అధ్యాయం 7: AC వలయాలలో సామర్థ్యం (Power in AC Circuits)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సగటు సామర్థ్యం P = VrmsIrms cos φ ను ఎలా ఉత్పాదించాలి.
సామర్థ్య కారకం అంటే ఏమిటి, R, L, C, LCR వలయాలకు దాని విలువ.
దృశ్య సామర్థ్యం, నిజ సామర్థ్యం; వాటి నిష్పత్తి విద్యుత్ సంస్థలకు ఎందుకు ముఖ్యం.
వాట్రహిత ప్రవాహం: సగటున ఏ పనీ చేయని ప్రవాహ భాగం.
AC ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేయడానికి నిరోధం కాకుండా చోక్ తీగచుట్టను ఎందుకు వాడతారు.
7.1 AC వలయంలో సగటు సామర్థ్యం
v = V0 sin ωt, i = I0 sin(ωt − φ) అనుకోండి. తాత్కాలిక సామర్థ్యం p = vi. 2 sin A sin B = cos(A − B) − cos(A + B) వాడండి:
రెండో పదం సరఫరా పౌనఃపున్యానికి రెట్టింపు వద్ద ఊగుతుంది. పూర్తి చక్రంపై దాని సగటు సున్నా. మొదటి పదం మాత్రమే మిగులుతుంది:
శ్రేణి LCR వలయంలో cos φ = R/Z, Irms = Vrms/Z. కాబట్టి P = Vrms × (Vrms/Z) × (R/Z) = Irms²R. సగటున నిరోధం మాత్రమే సామర్థ్యాన్ని తీసుకుంటుంది. ప్రేరకం, కెపాసిటర్ ఒక పావు చక్రంలో శక్తిని తీసుకుని, తరువాతి పావు చక్రంలో తిరిగి ఇస్తాయి.
7.2 సామర్థ్య కారకం (Power factor)
cos φ అనే కారకమే సామర్థ్య కారకం. ఇది 0, 1 మధ్య ఉంటుంది.
| వలయం | దశా కోణం φ | సామర్థ్య కారకం | సగటు సామర్థ్యం |
|---|---|---|---|
| శుద్ధ R | 0 | 1 | VrmsIrms |
| శుద్ధ L | 90° (వెనుక) | 0 | సున్నా |
| శుద్ధ C | 90° (ముందు) | 0 | సున్నా |
| శ్రేణి RL లేదా RC | 0, 90° మధ్య | R/Z | Irms²R |
| అనునాదంలో శ్రేణి LCR | 0 | 1 | Vrms²/R (గరిష్ఠం) |
దృశ్య సామర్థ్యం, నిజ సామర్థ్యం. VrmsIrms లబ్ధమే దృశ్య సామర్థ్యం (Apparent power), దీన్ని వోల్ట్-ఆంపియర్ (VA) లలో కొలుస్తారు. వాస్తవ సగటు సామర్థ్యం VrmsIrms cos φ ను నిజ సామర్థ్యం (True power) అంటారు, దీని ప్రమాణం వాట్ (W). సామర్థ్య కారకం = నిజ సామర్థ్యం ÷ దృశ్య సామర్థ్యం. ట్రాన్స్ఫార్మర్లు, జనరేటర్లను kVA లలో రేటింగ్ చేస్తారు, ఎందుకంటే సామర్థ్య కారకం ఎంత ఉన్నా వాటిలో వేడి ప్రవాహంపైనే ఆధారపడుతుంది.
తక్కువ సామర్థ్య కారకం ఎందుకు చెడ్డది. V వోల్టేజీ వద్ద స్థిర సామర్థ్యం P కోసం కావలసిన ప్రవాహం I = P/(V cos φ). తక్కువ cos φ కు ఎక్కువ ప్రవాహం కావాలి. అప్పుడు సరఫరా లైన్లు, ట్రాన్స్ఫార్మర్లు I²R ఉష్ణంగా ఎక్కువ శక్తిని వృథా చేస్తాయి. చాలా మోటార్లు (ఇవి ప్రేరకాలు) ఉన్న కర్మాగారాలు cos φ ను 1 కి దగ్గరగా తేవడానికి కెపాసిటర్ సమూహాలను కలుపుతాయి. తక్కువ సామర్థ్య కారకానికి విద్యుత్ బోర్డులు తరచూ జరిమానా విధిస్తాయి.
7.3 వాట్రహిత ప్రవాహం (Wattless current)
వోల్టేజీ ఫేజర్ కంటే φ కోణం వెనుక ప్రవాహ ఫేజర్ను గీయండి. దాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించండి:
Irms cos φ, వోల్టేజీ వెంట. ఈ భాగం సామర్థ్యాన్ని మోసుకెళ్తుంది. ఇది క్రియాశీల (active, wattful) అంశం.
Irms sin φ, వోల్టేజీకి 90° వద్ద. ఈ భాగం నుంచి సామర్థ్యం సగటు సున్నా. ఇదే వాట్రహిత ప్రవాహం.
శుద్ధ L లేదా శుద్ధ C లో మొత్తం ప్రవాహం వాట్రహితమే. శుద్ధ R లో దానిలో ఏ భాగమూ వాట్రహితం కాదు. వాట్రహిత ప్రవాహం లోడ్కు సామర్థ్యాన్ని అందించకపోయినా, తీగలలో ప్రవహిస్తూ వాటిని వేడి చేస్తూనే ఉంటుంది.
7.4 చోక్ తీగచుట్ట (Choke coil)
పాత ట్యూబ్ లైట్లు, ఫ్యాన్ రెగ్యులేటర్లు, కొన్ని దీపాలకు మెయిన్స్ నెట్టే ప్రవాహం కంటే తక్కువ ప్రవాహం కావాలి. ఒక మార్గం శ్రేణిలో నిరోధాన్ని కలపడం. కానీ నిరోధం సామర్థ్యాన్ని ఉష్ణంగా వృథా చేస్తుంది. ఇంతకన్నా మేలైన మార్గం అధిక ప్రేరకత్వం, అతి తక్కువ నిరోధం గల తీగచుట్ట; దీన్ని చోక్ అంటారు.
చోక్ ప్రతిఘాతాన్ని చేరుస్తుంది, దాంతో ప్రవాహం తగ్గుతుంది. దాదాపు శుద్ధ ప్రేరకత్వం కాబట్టి దాని సామర్థ్య కారకం దాదాపు సున్నా, కాబట్టి అది దాదాపు ఏ శక్తినీ వృథా చేయదు. అది మోసే ప్రవాహం దాదాపు పూర్తిగా వాట్రహితం. చోక్ తీగచుట్టలను AC తో మాత్రమే వాడతారు; DC లో ప్రవాహం స్థిరపడిన తరువాత ప్రేరకం ఏ వ్యతిరేకతనూ ఇవ్వదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: ఒక పరికరం 220 V (rms) మెయిన్స్ నుంచి 5 A (rms) తీసుకుంటుంది, ప్రవాహం 60° వెనుకబడుతుంది. సగటు సామర్థ్యాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: P = 220 × 5 × cos 60° = 1100 × 0.5 = 550 W.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: సాధించిన ఉదాహరణ 6.1 లోని వలయానికి (R = 30 Ω, Z = 50 Ω, 200 V, 4 A) సామర్థ్య కారకం, సామర్థ్యాలను కనుక్కోండి.
సాధన: cos φ = 30/50 = 0.6. P = 200 × 4 × 0.6 = 480 W. సరిచూడండి: Irms²R = 16 × 30 = 480 W.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: ఒక వలయంలో v = 100 sin ωt వోల్టు, i = 2 sin(ωt − π/3) ఆంపియర్. సగటు సామర్థ్యాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: P = (V0I0/2) cos φ = (100 × 2/2) × cos 60° = 100 × 0.5 = 50 W.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: ఒక లోడ్ 0.8 సామర్థ్య కారకం వద్ద 10 A (rms) తీసుకుంటుంది. ప్రవాహంలోని క్రియాశీల, వాట్రహిత భాగాలను కనుక్కోండి.
సాధన: cos φ = 0.8, కాబట్టి sin φ = 0.6. క్రియాశీల భాగం = 10 × 0.8 = 8 A. వాట్రహిత భాగం = 10 × 0.6 = 6 A.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: ఒక తీగచుట్ట 12 V DC సరఫరా నుంచి 4 A తీసుకుంటుంది. 12 V (rms), 50 Hz సరఫరాపై 2.4 A తీసుకుంటుంది. దాని నిరోధం, ప్రతిఘాతం, AC లో సామర్థ్య కారకం, సామర్థ్యాలను కనుక్కోండి.
సాధన: DC లో నిరోధం మాత్రమే పనిచేస్తుంది: R = 12/4 = 3 Ω. AC లో Z = 12/2.4 = 5 Ω, కాబట్టి XL = √(25 − 9) = 4 Ω. సామర్థ్య కారకం = R/Z = 0.6. P = 12 × 2.4 × 0.6 = 17.3 W. సరిచూడండి: 2.4² × 3 = 17.3 W.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: R = 10 Ω గల శ్రేణి LCR వలయం 100 V (rms) సరఫరాపై అనునాదంలో ఉంది. సామర్థ్యాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: అనునాదం వద్ద Z = R, cos φ = 1. P = V²/R = 10000/10 = 1000 W.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: 100 V, 5 A రేటింగ్ గల దీపాన్ని ఒక శుద్ధ చోక్ సహాయంతో 200 V, 50 Hz మెయిన్స్పై నడపాలి. ప్రేరకత్వాన్ని కనుక్కోండి. నిరోధాన్ని వాడడంతో పోల్చండి.
సాధన: దీపం నిరోధం R = 100/5 = 20 Ω. 200 V నుంచి 5 A కోసం Z = 40 Ω. XL = √(40² − 20²) = √1200 = 34.6 Ω. L = 34.6/(2π × 50) = 0.11 H. శ్రేణి నిరోధం అయితే 20 Ω కావాలి, అది 5² × 20 = 500 W వృథా చేస్తుంది. చోక్ దాదాపు ఏమీ వృథా చేయదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.8 (NEET కఠినం): ఒక RL వలయంలో 100 V (rms) సరఫరాపై R = 30 Ω, XL = 40 Ω. సామర్థ్య కారకం 1 అయ్యేలా శ్రేణిలో ఒక కెపాసిటర్ను కలిపారు. XC ని, ముందు తరువాత సామర్థ్యాలను కనుక్కోండి.
సాధన: ముందు: Z = 50 Ω, I = 2 A, P = 4 × 30 = 120 W, cos φ = 0.6. ఏకక సామర్థ్య కారకానికి XC = XL = 40 Ω. తరువాత: Z = 30 Ω, I = 3.33 A, P = 100²/30 = 333 W. సామర్థ్యం (50/30)² = 25/9 రెట్లు పెరుగుతుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
P = VrmsIrms cos φ = Irms²R = (V0I0/2) cos φ.
సామర్థ్య కారకం cos φ = R/Z = నిజ సామర్థ్యం/దృశ్య సామర్థ్యం.
శుద్ధ R: cos φ = 1. శుద్ధ L లేదా C: cos φ = 0. అనునాదంలో LCR: 1.
దృశ్య సామర్థ్యం VA లలో; నిజ సామర్థ్యం W లలో.
క్రియాశీల ప్రవాహం Irms cos φ; వాట్రహిత ప్రవాహం Irms sin φ.
చోక్: ఎక్కువ L, అతి చిన్న R; దాదాపు సామర్థ్య నష్టం లేకుండా AC ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేస్తుంది.
తక్కువ సామర్థ్య కారకం అంటే అదే సామర్థ్యానికి ఎక్కువ ప్రవాహం, ఎక్కువ లైన్ నష్టం.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
P = VrmsIrms అని రాసి cos φ ని మరిచిపోవడం.
½ లేకుండా శిఖర విలువలు వాడటం: P = V0I0 cos φ అనేది 2 రెట్లు తప్పు.
Irms cos φ ని వాట్రహిత ప్రవాహం అనడం. వాట్రహితం Irms sin φ.
ఒకే దశ నుంచి φ ను కనుక్కోవడం. వోల్టేజీ, ప్రవాహ దశల తేడాను వాడాలి.
చోక్ DC లో పనిచేస్తుందని అనుకోవడం. అది మారుతున్న ప్రవాహాన్ని మాత్రమే పరిమితం చేస్తుంది.
ఎక్కువ ప్రవాహం తీసుకునే పరికరం ఎప్పుడూ ఎక్కువ సామర్థ్యాన్ని వాడుతుందని అనుకోవడం. దాని సామర్థ్య కారకాన్ని చూడాలి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. AC వలయంలో సగటు సామర్థ్యం (a) VrmsIrms (b) VrmsIrms cos φ (c) V0I0 cos φ (d) VrmsIrms sin φ
2. శుద్ధ నిరోధక వలయం సామర్థ్య కారకం (a) 0 (b) 0.5 (c) 0.707 (d) 1
3. శుద్ధ ప్రేరక వలయం సామర్థ్య కారకం (a) 0 (b) 1 (c) 0.5 (d) అనంతం
4. ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహంలోని వాట్రహిత అంశం (a) Irms cos φ (b) Irms (c) Irms sin φ (d) Irms tan φ
5. అనునాదం వద్ద శ్రేణి LCR వలయం సామర్థ్య కారకం (a) 0 (b) 1 (c) R/XL (d) 0.5
6. దృశ్య సామర్థ్యం ప్రమాణం (a) వోల్ట్-ఆంపియర్ (b) వాట్ (c) జూల్ (d) ఓమ్
7. AC ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేయడానికి నిరోధం కంటే చోక్ తీగచుట్టను ఇష్టపడతారు, ఎందుకంటే చోక్ (a) ఎక్కువ నిరోధం కలిగి ఉంటుంది (b) DC లో కూడా పనిచేస్తుంది (c) సామర్థ్య కారకాన్ని 1 కి పెంచుతుంది (d) చాలా తక్కువ సామర్థ్యాన్ని వృథా చేస్తుంది
8. శ్రేణి LCR వలయం సామర్థ్య కారకం (a) Z/R (b) X/Z (c) R/Z (d) X/R
9. విద్యుత్ బోర్డులు తక్కువ సామర్థ్య కారకాన్ని నిరుత్సాహపరుస్తాయి, ఎందుకంటే అదే సామర్థ్యానికి అది (a) తక్కువ ప్రవాహం అడుగుతుంది (b) ఎక్కువ ప్రవాహం అడుగుతుంది, లైన్ నష్టాలు పెరుగుతాయి (c) ఎక్కువ పౌనఃపున్యం అడుగుతుంది (d) తక్కువ వోల్టేజీ అడుగుతుంది
10. AC జనకానికి కలిపిన శుద్ధ కెపాసిటర్ తీసుకునే సగటు సామర్థ్యం (a) సున్నా (b) VrmsIrms (c) V0I0/2 (d) అనంతం
స్థాయి 2: NEET ప్రామాణిక స్థాయి
11. ఒక లోడ్ 220 V (rms) నుంచి 5 A (rms) తీసుకుంటుంది, ప్రవాహం 60° వెనుకబడుతుంది. సామర్థ్యం (a) 1100 W (b) 952 W (c) 550 W (d) 275 W
12. ఒక శ్రేణి వలయంలో 200 V (rms) పై R = 30 Ω, XL = 80 Ω, XC = 40 Ω. సగటు సామర్థ్యం (a) 480 W (b) 640 W (c) 800 W (d) 360 W
13. ఒక వలయంలో v = 100 sin ωt వోల్టు, i = 2 sin(ωt − π/3) ఆంపియర్. సగటు సామర్థ్యం (a) 100 W (b) 200 W (c) 86.6 W (d) 50 W
14. ఒక లోడ్ 0.8 సామర్థ్య కారకం వద్ద 10 A (rms) తీసుకుంటుంది. వాట్రహిత ప్రవాహం (a) 8 A (b) 6 A (c) 10 A (d) 2 A
15. ఒక తీగచుట్ట 12 V DC నుంచి 4 A, 12 V (rms) AC నుంచి 2.4 A తీసుకుంటుంది. AC లో దాని సామర్థ్య కారకం (a) 0.8 (b) 0.5 (c) 0.6 (d) 0.75
16. Q15 లోని తీగచుట్టకు AC లో సామర్థ్యం సుమారు (a) 17.3 W (b) 28.8 W (c) 48 W (d) 11.5 W
17. ఒక RL వలయంలో 100 V (rms) పై R = 40 Ω, XL = 30 Ω. సగటు సామర్థ్యం (a) 200 W (b) 120 W (c) 250 W (d) 160 W
18. R = XC గల శ్రేణి RC వలయం సామర్థ్య కారకం (a) 1 (b) 0.707 (c) 0.5 (d) సున్నా
19. ఒక యంత్రం 250 V (rms) మెయిన్స్ నుంచి 0.8 సామర్థ్య కారకం వద్ద 1 kW తీసుకుంటుంది. ప్రవాహం (a) 4 A (b) 6.25 A (c) 5 A (d) 3.2 A
20. 100 V, 5 A రేటింగ్ గల దీపాన్ని శ్రేణిలో శుద్ధ చోక్తో 200 V, 50 Hz మెయిన్స్పై నడుపుతున్నారు. చోక్ ప్రేరకత్వం సుమారు (a) 0.11 H (b) 0.064 H (c) 0.22 H (d) 0.035 H
21. R = 10 Ω గల శ్రేణి LCR వలయం 100 V (rms) పై అనునాదంలో ఉంది. సామర్థ్యం (a) 100 W (b) 500 W (c) 10 W (d) 1000 W
22. ఒక వలయంలో v = 200 sin(100πt) V, i = 5 cos(100πt) A. సగటు సామర్థ్యం (a) 500 W (b) సున్నా (c) 1000 W (d) 250 W
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక శ్రేణి వలయంలో 200 V (rms) పై R = 60 Ω, XL = 120 Ω, XC = 40 Ω. సగటు సామర్థ్యం (a) 400 W (b) 320 W (c) 240 W (d) 160 W
24. శ్రేణి LCR వలయంలో ఏ అర్ధ-సామర్థ్య పౌనఃపున్యం వద్దైనా సామర్థ్య కారకం (a) 1 (b) 0.5 (c) సున్నా (d) 1/√2
25. ఒక RL వలయం (R = 30 Ω, XL = 40 Ω) స్థిర AC వోల్టేజీపై ఉంది. సామర్థ్య కారకం 1 అయ్యేలా శ్రేణిలో ఒక కెపాసిటర్ను కలిపారు. కొత్త సామర్థ్యం : పాత సామర్థ్యం నిష్పత్తి (a) 5/3 (b) 25/9 (c) 9/25 (d) 1
26. 200 V (rms) లైన్పై ఉన్న ఒక లోడ్ దృశ్య సామర్థ్యం 2000 VA, నిజ సామర్థ్యం 1600 W. వాట్రహిత ప్రవాహం (a) 6 A (b) 8 A (c) 10 A (d) 4 A
27. ఒక వలయంలో v = 100 sin(ωt + π/6) వోల్టు, i = 4 sin(ωt − π/6) ఆంపియర్. సగటు సామర్థ్యం (a) 200 W (b) 173 W (c) 50 W (d) 100 W
28. ఒక ఫ్యాన్ 220 V (rms) మెయిన్స్ నుంచి 0.8 సామర్థ్య కారకం వద్ద 0.5 A (rms) తీసుకుంటుంది. ఒక గంటలో అది వాడే శక్తి (a) 0.11 kWh (b) 0.088 kWh (c) 0.055 kWh (d) 0.176 kWh
29. ప్రతిపాదన (A): AC వలయంలో ప్రవాహాన్ని నియంత్రించడానికి నిరోధం కంటే చోక్ తీగచుట్టను ఇష్టపడతారు.
కారణం (R): ఆదర్శ ప్రేరకం తీసుకునే సగటు సామర్థ్యం సున్నా.
(a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: వాట్రహిత ప్రవాహం అనువర్తించిన వోల్టేజీతో ఒకే దశలో ఉంటుంది.
వాక్యం II: అనునాదం వద్ద శ్రేణి LCR వలయం సామర్థ్య కారకం 1.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | cos(2ωt − φ) పదం సగటు సున్నా |
| 2 | d | φ = 0 |
| 3 | a | φ = 90° |
| 4 | c | వోల్టేజీకి 90° వద్ద ఉన్న అంశం |
| 5 | b | అనునాదం వద్ద Z = R |
| 6 | a | VrmsIrms ను VA లలో కొలుస్తారు |
| 7 | d | ఆదర్శ ప్రేరకం సగటు సామర్థ్యాన్ని తీసుకోదు |
| 8 | c | అవరోధ త్రిభుజం నుంచి |
| 9 | b | cos φ తగ్గితే I = P/(V cos φ) పెరుగుతుంది |
| 10 | a | φ = 90° |
| 11 | c | 220 × 5 × 0.5 |
| 12 | a | Z = 50, I = 4 A; 16 × 30 |
| 13 | d | (100 × 2/2) × 0.5 |
| 14 | b | 10 × sin φ = 10 × 0.6 |
| 15 | c | R = 3 Ω, Z = 5 Ω |
| 16 | a | 2.4² × 3 = 17.28 W |
| 17 | d | Z = 50, I = 2 A; 4 × 40 |
| 18 | b | Z = √2 R, కాబట్టి R/Z = 1/√2 |
| 19 | c | I = 1000/(250 × 0.8) |
| 20 | a | XL = √(40² − 20²) = 34.6 Ω; 100π తో భాగించండి |
| 21 | d | V²/R = 10⁴/10 |
| 22 | b | ప్రవాహం 90° ముందు, cos φ = 0 |
| 23 | c | Z = 100, I = 2 A; 4 × 60 |
| 24 | d | అక్కడ Z = √2 R |
| 25 | b | P ∝ 1/Z²; (50/30)² |
| 26 | a | I = 10 A, cos φ = 0.8, sin φ = 0.6 |
| 27 | d | φ = π/3; (100 × 4/2) × 0.5 |
| 28 | b | P = 220 × 0.5 × 0.8 = 88 W |
| 29 | a | సున్నా సగటు సామర్థ్యం వల్లే చోక్ శక్తిని ఆదా చేస్తుంది |
| 30 | d | వాట్రహిత ప్రవాహం 90° దశాభేదంలో ఉంటుంది |
అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
v = V0 sin ωt, i = I0 sin(ωt − φ) కు తాత్కాలిక సామర్థ్యం p = vi లో ఒక స్థిర భాగం, 2ω వద్ద ఊగే భాగం ఉంటాయి.
సగటు సామర్థ్యం: P = Vrms Irms cos φ = ½V0I0 cos φ.
సామర్థ్య కారకం cos φ = R/Z; ఇది 0, 1 మధ్య ఉంటుంది, ఎప్పుడూ 1 ని మించదు.
ఏ శ్రేణి వలయంలోనైనా P = Irms² R: నిరోధం మాత్రమే సగటు సామర్థ్యాన్ని తీసుకుంటుంది.
శుద్ధ R: cos φ = 1. శుద్ధ L లేదా C: cos φ = 0, P = 0. అనునాదంలో శ్రేణి LCR: cos φ = 1.
దృశ్య సామర్థ్యం = Vrms Irms, వోల్ట్-ఆంపియర్ (VA) లలో. నిజ సామర్థ్యం = Vrms Irms cos φ, వాట్లలో.
ప్రవాహాన్ని Irms cos φ (V తో ఒకే దశలో, పని చేసేది), Irms sin φ (90° దశాభేదం, వాట్రహిత ప్రవాహం) గా విభజించండి.
వాట్రహిత ప్రవాహం: Irms sin φ. ఇది ప్రవహిస్తుంది కానీ సగటున ఏ పనీ చేయదు.
తక్కువ సామర్థ్య కారకానికి అదే ఉపయోగకర సామర్థ్యం కోసం ఎక్కువ ప్రవాహం కావాలి, కాబట్టి లైన్ నష్టాలు I²R పెరుగుతాయి. సామర్థ్య కారకాన్ని పెంచడానికి కర్మాగారాలలో కెపాసిటర్లు కలుపుతారు.
φ సున్నా కాకపోతే చక్రంలో కొంత భాగం తాత్కాలిక సామర్థ్యం రుణాత్మకం కావచ్చు: శక్తి జనకానికి తిరిగి ప్రవహిస్తుంది.
p విలువ (V0I0/2)(cos φ + 1), (V0I0/2)(cos φ − 1) మధ్య ఊగుతుంది; దాని సగటు (V0I0/2) cos φ.
చోక్ తీగచుట్ట: ఎక్కువ L, తక్కువ R గల తీగచుట్ట; చాలా తక్కువ సామర్థ్యం వృథా చేస్తూ AC ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేస్తుంది (ఉదాహరణకు పాత ట్యూబ్ లైట్లలో). నిరోధం అయితే సామర్థ్యాన్ని ఉష్ణంగా వృథా చేస్తుంది.
చోక్ను DC తో వాడలేము; DC లో దాని చిన్న R మాత్రమే ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేస్తుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| వలయం | సామర్థ్య కారకం | సగటు సామర్థ్యం |
|---|---|---|
| శుద్ధ R | 1 | Vrms Irms |
| శుద్ధ L లేదా శుద్ధ C | 0 | 0 |
| శ్రేణి RL లేదా RC | R/Z | Irms² R |
| అనునాదంలో శ్రేణి LCR | 1 | V²/R |
| ఆదర్శ చోక్ | ≈ 0 | ≈ 0 |
| దృశ్య సామర్థ్యం | — | Vrms Irms, VA లలో |
| వాట్రహిత ప్రవాహం | — | Irms sin φ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Cos పని చేస్తుంది, Sin సోమరి" (Cos does the Work, Sin is the Shirker): I cos φ పని చేస్తుంది; I sin φ వాట్రహితం.
"R మాత్రమే బిల్లు కడుతుంది" (Only R pays the bill): శ్రేణి వలయంలో సగటు సామర్థ్యం Irms²R; L, C శక్తిని అప్పు తీసుకుని తిరిగి ఇస్తాయి.
"చోక్ అడ్డుకుంటుంది, వేడి చేయదు" (Choke chokes, doesn't cook): నిరోధంలా వేడెక్కకుండానే చోక్ ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేస్తుంది.
"VA వాగ్దానం, W అందింపు" (VA is the promise, W is the delivery): దృశ్య సామర్థ్యం నిజ సామర్థ్యం కంటే ఎప్పుడూ తక్కువ కాదు.
భావనల అనుసంధానం
జూల్ ఉష్ణం P = I²R భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: విద్యుత్ ప్రవాహం నుంచి వస్తుంది.
అవరోధం, దశా కోణం ఈ పుస్తకంలోని అధ్యాయం 6 నుంచి వస్తాయి.
లైన్ నష్టాలు, అధిక వోల్టేజీ ప్రసారానికి కారణం అధ్యాయం 8 లోని ట్రాన్స్ఫార్మర్తో అనుసంధానమవుతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. వలయాన్ని (జాబితా I) దాని సామర్థ్య కారకంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. శుద్ధ నిరోధం
B. శుద్ధ ప్రేరకం
C. R = 30 Ω శ్రేణిలో XL = 40 Ω
D. R = 40 Ω శ్రేణిలో XC = 30 Ω
జాబితా II:
(i) 0
(ii) 0.6
(iii) 0.8
(iv) 1
(a) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (b) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
32. పదాన్ని (జాబితా I) దాని వివరణతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. నిజ సామర్థ్యం
B. దృశ్య సామర్థ్యం
C. వాట్రహిత ప్రవాహం
D. శ్రేణి వలయం సామర్థ్య కారకం
జాబితా II:
(i) Irms sin φ
(ii) వాట్లలో కొలుస్తారు
(iii) R/Z
(iv) వోల్ట్-ఆంపియర్లలో కొలుస్తారు
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
33. ఒక లోడ్ 220 V rms మెయిన్స్ నుంచి 5 A rms తీసుకుంటుంది. దశా కోణాన్ని (జాబితా I) సగటు సామర్థ్యంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. φ = 0
B. φ = 60°
C. φ = 90°
D. cos φ = 0.8
జాబితా II:
(i) 0
(ii) 550 W
(iii) 880 W
(iv) 1100 W
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
34. విధానాన్ని (జాబితా I) కారణంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ట్యూబ్ లైట్లో చోక్ తీగచుట్ట
B. కర్మాగారంలో కెపాసిటర్ సమూహం
C. చోక్కు బదులు నిరోధం వాడడం
D. సరఫరా లైన్లపై తక్కువ సామర్థ్య కారకాన్ని నివారించడం
జాబితా II:
(i) సామర్థ్య కారకాన్ని పెంచుతుంది
(ii) అదే సామర్థ్యానికి తక్కువ cos φ అంటే ఎక్కువ ప్రవాహం, ఎక్కువ లైన్ నష్టం
(iii) తక్కువ సామర్థ్య నష్టంతో ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేస్తుంది
(iv) సామర్థ్యాన్ని ఉష్ణంగా వృథా చేస్తుంది
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సగటు సామర్థ్యం = Vrms Irms cos φ.
B. కెపాసిటివ్ వలయం సామర్థ్య కారకం 1 ని మించవచ్చు.
C. అనునాదంలో ఉన్న శ్రేణి LCR వలయం సామర్థ్య కారకం 1.
D. వాట్రహిత ప్రవాహం వోల్టేజీతో ఒకే దశలో ఉన్న ప్రవాహ భాగం.
E. ఆదర్శ చోక్ సగటు సామర్థ్యాన్ని తీసుకోదు.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 1
36. AC లోని శ్రేణి RL వలయానికి సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. తాత్కాలిక సామర్థ్యం జనక పౌనఃపున్యానికి రెట్టింపు వద్ద డోలనం చెందుతుంది.
B. ప్రతి చక్రంలో కొంత భాగం తాత్కాలిక సామర్థ్యం రుణాత్మకం.
C. సగటు సామర్థ్యం Irms² R కు సమానం.
D. సగటు సామర్థ్యం Vrms Irms కు సమానం.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. దృశ్య సామర్థ్యం నిజ సామర్థ్యం కంటే ఎప్పుడూ తక్కువ కాదు.
B. అదే సామర్థ్యం, వోల్టేజీలకు ప్రవాహం 1/cos φ కి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
C. శుద్ధ నిరోధంలో వాట్రహిత ప్రవాహం ప్రవహిస్తుంది.
D. శ్రేణి వలయానికి cos φ = R/Z.
(a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3
38. AC లోని ఆదర్శ కెపాసిటర్కు సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఒక పావు చక్రంలో తీసుకున్న శక్తి తరువాతి పావు చక్రంలో తిరిగి వెళ్తుంది.
B. సగటు సామర్థ్యం సున్నా.
C. దాని గుండా ప్రవాహం వాట్రహితం.
D. అది నిరోధంలా వేడెక్కుతుంది.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. ఒక వలయం తాత్కాలిక సామర్థ్యం p(t) గరిష్ఠం +300 W, కనిష్ఠం −100 W మధ్య ఊగుతుంది. సగటు సామర్థ్యం, సామర్థ్య కారకం: (a) 200 W, 0.5 (b) 100 W, 0.5 (c) 100 W, 0.33 (d) 150 W, 0.75
40. మూడు లోడ్లు 220 V rms మెయిన్స్పై పనిచేస్తాయి.
| లోడ్ | Irms (A) | సామర్థ్య కారకం |
|---|---|---|
| X | 10 | 1.0 |
| Y | 10 | 0.5 |
| Z | 5 | 0.8 |
అతి తక్కువ నిజ సామర్థ్యం తీసుకునే లోడ్, అతి ఎక్కువ వాట్రహిత ప్రవాహం గల లోడ్: (a) Z, Y (b) Y, Y (c) Z, X (d) X, Y
41. శ్రేణి LCR వలయం తీసుకునే సగటు సామర్థ్యాన్ని ω తో గ్రాఫ్ గీశారు. R ను సగం చేస్తే (L, C, V స్థిరం): (a) శిఖరం సగమవుతుంది, వక్రం వెడల్పవుతుంది (b) శిఖరం రెట్టింపవుతుంది, ω0 జరుగుతుంది (c) శిఖరం రెట్టింపవుతుంది, వక్రం మరింత తీక్ష్ణమవుతుంది (d) ఏమీ మారదు
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: ఒక టేబుల్ ఫ్యాన్ శ్రేణి RL లోడ్లా ప్రవర్తిస్తుంది. 220 V, 50 Hz మెయిన్స్పై అది 0.8 సామర్థ్య కారకం వద్ద 2 A rms తీసుకుంటుంది.
42. తీసుకునే సగటు సామర్థ్యం: (a) 440 W (b) 352 W (c) 264 W (d) 176 W
43. ఫ్యాన్ ప్రేరక ప్రతిఘాతం: (a) 88 Ω (b) 110 Ω (c) 44 Ω (d) 66 Ω
44. 60 W, 120 V రేటింగ్ గల దీపాన్ని శ్రేణి కెపాసిటర్తో 240 V, 50 Hz మెయిన్స్పై నడపాలి. అవసరమైన కెపాసిటెన్స్ సుమారు: (a) 13.3 μF (b) 7.66 μF (c) 3.83 μF (d) 15.3 μF
45. R = 20 Ω గల శ్రేణి LCR వలయం అనునాదం వద్ద 500 W తీసుకుంటుంది. జనక rms వోల్టేజీ, అర్ధ-సామర్థ్య పౌనఃపున్యం వద్ద rms ప్రవాహం: (a) 100 V, 2.5 A (b) 50 V, 3.54 A (c) 100 V, 5 A (d) 100 V, 3.54 A
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | 1; 0; 30/50 = 0.6; 40/50 = 0.8 |
| 32 | a | నిజ సామర్థ్యం W లలో, దృశ్యం VA లలో, వాట్రహిత ప్రవాహం I sin φ, cos φ = R/Z |
| 33 | d | 1100 × cos φ: 1100, 550, 0, 880 W |
| 34 | b | చోక్ తక్కువ ఖర్చుతో ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేస్తుంది; కెపాసిటర్లు cos φ ని పెంచుతాయి; నిరోధం వేడెక్కుతుంది; తక్కువ cos φ లైన్ నష్టాన్ని పెంచుతుంది |
| 35 | a | A, C, E సత్యం; cos φ గరిష్ఠం 1; వాట్రహిత భాగం 90° దశాభేదంలో ఉంటుంది |
| 36 | c | సగటు Vrms Irms cos φ, Vrms Irms కాదు |
| 37 | d | A, B, D సత్యం; శుద్ధ నిరోధంలో φ = 0, కాబట్టి వాట్రహిత ప్రవాహం ఉండదు |
| 38 | a | సగటు సామర్థ్యం లేదు, కాబట్టి వేడి ఉండదు |
| 39 | b | సగటు = (300 − 100)/2 = 100 W; V0I0/2 = (300 + 100)/2 = 200 W; cos φ = 100/200 |
| 40 | a | సామర్థ్యాలు 2200, 1100, 880 W; వాట్రహితం 0, 8.66, 3 A |
| 41 | c | శిఖర సామర్థ్యం V²/R రెట్టింపు; Q = ω0L/R రెట్టింపు; ω0 మారదు |
| 42 | b | 220 × 2 × 0.8 = 352 W |
| 43 | d | Z = 110 Ω, R = 88 Ω, XL = √(110² − 88²) = 66 Ω |
| 44 | b | R = 240 Ω, I = 0.5 A, Z = 480 Ω, XC = 415.7 Ω, C = 1/(100π × 415.7) = 7.66 μF |
| 45 | d | I² × 20 = 500 వల్ల 5 A, కాబట్టి V = 100 V; అర్ధ-సామర్థ్య ప్రవాహం 5/√2 = 3.54 A |