rms జనకం ఉన్నాయి. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. అనునాద కోణీయ పౌనఃపున్యం
B. గుణ కారకం
C. అనునాదం వద్ద ప్రవాహం
D. పట్టీ వెడల్పు Δω
జాబితా II:
(i) 10 A
(ii) 100
(iii) 10 rad/s
(iv) 1000 rad/s
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii

35. అనునాదంలో ఉన్న శ్రేణి LCR వలయం గురించి ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. అవరోధం కనిష్ఠం, R కి సమానం.
B. ప్రవాహం అనువర్తించిన వోల్టేజీతో ఒకే దశలో ఉంటుంది.
C. L, C లకు అడ్డంగా వోల్టేజీలు పరిమాణంలో సమానం, దశలో వ్యతిరేకం.
D. L కు అడ్డంగా వోల్టేజీ జనక వోల్టేజీని మించగలదు.
E. సామర్థ్య కారకం సున్నా.
(a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2

36. గుణ కారకం Q గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. Q = ω0L/R.
B. Q = (1/R)√(L/C).
C. పెద్ద R మరింత తీక్ష్ణమైన అనునాదాన్ని ఇస్తుంది.
D. Q = ω0/Δω.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, D మాత్రమే

37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. శ్రేణి RL వలయంలో అనునాదం కలుగుతుంది.
B. శ్రేణి LCR వలయం అనునాద పౌనఃపున్యం R పై ఆధారపడదు.
C. అనునాదం కంటే తక్కువ వద్ద శ్రేణి LCR వలయం కెపాసిటివ్.
D. అనునాదం కంటే ఎక్కువ వద్ద ప్రవాహం వోల్టేజీ కంటే ముందుంటుంది.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4

38. ఒక శ్రేణి వలయంలో R = 40 Ω, XL = 60 Ω, XC = 30 Ω, rms ప్రవాహం 2 A. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. జనక వోల్టేజీ 260 V (VR, VL, VC ల మొత్తం).
B. జనక వోల్టేజీ 100 V.
C. ప్రవాహం జనక వోల్టేజీ కంటే వెనుకబడుతుంది.
D. tan φ = 3/4.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే

39. అవే L, C లకు R1, R2 నిరోధాలతో రెండు అనునాద వక్రాలు (ω తో Irms) గీశారు. వక్రం 1 ఎత్తుగా, ఇరుకుగా ఉంది; రెండూ ఒకే ω వద్ద శిఖరాన్ని చేరతాయి. అప్పుడు: (a) R1 > R2, Q1 > Q2 (b) R1 < R2, అనునాద పౌనఃపున్యాలు వేరు (c) R1 < R2, Q1 > Q2, అదే అనునాద ω (d) R1 = R2, వేరే L

40. L = 0.1 H గల శ్రేణి LCR వలయాన్ని మారే పౌనఃపున్యం గల 10 V rms జనకం నడిపిస్తుంది.

f (Hz)400500600
Irms (A)0.070.500.09

500 Hz ను అనునాద పౌనఃపున్యంగా తీసుకుంటే R, C లు సుమారు: (a) 20 Ω, 1.0 μF (b) 5 Ω, 1.0 μF (c) 20 Ω, 10 μF (d) 50 Ω, 1.0 μF

41. శ్రేణి LCR వలయానికి పౌనఃపున్యంతో అవరోధం Z గ్రాఫ్: (a) f0 వద్ద గరిష్ఠం (b) స్థిరం (c) క్రమంగా పెరుగుతుంది (d) f0 వద్ద కనిష్ఠ విలువ R కి పడిపోయి తరువాత పెరుగుతుంది

Q42–43 కోసం సన్నివేశం: ఒక రేడియో ట్యూనింగ్ వలయంలో స్థిర 10 μH తీగచుట్ట, ఒక చలిత కెపాసిటర్ ఉన్నాయి. శ్రోత మొదట 1 MHz స్టేషన్‌కు, తరువాత 2 MHz స్టేషన్‌కు ట్యూన్ చేస్తాడు.

42. 1 MHz స్టేషన్ కోసం కెపాసిటెన్స్ సుమారు: (a) 25.3 nF (b) 0.253 nF (c) 2.53 nF (d) 253 nF

43. 2 MHz స్టేషన్ కోసం కెపాసిటెన్స్ సుమారు: (a) 1.27 nF (b) 0.633 nF (c) 5.07 nF (d) 10.1 nF

44. ఒక శ్రేణి వలయంలో R = 50 Ω, L = 0.5 H, C = 20 μF, అనునాదానికి ట్యూన్ చేసిన 200 V rms జనకం ఉన్నాయి. ప్రేరకానికి అడ్డంగా rms వోల్టేజీ సుమారు: (a) 200 V (b) 316 V (c) 0 (d) 632 V

45. R = 40 Ω తో L మాత్రమే ఉన్న వలయంలో XL = 40 Ω. C మాత్రమే ఉంటే (L తీసివేస్తే) XC = 20 Ω. అదే పౌనఃపున్యం వద్ద R, L, C మూడూ శ్రేణిలో ఉంటే సామర్థ్య కారకం సుమారు: (a) 0.707 (b) 0.894 (c) 1 (d) 0.447

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31b3-4-5 వల్ల 50; 6-8-10 వల్ల 10; √(144 + 256) = 20; అనునాదం వల్ల Z = R
32dఎక్కువ ప్రతిఘాతమే స్వభావాన్ని నిర్ణయిస్తుంది; అనునాదం వద్ద R = 0 అయితే Z = 0
33af0 ∝ 1/√(LC); R ప్రభావం లేదు
34cω0 = 1/√(10⁻⁶) = 1000; Q = 1000/10 = 100; I = 100/10 = 10 A; R/L = 10 rad/s
35aA, B, C, D సత్యం; అనునాదం వద్ద సామర్థ్య కారకం 1
36dపెద్ద R చదునైన, వెడల్పైన వక్రాన్ని ఇస్తుంది
37bB, C సత్యం; RL కి అనునాదం లేదు; f0 పైన ప్రవాహం వెనుకబడుతుంది
38cV = 2 × √(40² + 30²) = 100 V; XL > XC కాబట్టి ప్రవాహం వెనుక; tan φ = 30/40
39cఎత్తైన శిఖరం V/R అంటే చిన్న R; ఇరుకు అంటే ఎక్కువ Q; ω0 = 1/√(LC) అదే
40aR = 10/0.5 = 20 Ω; C = 1/(4π² × 500² × 0.1) = 1.01 μF
41df0 వద్ద Z = R, రెండు వైపులా ఎక్కువ
42cC = 1/(4π²f²L) = 1/(4π² × 10¹² × 10⁻⁵) = 2.53 nF
43bC ∝ 1/f², కాబట్టి 2.53/4 = 0.633 nF
44dω0 = 316 rad/s, XL = 158 Ω, I = 200/50 = 4 A, VL = 632 V
45bX = 40 − 20 = 20 Ω, Z = √(1600 + 400) = 44.7 Ω, cos φ = 40/44.7 = 0.894
28 min left
‹
›