ప్రాచీన ఆంధ్ర చరిత్ర: శాతవాహనుల నుంచి తూర్పు చాళుక్యుల వరకు (APPSC, SI, DSC)

APPSC గ్రూప్ పరీక్షలు, AP పోలీస్ SI మరియు కానిస్టేబుల్ రాత పరీక్షలు, AP DSC సోషల్ స్టడీస్ పేపర్లలో ప్రాచీన మరియు ప్రారంభ మధ్యయుగ ఆంధ్ర చరిత్ర నుంచి ప్రశ్నలు క్రమం తప్పకుండా వస్తాయి. ఇవి ఎక్కువగా వాస్తవాల ఆధారిత ప్రశ్నలు కాబట్టి, సరిగ్గా సిద్ధమైతే మంచి మార్కులు సులభంగా వస్తాయి. అయితే ఈ కాలం సుమారు పదిహేను శతాబ్దాల విస్తీర్ణం కలిగి ఉంది, చాలా వంశాలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతాయి, కొన్ని తేదీలపై చరిత్రకారులకే భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అందుకే ఈ వ్యాసాన్ని మీరు నిజంగా చదివే క్రమంలో అమర్చాం: వంశం, రాజధాని, రాజు, శాసనం, కట్టడం, భాష, వ్యాపారం. చరిత్రకారులు విభేదించిన చోట తేదీల పరిధిని స్పష్టంగా చెప్పాం. ఎందుకంటే పరీక్షలో ప్రశ్న సాధారణంగా పేపర్ తయారుచేసినవారు ఉపయోగించిన పాఠ్యపుస్తకాన్ని అనుసరిస్తుంది.

శాసనం ద్వారా నిర్ధారణ అయిన తేదీలు తప్ప మిగిలినవన్నీ సుమారు తేదీలుగా భావించండి. మొత్తం పరీక్షల చిత్రం కోసం ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ఉద్యోగ పరీక్షలు 2026 గైడ్ చూడండి. సాధారణ జ్ఞానం ప్రశ్నల సాధన కోసం AP GK టాప్ 100 ప్రశ్నలు ఉపయోగపడతాయి. గ్రూప్ 2 సన్నద్ధత కోసం APPSC గ్రూప్ 2 గైడ్ చదవవచ్చు.

1. మొత్తం చిత్రం మరియు కాలక్రమం

ఈ కాలాన్ని గుర్తుంచుకోవడానికి సులభమైన మార్గం దీన్ని ఒక రిలే పోటీలా చూడటం. క్రీస్తుపూర్వం మూడో శతాబ్దంలో మౌర్యుల ప్రభావం కృష్ణా-గోదావరి ప్రాంతానికి చేరింది. తర్వాత శాతవాహనులు ఆంధ్ర మూలాలు బలంగా ఉన్న మొదటి పెద్ద రాజకీయ వ్యవస్థను నిర్మించారు. క్రీస్తుశకం మూడో శతాబ్దం ఆరంభంలో వారు బలహీనపడిన తర్వాత ఇక్ష్వాకులు విజయపురి నుంచి పాలించారు, తీరాంధ్రలో చిన్న వంశాలు మరియు తొలి పల్లవులు పోటీ పడ్డారు. ఐదో శతాబ్దంలో విష్ణుకుండినులు రంగంలోకి వచ్చారు. ఏడో శతాబ్దంలో స్థాపితమైన వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు ఈ ప్రాంతానికి అత్యంత దీర్ఘకాలం కొనసాగిన మధ్యయుగ పాలనను అందించారు. పదకొండో శతాబ్దంలో వారి కథ చోళులతో కలిసిపోతుంది. ఆ తర్వాత ఏర్పడిన రాజకీయ చీలిక నుంచి కాకతీయులు తదుపరి సార్వభౌమ శక్తిగా ఎదిగారు.

కాలం (సుమారు)	వంశం లేదా శక్తి	ప్రధాన ప్రాంతం, కేంద్రం	పరీక్షలో ముఖ్యాంశం
క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం	మౌర్యుల ప్రభావం	సరిహద్దు ప్రజలలో ఆంధ్రులను శాసనాలు పేర్కొంటాయి	13వ శిలాశాసనం
క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం నుంచి క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం ఆరంభం వరకు	శాతవాహనులు	దక్కన్, తూర్పున ధాన్యకటకం	గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి, అమరావతి, గాథాసప్తశతి
క్రీ.శ. సుమారు 225 నుంచి 340 వరకు	ఇక్ష్వాకులు	కృష్ణా లోయ, రాజధాని విజయపురి	నాగార్జునకొండ, చాంతమూలుడు, రాజస్త్రీల దానాలు
క్రీ.శ. 3 నుంచి 5వ శతాబ్దం	తొలి పల్లవులు, సాలంకాయనులు, ఆనందగోత్రులు, బృహత్పలాయనులు	తీరాంధ్ర	మైదవోలు శాసనం, వేంగి, కందరాపురం
క్రీ.శ. సుమారు 420 నుంచి 624 వరకు (కొన్ని పునర్నిర్మాణాల ప్రకారం తర్వాతి కాలం)	విష్ణుకుండినులు	దెందులూరు, అమరావతి, ఇంద్రపాలనగరం	ఉండవల్లి గుహలు, రెండో మాధవవర్మ
క్రీ.శ. 624 నుంచి 1189 వరకు (నామమాత్రంగా)	తూర్పు చాళుక్యులు	పిష్టపురం, వేంగి, రాజమహేంద్రవరం	కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు, నన్నయ
క్రీ.శ. 999 నుంచి	వేంగిలో చోళుల జోక్యం	వేంగి	రాజరాజ చోళుడు, మొదటి కులోత్తుంగుడు
క్రీ.శ. సుమారు 1163	కాకతీయుల సార్వభౌమత్వం	అనుమకొండ, తర్వాత ఓరుగల్లు	రుద్రదేవుని అనుమకొండ శాసనం

2. శాతవాహనులకు ముందు: తొలి ఆంధ్ర ప్రాంతం

ఆంధ్ర అనే పదం ప్రాచీన సంస్కృత సాహిత్యంలో కనిపిస్తుంది. అశోకుని 13వ శిలాశాసనంలో కూడా భోజులు, పులిందులు వంటి వర్గాలతో పాటు ఆంధ్రులను ఆయన ప్రభావ పరిధిలోని ప్రజలుగా పేర్కొన్నారు. అశోకుడు (క్రీ.పూ. మూడో శతాబ్దం) కృష్ణా లోయలో బౌద్ధమతంతో కూడా అనుసంధానమై ఉన్నాడు. అమరావతి స్తూపం బహుశా మౌర్యుల కాలంలో పునాది వేసుకుని ఉండవచ్చు, కానీ దానికి నిర్ణాయక ఆధారం లేదు. ఆ ప్రదేశంలో దొరికిన తొలి శాసనం క్రీ.పూ. తొలి శతాబ్దాలకు చెందినది, దాన్ని అశోకునికి ఖచ్చితంగా ఆపాదించలేము. కాబట్టి అమరావతిలో అశోకుని శాసనం ఉందని పాఠ్యపుస్తకాల్లో చేసే ప్రస్తావనలను జాగ్రత్తగా చూడాలి.

రోమన్ రచయిత ప్లినీ ద ఎల్డర్ పేర్కొన్న గ్రీకు సంప్రదాయం ప్రకారం, ఆంధ్రులుగా సాధారణంగా గుర్తించే ఆందరే ప్రజలకు ముప్పై ప్రాకార నగరాలు, లక్ష మంది కాల్బలం, రెండు వేల మంది అశ్వదళం, వెయ్యి ఏనుగులు ఉండేవి. ప్లినీ అంతకుముందటి గ్రీకు రచనలపై ఆధారపడ్డాడు. సాధారణంగా వీటిని సుమారు క్రీ.పూ. 300 కాలానికి చెందిన సెల్యూకస్ రాయబారి మెగస్తనీస్‌తో అనుసంధానిస్తారు. కాబట్టి పరీక్షార్థులు దీనిని శాసనంగా కాకుండా సాహిత్య ప్రస్తావనగా గుర్తుంచుకోవాలి. శాతవాహనుల శిఖరస్థాయికి చాలా ముందే ఈ ప్రాంతం వ్యవస్థీకృతంగా, సైనిక బలంతో ఉందని ఇది సూచిస్తుంది.

బాపట్ల జిల్లాలోని (అంతకుముందు గుంటూరు జిల్లా) భట్టిప్రోలు తెలుగు ప్రాంతంలో రాత ఉనికికి అత్యంత పురాతన ఆధారాలలో కొన్నింటిని అందిస్తుంది. 1892లో అలెగ్జాండర్ రీ చేసిన తవ్వకాలు (1894లో ఆర్కియాలజికల్ సర్వే న్యూ ఇంపీరియల్ సిరీస్‌లో ప్రచురితం) స్తూప పునాది దగ్గర వేర్వేరు స్థాయిల్లో శాసనాలు కలిగిన మూడు ధాతుపేటికలను వెలికితీశాయి. వాటిలో లోపలి రాతి, స్ఫటిక పేటికలు, ధాతువులు, ఆభరణాలు ఉన్నాయి. ఈ లిపిని భట్టిప్రోలు లిపి అంటారు. ఇది బ్రాహ్మీ కుటుంబానికి చెందిన ప్రాంతీయ రూపం. శాసనాలను చదివిన జార్జ్ బ్యూలర్, అవి క్రీ.పూ. 200 కంటే తర్వాతివి కావని, ఇంకా కొంచెం పాతవై ఉండవచ్చని రాశాడు. అందువల్ల లిపిని సుమారు క్రీ.పూ. మూడు నుంచి రెండో శతాబ్దాల మధ్యదిగా భావిస్తారు. ఒక శాసనం కుబిరక (కుబేరక అని కూడా రాస్తారు) అనే పాలకుడి పేరును చెబుతుంది. కొన్ని ఆధునిక రచనలు ఆయనను సుమారు క్రీ.పూ. 230లో ఉంచుతాయి, కానీ ఆ సంఖ్య లిపిశాస్త్ర అంచనాపై ఆధారపడినది, స్థిరమైనది కాదు. కాబట్టి ఆయన పేటికపై పేరున్న ఒక తొలి స్థానిక పాలకుడని మాత్రమే గుర్తుంచుకోండి. పరీక్ష కోసం మూడు అనుసంధానాలు గుర్తుపెట్టుకోండి: భట్టిప్రోలు, బౌద్ధ స్తూపం, భట్టిప్రోలు లిపి.

3. శాతవాహనులు

ఈ వ్యాసంలో అత్యంత ముఖ్యమైన వంశం శాతవాహనులే. వారు దక్కన్ పాలకులు. ప్రాకృత భాషలో నాణేలు, శాసనాలు జారీ చేశారు, బౌద్ధాన్ని, వైదిక యజ్ఞాలను కలిపి పోషించారు, రోమన్ ప్రపంచంతో చురుకుగా వ్యాపారం చేశారు.

3.1 కాలక్రమం మరియు విభేదాలు

ఈ వంశం ఎప్పుడు మొదలైందో చరిత్రకారులు ఏకాభిప్రాయానికి రాలేదు. శాసనాలు, నాణేల ఆధారంగా చూస్తే ఆధునిక పండితుల్లో ఎక్కువమంది వీరి ఎదుగుదలను క్రీ.పూ. ఒకటో శతాబ్దంలో లేదా కొంచెం ముందు, అంతాన్ని క్రీ.శ. రెండో లేదా మూడో శతాబ్దం ఆరంభంలో ఉంచుతారు, చాలా పాఠ్యపుస్తకాల్లో సుమారు క్రీ.శ. 225. కొన్ని పురాణ జాబితాలు క్రీ.పూ. మూడో శతాబ్దంలోనే ఆరంభాన్ని సూచిస్తాయి (ఒక పఠనం క్రీ.పూ. 271 అంటుంది). కానీ పురాణాలు ఒకదానికొకటి విరుద్ధంగా ఉంటాయి, పురావస్తు ఆధారాలు ఆ ముందటి తేదీని సమర్థించవు. కర్ణాటకలోని కనగనహళ్లిలో చిముక శాతవాహనుని పదహారో సంవత్సరం నాటి శాసనం ఉంది, దాన్ని సుమారు క్రీ.పూ. 110గా చదువుతారు, కానీ చిముకుడు స్థాపకుడైన సిముకుడేనా అనే దానిపై చరిత్రకారులు విభజించి ఉన్నారు. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి, పులోమావి పాలనా కాలాలపై కూడా భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. పాత పునర్నిర్మాణాలు గౌతమీపుత్రుని క్రీ.శ. రెండో శతాబ్దం ఆరంభంలో, సుమారు 106 నుంచి 130 మధ్య ఉంచుతాయి. కొత్త పరిశోధన ఆయనను క్రీ.శ. మొదటి శతాబ్ద ద్వితీయార్ధంలో, ఉదాహరణకు సుమారు 60 నుంచి 85 మధ్య ఉంచుతుంది. పరీక్షలో సమాధానం సాధారణంగా పాలకుల వరుస, సంఘటనల క్రమంపై ఆధారపడుతుంది, ఖచ్చితమైన సంవత్సరంపై కాదు.

3.2 మూలాలు, రాజధానులు, భూభాగం

వంశనామం శాతవాహన అని, చాలా రికార్డుల్లో శాతకర్ణి అని కూడా రాస్తారు. ఈ కుటుంబం మొదట ఎక్కడ ఎదిగిందనే విషయంలో చర్చ ఉంది: పశ్చిమ దక్కన్ అని కొందరు, ఆంధ్ర ప్రాంతమని కొందరు వాదిస్తారు. అనేక కేంద్రాలు ముఖ్యమయ్యాయి. ప్రతిష్ఠానం (ఇప్పటి మహారాష్ట్రలోని పైఠాన్) తొలి పశ్చిమ రాజధాని. జున్నార్, పౌనీ కూడా రికార్డుల్లో కనిపిస్తాయి. తూర్పున ధాన్యకటకం (అమరావతి ప్రాంతపు ప్రాచీన నామం, ధరణికోటగా గుర్తిస్తారు) ప్రధాన కేంద్రం. ఈ వంశం ఆంధ్రను దాటి చాలా విస్తృతంగా పాలించినప్పటికీ, అమరావతి శాతవాహన కథలో భాగం కావడానికి కారణం ఇదే.

3.3 ప్రతి అభ్యర్థి తెలుసుకోవలసిన పాలకులు

పాలకుడు	ఎందుకు అడుగుతారు
సిముకుడు	నానేఘాట్ శాసనంలో పేర్కొన్న స్థాపకుడు. తేదీలు అనిశ్చితం: ఆధునిక అంచనాలు క్రీ.పూ. రెండో శతాబ్ద చివరి నుంచి ఒకటో శతాబ్ద ఆరంభం మధ్య ఉంటాయి, పురాణ జాబితాలు ఆయనను ఇంకా ముందు ఉంచుతాయి
మొదటి శాతకర్ణి	అశ్వమేధ, రాజసూయం వంటి వైదిక యజ్ఞాలు చేశాడు, నానేఘాట్‌లో నమోదు. కళింగ రాజు ఖారవేలుని హాథీగుంఫా శాసనంలో ఒక శాతకర్ణి ప్రస్తావన ఉంది, కానీ గుర్తింపుపై చర్చ ఉంది
హాలుడు	సంప్రదాయంగా పదిహేడో రాజు, ప్రాకృత సంకలనం గాథాసప్తశతి సంకలనకర్త. పరీక్ష సమాధానంలో సంప్రదాయంగా ఆపాదిస్తారు అని చెప్పాలి
గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి	గొప్ప రాజు. పశ్చిమ క్షత్రప పాలకుడు నహపానుని ఓడించి, అతని నాణేలను తిరిగి ముద్రించాడు. నాసిక్ ప్రశస్తిలో ప్రశంసించబడ్డాడు
వాశిష్ఠీపుత్ర పులోమావి	గౌతమీపుత్రుని కుమారుడు. ఓడ గుర్తు ఉన్న నాణేలు. నాసిక్ ప్రశస్తి ఆయన పంతొమ్మిదో పాలనా సంవత్సరంలో వేయబడింది
యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి	చివరి గొప్ప పాలకుడు. ఓడలతో కూడిన నాణేలు, విస్తృతంగా లభించిన శాసనాలు

గౌతమీపుత్ర (గౌతమి కుమారుడు), వాశిష్ఠీపుత్ర (వాశిష్ఠి కుమారుడు) వంటి మాతృనామాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడిగే అంశం. రాజు స్వంత పేరుకు ముందు తల్లి పేరు నమోదు చేసేవారని ఇవి చూపిస్తాయి.

3.4 నాసిక్ ప్రశస్తి

గౌతమీపుత్రుని తల్లి గౌతమీ బలశ్రీ నాసిక్‌లోని ఒక గుహలో సుదీర్ఘ శాసనం వేయించింది. దాని తేదీ ఆమె మనవడు పులోమావి పంతొమ్మిదో పాలనా సంవత్సరంలో ఉంది. గౌతమీపుత్రుడిని శకులు, యవనులు, పహ్లవులను నాశనం చేసినవాడిగా అది ప్రశంసిస్తుంది, ఆయన గుర్రాలు మూడు సముద్రాల నీరు తాగాయని చెబుతుంది, ఆయన పాలించిన ప్రాంతాల జాబితా ఇస్తుంది. అందులోని ఏకబ్రాహ్మణ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు చెబుతారు: సాటిలేని బ్రాహ్మణుడు లేదా బ్రాహ్మణ వ్యవస్థ రక్షకుడు. చరిత్రకారులు విభేదిస్తారు కాబట్టి, ఆ కాలపు సామాజిక వ్యవస్థను నిలబెట్టిన రాజును ఆ గ్రంథం వర్ణిస్తుందని చెప్పడం మంచి సమాధానం. నహపాను నాణేలను గౌతమీపుత్రుని ముద్రతో తిరిగి ముద్రించిన జోగల్తంబి నిధి ఆ విజయానికి భౌతిక ఆధారం.

3.5 పరిపాలన, నాణేలు, సమాజం

రాజ్యం ఆహారాలు అనే విభాగాలుగా విభజించబడింది, మహాసేనాపతి, గౌల్మిక వంటి అధికారులు రికార్డుల్లో కనిపిస్తారు. గ్రామాలు గ్రామాలుగా, సంత పట్టణాలు నిగమాలుగా, నగరాలు నగరాలుగా పిలవబడ్డాయి. పాలకులు బౌద్ధ సన్యాసులకు, బ్రాహ్మణులకు భూములు, గ్రామాలు దానం చేశారు. ఈ పద్ధతి తర్వాతి వంశాల్లో పెరుగుతుంది. నాణేలు సీసం, పోటిన్ (మిశ్రమ లోహం), రాగి, వెండితో ముద్రించారు. సీసం, పోటిన్ నాణేలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి. తర్వాతి ఓడ గుర్తు నాణేలు సముద్ర వాణిజ్యానికి సాక్ష్యంగా విస్తృతంగా చదవబడతాయి.

3.6 మతం

శాతవాహన రాజులు బౌద్ధ, వైదిక సంప్రదాయాలను రెండింటినీ ఆదరించారు. రాజులు వైదిక యజ్ఞాలు చేశారు, రాజకుటుంబాలు, సాధారణ వర్తకులు దక్కన్‌లో బౌద్ధ విహారాలను, గుహాలయాలను నిర్మించడానికి ధనం ఇచ్చారు. ఆంధ్రలో అమరావతి మహాచైత్యం ఈ కాలంలో విస్తరించి అలంకరించబడింది. జైన, వైష్ణవ సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి కానీ శాసనాల్లో వాటికి తక్కువ కనిపించే ఆదరణ లభించింది.

3.7 భాష మరియు సాహిత్యం

అధికారిక రికార్డుల భాష బ్రాహ్మీ లిపిలో రాసిన ప్రాకృతం. గాథాసప్తశతి (గాహా సత్తసయి) మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతంలో రాసిన చిన్న ప్రేమ పద్యాల సంకలనం, సంప్రదాయంగా హాలుడికి ఆపాదిస్తారు. పేరుకు అర్థం ఏడు వందలు, కానీ ప్రతుల్లో పద్యాల సంఖ్య చాలా తేడాగా ఉంటుంది. పండితులు ఈ గ్రంథాన్ని క్రీ.శ. మొదటి నుంచి నాలుగో శతాబ్దం మధ్యకు చెందినదిగా భావిస్తారు, ఇది ఒకే రచయిత రచన అయ్యే అవకాశం తక్కువ, కాబట్టి కొంత భాగం తర్వాత చేరిందని భావిస్తారు. కొందరు భాషావేత్తలు దానిలోని కొన్ని పదాలను తెలుగుతో అనుసంధానిస్తారు. తెలుగు భాష ఈ ప్రాంతంలో అప్పటికే ఉందని ఇది సూచించవచ్చు, కానీ ఇది భాషా వ్యాఖ్యానానికి సంబంధించిన విషయం, నిర్ధారిత వాస్తవం కాదు. గుణాఢ్యునికి ఆపాదించే బృహత్కథ, శర్వవర్మతో ముడిపడిన వ్యాకరణ సంప్రదాయం శాసన ఆధారంతో కాక సంప్రదాయం వల్ల ఈ వంశంతో ముడిపడ్డాయి. కాబట్టి వాటిని సంప్రదాయ ఆపాదనగానే చూడండి.

4. అమరావతి, నాగార్జునకొండ, భట్టిప్రోలు: కళ మరియు వాస్తుశిల్పం

ఆంధ్ర బౌద్ధ వారసత్వానికి ఈ మూడు ప్రదేశాలు గుండెకాయ. దాదాపు ప్రతి పేపర్‌లో వీటి గురించి ప్రశ్న వస్తుంది.

4.1 అమరావతి (ధాన్యకటకం)

అమరావతి మహాచైత్యాన్ని ASI శారీరిక స్తూపంగా వివరిస్తుంది, అంటే శరీర ధాతువులపై నిర్మించిన స్తూపం. దాని సంభావ్య కొలతలు సుమారు 50 మీటర్ల వ్యాసం, 27 మీటర్ల ఎత్తు అని ASI చెబుతుంది. అసలు ఎత్తు గురించి ఇతర అంచనాలు ఇంకా ఎక్కువ, అందువల్ల ప్రశ్నల్లో సంఖ్యలను తరచూ నివారిస్తారు. ఈ స్తూపం బహుశా క్రీ.పూ. మూడో శతాబ్దం నుంచి సుమారు క్రీ.శ. 250 మధ్య దశల వారీగా నిర్మితమైంది. ప్రధాన విస్తరణ శాతవాహనుల కాలంలో జరిగింది, ఇక్ష్వాకుల కాలంలో కూడా ఆదరణ కొనసాగింది. ఈ ప్రదేశం సుమారు పదమూడు లేదా పద్నాలుగో శతాబ్దం వరకు మతపరమైన కార్యకలాపాల కేంద్రంగా ఉంది. నాలుగు దిక్కులలో ఉన్న అయక వేదికల నుంచి ఏడు స్ఫటిక పేటికలు, ఒక ఏనుగు దంతపు పేటిక లభించాయి.

1797లో కొలిన్ మెకంజీ ఆ దిబ్బను సందర్శించినప్పుడు ఈ కట్టడం పాశ్చాత్య ప్రపంచం దృష్టికి వచ్చింది. ఆయన 1816లో తిరిగి వచ్చి దాన్ని మ్యాప్ చేశాడు. అప్పటికే స్థానిక భూస్వామి వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు దాని రాళ్లను నిర్మాణాలకు వాడుకున్నారు. వాల్టర్ ఇలియట్ 1845లో తవ్వి అనేక శిల్పాలను మద్రాసుకు (ఇప్పటి చెన్నై) తరలించాడు. తర్వాత రాబర్ట్ సెవెల్, జేమ్స్ బర్జెస్ పనులు చేశారు. అనేక ఫలకాలు ఇప్పుడు లండన్‌లోని బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో, చెన్నై ప్రభుత్వ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. మిగిలినవి అమరావతిలోని ASI సైట్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి.

అమరావతి కళా సంప్రదాయం సున్నపురాయిపై కథాత్మక ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు, సన్నని ప్రవహించే ఆకృతులు, కిక్కిరిసిన దృశ్యాలతో విశిష్టంగా ఉంటుంది. తొలి దశల్లో బుద్ధుడిని ఖాళీ సింహాసనం, చక్రం, పాదముద్రలు వంటి చిహ్నాల ద్వారా చూపారు. తర్వాతి దశల్లో మానవ రూపంలో బుద్ధుడు కనిపిస్తాడు. క్రీ.శ. సుమారు 639 నుంచి 640 మధ్య ఆంధ్రలో పర్యటించిన చైనా యాత్రికుడు జువాన్‌జాంగ్ ధాన్యకటకం గురించి, దాని తూర్పున, పశ్చిమాన కొండలపై ఉన్న పూర్వశైల, అపరశైల విహారాల గురించి రాశాడు.

4.2 నాగార్జునకొండ (విజయపురి)

నాగార్జునకొండ ఇక్ష్వాకుల రాజధాని, దాని ప్రాచీన నామం విజయపురి. నాగార్జునకొండ అంటే నాగార్జునుడి కొండ అనే పేరు, బౌద్ధ తత్త్వవేత్త నాగార్జునుడిని ఈ ప్రాంతంతో అనుసంధానించే తర్వాతి సంప్రదాయం నుంచి వచ్చింది. ఇక్ష్వాకుల శాసనాల్లోనే నాగార్జునకొండ అనే పేరు ఉపయోగించబడలేదన్నది పరీక్షల్లో క్లాసిక్ ట్రాప్.

ఫ్రెంచ్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త జూవో-దుబ్రెయ్ 1926లో తొలి ఆవిష్కరణలు చేశాడు, ఎ.హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ 1927 నుంచి 1931 మధ్య క్రమబద్ధమైన తవ్వకాలు నిర్వహించాడు. నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట జలాశయంలో లోయ మునిగిపోయే ముందు, 1954 నుంచి 1960 వరకు ఆర్. సుబ్రహ్మణ్యం నేతృత్వంలో ASI విస్తృతంగా తవ్వకాలు చేసింది. ఆనకట్ట 1955 నుంచి 1967 మధ్య నిర్మితమైంది. ప్రధాన కట్టడాలను ఇప్పుడు ద్వీపంగా ఉన్న కొండపై పునర్నిర్మించారని, కనుగొన్న వస్తువుల కోసం మ్యూజియం ఏర్పాటు చేశారని ASI చెబుతుంది. ఈ ప్రదేశంలో ముప్పైకి పైగా విహారాలను గుర్తించారు. మహాస్తూపాన్ని ASI మహాచైత్యం అని పిలుస్తుంది, ఎందుకంటే అందులో బహుశా బుద్ధునిదే అయిన ఎముక ధాతువు ఉంది. దాన్ని ఇక్ష్వాకు వనిత చాంతిశ్రీ మూడో శతాబ్దంలో వీరపురుషదత్తుని ఆరో పాలనా సంవత్సరంలో పునరుద్ధరించిందని ASI పేర్కొంటుంది. మ్యూజియంలో బుద్ధునివిగా భావించే ఒక చిన్న దంతం, ఒక చెవి పోగు ప్రదర్శనలో ఉన్నాయి. గాంధారం, చైనా, బెంగాల్, శ్రీలంక వంటి దూర ప్రాంతాల సన్యాసులు, అపరమహావినశైలీయ, బహుశ్రుతీయ, మహీశాసక, మహావిహారవాసిన్ వంటి అనేక బౌద్ధ శాఖలు ఉన్నాయని శాసనాలు చూపిస్తాయి.

4.3 భట్టిప్రోలు

భట్టిప్రోలు అమరావతిలోని ప్రసిద్ధ దశ కంటే, నాగార్జునకొండ కంటే పాతది. ఈ స్తూపం క్రీ.పూ. మూడు నుంచి రెండో శతాబ్దాల మధ్యకు చెందినది, రక్షిత కట్టడం. పరీక్షలో దీని ప్రాధాన్యం పరిమాణం కాదు, దాని ధాతుపేటికలు, లిపి.

4.4 ప్రస్తావించదగిన ఇతర బౌద్ధ ప్రదేశాలు

జగ్గయ్యపేట, ఘంటసాల, గుమ్మడిదుర్రు, చేజర్ల, గోలి, శ్రీకాకుళం సమీపంలోని సాలిహుండం బౌద్ధ ప్రదేశాలుగా తరచూ జాబితా చేస్తారు. ఈ ప్రదేశాలన్నీ ఒకే వంశానికి చెందినవని భావించడం సాధారణ పొరపాటు. అవి మౌర్య, శాతవాహన, ఇక్ష్వాకు మరియు తర్వాతి కాలాలను విస్తరించి ఉన్నాయి.

5. విజయపురి ఇక్ష్వాకులు

శాతవాహనుల తర్వాత ఇక్ష్వాకులు విజయపురి రాజధానిగా కృష్ణా లోయను పాలించారు. అయోధ్యలోని పౌరాణిక సూర్యవంశం నుంచి వేరు చేయడానికి వీరిని ఆంధ్ర ఇక్ష్వాకులు అంటారు, వారు ఆ వంశం నుంచే వచ్చామని చెప్పుకున్నారు. వీరి తేదీలు సుమారు మాత్రమే, మూలాల మధ్య కొన్ని దశాబ్దాల తేడా ఉంది. సాధారణ పునర్నిర్మాణం వీరిని సుమారు క్రీ.శ. 225 నుంచి 340 వరకు ఉంచుతుంది. కింది పట్టికలో పాలనా తేదీలు విస్తృతంగా ఉపయోగించే ఒక పద్ధతిని అనుసరిస్తాయి, కె. కృష్ణమూర్తి వంటి ఇతర చరిత్రకారులు కొన్ని పాలనలను కొన్ని సంవత్సరాలు మారుస్తారు.

పాలకుడు	సుమారు తేదీలు	గుర్తుంచుకోవలసినవి
వాశిష్ఠీపుత్ర చాంతమూలుడు	క్రీ.శ. సుమారు 227 నుంచి 250	స్థాపకుడు. అగ్నిష్టోమ, వాజపేయ, అశ్వమేధ యజ్ఞాలు చేశాడని తర్వాతి రికార్డులు చెబుతాయి
వీరపురుషదత్తుడు	క్రీ.శ. సుమారు 250 నుంచి 275	ఉజ్జయిని శక కుటుంబానికి చెందిన రాకుమారిని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆయన పాలనలో నాగార్జునకొండ మహాస్తూపం పునరుద్ధరించబడింది
ఎహువుల చాంతమూలుడు	క్రీ.శ. సుమారు 275 నుంచి 300	నాగార్జునకొండలో విస్తృత నిర్మాణ కాలం
రుద్రపురుషదత్తుడు	క్రీ.శ. సుమారు 300 నుంచి 325	తెలిసిన చివరి సార్వభౌముడు

శాసనాల్లో రాజస్త్రీలు ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తారు. చాంతమూలుని సోదరి చాంతిశ్రీ పుగియ (పూకియ) కుటుంబానికి చెందిన ఒక సామంతుని భార్య. ఆమె దానాలకు, మహావిహార మహాచైత్యానికి అనేక స్తంభ శాసనాల్లో ప్రశంసలు పొందింది. అనేక ఇతర రాణులు, రాకుమార్తెలు కూడా విహారాలకు, ఆలయాలకు నిధులు ఇచ్చారు. ఇక్ష్వాకు రాజులు వైదిక యజ్ఞాలు చేసినప్పటికీ రాజస్త్రీలు ఏ మతాన్ని ఆదరించారు అని పరీక్షల్లో అడుగుతారు: బౌద్ధం.

తొలి ఇక్ష్వాకు శాసనాలు ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి, తర్వాతి స్తంభ శాసనాలు ఆలయ ప్రదేశాల్లో సంస్కృతాన్ని ఉపయోగిస్తాయి. నాగార్జునకొండలోని అష్టభుజస్వామి ఆలయ శాసనం వైష్ణవ ఆరాధనకు సాక్ష్యంగా చెబుతారు. వంశం అంతాన్ని చాలా పాఠ్యపుస్తకాలు పల్లవులకు ఆపాదిస్తాయి. కానీ ఆధారాలు తక్కువ, పరివర్తన ఎలా జరిగిందనే దానిపై పండితులు విభేదిస్తారు. త్వరలోనే అదే ప్రాంతంలో సాలంకాయనులు తదితరులు ఎదిగారు.

6. తొలి పల్లవులు మరియు తీరాంధ్ర చిన్న వంశాలు

పల్లవులను సాధారణంగా కాంచీపురంతో అనుసంధానిస్తారు. కానీ వారి తొలి రికార్డులు తెలుగు ప్రాంతం నుంచి వచ్చాయి. 1899లో నరసరావుపేట సమీపంలోని గుంటూరు ప్రాంతంలో దొరికిన మైదవోలు రాగి శాసనాలు ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి. అప్పటికి ఇంకా యువరాజుగా ఉన్న పల్లవ రాకుమారుడు శివస్కందవర్మ ఆంధ్రాపథంలో (తెలుగు దేశంలో) విరిపర అనే గ్రామాన్ని దానం చేసినట్లు అవి నమోదు చేస్తాయి. ఆ ఉత్తర్వును ఆయన ధాన్నకడ (అమరావతి)లోని తన అధికారికి పంపాడు. ఈ దానం కాంచీపురం నుంచి జారీ అయింది, తేదీని సాధారణంగా క్రీ.శ. నాలుగో శతాబ్దం ఆరంభానికి దగ్గరగా, సుమారు క్రీ.శ. 305గా ఉంచుతారు. సంబంధిత హిరహడగల్లి శాసనాలు బళ్లారి ప్రాంతంలో దొరికాయి.

పల్లవుల మూలం గురించి చరిత్రకారులు విభేదిస్తారు. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్, నీలకంఠ శాస్త్రి వంటి పండితులతో ముడిపడిన ఒక వర్గం, పల్లవులు శాతవాహనుల సామంతులుగా మొదలై దక్షిణానికి వెళ్లారని వాదిస్తుంది. మరో వర్గం స్థానిక తమిళ మూలాలను వాదిస్తుంది. పరీక్ష సమాధానంలో మూలం చర్చనీయాంశమని చెప్పండి, తొలి శాసనాలు ఆంధ్ర ప్రాంతం నుంచి వచ్చిన ప్రాకృత శాసనాలని గుర్తుంచుకోండి.

ఇక్ష్వాకుల తర్వాత చిన్న వంశాలు తీరంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పాలించాయి.

• బృహత్పలాయనులు: మచిలీపట్నం ప్రాంతంలో సుమారు నాలుగో శతాబ్దం ఆరంభం నుంచి స్వల్పకాలం ఉన్న కుటుంబం, కోడూరు నుంచి జారీ అయిన రాగి శాసనాల ద్వారా తెలుసు.
• ఆనందగోత్రులు: కందరాపురం కేంద్రంగా. ముగ్గురు రాజులు మాత్రమే తెలుసు: కందర, అత్తివర్మ, దామోదరవర్మ. ఒకరిని శైవునిగా, హిరణ్యగర్భ క్రతు నిర్వాహకుడిగా, మరొకరిని బౌద్ధునిగా వర్ణిస్తారు.
• సాలంకాయనులు: రాజధాని వేంగి, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని పెదవేగి సమీపంలో. సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో అతడు ఓడించి విడిచిపెట్టిన దక్షిణ రాజుల్లో వేంగి హస్తివర్మ పేరు కనిపిస్తుంది. తూర్పు చాళుక్యులకు ముందు వేంగి గురించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ ప్రస్తావన ఇదే. సాలంకాయన రికార్డులు ప్రాకృతం నుంచి సంస్కృతానికి మారతాయి.

గుర్తుంచుకోవలసిన నమూనా ఏమిటంటే, ఈ శతాబ్దాల్లో రికార్డుల భాష ప్రాకృతం నుంచి సంస్కృతానికి మారుతుంది, బ్రాహ్మణులకు భూదానాలు పెరుగుతాయి.

7. విష్ణుకుండినులు

విష్ణుకుండినులు ఐదు నుంచి ఏడో శతాబ్దాల మధ్య ఆంధ్ర చాలా భాగాన్ని, పొరుగు ప్రాంతాల్లో కొన్నింటిని పాలించారు. విస్తృతంగా ఉపయోగించే కాల పరిధి సుమారు క్రీ.శ. 420 నుంచి 624, కానీ ఇతర పునర్నిర్మాణాలు వీరిని ఇంకా తర్వాతి కాలంలో ఉంచుతాయి, కాబట్టి తేదీలు చర్చనీయాంశమని గుర్తుంచుకోండి. ఈ వంశం తీరాంధ్రను, సుమారు క్రీ.శ. 300 నుంచి 440 వరకు పాలించిన సాలంకాయనుల నుంచి చేజిక్కించుకుంది. ప్రధాన కేంద్రాలు దెందులూరు (ఏలూరు సమీపం), అమరావతి ప్రాంతం, నల్గొండ ప్రాంతంలోని ఇంద్రపాలనగరం. వారి చిహ్నంలోని సింహాన్ని తరచూ ప్రస్తావిస్తారు.

పాలకుడు	ఎందుకు అడుగుతారు
మొదటి గోవిందవర్మ	కుటుంబంలోని తొలి పాలకుడు, కొన్ని జాబితాల్లో మహారాజ బిరుదు తీసుకున్నాడు
మొదటి మాధవవర్మ	వంశ శక్తికి స్థాపకుడిగా తరచూ పిలుస్తారు
రెండో మాధవవర్మ	అత్యంత శక్తిమంతుడైన రాజు. పదకొండు అశ్వమేధ యజ్ఞాలు, ఇతర వైదిక క్రతువులు ఆయనకు ఆపాదించబడ్డాయి. వాకాటక రాకుమారిని వివాహం చేసుకున్నాడు, ఆమె కుమారుడు మొదటి విక్రమేంద్రవర్మ. ఖచ్చితమైన తేదీలపై చర్చ ఉంది
విక్రమేంద్రవర్మ, ఇంద్రభట్టారకవర్మ సహా తర్వాతి రాజులు	క్షీణిస్తున్న అదృష్టం. పాలనా తేదీలు మూలాల మధ్య భిన్నంగా ఉంటాయి
చివరి రాజులు	బాదామి చాళుక్య రెండో పులకేశి వేంగి ప్రాంతాన్ని జయించిన తర్వాత వంశం ముగిసింది, ఒక సాధారణ కాలనిర్ణయం ప్రకారం సుమారు క్రీ.శ. 616

తర్వాతి విష్ణుకుండిన రాజుల వరుస, సంవత్సరాలు రిఫరెన్స్ పుస్తకాల మధ్య భిన్నంగా ఉంటాయి. కాబట్టి వీటిపై ప్రశ్నలు సాధారణంగా ఏ వంశం ఏ కట్టడం నిర్మించింది లేదా ఏ ప్రాంతాన్ని జయించింది అని మాత్రమే అడుగుతాయి.

విష్ణుకుండినులు రాతి గుహ వాస్తుశిల్పానికి ప్రసిద్ధి. విజయవాడ సమీపంలోని ఉండవల్లి గుహలు నాలుగు అంతస్తుల రాతి ముఖద్వారాన్ని కలిగి ఉన్నాయి, రెండో అంతస్తులో సుమారు ఐదు మీటర్ల పొడవైన శయన విష్ణు విగ్రహంతో కూడిన గర్భాలయం ఉంది. ఈ ప్రదేశం కేంద్ర రక్షిత కట్టడం. చరిత్రకారులు దీనిని కాలక్రమేణా ఉపయోగం మారిన ప్రదేశంగా చూస్తారు. అంటే మునుపటి జైన, బౌద్ధ సంబంధాల నుంచి హిందూ ఆరాధనకు మారింది, తేదీపై చర్చ ఉంది; కొందరు తవ్వకాన్ని క్రీ.శ. నాలుగు నుంచి ఐదో శతాబ్దంలో ఉంచుతారు, మరికొందరు ఇంకా తర్వాత. సంబంధిత గుహ ప్రదేశాల్లో మొగల్రాజపురం గుహలు, భైరవకొండ ఉన్నాయి. శాసనాలు ఎక్కువగా సంస్కృతంలో ఉన్నాయి, కొన్నింటిలో తెలుగు పదాలు లేదా బిరుదులు ఉన్నాయి. రెండో పులకేశి విజయం కవి రవికీర్తి రచించిన క్రీ.శ. 634 నుంచి 635 నాటి ఐహోళె శాసనంలో నమోదైంది. రాజు పిష్టపుర దుర్గాన్ని, వేంగి ప్రాంతంలోని కునాల ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నాడని అది చెబుతుంది.

8. వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు

తూర్పు చాళుక్యులు ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలంలో అత్యధిక ప్రాధాన్యం ఉన్న వంశం. బాదామి రెండో పులకేశి తన తమ్ముడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడిని తూర్పు విజయాల పాలనకు నియమించాడు, 620లలో ఇది ప్రత్యేక శాఖగా మారింది. సాధారణ పరిధి క్రీ.శ. 624 నుంచి 1189, కానీ స్వతంత్ర వేంగి శాఖ 1070 నుంచి వాస్తవంగా చోళ రాజ్యసభలో కలిసిపోయింది. కాబట్టి ప్రశ్న రెండు చివరల్లో దేనినైనా ఉపయోగించవచ్చు.

8.1 రాజధానులు

కేంద్రం కాలక్రమంలో మారింది. మొదట పిష్టపురం (ఇప్పటి పిఠాపురం), తర్వాత ఏలూరు సమీపంలోని వేంగి, ఆ తర్వాత రాజమహేంద్రవరం (రాజమండ్రి). రాజధాని అడిగే ప్రశ్నకు కాలాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని సమాధానం ఇవ్వాలి.

8.2 పాలకులు మరియు గుర్తుంచుకోవలసినవి

పాలకుడు	సుమారు పాలన	ముఖ్యాంశాలు
కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు	624 నుంచి 641	స్థాపకుడు. రెండో పులకేశి నియమించాడు
మొదటి జయసింహుడు	641 నుంచి 673	వారసుడు. సుస్థిరీకరణ కొనసాగించాడు
మంగి యువరాజు	682 నుంచి 706	జాబితాల మధ్య పాలనా తేదీలు మారతాయి
రెండో విజయాదిత్యుడు	808 నుంచి 847	యోధ రాజు, నరేంద్రమృగరాజు అని కూడా పిలిచారు. గంగులు, రాష్ట్రకూటులతో పన్నెండేళ్లలో 108 యుద్ధాలు చేశాడని, వాటి స్మారకంగా 108 శివాలయాలు కట్టించాడని ఆయన శాసనాలు చెబుతాయి. శాసనాలు ఆయనకు 44 ఏళ్ల పాలన ఇస్తాయి, కాబట్టి జాబితాలు భిన్నంగా ఉంటాయి
గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడో)	849 నుంచి 892	అత్యంత విజయవంతమైన రాజులలో ఒకడు. ఆయన సేనాని పాండురంగడు అద్దంకి శాసనంతో ముడిపడి ఉన్నాడు
చాళుక్య భీముడు (మొదటి)	892 నుంచి 921 (కొన్ని జాబితాల్లో 922)	రాష్ట్రకూట హక్కుదారుల నుంచి వేంగిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. సామర్లకోట సమీపంలోని చాళుక్య భీమవరంలోని భీమేశ్వర (కుమారారామ) ఆలయం ఆయనకు ఆపాదించబడింది. ద్రాక్షారామ ఆలయం సంప్రదాయం ద్వారా మాత్రమే ఆయనతో ముడిపడి ఉంది
రాజరాజ నరేంద్రుడు	సుమారు 1019 లేదా 1022 నుంచి 1061	నన్నయ పోషకుడు. రాజధాని రాజమహేంద్రవరం
ఏడో విజయాదిత్యుడు	సుమారు 1061 లేదా 1062 నుంచి 1075	రాజరాజ నరేంద్రుని సోదరుడు (కొన్ని కథనాల్లో సవతి సోదరుడు). చోళుల సహాయంతో వేంగి సింహాసనంపై కూర్చున్నాడు, చోళుల ఆధిపత్యం కింద సుమారు పదిహేనేళ్లు వేంగిని పాలించాడు. ప్రధాన శాఖలో చివరి పాలకుడు

జాబితాల్లో పాలనా తేదీలు కొన్ని సంవత్సరాలు తేడా పడతాయి. అందుకే పట్టికలో సుమారు సంవత్సరాలు వాడి, రచయితలు విభేదించిన చోట పరిధి చూపించాం.

8.3 మతం, కళ, వాస్తుశిల్పం

శైవమతం ఆధిపత్యం వహించింది, కొందరు పాలకులు జైనాన్ని కూడా ఆదరించారు. ద్రాక్షారామంలోని భీమేశ్వర ఆలయం, సామర్లకోటలోని (చాళుక్య భీమవరం) కుమారారామ ఆలయం, రెండూ పంచారామ క్షేత్రాల్లో భాగం, ఈ వంశంతో ముడిపడి ఉన్నాయి. సామర్లకోట ఆలయం చాళుక్య భీముడు మొదటికి ఆపాదించబడింది, నిర్మాణ కాలం సుమారు 892 నుంచి 922, కాగా ద్రాక్షారామ ఆపాదన శాసన ఆధారం లేని సంప్రదాయంపై ఆధారపడింది. బిక్కవోలులోని గోలింగేశ్వర ఆలయం గొప్ప శిల్పానికి ప్రసిద్ధి. వాస్తుశైలిని సాధారణంగా తర్వాతి ఆంధ్ర ఆలయ శైలి తొలి దశగా వర్ణిస్తారు. పరీక్ష ప్రశ్నలు సాధారణంగా ఏ వంశం ఏ ఆలయం కట్టించింది అని మాత్రమే అడుగుతాయి.

8.4 భాష మరియు సాహిత్యం

తెలుగు భాష చరిత్రలో తూర్పు చాళుక్యుల కాలం కేంద్ర స్థానం కలిగి ఉంది. తొలి సుదీర్ఘ తెలుగు శాసనం కలమళ్ల శాసనం. ఇది కడప ప్రాంతపు రేనాటి చోళులకు చెందినది, సుమారు క్రీ.శ. 575 నాటిది, అంటే తూర్పు చాళుక్యులకు ముందు. సుమారు క్రీ.శ. 600 నాటి ఎర్రగుడిపాడు, సమీప ప్రదేశాల రాతి శాసనాల్లో తొలి తెలుగు బిరుదులు ఉన్నాయి. అద్దంకి శాసనం, సుమారు క్రీ.శ. 848, తరువోజ ఛందస్సులో తొలి తెలిసిన తెలుగు పద్యాన్ని కలిగి ఉంది. దాని పోషకుడు తూర్పు చాళుక్య సేనాని పాండురంగడు.

గొప్ప సాహిత్య ఘట్టం నన్నయ కృషి. ఆయన పదకొండో శతాబ్దంలో రాజమహేంద్రవరంలో రాజరాజ నరేంద్రుని ఆస్థానంలో ఉన్నాడు. నన్నయ తెలుగు మహాభారతాన్ని ప్రారంభించాడు, ఒక అంచనా ప్రకారం సుమారు క్రీ.శ. 1025లో. ఆది పర్వం, సభా పర్వం, అరణ్య పర్వంలో కొంత భాగాన్ని రాశాడు. పదమూడో శతాబ్దంలో తిక్కన విరాట పర్వం నుంచి స్వర్గారోహణ పర్వం వరకు పదిహేను పర్వాలు రాశాడు. అరణ్య పర్వంలో మిగిలిన భాగాన్ని పద్నాలుగో శతాబ్దంలో ఎర్రన (ఎర్రాప్రగడ) పూర్తి చేశాడు. నన్నయ బిరుదు ఆదికవి, అంటే మొదటి కవి. ఆయనకు ఆపాదించే వ్యాకరణం తర్వాతి రచన అని పండితులు భావిస్తారు, కాబట్టి దానిని నిర్ధారితంగా పరిగణించవద్దు.

9. చోళులు మరియు వేంగి

సారవంతమైన డెల్టా, పొరుగు ప్రాంతం కావడం వల్ల తమిళ దేశానికి వేంగి ముఖ్యమైంది. ఈ సంబంధాన్ని వివాహ సంబంధాల వరుసగా గుర్తుంచుకోవడం మంచిది.

1. రాజరాజ చోళుడు సుమారు 999లో వేంగిలో జోక్యం చేసుకుని, ప్రత్యర్థి శాఖ దీర్ఘకాలం పాలించిన తర్వాత మొదటి శక్తివర్మ సింహాసనం పొందడానికి సహాయం చేశాడు.
2. రాజరాజ చోళుడు తన కుమార్తె కుందవైను శక్తివర్మ తమ్ముడు విమలాదిత్యునికి ఇచ్చి వివాహం చేశాడు.
3. వారి కుమారుడు రాజరాజ నరేంద్రుడు మొదటి రాజేంద్ర చోళుని కుమార్తె అమ్మంగదేవిని వివాహం చేసుకున్నాడు.
4. వారి కుమారుడు, రాజేంద్ర చాళుక్యుడిగా పిలవబడినవాడు, మొదటి కులోత్తుంగుడై 1070లో చోళ సింహాసనం అధిష్ఠించాడు. ఆయన వంశాన్ని చాళుక్య-చోళ వంశం అంటారు.

దీని పర్యవసానం ఏమిటంటే, 1070 తర్వాత వేంగి చోళ రాజ్యసభ నుంచి పాలించబడింది: మొదట మొదటి కులోత్తుంగుని మేనమామ ఏడో విజయాదిత్యుడు, తర్వాత కులోత్తుంగుని కుమారులు ప్రతినిధులుగా పాలించారు, అయితే స్థానిక శాఖ కొంతకాలం కొనసాగింది. ఈ నియంత్రణ బలహీనపడడంతో తెలుగు ప్రాంతంలో స్థానిక అధిపతులకు అవకాశం ఏర్పడింది.

10. కాకతీయుల పూర్వరంగం

కాకతీయులు తదుపరి సార్వభౌమ శక్తి, వారి పూర్వచరిత్రపై చిన్న ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి. తొలి కాకతీయ నాయకులు రాష్ట్రకూటులకు, తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్యులకు సేవ చేశారు. కాకతి అనే ప్రదేశం పేరు మీదుగా కుటుంబానికి పేరు వచ్చిందని ఒక సంప్రదాయం చెబుతుంది, మూలాల్లో వెన్నుడు అనే తొలి నాయకుడి ప్రస్తావన ఉంది. తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు దానార్ణవుడు కాకతీయ నాయకుడు నాలుగో గుండ్యన అభ్యర్థనపై జారీ చేసిన క్రీ.శ. 956 నాటి మంగళ్లు శాసనం, తెలుగు దేశంలో ఈ కుటుంబానికి సంబంధించిన తొలి రికార్డుగా ఉదహరించబడుతుంది. మొదటి బేతరాజు (సుమారు 1000 నుంచి 1052) అనుమకొండ (హనుమకొండ)ను జాగీరుగా పొందాడు, అది తొలి కాకతీయ రాజధాని అయింది, ఆయన కుమారుడు మొదటి ప్రోలరాజు దాని చుట్టూ నియంత్రణను సుస్థిరం చేశాడు.

రెండో ప్రోలరాజు (సుమారు 1116 నుంచి 1157) చాళుక్య నియంత్రణను సవాలు చేసినట్లు ఘనత పొందాడు. ఆయన వారసుడు రుద్రదేవుడు 1163 నాటి అనుమకొండ శాసనం జారీ చేశాడు, ఇది సార్వభౌమ కాకతీయ పాలనకు మొదటి రికార్డుగా భావిస్తారు. తర్వాత గణపతిదేవుడు (పాలన 1199 నుంచి 1262) రాజ్యాన్ని తెలుగు డెల్టా వరకు విస్తరించాడు, ఆయన తర్వాత రుద్రమదేవి పాలించింది. తొలి నాయకుల తేదీలు మూలాల మధ్య మారతాయి, కాబట్టి మొదట సామంతులు, 1163 నుంచి సార్వభౌములు అనే నమూనాను ఉపయోగించండి.

పన్నెండో శతాబ్దంలో తెలుగు దేశంలోని ఇతర శక్తులు వెలనాటి చోడులు, రేనాటి చోళులు, హైహయుల శాఖలు. కాకతీయులు ప్రాంతాన్ని ఏకం చేయడానికి ముందు రాజకీయ పటం ఎందుకు ఇంత చీలిపోయి ఉందో ఇది వివరిస్తుంది.

11. వ్యాపారం మరియు ఓడరేవులు

శాతవాహన కాలపు ఆంధ్ర సుదూర సముద్ర వ్యాపారంతో అనుసంధానమై ఉంది. తూర్పు తీరంలోని ఓడరేవులు, వాటిలో గ్రీకు రచయితలు కొంటకోస్సిలా అని పిలిచిన ప్రదేశంగా చాలామంది పండితులు గుర్తించే ఘంటసాల, గ్రీకు మూలాలు మైసోలియా అని పిలిచే మచిలీపట్నం సమీప ప్రాంతం ఈ వ్యాపారం చర్చల్లో కనిపిస్తాయి. ముస్లిన్ వంటి వస్త్రాలు, ముత్యాలు, విలువైన రాళ్లు, ఇనుప వస్తువులు సముద్రం ద్వారా వెళ్లాయి, దక్కన్‌లోని అనేక చోట్ల రోమన్ నాణేలు దొరికాయి. పులోమావి, యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణుల ఓడ గుర్తు నాణేలు రాజులు సముద్ర వాణిజ్యాన్ని ఎంత ప్రత్యక్షంగా ప్రకటించారో చూపిస్తాయి. పశ్చిమాన సోపారా, కళ్యాణ్, భరూచ్ ప్రధాన ఓడరేవులు. ప్రతి గ్రీకు స్థల నామాన్ని కచ్చితంగా గుర్తించడం ఒక తప్పించుకోవలసిన ప్రశ్న, ఎందుకంటే అనేక వాటిపై ఆధునిక పండితులు విభేదిస్తారు.

వర్తక, శిల్పి సంఘాలు బౌద్ధ విహారాలకు ముఖ్యమైన దాతలు, శాసనాల్లో నిగమాలు అనే సంత పట్టణాలు కనిపిస్తాయి. శాతవాహనుల తర్వాత వ్యాపారం కొనసాగింది, కానీ బ్రాహ్మణులకు, ఆలయాలకు భూదానాలు ఆర్థిక వ్యవస్థలో పెద్ద భాగమయ్యాయి.

12. పరీక్షలో ఉచ్చులు మరియు తప్పించుకునే మార్గాలు

• తేదీలు కాదు, క్రమం. చాలా ప్రశ్నలు ఎవరు ముందు వచ్చారు, ఎవరు ఎవరిని ఓడించారు అని అడుగుతాయి, ఖచ్చితమైన సంవత్సరం కాదు. క్రమాన్ని నేర్చుకోండి: శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకులు, సాలంకాయనులు మరియు పొరుగువారు, విష్ణుకుండినులు, తూర్పు చాళుక్యులు, కాకతీయులు.
• నాగార్జునకొండ, విజయపురి. పాత పేరు విజయపురి. నాగార్జునకొండ తర్వాతి పేరు.
• అమరావతి, ధాన్యకటకం. ఇవి ఒకే ప్రాంతాన్ని సూచిస్తాయి, ధాన్యకటకం ప్రాచీన నామం.
• భట్టిప్రోలు ఒక లిపి మరియు స్తూపం, వంశం కాదు.
• కలమళ్ల రేనాటి చోళులది, తూర్పు చాళుక్యులది కాదు. అద్దంకి శాసనం తూర్పు చాళుక్యులతో ముడిపడిన తెలుగు పద్య రికార్డు.
• ఉండవల్లి విష్ణుకుండినులది. శాతవాహనులతో జతచేయవద్దు.
• శాతవాహన భాష. రికార్డుల అధికారిక భాష ప్రాకృతం, తెలుగు లేదా సంస్కృతం కాదు.
• తూర్పు చాళుక్యులు, పశ్చిమ చాళుక్యులు. తూర్పు శాఖ వేంగిని పాలించింది, కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్యులు తొలి కాకతీయుల ప్రభువులు.

13. పరీక్షకు ముఖ్యమైన వాస్తవాలు

• శాతవాహనులు: సుమారు క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దంలో లేదా కొంచెం ముందు ఎదుగుదల, క్రీ.శ. 2 నుంచి 3వ శతాబ్ద ఆరంభంలో అంతం (చాలా పాఠ్యపుస్తకాల్లో సుమారు క్రీ.శ. 225). పురాణ తేదీ ముందటిది, పండితులు విభేదిస్తారు.
• గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి నహపానుని ఓడించాడు, నాసిక్ ప్రశస్తిని అతని తల్లి గౌతమీ బలశ్రీ వేయించింది.
• హాలుడు గాథాసప్తశతిని మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతంలో సంకలనం చేశాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది.
• శాతవాహన రికార్డులు బ్రాహ్మీ లిపిలో ప్రాకృతాన్ని ఉపయోగిస్తాయి, వంశం సీసం, పోటిన్, రాగి, వెండి నాణేలు ముద్రించింది, పులోమావి, యజ్ఞశ్రీ కాలంలో ఓడ నాణేలు ఉన్నాయి.
• అమరావతి ప్రాచీన ధాన్యకటకం. దాని మహాచైత్యాన్ని ASI శారీరిక స్తూపంగా వర్ణిస్తుంది, సంభావ్య వ్యాసం 50 మీ., ఎత్తు 27 మీ., అయక వేదికల నుంచి ఏడు స్ఫటిక, ఒక దంత పేటిక లభించాయి. ఇది క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం నుంచి సుమారు క్రీ.శ. 250 వరకు దశల వారీగా నిర్మితమైంది.
• అమరావతిపై కొలిన్ మెకంజీ 1797లో దృష్టి తెచ్చాడు, వాల్టర్ ఇలియట్ 1845లో శిల్పాలను తరలించాడు.
• అమరావతి కళలో కథాత్మక ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ఉంటాయి, బుద్ధుడు మొదట చిహ్నంగా, తర్వాత మానవ రూపంలో కనిపిస్తాడు.
• భట్టిప్రోలులో 1892లో అలెగ్జాండర్ రీ కనుగొన్న శాసనాలున్న మూడు ధాతుపేటికలు ఉన్నాయి, భట్టిప్రోలు లిపి బ్రాహ్మీ రూపాంతరం, బ్యూలర్ దీన్ని క్రీ.పూ. 200 కంటే తర్వాత కాదని భావించాడు.
• ఇక్ష్వాకుల రాజధాని విజయపురి అంటే నాగార్జునకొండ, స్థాపకుడు వాశిష్ఠీపుత్ర చాంతమూలుడు. చాంతిశ్రీ వంటి రాజస్త్రీలు బౌద్ధ కట్టడాలకు నిధులిచ్చారు.
• ASI 1954 నుంచి 1960 మధ్య నాగార్జునకొండలో తవ్వకాలు చేసింది, నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట వల్ల కట్టడాలు ద్వీపానికి, సైట్ మ్యూజియంకు తరలించబడ్డాయి.
• శివస్కందవర్మ మైదవోలు రాగి శాసనాలు (సుమారు క్రీ.శ. 305) ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి, తొలి పల్లవ మూలంపై చర్చ ఉంది.
• సాలంకాయనుల రాజధాని వేంగి, సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ రికార్డులో వేంగి హస్తివర్మ కనిపిస్తాడు.
• విష్ణుకుండినులు ఉండవల్లిని నిర్మించారు లేదా ఆదరించారు, రెండో మాధవవర్మ అత్యంత శక్తిమంతుడు, కాలనిర్ణయంపై చర్చ ఉంది.
• రెండో పులకేశి వేంగి ప్రాంతాన్ని జయించాడు, దానిని క్రీ.శ. 634 నుంచి 635 నాటి రవికీర్తి ఐహోళె శాసనం నమోదు చేసింది.
• తూర్పు చాళుక్య స్థాపకుడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు, క్రీ.శ. 624, రాజధానులు పిష్టపురం, వేంగి, రాజమహేంద్రవరం.
• ఆదికవి నన్నయ రాజరాజ నరేంద్రుని కింద తెలుగు మహాభారతం రాశాడు. తిక్కన, ఎర్రన పూర్తి చేశారు.
• రాజరాజ నరేంద్రుడు, అమ్మంగదేవిల కుమారుడు మొదటి కులోత్తుంగుడు 1070లో చోళ సింహాసనం పొందాడు. రుద్రదేవుని అనుమకొండ శాసనం 1163.

14. పది ప్రాక్టీస్ MCQలు

1. అమరావతి ప్రాంతపు ప్రాచీన నామం: a) విజయపురి b) ధాన్యకటకం c) పిష్టపురం d) ఇంద్రపాలనగరం సమాధానం: b.

2. ఇక్ష్వాకుల రాజధాని నాగార్జునకొండ ప్రాచీన నామం: a) వేంగి b) కందరాపురం c) విజయపురి d) దెందులూరు సమాధానం: c.

3. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి స్మృతిలో నాసిక్ ప్రశస్తిని వేయించినవారు: a) స్వయంగా పులోమావి b) ఆయన తల్లి గౌతమీ బలశ్రీ c) హాలుడు d) యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి సమాధానం: b. ఇది ఆయన కుమారుడు పులోమావి పంతొమ్మిదో సంవత్సరంలో వేయబడింది.

4. సుమారు క్రీ.శ. 575 నాటి తొలి సుదీర్ఘ తెలుగు శాసనం ఏ వంశానికి చెందినది? a) తూర్పు చాళుక్యులు b) విష్ణుకుండినులు c) రేనాటి చోళులు d) శాతవాహనులు సమాధానం: c. అది కలమళ్ల శాసనం.

5. శివస్కందవర్మ మైదవోలు శాసనాలు ఏ భాషలో ఉన్నాయి? a) తెలుగు b) సంస్కృతం c) తమిళం d) ప్రాకృతం సమాధానం: d.

6. విజయవాడ సమీపంలోని ఉండవల్లి గుహలు ఏ వంశంతో ముడిపడి ఉన్నాయి? a) ఇక్ష్వాకులు b) విష్ణుకుండినులు c) కాకతీయులు d) సాలంకాయనులు సమాధానం: b.

7. తూర్పు విజయాల పాలనకు రెండో పులకేశి నియమించి, తూర్పు చాళుక్య శాఖను స్థాపించినవారు: a) మొదటి జయసింహుడు b) రెండో విజయాదిత్యుడు c) కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు d) చాళుక్య భీముడు సమాధానం: c.

8. నన్నయ ఎవరి ఆదరణలో రచన చేశాడు? a) గణపతిదేవుడు b) రాజరాజ నరేంద్రుడు c) మొదటి కులోత్తుంగుడు d) రెండో మాధవవర్మ సమాధానం: b.

9. తూర్పు చాళుక్య యువరాజుకు తన కుమార్తె కుందవైను ఇచ్చి వివాహం చేసిన చోళ రాజు: a) మొదటి రాజేంద్ర చోళుడు b) మొదటి కులోత్తుంగుడు c) రాజరాజ చోళుడు d) విక్రమ చోళుడు సమాధానం: c. ఆ యువరాజు విమలాదిత్యుడు.

10. రుద్రదేవుని 1163 నాటి అనుమకొండ శాసనాన్ని దేనికి మొదటి రికార్డుగా భావిస్తారు? a) తూర్పు చాళుక్య పాలన b) సార్వభౌమ కాకతీయ పాలన c) విష్ణుకుండిన పాలన d) ఇక్ష్వాకు పాలన సమాధానం: b.

15. తరచూ అడిగే ప్రశ్నలు

శాతవాహనులు ఆంధ్ర వంశమా? పురాణాలు వారిని ఆంధ్రులు అని పిలుస్తాయి, ధాన్యకటకం ప్రధాన తూర్పు కేంద్రం. కానీ వారు ఆంధ్రను దాటి చాలా విస్తృత దక్కన్ ప్రాంతాన్ని పాలించారు, కుటుంబం ఎక్కడ మొదలైందనే దానిపై చరిత్రకారులు చర్చిస్తారు. పరీక్షలు సాధారణంగా ఆంధ్ర శాతవాహనులు అనే పేరును అంగీకరిస్తాయి.

ఒకే రాజుకు పాఠ్యపుస్తకాలు వేర్వేరు తేదీలు ఎందుకు ఇస్తాయి? శాతవాహన, విష్ణుకుండిన కాలక్రమం నాణేలు, శాసనాలు, పురాణ జాబితాలపై ఆధారపడుతుంది, అవి ఏకీభవించవు. ప్రశ్న ఒకే తేదీని ఇస్తే సిలబస్ మూలాన్ని అనుసరించండి, క్రమం అడిగితే పాలకుల వరుసపై ఆధారపడండి.

గాథాసప్తశతి తెలుగు గ్రంథమా? కాదు. ఇది ప్రాకృత సంకలనం, సంప్రదాయంగా హాలుడికి ఆపాదిస్తారు. భాషావేత్తలు అందులో తెలుగు పదాలను గమనించారు.

మ్యాప్‌లో ఏ ప్రదేశాలను గుర్తించగలగాలి? అమరావతి, భట్టిప్రోలు, ఘంటసాల, జగ్గయ్యపేట, సాలిహుండం, నాగార్జునకొండ, ఉండవల్లి, పిఠాపురం, ఏలూరు సమీపంలోని వేంగి, రాజమహేంద్రవరం, ద్రాక్షారామం, బిక్కవోలు, కలమళ్ల, అనుమకొండ.

AP పరీక్షల్లో ఇందులో ఎంత వస్తుంది? పేపర్‌ను బట్టి మారుతుంది. ప్రాచీన, మధ్యయుగ చరిత్ర జనరల్ స్టడీస్, సోషల్ స్టడీస్ సిలబస్‌లో క్రమం తప్పకుండా భాగం, పైన ఇచ్చిన వాస్తవాలే ప్రశ్నలుగా ఎక్కువగా మారతాయి. ఖచ్చితమైన సిలబస్ కోసం ప్రస్తుత నోటిఫికేషన్ చూడండి.

16. సాధన మరియు పునశ్చరణ

రాజవంశాల క్రమం గుర్తుండిపోయాక, టైమ్డ్ ప్రశ్నలతో పరీక్షించుకోండి. ఈ అంశాన్ని pareeksha.in లో సాధన చేయవచ్చు, ఇక్కడ 10 Lakh+ MCQs, 100+ Exams, 5,000+ Full-Length Mocks ఉన్నాయి. ప్రతి తప్పు ఆప్షన్ ఎందుకు తప్పో తెలుసుకోండి, పరీక్షకు ముందు పైన ఇచ్చిన తేదీలతో కూడిన వాస్తవాలను పునశ్చరణ చేయండి. విస్తృత చదువు ప్రణాళిక కోసం ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ఉద్యోగ పరీక్షలు 2026 గైడ్ చూడండి, AP పోలీస్ సన్నద్ధత కోసం AP పోలీస్ SI గైడ్ చదవండి, DSC అభ్యర్థులకు DSC సిలబస్ 2026 ఉపయోగపడుతుంది.

మూలాలు మరియు ధృవీకరణ

ఈ సవరణ కోసం తెరిచి చూసిన ప్రాథమిక, అధికారిక మూలాలు: అలెగ్జాండర్ రీ రచన సౌత్ ఇండియన్ బుద్ధిస్ట్ యాంటిక్విటీస్ (ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా, న్యూ ఇంపీరియల్ సిరీస్, సంపుటి 15, 1894, పూర్తి పాఠం, భట్టిప్రోలు శాసనాలపై జార్జ్ బ్యూలర్ వ్యాఖ్యతో); నాగార్జునకొండ ASI పురావస్తు మ్యూజియంపై మ్యూజియమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా పేజీ; అమరావతి మహాచైత్యంపై ఇన్క్రెడిబుల్ ఇండియా పేజీ; అమరావతి స్తూపంపై ఎన్సైక్లోపీడియా ఆఫ్ బుద్ధిజం వ్యాసం; సౌత్ ఇండియన్ ఇన్‌స్క్రిప్షన్స్ సంపుటి 1 (తూర్పు చాళుక్య రికార్డులు, రెండో విజయాదిత్యుడు, చాళుక్య భీముడు సహా), సంపుటి 3 (మొదటి కులోత్తుంగుడు, ఏడో విజయాదిత్యుడు) పరిచయాలు. asi.nic.in లోని ASI అమరావతి, నాగార్జునకొండ పేజీలు చదవగలిగే పాఠంగా తెరవలేదు, కాబట్టి స్తూపం కొలతలు, ధాతుపేటికలు, మహాస్తూప పునరుద్ధరణపై వాటి ప్రకటనలను ఆ పేజీల శోధన-ఫలిత సారాంశాలుగా చదివి, ఆ ప్రాతిపదికపై ASIకి ఆపాదించాం. శాతవాహన వంశం, గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి, ఆంధ్ర ఇక్ష్వాకులు, నాగార్జునకొండ, అమరావతి స్తూపం, భట్టిప్రోలు, భట్టిప్రోలు లిపి, విష్ణుకుండిన వంశం, సాలంకాయన వంశం, ఉండవల్లి గుహలు, తూర్పు చాళుక్యులు, కాకతీయ వంశం, కుమారారామ, ప్రాచీన తెలుగు, నన్నయ, గాహా సత్తసయి గురించిన వికీపీడియా వ్యాసాలను సరిపోల్చడానికి మాత్రమే వాడాం, అలాగే మైదవోలు శాసనాలు, ప్లినీ ఆందరే వర్ణన, చోళ-వేంగి వివాహాలపై శోధన ఫలితాలను కూడా. సుమారు లేదా చర్చనీయం అని గుర్తించిన తేదీలపై పండిత సాహిత్యంలో నిజంగానే భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి, 2026 అక్టోబర్ నాటికి విష్ణుకుండిన లేదా శాతవాహన పాలనా కాలాలపై నిర్ధారిత ఏకాభిప్రాయం లేదు.