అధ్యాయం 1: వర్గీకరణ మరియు ఆల్కేన్లు: తయారీ మరియు ధర్మాలు (Classification and Alkanes: Preparation and Properties)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
హైడ్రోకార్బన్లను ఎలా వర్గీకరిస్తారు, ప్రతి కుటుంబం సాధారణ ఫార్ములా.
శృంఖల సాదృశ్యం, ఆల్కేన్ల IUPAC పేర్లు, 1°, 2°, 3°, 4° కార్బన్లు.
ఆల్కేన్లను తయారుచేసే పద్ధతులు: హైడ్రోజనీకరణం, ఆల్కైల్ హాలైడ్ల క్షయకరణం, Wurtz చర్య, డీకార్బాక్సిలేషన్, Kolbe విద్యుత్ విశ్లేషణ.
శృంఖల పొడవు పెరిగితే బాష్పీభవన స్థానం ఎందుకు పెరుగుతుంది, శాఖలు పెరిగితే ఎందుకు తగ్గుతుంది.
ఆల్కేన్ల దహనం, నియంత్రిత ఆక్సీకరణం, సాదృశ్యీకరణం, ఆరోమాటికీకరణం, ఆవిరి రిఫార్మింగ్.
1.1 హైడ్రోకార్బన్ అంటే ఏమిటి
హైడ్రోకార్బన్ (Hydrocarbon) లో కేవలం కార్బన్, హైడ్రోజన్ మాత్రమే ఉంటాయి. మీ వంటింటి సిలిండర్లోని LPG (ప్రొపేన్, బ్యూటేన్), ఆటోలోని CNG (ముఖ్యంగా మీథేన్), పెట్రోల్ — ఇవన్నీ హైడ్రోకార్బన్ మిశ్రమాలే.
కార్బన్ పరమాణువుల మధ్య ఉన్న బంధాల ఆధారంగా, శృంఖల వలయంగా మూసుకుంటుందా లేదా అనే దాని ఆధారంగా హైడ్రోకార్బన్లను వర్గీకరిస్తారు.
| కుటుంబం | C–C బంధ రకం | సాధారణ ఫార్ములా | కార్బన్ సంకరీకరణం | ఉదాహరణ |
|---|---|---|---|---|
| ఆల్కేన్ | అన్నీ ఏకబంధాలే | CₙH₂ₙ₊₂ | sp³ | CH₃CH₃, ఈథేన్ |
| ఆల్కీన్ | ఒక ద్విబంధం | CₙH₂ₙ | C=C వద్ద sp² | CH₂=CH₂, ఈథీన్ |
| ఆల్కైన్ | ఒక త్రిబంధం | CₙH₂ₙ₋₂ | C≡C వద్ద sp | HC≡CH, ఈథైన్ |
| సైక్లోఆల్కేన్ | ఏకబంధాలు, వలయం | CₙH₂ₙ | sp³ | సైక్లోహెక్సేన్, C₆H₁₂ |
| అరోమాటిక్ (ఎరీన్) | విస్తృత (delocalised) వలయం | మారుతుంది | sp² | బెంజీన్, C₆H₆ |
ఆల్కేన్లను సంతృప్త (saturated) హైడ్రోకార్బన్లు అంటారు: ప్రతి కార్బన్ పట్టగలిగినన్ని ఎక్కువ హైడ్రోజన్లను పట్టుకుంటుంది. ఆల్కీన్లు, ఆల్కైన్లు అసంతృప్త (unsaturated). వాటిలోని π బంధాల వల్ల అవి చాలా ఎక్కువ చర్యాశీలత చూపిస్తాయి. ఆల్కేన్లు కఠిన పరిస్థితుల్లో మాత్రమే చర్య జరుపుతాయి కాబట్టి వాటిని పారాఫిన్లు (లాటిన్లో "తక్కువ ఆసక్తి") అని కూడా అంటారు.
గమనించండి: ఒకే n ఉన్న ఆల్కీన్, సైక్లోఆల్కేన్ రెండిటికీ ఫార్ములా CₙH₂ₙ ఒకటే. ప్రొపీన్, సైక్లోప్రొపేన్ రెండూ C₃H₆. ఇవి వలయ–శృంఖల సాదృశ్యకాలు (ring-chain isomers).
1.2 ఆల్కేన్ల నిర్మాణం
ఆల్కేన్లోని ప్రతి కార్బన్ sp³ సంకరీకరణం (hybridisation) చెంది ఉంటుంది. దాని నాలుగు బంధాలు చతుర్ముఖం (tetrahedron) మూలల వైపు ఉంటాయి; బంధ కోణాలు దాదాపు 109.5°. C–C బంధ దైర్ఘ్యం సుమారు 154 pm.
పొడవైన ఆల్కేన్ శృంఖల సరళ రేఖలా ఉండదు. ప్రతి కార్బన్ తన చతుర్ముఖ కోణాన్ని నిలుపుకుంటుంది కాబట్టి శృంఖల జిగ్-జాగ్గా ఉంటుంది. అన్నీ σ బంధాలే కాబట్టి ప్రతి C–C బంధం చుట్టూ సమూహాలు తిరగగలవు (అధ్యాయం 2).
శ్రేణిలోని ప్రతి కొత్త సభ్యుడు ఒక CH₂ యూనిట్ను అదనంగా చేరుస్తుంది. ఇలాంటి కుటుంబాన్ని సజాతీయ శ్రేణి (homologous series) అంటారు: ఒకే సాధారణ ఫార్ములా, ఒకే రకమైన రసాయన ధర్మాలు, క్రమంగా మారే భౌతిక ధర్మాలు.
1.3 సాదృశ్యం మరియు నామకరణం
బ్యూటేన్ నుంచి మొదలుకుని, ఒకే ఫార్ములాకు ఒకటి కంటే ఎక్కువ కార్బన్ అస్థిపంజరాలు సాధ్యం. వీటిని శృంఖల సాదృశ్యకాలు (chain isomers) అంటారు.
| ఫార్ములా | శృంఖల సాదృశ్యకాల సంఖ్య | పేర్లు |
|---|---|---|
| C₄H₁₀ | 2 | butane, 2-methylpropane (ఐసోబ్యూటేన్) |
| C₅H₁₂ | 3 | pentane, 2-methylbutane (ఐసోపెంటేన్), 2,2-dimethylpropane (నియోపెంటేన్) |
| C₆H₁₄ | 5 | hexane, 2-methylpentane, 3-methylpentane, 2,2-dimethylbutane, 2,3-dimethylbutane |
| C₇H₁₆ | 9 | హెప్టేన్ మరియు ఎనిమిది శాఖా సాదృశ్యకాలు |
కార్బన్ డిగ్రీ. ఒక కార్బన్ ఎన్ని ఇతర కార్బన్లతో బంధించబడి ఉందో లెక్కించండి.
ప్రాథమిక (1°): ఒక కార్బన్తో బంధం (శృంఖల చివర ఉండే CH₃).
ద్వితీయ (2°): రెండు కార్బన్లతో బంధం.
తృతీయ (3°): మూడు కార్బన్లతో బంధం.
చతుర్ధ (4°): నాలుగు కార్బన్లతో బంధం.
హైడ్రోజన్లకు అవి ఉన్న కార్బన్ డిగ్రీయే వర్తిస్తుంది. నియోపెంటేన్లో పన్నెండు 1° హైడ్రోజన్లు మాత్రమే ఉన్నాయి, ఇతరాలు లేవు. ఈ విషయం అధ్యాయం 2 లో ఉపయోగపడుతుంది.
IUPAC నామకరణం సంక్షిప్తంగా. అతి పొడవైన శృంఖలను ఎంచుకోండి. ప్రతిక్షేపకాలకు అతి తక్కువ స్థాన సంఖ్యలు (locants) వచ్చేలా సంఖ్యలు ఇవ్వండి. ప్రతిక్షేపకాలను అక్షర క్రమంలో రాయండి; పునరావృతమైతే di, tri, tetra వాడండి. కాబట్టి (CH₃)₂CHCH₂CH₃ పేరు 2-methylbutane, 3-methylbutane కాదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: ఒక ఆల్కేన్లో 16 హైడ్రోజన్ పరమాణువులు ఉన్నాయి. దాని ఫార్ములా, మోలార్ ద్రవ్యరాశి, శాఖలు లేకపోతే దాని పేరు కనుక్కోండి.
సాధన: 2n + 2 = 16 అంటే n = 7. ఫార్ములా C₇H₁₆. మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 7 × 12 + 16 × 1 = 100 g/mol. సరళ శృంఖల ఆల్కేన్ హెప్టేన్.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: 2,2,4-trimethylpentane, (CH₃)₃CCH₂CH(CH₃)CH₃ లో 1°, 2°, 3°, 4° కార్బన్లను లెక్కించండి. పెట్రోల్ నాణ్యతను కొలవడానికి వాడే "ఐసో-ఆక్టేన్" ఇదే.
సాధన: ఐదు CH₃ సమూహాలు 1°. CH₂ 2°. CH 3°. మూడు మిథైల్లను మోసే కార్బన్ 4°. జవాబు: 5, 1, 1, 1.
1.4 ఆల్కేన్ల తయారీ
NEET అడిగే తయారీ మార్గాలు నాలుగు. ప్రతి దానికీ కారకం, ఉత్పన్నం, కార్బన్ సంఖ్యలో మార్పు — ఈ మూడు గుర్తుంచుకోండి.
(a) ఆల్కీన్లు, ఆల్కైన్ల నుంచి: ఉత్ప్రేరక హైడ్రోజనీకరణం. సన్నగా పొడి చేసిన లోహం ఉపరితలంపై హైడ్రోజన్ బహుళ బంధం అంతటా సంకలనం చెందుతుంది. Pt, Pd గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద పనిచేస్తాయి. నికెల్కు 523–573 K అవసరం (Sabatier–Senderens పద్ధతి).
కార్బన్ అస్థిపంజరం మారదు.
(b) ఆల్కైల్ హాలైడ్ల నుంచి: క్షయకరణం. జింక్, సారహీన HCl ఇచ్చే హైడ్రోజన్ హాలోజన్ను తొలగించి ఆ స్థానంలో చేరుతుంది. ఫ్లోరైడ్లు ఈ విధంగా చర్య జరపవు.
(c) ఆల్కైల్ హాలైడ్ల నుంచి: Wurtz చర్య. ఆల్కైల్ హాలైడ్ను పొడి ఈథర్లో సోడియంతో చర్య జరిపిస్తే రెండు ఆల్కైల్ సమూహాలు కలుస్తాయి. ఉత్పన్నంలో R కు రెట్టింపు కార్బన్లు ఉంటాయి.
NEET పరీక్షించే మూడు అంశాలు:
ఒకే హాలైడ్ నుంచి Wurtz సర్వసమాన (symmetrical), సరి సంఖ్య కార్బన్లు గల ఆల్కేన్లను ఇస్తుంది.
Wurtz ద్వారా మీథేన్ తయారు చేయలేం. అతి చిన్న ఉత్పన్నం ఈథేన్ (CH₃X నుంచి).
రెండు వేర్వేరు హాలైడ్లు (RX + R′X) మూడు ఉత్పన్నాలను ఇస్తాయి: R–R, R–R′, R′–R′. వీటిని వేరుచేయడం కష్టం, కాబట్టి బేసి కార్బన్ ఆల్కేన్లకు మిశ్రమ Wurtz మంచి పద్ధతి కాదు.
సోడియం నీటితో చర్య జరుపుతుంది కాబట్టి పొడి ఈథర్ వాడతారు.
(d) కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల నుంచి: డీకార్బాక్సిలేషన్. సోడియం లవణాన్ని సోడా లైమ్ (NaOH + CaO) తో వేడి చేయండి. –COONa సమూహం Na₂CO₃ గా వెళ్లిపోతుంది, దాని స్థానంలో H వస్తుంది. ఆల్కేన్లో ఆమ్లం కంటే ఒక కార్బన్ తక్కువ ఉంటుంది.
సోడియం ఈథనోఏట్ మీథేన్ను ఇస్తుంది. సోడియం ప్రొపనోఏట్ ఈథేన్ను ఇస్తుంది. CaO NaOH ను పొడిగా ఉంచుతుంది, అది గాజును దెబ్బతీయకుండా ఆపుతుంది.
(e) కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల నుంచి: Kolbe విద్యుత్ విశ్లేషణ. సోడియం లేదా పొటాషియం లవణం గాఢ జల ద్రావణాన్ని విద్యుత్ విశ్లేషణ చేయండి.
ఆనోడ్ వద్ద RCOO⁻ ఒక ఎలక్ట్రాన్ను కోల్పోతుంది. RCOO· ప్రాతిపదిక CO₂ ని కోల్పోయి R· గా మారుతుంది; రెండు R· లు కలిసి R–R అవుతాయి. కాబట్టి ఆల్కేన్, CO₂ రెండూ ఆనోడ్ వద్ద వస్తాయి. కాథోడ్ వద్ద నీరు క్షయకరణం చెంది H₂, OH⁻ లు వస్తాయి, అందువల్ల ద్రావణం క్షారయుతంగా మారుతుంది.
Wurtz లాగానే Kolbe కూడా సరి సంఖ్య కార్బన్ల ఆల్కేన్నే ఇస్తుంది. Kolbe ద్వారా మీథేన్ తయారు కాదు.
చర్యల పటం: ఆల్కేన్ల తయారీ
| ప్రారంభ పదార్థం | కారకం, పరిస్థితి | ఉత్పన్నం | కార్బన్ సంఖ్యలో మార్పు |
|---|---|---|---|
| ఆల్కీన్ లేదా ఆల్కైన్ | H₂, Pt/Pd (గది ఉష్ణోగ్రత) లేదా Ni (523–573 K) | ఆల్కేన్ | లేదు |
| R–X (X = Cl, Br, I) | Zn + సారహీన HCl | R–H | లేదు |
| R–X | Na, పొడి ఈథర్ (Wurtz) | R–R | రెట్టింపు |
| RCOONa | NaOH + CaO, వేడి | R–H | ఒకటి తక్కువ |
| RCOONa (జల) | విద్యుత్ విశ్లేషణ (Kolbe) | ఆనోడ్ వద్ద R–R | 2 × (ఆమ్ల కార్బన్లు − 1) |
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: బ్రోమోఈథేన్ను పొడి ఈథర్లో సోడియంతో చర్య జరిపించారు. ఉత్పన్నం పేరు చెప్పండి.
సాధన: R = CH₃CH₂. ఉత్పన్నం R–R = CH₃CH₂CH₂CH₃, బ్యూటేన్.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: బ్రోమోమీథేన్, బ్రోమోఈథేన్ మిశ్రమం Wurtz చర్య జరుపుతుంది. ఏర్పడే అన్ని ఆల్కేన్లను రాయండి.
సాధన: CH₃–CH₃ (ఈథేన్), CH₃–CH₂CH₃ (ప్రొపేన్), CH₃CH₂–CH₂CH₃ (బ్యూటేన్). మూడు ఆల్కేన్లు కలిసి ఏర్పడతాయి. అందుకే మిశ్రమ Wurtz ను వాడరు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: సోడియం బ్యూటనోఏట్ను సోడా లైమ్తో వేడి చేసితే ఏ ఆల్కేన్ ఏర్పడుతుంది? అదే లవణాన్ని విద్యుత్ విశ్లేషణ చేస్తే ఏది ఏర్పడుతుంది?
సాధన: సోడియం బ్యూటనోఏట్ CH₃CH₂CH₂COONa, కాబట్టి R = CH₃CH₂CH₂ (ప్రొపైల్). సోడా లైమ్ R–H అంటే ప్రొపేన్ను ఇస్తుంది. Kolbe R–R అంటే హెక్సేన్ను ఇస్తుంది. హెక్సేన్ CO₂ తో పాటు ఆనోడ్ వద్ద ఏర్పడుతుంది; H₂ కాథోడ్ వద్ద ఏర్పడుతుంది.
1.5 భౌతిక ధర్మాలు
ఆల్కేన్లు దాదాపు ధ్రువరహితాలు. C, H ల ఋణవిద్యుదాత్మకతలు దగ్గరగా ఉంటాయి, చతుర్ముఖ ఆకృతి చిన్న బంధ ద్విధ్రువాలను రద్దు చేస్తుంది. అణువుల మధ్య ఉండేవి బలహీనమైన వాన్ డర్ వాల్స్ (London) బలాలు మాత్రమే.
298 K వద్ద స్థితి. C₁ నుంచి C₄ వరకు వాయువులు. C₅ నుంచి C₁₇ వరకు ద్రవాలు. C₁₈ మరియు ఆ పైవి మైనం లాంటి ఘనపదార్థాలు (కొవ్వొత్తి మైనం వీటి మిశ్రమమే).
బాష్పీభవన స్థానం. దీన్ని రెండు నియమాలు నిర్ణయిస్తాయి.
శృంఖల పొడవు ఎక్కువైతే బాష్పీభవన స్థానం ఎక్కువ. ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్లు, ఎక్కువ ఉపరితలం వల్ల London బలాలు బలంగా ఉంటాయి.
శాఖలు ఎక్కువైతే బాష్పీభవన స్థానం తక్కువ. శాఖలు గల అణువు దగ్గరగా, దాదాపు గోళాకారంగా ఉంటుంది; స్పర్శకు తక్కువ ఉపరితలం ఉంటుంది.
| C₅H₁₂ సాదృశ్యకం | ఆకృతి | బాష్పీభవన స్థానం (K) | ద్రవీభవన స్థానం (K) |
|---|---|---|---|
| Pentane | పొడవైన శృంఖల | 309 | 143 |
| 2-Methylbutane | ఒక శాఖ | 301 | 113 |
| 2,2-Dimethylpropane | దాదాపు గోళాకారం | 282.5 | 257 |
ఉడికిన నూడిల్స్ని, గిన్నెలోని గోలీలతో పోల్చి చూడండి. నూడిల్స్ పొడవునా తాకుతూ చిక్కుపడతాయి. గోలీలు కేవలం బిందువుల వద్ద మాత్రమే తాకుతాయి.
ద్రవీభవన స్థానం స్ఫటికంలో అణువులు ఎంత బాగా అమరుతాయో (packing) దానిపై కూడా ఆధారపడుతుంది. సౌష్ఠవంగా ఉండే నియోపెంటేన్ చాలా బాగా అమరుతుంది, అందుకే దాని బాష్పీభవన స్థానం తక్కువే అయినా ద్రవీభవన స్థానం పెంటేన్ కంటే చాలా ఎక్కువ. సరి సంఖ్య కార్బన్లు గల సరళ శృంఖల ఆల్కేన్లు బేసి వాటికంటే కొంచెం బాగా అమరుతాయి, కాబట్టి వాటి ద్రవీభవన స్థానాలు చిన్న జిగ్-జాగ్లో పెరుగుతాయి.
ద్రావణీయత. "సమానమైనవి సమానమైనవాటిలో కరుగుతాయి." ఆల్కేన్లు ధ్రువరహిత ద్రావణిల్లో (బెంజీన్, ఈథర్, CCl₄) కరుగుతాయి, నీటిలో కరగవు. పెట్రోల్ సాంద్రత తక్కువ, నీటితో కలవదు కాబట్టి నీటిపై తేలుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: బాష్పీభవన స్థానం పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి: hexane, 2-methylpentane, 2,2-dimethylbutane.
సాధన: అన్నీ C₆H₁₄, కాబట్టి శాఖలు మాత్రమే తేడా. ఎక్కువ శాఖలు అంటే తక్కువ బాష్పీభవన స్థానం. క్రమం: 2,2-dimethylbutane (323 K) < 2-methylpentane (333 K) < hexane (342 K).
1.6 ఆల్కేన్ల రసాయన ధర్మాలు
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఆల్కేన్లు ఆమ్లాలు, క్షారాలు, చాలా ఆక్సీకరణిలతో చర్య జరపవు (జడంగా ఉంటాయి). సరైన పరిస్థితుల్లో కింది చర్యలు చూపిస్తాయి. హాలోజన్ ప్రతిక్షేపణ అధ్యాయం 2 లో ఉంది.
దహనం. అధిక గాలిలో ఆల్కేన్లు మండి CO₂, నీటిని ఇస్తాయి, చాలా ఉష్ణం విడుదల అవుతుంది. అందుకే LPG, CNG ఇంధనాలు.
మీథేన్కు ΔcH ≈ −890 kJ/mol. గాలి తక్కువగా ఉంటే కార్బన్ నలుపు (మసి), CO ఏర్పడతాయి. నీలి LPG జ్వాల అంటే గాలి సరఫరా బాగుంది; పసుపు రంగు మసి జ్వాల అంటే గాలి సరిపోవడం లేదు.
నియంత్రిత ఆక్సీకరణం. పరిమిత ఆక్సిజన్, ఉత్ప్రేరకంతో ఆల్కేన్లు ఉపయోగకరమైన ఉత్పన్నాలను ఇస్తాయి.
సాదృశ్యీకరణం. అనార్ద్ర AlCl₃, HCl తో సరళ శృంఖల ఆల్కేన్లు శాఖా ఆల్కేన్లుగా పునర్వ్యవస్థీకరించబడతాయి. హెక్సేన్ 2-methylpentane, 3-methylpentane ను ఇస్తుంది.
ఆరోమాటికీకరణం. ఆరు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కార్బన్లు గల ఆల్కేన్లు 773 K, 10–20 atm వద్ద అల్యూమినాపై ఉంచిన V, Mo లేదా Cr ఆక్సైడ్లపై వలయంగా మారి హైడ్రోజన్ను కోల్పోతాయి. హెక్సేన్ బెంజీన్ను, హెప్టేన్ టోలుఈన్ను ఇస్తాయి.
ఆవిరితో చర్య. సుమారు 1273 K వద్ద నికెల్పై మీథేన్, ఆవిరి CO, H₂ (సంశ్లేషణ వాయువు) ను ఇస్తాయి. పరిశ్రమల్లో హైడ్రోజన్ ఇలాగే తయారవుతుంది.
ఉష్ణ విఘటనం (క్రాకింగ్). గాలి లేకుండా బాగా వేడి చేస్తే పొడవైన ఆల్కేన్లు చిన్న ఆల్కేన్లు, ఆల్కీన్లుగా విడిపోతాయి. ఎక్కువ పెట్రోల్ కోసం రిఫైనరీలు భారీ నూనెను క్రాక్ చేస్తాయి.
చర్యల పటం: ఆల్కేన్ల చర్యలు
| ఆల్కేన్ | కారకం, పరిస్థితి | ఉత్పన్నం |
|---|---|---|
| CH₄ | O₂, Cu, 523 K, 100 atm | CH₃OH (మిథనాల్) |
| CH₄ | O₂, Mo₂O₃, వేడి | HCHO (మిథనాల్ / ఫార్మాల్డిహైడ్) |
| CH₃CH₃ | O₂, (CH₃COO)₂Mn, వేడి | CH₃COOH (ఇథనాయిక్ ఆమ్లం) |
| (CH₃)₃CH | KMnO₄ (3° C–H ను ఆక్సీకరిస్తుంది) | (CH₃)₃COH (2-methylpropan-2-ol) |
| CH₃(CH₂)₄CH₃ | అనార్ద్ర AlCl₃ + HCl | 2-methylpentane + 3-methylpentane |
| CH₃(CH₂)₄CH₃ | Al₂O₃ పై Cr₂O₃/V₂O₅/Mo₂O₃, 773 K, 10–20 atm | C₆H₆ (బెంజీన్) |
| CH₄ | H₂O (ఆవిరి), Ni, 1273 K | CO + 3H₂ |
| ఉన్నత ఆల్కేన్లు | వేడి, గాలి లేకుండా (క్రాకింగ్) | చిన్న ఆల్కేన్లు + ఆల్కీన్లు |
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: 1 mol ప్రొపేన్ పూర్తి దహనానికి ఎన్ని మోల్స్ O₂ కావాలి? 2.2 g ప్రొపేన్ నుంచి STP వద్ద ఎంత ఘనపరిమాణం CO₂ వస్తుంది?
సాధన: n = 3 కు, కావలసిన O₂ = (3 × 3 + 1)/2 = 5 mol. C₃H₈ మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 44 g/mol, కాబట్టి 2.2 g = 0.05 mol. ఏర్పడే CO₂ = 3 × 0.05 = 0.15 mol. ఘనపరిమాణం = 0.15 × 22.4 = 3.36 L.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.8: ఒక ఆల్కైల్ బ్రోమైడ్ X, Wurtz చర్యలో 2,5-dimethylhexane ను ఏకైక ఉత్పన్నంగా ఇస్తుంది. X ను గుర్తించండి.
సాధన: 2,5-Dimethylhexane = (CH₃)₂CHCH₂–CH₂CH(CH₃)₂. మధ్యలోని C–C బంధం వద్ద కత్తిరించండి. ప్రతి సగం (CH₃)₂CHCH₂–, అంటే ఐసోబ్యూటైల్ సమూహం. కాబట్టి X = (CH₃)₂CHCH₂Br, 1-bromo-2-methylpropane.
త్వరిత పునశ్చరణ
ఆల్కేన్లు CₙH₂ₙ₊₂, ఆల్కీన్లు CₙH₂ₙ, ఆల్కైన్లు CₙH₂ₙ₋₂. సైక్లోఆల్కేన్లకు ఆల్కీన్ల లాగే CₙH₂ₙ.
శృంఖల సాదృశ్యకాలు: C₄ కు 2, C₅ కు 3, C₆ కు 5, C₇ కు 9.
Wurtz (Na, పొడి ఈథర్), Kolbe (విద్యుత్ విశ్లేషణ) రెండూ R–R ఇస్తాయి; రెండిటితోనూ మీథేన్ రాదు.
సోడా లైమ్ డీకార్బాక్సిలేషన్ R–H ఇస్తుంది, ఆమ్లం కంటే ఒక కార్బన్ తక్కువ.
Kolbe: ఆల్కేన్, CO₂ ఆనోడ్ వద్ద; H₂ కాథోడ్ వద్ద; ద్రావణం క్షారయుతం అవుతుంది.
బాష్పీభవన స్థానం శృంఖల పొడవుతో పెరుగుతుంది, శాఖలతో తగ్గుతుంది. C₅H₁₂ సాదృశ్యకాల్లో నియోపెంటేన్ అతి తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతుంది, కానీ అతి ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద కరుగుతుంది.
CₙH₂ₙ₊₂ పూర్తి దహనానికి O₂ = ప్రతి mol కు (3n + 1)/2 mol.
KMnO₄ 3° C–H ను C–OH గా మారుస్తుంది; 773 K వద్ద హెక్సేన్ ఆరోమాటికీకరణం చెంది బెంజీన్ అవుతుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
డీకార్బాక్సిలేషన్లో విద్యార్థులు R కార్బన్లను కాకుండా ఆమ్లం కార్బన్లను లెక్కిస్తారు. సోడియం ప్రొపనోఏట్ ఈథేన్ను ఇస్తుంది, ప్రొపేన్ను కాదు.
Kolbe లో ఆనోడ్ వద్ద H₂ రాదు. ఆల్కేన్, CO₂ ఆనోడ్ ఉత్పన్నాలు.
మిశ్రమ Wurtz కేవలం క్రాస్ ఉత్పన్నాన్నే ఇవ్వదు. మూడు ఆల్కేన్లను ఇస్తుంది.
శాఖలు బాష్పీభవన స్థానాన్ని తగ్గిస్తాయి, కానీ దీన్ని గుడ్డిగా ద్రవీభవన స్థానానికి వర్తింపజేయకండి. సౌష్ఠవం ద్రవీభవన స్థానాన్ని పెంచుతుంది.
హైడ్రోజనీకరణానికి Ni కి 523–573 K అవసరం; Pt, Pd గది ఉష్ణోగ్రత వద్దే పనిచేస్తాయి.
2-Methylbutane సరైనది; "3-methylbutane" అతి తక్కువ స్థాన సంఖ్య నియమాన్ని ఉల్లంఘిస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. వివృత శృంఖల ఆల్కేన్ల సాధారణ ఫార్ములా (a) CₙH₂ₙ (b) CₙH₂ₙ₋₂ (c) CₙH₂ₙ₊₂ (d) CₙHₙ
2. ఈథేన్లో కార్బన్ సంకరీకరణం, H–C–H కోణం (a) sp², 120° (b) sp³, సుమారు 109.5° (c) sp, 180° (d) sp³, 90°
3. Wurtz చర్య ద్వారా ఏ ఆల్కేన్ను తయారు చేయలేం? (a) ఈథేన్ (b) బ్యూటేన్ (c) మీథేన్ (d) హెక్సేన్
4. సోడియం ఈథనోఏట్ను సోడా లైమ్తో వేడి చేస్తే వచ్చేది (a) మీథేన్ (b) ఈథేన్ (c) ప్రొపేన్ (d) ఈథీన్
5. C₅H₁₂ కు శృంఖల సాదృశ్యకాల సంఖ్య (a) 2 (b) 4 (c) 5 (d) 3
6. సోడా లైమ్ అనేది వీటి మిశ్రమం (a) NaOH, CaO (b) Na₂CO₃, CaO (c) NaOH, CaCO₃ (d) KOH, Ca(OH)₂
7. జల సోడియం ఈథనోఏట్ Kolbe విద్యుత్ విశ్లేషణలో కాథోడ్ వద్ద వచ్చే వాయువు (a) ఈథేన్ (b) CO₂ (c) O₂ (d) H₂
8. 298 K వద్ద ఏ ఆల్కేన్లు వాయువులు? (a) C₁ నుంచి C₄ (b) C₁ నుంచి C₆ (c) C₅ నుంచి C₁₇ (d) CH₄ మాత్రమే
9. నియోపెంటేన్ IUPAC పేరు (a) 2-methylbutane (b) 2,2-dimethylpropane (c) pentane (d) 2,2-dimethylbutane
10. Sabatier–Senderens పద్ధతిలో 523–573 K వద్ద ఆల్కీన్లను హైడ్రోజనీకరణం చేసేది (a) Fe (b) V₂O₅ (c) Ni (d) Mo₂O₃
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. బ్రోమోమీథేన్, 1-bromopropane మిశ్రమాన్ని పొడి ఈథర్లో సోడియంతో చర్య జరిపించారు. ఏర్పడే ఆల్కేన్లు (a) బ్యూటేన్ మాత్రమే (b) ఈథేన్, బ్యూటేన్, హెక్సేన్ (c) ఈథేన్, ప్రొపేన్, బ్యూటేన్ (d) ప్రొపేన్ మాత్రమే
12. Kolbe విద్యుత్ విశ్లేషణలో ఏ లవణం బ్యూటేన్ను ఇస్తుంది? (a) సోడియం ఈథనోఏట్ (b) సోడియం బ్యూటనోఏట్ (c) సోడియం ప్రొపనోఏట్ (d) సోడియం మిథనోఏట్
13. బాష్పీభవన స్థానాల సరైన క్రమం (a) pentane > 2-methylbutane > 2,2-dimethylpropane (b) 2,2-dimethylpropane > 2-methylbutane > pentane (c) 2-methylbutane > pentane > 2,2-dimethylpropane (d) మూడూ సమానం
14. 1 mol బ్యూటేన్ పూర్తి దహనానికి కావలసిన O₂ మోల్స్ (a) 4 (b) 13 (c) 5 (d) 6.5
15. 1.45 g బ్యూటేన్ను పూర్తిగా మండిస్తే STP వద్ద వచ్చే CO₂ ఘనపరిమాణం (a) 2.24 L (b) 1.12 L (c) 4.48 L (d) 0.56 L
16. 2-Methylpropane ను KMnO₄ ఆక్సీకరిస్తే వచ్చేది (a) 2-methylpropan-1-ol (b) butan-2-ol (c) 2-methylpropan-2-ol (d) ప్రొపనోన్
17. అల్యూమినాపై ఉంచిన Cr₂O₃ మీద 773 K, 10–20 atm వద్ద హెక్సేన్ను వేడి చేస్తే వచ్చేది (a) సైక్లోహెక్సేన్ (b) బెంజీన్ (c) hex-1-ene (d) 2-methylpentane
18. సోడియం 2-methylpropanoate, (CH₃)₂CHCOONa ను సోడా లైమ్తో వేడి చేశారు. ఉత్పన్నం (a) ప్రొపేన్ (b) బ్యూటేన్ (c) 2-methylpropane (d) ప్రొపీన్
19. కార్బన్ సంఖ్య మారకుండా అయోడోఈథేన్ను ఈథేన్గా మార్చే కారకం ఏది? (a) ఆల్కహాలిక్ KOH (b) పొడి ఈథర్లో Na (c) జల KOH (d) Zn, సారహీన HCl
20. అతి ఎక్కువ ద్రవీభవన స్థానం దేనికి? (a) Pentane (b) 2-Methylbutane (c) 2,2-Dimethylpropane (d) బ్యూటేన్
21. సుమారు 1273 K వద్ద నికెల్ మీదుగా మీథేన్, ఆవిరి పంపితే వచ్చేవి (a) CO₂, H₂ (b) CO, H₂ (c) CH₃OH (d) HCHO
22. 2,2,4-trimethylpentane లో 1°, 2°, 3°, 4° కార్బన్ల సంఖ్యలు (a) 5, 1, 1, 1 (b) 4, 2, 1, 1 (c) 5, 2, 1, 0 (d) 6, 1, 0, 1
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక ఆల్కైల్ బ్రోమైడ్ Wurtz చర్యలో 3,4-dimethylhexane ను ఏకైక ఉత్పన్నంగా ఇస్తుంది. ఆ బ్రోమైడ్ (a) 1-bromobutane (b) 2-bromobutane (c) 1-bromo-2-methylpropane (d) 2-bromo-2-methylpropane
24. n-బ్యూటేన్ను లవణం P యొక్క Kolbe విద్యుత్ విశ్లేషణ ద్వారా, లవణం Q యొక్క సోడా లైమ్ డీకార్బాక్సిలేషన్ ద్వారా తయారు చేయాలి. P, Q లు (a) సోడియం ప్రొపనోఏట్; సోడియం పెంటనోఏట్ (b) సోడియం బ్యూటనోఏట్; సోడియం పెంటనోఏట్ (c) సోడియం ప్రొపనోఏట్; సోడియం బ్యూటనోఏట్ (d) సోడియం ఈథనోఏట్; సోడియం ప్రొపనోఏట్
25. 0.1 mol ఆల్కేన్ పూర్తిగా మండి STP వద్ద 8.96 L CO₂ ని ఇస్తుంది. ఆల్కేన్, ఏర్పడిన నీటి ద్రవ్యరాశి (a) ప్రొపేన్, 7.2 g (b) బ్యూటేన్, 9.0 g (c) బ్యూటేన్, 7.2 g (d) పెంటేన్, 10.8 g
26. C₆H₁₄ కు శృంఖల సాదృశ్యకాల సంఖ్య (a) 4 (b) 6 (c) 5 (d) 9
27. ఒక ఆల్కేన్ బాష్ప సాంద్రత 36. దాని ఫార్ములా, శృంఖల సాదృశ్యకాల సంఖ్య (a) C₅H₁₂, 3 (b) C₅H₁₂, 2 (c) C₆H₁₄, 5 (d) C₄H₁₀, 2
28. జల సోడియం ప్రొపనోఏట్ Kolbe విద్యుత్ విశ్లేషణ గురించి ఏ వాక్యం తప్పు? (a) ఆనోడ్ వద్ద బ్యూటేన్ ఏర్పడుతుంది (b) ఆనోడ్ వద్ద CO₂ ఏర్పడుతుంది (c) ద్రావణం క్షారయుతం అవుతుంది (d) ఆనోడ్ వద్ద H₂ ఏర్పడుతుంది
29. ప్రతిపాదన (A): పెంటేన్ కంటే 2,2-Dimethylpropane కు బాష్పీభవన స్థానం తక్కువ, కానీ ద్రవీభవన స్థానం ఎక్కువ.
కారణం (R): 2,2-Dimethylpropane దాదాపు గోళాకారంగా ఉంటుంది, కాబట్టి ద్రవంలో ఉపరితల స్పర్శ తక్కువ, కానీ స్ఫటికంలో బాగా అమరుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: బేసి సంఖ్య కార్బన్ పరమాణువులు గల శుద్ధ ఆల్కేన్లను తయారు చేయడానికి మిశ్రమ Wurtz చర్య మంచి పద్ధతి.
వాక్యం II: ఒకే మోనోకార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం సోడియం లవణం యొక్క Kolbe విద్యుత్ విశ్లేషణ ఎల్లప్పుడూ సరి సంఖ్య కార్బన్ పరమాణువులు గల ఆల్కేన్నే ఇస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | సంతృప్త వివృత శృంఖల: CₙH₂ₙ₊₂. |
| 2 | b | నాలుగు σ బంధాలు, చతుర్ముఖం, sp³. |
| 3 | c | Wurtz రెండు R సమూహాలను కలుపుతుంది; అతి చిన్న ఉత్పన్నం ఈథేన్. |
| 4 | a | CH₃COONa, Na₂CO₃ రూపంలో CO₂ ని కోల్పోయి CH₄ మిగులుతుంది. |
| 5 | d | Pentane, 2-methylbutane, 2,2-dimethylpropane. |
| 6 | a | సోడా లైమ్ = NaOH + CaO. |
| 7 | d | కాథోడ్ వద్ద నీరు క్షయకరణం చెంది H₂ వస్తుంది. |
| 8 | a | మీథేన్ నుంచి బ్యూటేన్ వరకు వాయువులు. |
| 9 | b | మూడు కార్బన్ల శృంఖల, C-2 పై రెండు మిథైల్లు. |
| 10 | c | Ni కి 523–573 K అవసరం. |
| 11 | b | CH₃–CH₃, CH₃–C₃H₇, C₃H₇–C₃H₇. |
| 12 | c | R = C₂H₅; R–R = C₄H₁₀. |
| 13 | a | ఎక్కువ శాఖలు, తక్కువ ఉపరితలం, తక్కువ బాష్పీభవన స్థానం. |
| 14 | d | (3 × 4 + 1)/2 = 6.5. |
| 15 | a | 1.45/58 = 0.025 mol; × 4 = 0.1 mol CO₂ = 2.24 L. |
| 16 | c | 3° C–H, C–OH గా మారుతుంది. |
| 17 | b | ఆరోమాటికీకరణం: వలయంగా మారి 4 H₂ కోల్పోతుంది. |
| 18 | a | R = (CH₃)₂CH; R–H అంటే ప్రొపేన్. |
| 19 | d | Zn/HCl, X స్థానంలో H ను ఉంచుతుంది. |
| 20 | c | సౌష్ఠవ నియోపెంటేన్ అతి బాగా అమరుతుంది (257 K). |
| 21 | b | ఆవిరి రిఫార్మింగ్: CH₄ + H₂O → CO + 3H₂. |
| 22 | a | ఐదు CH₃, ఒక CH₂, ఒక CH, ఒక చతుర్ధ C. |
| 23 | b | రెండు sec-బ్యూటైల్ సమూహాలు కలిస్తే 3,4-dimethylhexane. |
| 24 | a | ప్రొపనోఏట్: R = C₂H₅, R–R = C₄H₁₀; పెంటనోఏట్: R = C₄H₉, R–H = C₄H₁₀. |
| 25 | b | 0.1 mol కు 0.4 mol CO₂, n = 4; 0.5 mol H₂O = 9.0 g. |
| 26 | c | హెక్సేన్కు ఐదు సాదృశ్యకాలు. |
| 27 | a | M = 72, C₅H₁₂, మూడు సాదృశ్యకాలు. |
| 28 | d | H₂ కాథోడ్ వద్ద ఏర్పడుతుంది. |
| 29 | a | ఆకృతి రెండు ప్రభావాలనూ వివరిస్తుంది. |
| 30 | d | మిశ్రమ Wurtz మూడు ఉత్పన్నాలను ఇస్తుంది; R–R లో ఎప్పుడూ సరి సంఖ్య కార్బన్లు. |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
హైడ్రోకార్బన్లలో C, H మాత్రమే ఉంటాయి: సంతృప్త (ఆల్కేన్లు, ఏకబంధాలే) లేదా అసంతృప్త (ఆల్కీన్లు, ఆల్కైన్లు, ఎరీన్లు).
సాధారణ ఫార్ములాలు: ఆల్కేన్ CₙH₂ₙ₊₂, ఆల్కీన్ మరియు సైక్లోఆల్కేన్ CₙH₂ₙ, ఆల్కైన్ CₙH₂ₙ₋₂.
ఆల్కేన్ కార్బన్లు sp³, చతుర్ముఖం, సుమారు 109.5°; C–C సుమారు 154 pm.
సజాతీయ శ్రేణిలో ప్రతి సభ్యుడు –CH₂– (14 u) తేడాతో ఉంటాడు.
శృంఖల సాదృశ్యకాలు: C₄ = 2, C₅ = 3, C₆ = 5, C₇ = 9.
కార్బన్ రకాలు: అతుక్కున్న కార్బన్ల సంఖ్యను బట్టి 1°, 2°, 3°, 4°; హైడ్రోజన్లకు వాటి కార్బన్ రకమే.
ఆల్కీన్లు/ఆల్కైన్ల హైడ్రోజనీకరణం (Ni, Pt లేదా Pd) ఆల్కేన్లను ఇస్తుంది.
Wurtz: పొడి ఈథర్లో 2RX + 2Na → R–R + 2NaX; సరి కార్బన్ సర్వసమాన ఆల్కేన్లు; మిశ్రమ హాలైడ్లు మూడు ఉత్పన్నాలు.
డీకార్బాక్సిలేషన్: RCOONa + NaOH (CaO), వేడి → R–H + Na₂CO₃; ఒక కార్బన్ తక్కువ.
Kolbe: 2RCOONa + 2H₂O → R–R + 2CO₂ + H₂ + 2NaOH; ఆల్కేన్, CO₂ ఆనోడ్ వద్ద, H₂ కాథోడ్ వద్ద.
Wurtz గానీ Kolbe గానీ మీథేన్ను తయారు చేయలేవు.
బాష్పీభవన స్థానం శృంఖల పొడవుతో పెరుగుతుంది, శాఖలతో తగ్గుతుంది; C₅H₁₂ సాదృశ్యకాల్లో నియోపెంటేన్ ద్రవీభవన స్థానం అతి ఎక్కువ.
ఆల్కేన్లు ధ్రువరహితాలు, నీటిలో కరగవు, ధ్రువరహిత ద్రావణిల్లో కరుగుతాయి.
చర్యలు: దహనం, నియంత్రిత ఆక్సీకరణం, సాదృశ్యీకరణం (AlCl₃/HCl), ఆరోమాటికీకరణం (773 K), ఆవిరి రిఫార్మింగ్, ఉష్ణ విఘటనం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| పద్ధతి లేదా చర్య | కారకం, పరిస్థితులు | ఉత్పన్నం |
|---|---|---|
| Wurtz | Na, పొడి ఈథర్ | R–R (2n కార్బన్లు) |
| డీకార్బాక్సిలేషన్ | NaOH + CaO, వేడి | R–H (ఆమ్లం నుంచి n − 1 కార్బన్లు) |
| Kolbe విద్యుత్ విశ్లేషణ | గాఢ జల RCOONa విద్యుత్ విశ్లేషణ | ఆనోడ్ వద్ద R–R |
| RX క్షయకరణం | Zn + సారహీన HCl | R–H |
| నియంత్రిత ఆక్సీకరణం | CH₄ + O₂, Cu, 523 K, 100 atm | CH₃OH |
| నియంత్రిత ఆక్సీకరణం | CH₄ + O₂, Mo₂O₃, వేడి | HCHO |
| 3° C–H ఆక్సీకరణం | KMnO₄ | 3° ఆల్కహాల్, ఉదా. (CH₃)₃COH |
| ఆరోమాటికీకరణం | Al₂O₃ పై Cr₂O₃ లేదా V₂O₅, 773 K, 10–20 atm | n-హెక్సేన్ → బెంజీన్ |
| ఆవిరి రిఫార్మింగ్ | CH₄ + H₂O, Ni, 1273 K | CO + 3H₂ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Wurtz Weds Twins": Wurtz ఒకేలాంటి రెండు ఆల్కైల్ సమూహాలకు "పెళ్లి" చేస్తుంది (కలుపుతుంది), అందుకే సర్వసమాన, సరి కార్బన్ ఆల్కేన్లకు ఇది ఉత్తమం.
"Soda Snips One": సోడా లైమ్ ఆమ్లం నుంచి ఒక కార్బన్ను "కత్తిరిస్తుంది" (సోడియం ఈథనోఏట్ → మీథేన్).
"Kolbe: Anode Alkane, Cathode H₂" (AA-CH): A = ఆనోడ్, A = ఆల్కేన్ (+ CO₂); C = కాథోడ్, H = హైడ్రోజన్.
"Branch Boils Below": శాఖలు ఎక్కువైతే బాష్పీభవన స్థానం కిందకు (తక్కువ).
"2-3-5-9": C₄, C₅, C₆, C₇ ల శృంఖల సాదృశ్యకాల సంఖ్యలు.
భావనల అనుసంధానం
సాదృశ్యం, 1°/2°/3° కార్బన్లు, IUPAC నియమాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం — కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలు నుంచి వస్తాయి.
Wurtz, క్షయకరణంలో వాడే హాలోఆల్కేన్లను రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 16: హాలోజన్లు గల కర్బన సమ్మేళనాలు లో పూర్తిగా చదువుతారు.
దహన స్టోయికియోమెట్రీ, దహన ఎంథాల్పీ రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 1: రసాయన శాస్త్రంలో కొన్ని ప్రాథమిక భావనలు, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 4: రసాయన ఉష్ణగతిక శాస్త్రం తో అనుసంధానమై ఉంటాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (చర్య) ను జాబితా II (ప్రధాన కర్బన ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. CH₃COONa ను NaOH, CaO తో వేడి చేయడం
B. పొడి ఈథర్లో CH₃Br, Na తో
C. గాఢ జల CH₃CH₂COONa విద్యుత్ విశ్లేషణ
D. CH₃CH₂CH₂Br, Zn మరియు సారహీన HCl తో
జాబితా II
(i) ఈథేన్
(ii) ప్రొపేన్
(iii) మీథేన్
(iv) బ్యూటేన్
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
32. జాబితా I (అణు ఫార్ములా) ను జాబితా II (శృంఖల సాదృశ్యకాల సంఖ్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. C₄H₁₀
B. C₅H₁₂
C. C₆H₁₄
D. C₇H₁₆
జాబితా II
(i) 5
(ii) 9
(iii) 2
(iv) 3
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. జాబితా I (ఆల్కేన్) ను జాబితా II (లక్షణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. 2,2-Dimethylpropane
B. n-పెంటేన్
C. మీథేన్
D. 2-Methylpropane
జాబితా II
(i) సరిగ్గా ఒకే ఒక 3° హైడ్రోజన్ ఉంది
(ii) C₅H₁₂ సాదృశ్యకాల్లో అతి ఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం
(iii) Wurtz చర్య ద్వారా తయారు చేయలేం
(iv) C₅H₁₂ సాదృశ్యకాల్లో అతి ఎక్కువ ద్రవీభవన స్థానం
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
34. జాబితా I (ఆల్కేన్ చర్య) ను జాబితా II (ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. 773 K, 10–20 atm వద్ద Al₂O₃ పై Cr₂O₃ మీద n-హెక్సేన్
B. Mo₂O₃ మీద CH₄ + O₂, వేడి
C. (CH₃)₃CH, KMnO₄ తో
D. n-హెక్సేన్, అనార్ద్ర AlCl₃, HCl తో
జాబితా II
(i) 2-Methylpentane
(ii) బెంజీన్
(iii) మిథనాల్ (HCHO)
(iv) 2-Methylpropan-2-ol
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-iii, C-i, D-iv
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సోడియం ఈథనోఏట్ Kolbe విద్యుత్ విశ్లేషణ ఆనోడ్ వద్ద ఈథేన్ను ఇస్తుంది.
B. సోడియం ప్రొపనోఏట్ను సోడా లైమ్తో వేడి చేస్తే ప్రొపేన్ వస్తుంది.
C. Wurtz చర్య బేసి సంఖ్య కార్బన్ల ఆల్కేన్లను మంచి దిగుబడితో ఇస్తుంది.
D. Kolbe విద్యుత్ విశ్లేషణలో ద్రావణం క్షారయుతం అవుతుంది.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. 2-methylpropane కంటే n-బ్యూటేన్ ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతుంది.
B. C₅H₁₂ సాదృశ్యకాల్లో 2,2-dimethylpropane కు అతి తక్కువ బాష్పీభవన స్థానం.
C. తక్కువ ఆల్కేన్లు హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుచడం వల్ల నీటిలో కరుగుతాయి.
D. మీథేన్, ఈథేన్, ప్రొపేన్, బ్యూటేన్ 298 K వద్ద వాయువులు.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) B, C మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. C₆H₁₄ కు ఐదు శృంఖల సాదృశ్యకాలు ఉన్నాయి.
B. 2,2-dimethylpropane లోని పన్నెండు హైడ్రోజన్లూ ప్రాథమికమైనవే.
C. 2-Methylpropane లో తొమ్మిది 1° హైడ్రోజన్లు, ఒక 3° హైడ్రోజన్ ఉన్నాయి.
D. సైక్లోపెంటేన్, pent-1-yne సాదృశ్యకాలు.
(a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 1
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఒక మోల్ పెంటేన్ పూర్తి దహనానికి 8 mol O₂ కావాలి.
B. సుమారు 1273 K వద్ద నికెల్ మీద మీథేన్, ఆవిరి CO, H₂ ను ఇస్తాయి.
C. ఆల్కేన్లు చల్లని, సారహీన క్షారయుత KMnO₄ రంగును పోగొడతాయి.
D. ఉన్నత ఆల్కేన్ల ఉష్ణ విఘటనం చిన్న ఆల్కేన్లు, ఆల్కీన్ల మిశ్రమాన్ని ఇస్తుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, D మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే
39. ఒక పట్టిక సరళ శృంఖల ఆల్కేన్ల బాష్పీభవన స్థానాలను ఇస్తుంది: CH₄ 112 K, C₂H₆ 185 K, C₃H₈ 231 K, C₄H₁₀ 273 K, C₅H₁₂ 309 K, C₆H₁₄ 342 K. ఏ నిర్ధారణ సరైనది? (a) శృంఖల పొడవుతో హైడ్రోజన్ బంధం బలపడుతుంది కాబట్టి బాష్పీభవన స్థానం పెరుగుతుంది (b) శృంఖల పెరిగేకొద్దీ ప్రతి CH₂ కు బాష్పీభవన స్థానంలో పెరుగుదల ఎక్కువ అవుతుంది (c) ఉపరితల వైశాల్యం, London బలాలు పెరగడం వల్ల బాష్పీభవన స్థానం పెరుగుతుంది, ప్రతి CH₂ కు పెరుగుదల నెమ్మదిగా తగ్గుతుంది (d) 298 K వద్ద బ్యూటేన్ ద్రవం
40. మూడు C₅H₁₂ సాదృశ్యకాల దత్తాంశం: n-పెంటేన్ (mp 143 K, bp 309 K), 2-methylbutane (mp 113 K, bp 301 K), 2,2-dimethylpropane (mp 257 K, bp 283 K). ఏ సాదృశ్యకం అతి తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వ్యాప్తిలో ద్రవంగా ఉంటుంది, ఎందుకు? (a) n-పెంటేన్, దాని ఉపరితల వైశాల్యం అతి ఎక్కువ కాబట్టి (b) 2,2-Dimethylpropane, దాని దగ్గరగా, దాదాపు గోళాకార ఆకృతి ఘనంలో బాగా అమరుతుంది కానీ London బలాలకు తక్కువ ఉపరితల వైశాల్యం ఇస్తుంది కాబట్టి (c) 2-Methylbutane, దానికి ఒక 3° హైడ్రోజన్ ఉంది కాబట్టి (d) 2,2-Dimethylpropane, అది ఘనంలో హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది కాబట్టి
41. 1.44 g ఆల్కేన్ పూర్తిగా మండి 4.40 g CO₂, 2.16 g H₂O ని ఇస్తుంది. ఆ ఆల్కేన్ (a) C₄H₁₀ (b) C₆H₁₄ (c) C₅H₁₀ (d) C₅H₁₂
Q42–43 కు పేరా: ఒక విద్యార్థిని ద్రావణి పరీక్ష కోసం పెంటేన్ తయారు చేయాలనుకుంటుంది. ఆమె సమాన మోల్స్ బ్రోమోఈథేన్, 1-bromopropane కలిపి, పొడి ఈథర్లో సోడియం లోహం కలుపుతుంది. చర్య తర్వాత ఫ్లాస్కులో ఒకటి కంటే ఎక్కువ ఆల్కేన్లు కనిపిస్తాయి.
42. ఎన్ని ఆల్కేన్లు ఏర్పడతాయి? (a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 1
43. మిశ్రమంలోని ఏ ఆల్కేన్కు అతి ఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం? (a) హెక్సేన్ (b) బ్యూటేన్ (c) పెంటేన్ (d) మూడూ ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతాయి
44. ఒక ఆల్కైల్ బ్రోమైడ్ X (C₃H₇Br) పొడి ఈథర్లో సోడియంతో 2,3-dimethylbutane ను ఇస్తుంది. X (a) 1-Bromopropane (b) 1-Bromobutane (c) 2-Bromopropane (d) 2-Bromo-2-methylpropane
45. ఒక కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం Y యొక్క సోడియం లవణాన్ని సోడా లైమ్తో వేడి చేస్తే ప్రొపేన్ వస్తుంది. అదే లవణం యొక్క Kolbe విద్యుత్ విశ్లేషణ ఇచ్చేది (a) ప్రొపేన్ (b) బ్యూటేన్ (c) పెంటేన్ (d) హెక్సేన్
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | డీకార్బాక్సిలేషన్ CH₄ ఇస్తుంది; CH₃Br Wurtz ఈథేన్ ఇస్తుంది; ప్రొపనోఏట్ Kolbe బ్యూటేన్ ఇస్తుంది; Zn/HCl క్షయకరణంతో ప్రొపేన్ |
| 32 | d | C₄ = 2, C₅ = 3, C₆ = 5, C₇ = 9 |
| 33 | c | నియోపెంటేన్ అతి ఎక్కువ mp; n-పెంటేన్ అతి ఎక్కువ bp; మీథేన్లో ఒకే కార్బన్; ఐసోబ్యూటేన్లో ఒక 3° H |
| 34 | b | ఆరోమాటికీకరణం → బెంజీన్; Mo₂O₃ → HCHO; KMnO₄ 3° C–H పై దాడి; AlCl₃/HCl సాదృశ్యీకరణం |
| 35 | b | A, D సరైనవి; ప్రొపనోఏట్ ఈథేన్ ఇస్తుంది; Wurtz సరి కార్బన్ ఆల్కేన్లకు సరిపోతుంది |
| 36 | a | C తప్పు: ఆల్కేన్లు నీటితో హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరచవు |
| 37 | c | A, B, C సరైనవి; సైక్లోపెంటేన్ C₅H₁₀, pent-1-yne C₅H₈ |
| 38 | d | (3 × 5 + 1)/2 = 8; ఆల్కేన్లు Baeyer కారకంతో చర్య జరపవు |
| 39 | c | తేడాలు 73, 46, 42, 36, 33 K తగ్గుతాయి; 273 K < 298 K కాబట్టి బ్యూటేన్ వాయువు |
| 40 | b | ద్రవ వ్యాప్తి: 166 K, 188 K, 26 K; నియోపెంటేన్ది అతి చిన్నది |
| 41 | d | CO₂ నుంచి 0.1 mol C; H₂O 0.12 mol → 0.24 mol H; C:H = 5:12 |
| 42 | b | బ్యూటేన్, పెంటేన్, హెక్సేన్ ఏర్పడతాయి |
| 43 | a | హెక్సేన్ శృంఖల అతి పొడవైనది |
| 44 | c | రెండు ఐసోప్రొపైల్ సమూహాలు కలిస్తే (CH₃)₂CH–CH(CH₃)₂ |
| 45 | d | Y సోడియం బ్యూటనోఏట్; Kolbe రెండు ప్రొపైల్ సమూహాలను కలుపుతుంది → హెక్సేన్ |