Chapter 9 of 11 · 29 min read

అధ్యాయం 7: బెంజీన్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ మరియు నిర్దేశక ప్రభావం (Electrophilic Substitution of Benzene and Directive Influence)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • σ-సంకీర్ణం ద్వారా జరిగే ఆరోమాటిక్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ (EAS) మూడు దశల చర్యా విధానం.

  • హాలోజనీకరణం, నైట్రేషన్, సల్ఫోనేషన్, Friedel–Crafts చర్యలలో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం ఎలా ఏర్పడుతుంది.

  • Friedel–Crafts ఆల్కైలేషన్ పరిమితులు, ఎసైలేషన్ వాటిని ఎలా తప్పిస్తుంది.

  • ఏ సమూహాలు ortho/para కు, ఏవి meta కు నిర్దేశిస్తాయి; ఏవి వలయాన్ని సక్రియం లేదా నిష్క్రియం చేస్తాయి.

  • ఒక ద్విప్రతిక్షిప్త బెంజీన్‌ను తయారు చేయడానికి దశల క్రమాన్ని ఎలా ప్లాన్ చేయాలి.

7.1 బెంజీన్ ఎందుకు ప్రతిక్షేపణ చెందుతుంది

బెంజీన్ π మేఘంలో ఎలక్ట్రాన్లు ఎక్కువ, కాబట్టి అది ఆల్కీన్‌లాగే ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలను ఆకర్షిస్తుంది. కానీ వలయ బంధంపై సంకలనం జరిగితే సుమారు 150 kJ/mol అనునాద శక్తి పోతుంది. ప్రతిక్షేపణలో ఒక H స్థానంలో E వస్తుంది, ఆరోమాటిక్ వలయం అలాగే ఉంటుంది. అందుకే బెంజీన్ లక్షణ చర్య ఆరోమాటిక్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ (electrophilic aromatic substitution).

7.2 సాధారణ చర్యా విధానం

దశ 1: ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాన్ని తయారు చేయడం. ఒక కారకం, తరచూ Lewis ఆమ్లంతో కలిసి, బలమైన ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం E⁺ ను ఇస్తుంది.

దశ 2: దాడి, σ-సంకీర్ణం. వలయంలోని రెండు π ఎలక్ట్రాన్లు E⁺ తో బంధం ఏర్పరుస్తాయి. E ని తీసుకున్న కార్బన్ sp³ అవుతుంది, దానిపై H, E రెండూ ఉంటాయి. వలయంపై ధన ఆవేశం అనునాదం ద్వారా మిగిలిన మూడు కార్బన్లపై వ్యాపిస్తుంది: sp³ కార్బన్‌కు రెండు ortho, ఒక para కార్బన్. ఈ కాటయాన్‌నే ఎరీనియం అయాన్ (arenium ion) లేదా σ-సంకీర్ణం (σ-complex) అంటారు. ఆరోమాటికత పోతుంది, కాబట్టి ఈ దశ నెమ్మదిగా జరుగుతుంది, ఇదే రేటు నిర్ణాయక దశ (rate-determining).

దశ 3: H⁺ ను కోల్పోవడం. ఒక క్షారం (AlCl₄⁻, FeCl₄⁻ లేదా HSO₄⁻) sp³ కార్బన్ నుంచి H ను తీసేస్తుంది. C–H బంధంలోని ఎలక్ట్రాన్ జంట వలయానికి తిరిగి వచ్చి, ఆరోమాటికత మళ్ళీ ఏర్పడుతుంది. ఈ దశ వేగంగా జరుగుతుంది.

C6H6+E+→slow[C6H6E]+→−H+fastC6H5E\mathrm{C_6H_6 + E^+ \xrightarrow{slow} [C_6H_6E]^+ \xrightarrow[-H^+]{fast} C_6H_5E}
చిత్రం 7.1 · σ-సంకీర్ణం ద్వారా ఆరోమాటిక్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ చర్యా విధానం
చిత్రం 7.1 · σ-సంకీర్ణం ద్వారా ఆరోమాటిక్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ చర్యా విధానం

దశ 2 మాత్రమే ఆరోమాటిక్ వలయాన్ని తెంచుతుంది, అందుకే అది నెమ్మది; దశ 3 వలయాన్ని తిరిగి ఏర్పరుస్తుంది, అందుకే సంకలనం కంటే ప్రతిక్షేపణ గెలుస్తుంది.

7.3 నాలుగు ప్రధాన చర్యలు

(a) హాలోజనీకరణం. Lewis ఆమ్లం (అనార్ద్ర FeCl₃, FeBr₃ లేదా AlCl₃) సమక్షంలో, చీకటిలో, చల్లని పరిస్థితుల్లో బెంజీన్ Cl₂ లేదా Br₂ తో చర్య జరుపుతుంది. Lewis ఆమ్లం Cl₂ నుంచి Cl⁻ ను లాగేస్తుంది, Cl⁺ మిగులుతుంది.

Cl2+FeCl3→Cl++FeCl4−\mathrm{Cl_2 + FeCl_3 \rightarrow Cl^+ + FeCl_4^-}
C6H6+Cl2→dark, coldanhyd. FeCl3C6H5Cl+HCl\mathrm{C_6H_6 + Cl_2 \xrightarrow[dark,\ cold]{anhyd.\ FeCl_3} C_6H_5Cl + HCl}

అధిక క్లోరిన్‌తో ప్రతిక్షేపణ హెక్సాక్లోరోబెంజీన్, C₆Cl₆ వరకు కొనసాగుతుంది. అయోడినీకరణం ఉత్క్రమణీయం; HI ని తొలగించడానికి ఆక్సీకరణి (HNO₃ లేదా HIO₃) కావాలి.

(b) నైట్రేషన్. గాఢ HNO₃, గాఢ H₂SO₄ మిశ్రమం (నైట్రేషన్ మిశ్రమం) సుమారు 323–333 K వద్ద నైట్రోబెంజీన్‌ను ఇస్తుంది. H₂SO₄ బలమైన ఆమ్లం; అది HNO₃ కు ప్రోటాన్ ఇస్తుంది, తర్వాత అది నీటిని కోల్పోయి నైట్రోనియం అయాన్ (nitronium ion), NO₂⁺ గా మారుతుంది.

HNO3+2H2SO4⇌NO2++H3O++2HSO4−\mathrm{HNO_3 + 2H_2SO_4 \rightleftharpoons NO_2^+ + H_3O^+ + 2HSO_4^-}
C6H6+HNO3→323-333 Kconc. H2SO4C6H5NO2+H2O\mathrm{C_6H_6 + HNO_3 \xrightarrow[323\text{-}333\ K]{conc.\ H_2SO_4} C_6H_5NO_2 + H_2O}

(c) సల్ఫోనేషన్. బెంజీన్‌ను ధూమయుత సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లంతో (ఓలియం, H₂SO₄ + SO₃) వేడి చేస్తే బెంజీన్‌సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం వస్తుంది. ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం SO₃: SO₃ తటస్థమైనదైనప్పటికీ సల్ఫర్‌పై ఎక్కువ ధన ఆవేశం ఉంటుంది. సల్ఫోనేషన్ ఉత్క్రమణీయం; సారహీన ఆమ్లంతో వేడి చేస్తే –SO₃H సమూహం తొలగిపోతుంది.

C6H6+H2SO4(SO3)→ΔC6H5SO3H+H2O\mathrm{C_6H_6 + H_2SO_4(SO_3) \xrightarrow{\Delta} C_6H_5SO_3H + H_2O}

(d) Friedel–Crafts ఆల్కైలేషన్. ఆల్కైల్ హాలైడ్, అనార్ద్ర AlCl₃ వలయానికి ఆల్కైల్ సమూహాన్ని చేరుస్తాయి.

CH3Cl+AlCl3→CH3++AlCl4−\mathrm{CH_3Cl + AlCl_3 \rightarrow CH_3^+ + AlCl_4^-}
C6H6+CH3Cl→anhyd. AlCl3C6H5CH3+HCl\mathrm{C_6H_6 + CH_3Cl \xrightarrow{anhyd.\ AlCl_3} C_6H_5CH_3 + HCl}

AlCl₃ అనార్ద్రంగా ఉండాలి; నీరు దానిని నాశనం చేస్తుంది. ఆల్కైలేషన్‌కు మూడు పరిమితులు ఉన్నాయి:

  1. బహు ఆల్కైలేషన్ (polyalkylation). ఆల్కైల్ సమూహం వలయాన్ని సక్రియం చేస్తుంది, కాబట్టి టాల్యీన్ బెంజీన్ కంటే వేగంగా చర్య జరిపి మళ్ళీ ఆల్కైలేషన్ చెందుతుంది. అధిక బెంజీన్ వాడితే ఇది తగ్గుతుంది.

  2. పునర్వ్యవస్థీకరణం (rearrangement). కార్బోకాటయాన్ పునర్వ్యవస్థీకరణం చెందవచ్చు. 1-Chloropropane ప్రధానంగా ఐసోప్రొపైల్‌బెంజీన్ (క్యూమీన్) ను ఇస్తుంది, ఎందుకంటే CH₃CH₂CH₂⁺, (CH₃)₂CH⁺ గా మారుతుంది.

  3. బలంగా నిష్క్రియమైన వలయాలపై చర్య ఉండదు. నైట్రోబెంజీన్ Friedel–Crafts చర్యలు జరపదు; దానిని వాటికి ద్రావణిగా కూడా వాడతారు. ఆరైల్, వినైల్ హాలైడ్లు ఆల్కైల్ హాలైడ్‌లా పనిచేయవు.

(e) Friedel–Crafts ఎసైలేషన్. అనార్ద్ర AlCl₃ తో ఆమ్ల క్లోరైడ్ (లేదా అన్హైడ్రైడ్) ఎసైలియం అయాన్ (acylium ion), RC≡O⁺ ను ఇస్తుంది; అది వలయంపై దాడి చేస్తుంది. ఉత్పన్నం ఆరైల్ కీటోన్.

CH3COCl+AlCl3→CH3C≡O++AlCl4−\mathrm{CH_3COCl + AlCl_3 \rightarrow CH_3C{\equiv}O^+ + AlCl_4^-}
C6H6+CH3COCl→anhyd. AlCl3C6H5COCH3+HCl\mathrm{C_6H_6 + CH_3COCl \xrightarrow{anhyd.\ AlCl_3} C_6H_5COCH_3 + HCl}

ఉత్పన్నమైన ఎసిటోఫీనోన్ వలయంపై ఎలక్ట్రాన్లను ఆకర్షించే C=O ఉంటుంది. ఇది బెంజీన్ కంటే తక్కువ చర్యాశీలత గలది, కాబట్టి రెండో ఎసైలేషన్ జరగదు. ఎసైలియం అయాన్ అనునాదంతో స్థిరపడినది, పునర్వ్యవస్థీకరణం చెందదు. ఈ రెండు ప్రయోజనాల వల్ల ఆల్కైలేషన్ కంటే ఎసైలేషన్ శుద్ధమైన చర్య.

చర్యల పటం: బెంజీన్ ప్రతిక్షేపణ

చర్యకారకం, పరిస్థితిఎలక్ట్రాన్ ప్రియంఉత్పన్నం
క్లోరినీకరణంCl₂, అనార్ద్ర FeCl₃, చీకటి, చల్లనిCl⁺C₆H₅Cl
బ్రోమినీకరణంBr₂, అనార్ద్ర FeBr₃Br⁺C₆H₅Br
నైట్రేషన్గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄, 323–333 KNO₂⁺C₆H₅NO₂
సల్ఫోనేషన్ఓలియం (H₂SO₄ + SO₃), వేడిSO₃C₆H₅SO₃H
Friedel–Crafts ఆల్కైలేషన్R–Cl, అనార్ద్ర AlCl₃R⁺C₆H₅R
Friedel–Crafts ఎసైలేషన్RCOCl, అనార్ద్ర AlCl₃RCO⁺C₆H₅COR

సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: బెంజీన్ బ్రోమినీకరణం, ఎసిటైలేషన్‌లలో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం ఏర్పడే సమీకరణాలు రాయండి.

సాధన: బ్రోమినీకరణం: Br₂ + FeBr₃ → Br⁺ + FeBr₄⁻. ఎసిటైలేషన్: CH₃COCl + AlCl₃ → CH₃CO⁺ + AlCl₄⁻. రెండింటిలోనూ Lewis ఆమ్లం హాలైడ్ అయాన్‌ను తీసుకుని కాటయాన్‌ను వదులుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: బెంజీన్‌ను 1-chloropropane, అనార్ద్ర AlCl₃ తో చర్య జరిపిస్తారు. ప్రధాన ఉత్పన్నాన్ని ఊహించండి.

సాధన: AlCl₃, Cl⁻ ను తీసి 1° కాటయాన్ CH₃CH₂CH₂⁺ ను ఇస్తుంది. C-2 నుంచి హైడ్రైడ్ స్థానభ్రంశం చెంది ఎక్కువ స్థిరమైన 2° కాటయాన్ (CH₃)₂CH⁺ వస్తుంది. ఇది వలయంపై దాడి చేస్తుంది. ప్రధాన ఉత్పన్నం ఐసోప్రొపైల్‌బెంజీన్ (క్యూమీన్), ప్రొపైల్‌బెంజీన్ కాదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: 7.8 g బెంజీన్‌ను నైట్రేషన్ చేస్తారు. దిగుబడి 80%. ఎంత ద్రవ్యరాశి నైట్రోబెంజీన్ వస్తుంది?

సాధన: 7.8/78 = 0.1 mol బెంజీన్ గరిష్ఠంగా 0.1 mol C₆H₅NO₂ (M = 123 g/mol) ని, అంటే 12.3 g ఇస్తుంది. 80% దిగుబడితో: 0.8 × 12.3 = 9.84 g.

7.4 ప్రతిక్షేపకాల నిర్దేశక ప్రభావం

వలయంపై ఇప్పటికే ఉన్న సమూహం రెండు పనులు చేస్తుంది. తర్వాతి సమూహం ఎక్కడ చేరాలో (ortho/para లేదా meta) నిర్ణయిస్తుంది. వలయం ఎంత వేగంగా చర్య జరుపుతుందో (బెంజీన్‌తో పోలిస్తే సక్రియం చేసేదా, నిష్క్రియం చేసేదా) నిర్ణయిస్తుంది.

సక్రియం చేసే (activating) ortho/para నిర్దేశకాలు. –OH, –NH₂, –NHR, –NR₂, –OCH₃, –NHCOCH₃, –CH₃, ఇతర ఆల్కైల్ సమూహాలు.

  • వలయానికి పక్కన ఉన్న పరమాణువుపై (O, N) ఏకాంకి జంట ఉన్న సమూహాలు అనునాదం ద్వారా దానిని వలయానికి ఇస్తాయి (+R ప్రభావం). అనునాద నిర్మాణాలు ortho, para కార్బన్లపై రుణ ఆవేశాన్ని ఉంచుతాయి. ఈ స్థానాలు అతి ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రత గలవవుతాయి.

  • ortho లేదా para దాడికి ఏర్పడే σ-సంకీర్ణంలో ఒక అనునాద రూపం ధన ఆవేశాన్ని సమూహం ఉన్న కార్బన్‌పైనే ఉంచుతుంది. అప్పుడు O లేదా N పై ఉన్న ఏకాంకి జంట ఆ ఆవేశాన్ని పంచుకుంటుంది, అదనపు స్థిర రూపం వస్తుంది. meta దాడికి ఈ రూపం ఎప్పటికీ రాదు.

  • ఆల్కైల్ సమూహాలు +I ప్రభావం, అతిసంయుగ్మం ద్వారా పనిచేస్తాయి. ఆల్కైల్ సమూహం ఉన్న కార్బన్‌పై ధన ఆవేశం ఉండే ortho/para σ-సంకీర్ణాన్ని అవి స్థిరపరుస్తాయి.

నిష్క్రియం చేసే (deactivating) ortho/para నిర్దేశకాలు. హాలోజన్లు: –F, –Cl, –Br, –I.

  • వాటి బలమైన –I ప్రభావం మొత్తం వలయం నుంచి ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను లాగేస్తుంది, కాబట్టి అవి బెంజీన్ కంటే నెమ్మదిగా చర్య జరుపుతాయి.

  • వాటి ఏకాంకి జంటలు ఇప్పటికీ +R ద్వారా దానం చేస్తాయి, ఇది meta σ-సంకీర్ణం కంటే ortho/para σ-సంకీర్ణానికి ఎక్కువ సహాయపడుతుంది. అందువల్ల రేటు తక్కువైనా దిశ ortho/para.

నిష్క్రియం చేసే meta నిర్దేశకాలు. –NO₂, –CN, –CHO, –COR, –COOH, –COOR, –SO₃H, –NR₃⁺, –CCl₃, –CF₃.

  • ఈ సమూహాలు –I, సాధారణంగా –R ద్వారా ఎలక్ట్రాన్లను ఆకర్షిస్తాయి. అనునాద నిర్మాణాలు ortho, para కార్బన్లపై ధన ఆవేశాన్ని ఉంచుతాయి.

  • ortho లేదా para దాడి σ-సంకీర్ణంలో ఒక రూపం ధన ఆవేశాన్ని ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహానికి సరిగ్గా పక్కనే ఉంచుతుంది: ఇది చాలా అననుకూలం. meta దాడి ఈ రూపాన్ని తప్పిస్తుంది, కాబట్టి meta "తక్కువ చెడ్డ" ఎంపిక.

  • సంక్షిప్తంగా, meta నిర్దేశకాలు meta ని సక్రియం చేయవు; అవి ortho, para లను ఎక్కువగా నిష్క్రియం చేస్తాయి.

చిత్రం 7.2 · ortho/para vs meta నిర్దేశకాలు, చర్యా రేటుపై వాటి ప్రభావం
చిత్రం 7.2 · ortho/para vs meta నిర్దేశకాలు, చర్యా రేటుపై వాటి ప్రభావం

ఎడమ నుంచి కుడికి చదవండి: ఎలక్ట్రాన్లను ఇచ్చే సమూహాలు వలయాన్ని వేగవంతం చేసి E ని ortho/para కు పంపుతాయి; హాలోజన్లు వేగాన్ని తగ్గించినా ortho/para కే పంపుతాయి; ఆకర్షక సమూహాలు వేగాన్ని అతిగా తగ్గించి E ని meta కు పంపుతాయి.

ortho కు రెండు స్థానాలు, para కు ఒక్కటే. అయినా తరచూ para ప్రధాన ఉత్పన్నం అవుతుంది, ఎందుకంటే ఇప్పటికే ఉన్న సమూహం ortho స్థానాలను ఇరుకుగా చేస్తుంది (ప్రాదేశిక అవరోధం, steric hindrance).

ప్రతిక్షేపకంఎలక్ట్రానిక ప్రభావంబెంజీన్‌తో పోలిస్తే రేటునిర్దేశించేది
–NH₂, –OH, –OCH₃బలమైన +Rచాలా వేగంortho, para
–NHCOCH₃మధ్యస్థ +Rవేగంortho, para
–CH₃, –C₂H₅+I, అతిసంయుగ్మంవేగంortho, para
–F, –Cl, –Br, –I–I, +R కంటే బలమైనదినెమ్మదిortho, para
–CHO, –COR, –COOH–I, –Rనెమ్మదిmeta
–CN, –SO₃H–I, –Rచాలా నెమ్మదిmeta
–NO₂, –NR₃⁺బలమైన –I (NO₂ కు –R కూడా)చాలా నెమ్మదిmeta

సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: చీకటిలో Cl₂, అనార్ద్ర FeCl₃ తో టాల్యీన్‌ను క్లోరినీకరణం చేస్తారు. ఉత్పన్నాలను ఊహించండి.

సాధన: –CH₃ సక్రియం చేసే ortho/para నిర్దేశకం. ఉత్పన్నాలు 2-chlorotoluene, 4-chlorotoluene (o-, p-క్లోరోటాల్యీన్). గమనిక: FeCl₃ లేకుండా సూర్యరశ్మిలో క్లోరిన్ CH₃ పార్శ్వ శృంఖలపై దాడి చేస్తుంది (స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక), బెంజైల్ క్లోరైడ్ వస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: నైట్రేషన్ పట్ల చర్యాశీలత తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: నైట్రోబెంజీన్, టాల్యీన్, బెంజీన్, ఫీనాల్, క్లోరోబెంజీన్.

సాధన: ముందు బలమైన +R సక్రియకారి, తర్వాత +I సక్రియకారి, తర్వాత బెంజీన్, తర్వాత బలహీన నిష్క్రియకారి, చివరగా బలమైన నిష్క్రియకారి. ఫీనాల్ > టాల్యీన్ > బెంజీన్ > క్లోరోబెంజీన్ > నైట్రోబెంజీన్.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: క్లోరోబెంజీన్ బెంజీన్ కంటే తక్కువ చర్యాశీలత గలదైనా ఎందుకు ortho/para నిర్దేశకం?

సాధన: క్లోరిన్ –I ప్రభావం మొత్తం వలయం ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను తగ్గిస్తుంది, కాబట్టి రేటు తగ్గుతుంది. దిశ కోసం σ-సంకీర్ణాలను పోల్చండి. ortho, para దాడులు ప్రతి ఒక్కటీ Cl ఉన్న కార్బన్‌పై + ఉన్న ఒక రూపాన్ని ఇస్తాయి; Cl ఏకాంకి జంట ఈ ఆవేశాన్ని పంచుకోగలదు (+R). meta దాడికి అలాంటి రూపం లేదు. కాబట్టి ortho/para σ-సంకీర్ణాలు తక్కువ అస్థిరమైనవి, ఆ ఉత్పన్నాలే ప్రధానం.

7.5 దశల క్రమాన్ని ప్లాన్ చేయడం

మొదట చేరిన సమూహమే రెండోది ఎక్కడికి వెళ్లాలో నిర్ణయిస్తుంది. కాబట్టి క్రమం ముఖ్యం.

లక్ష్యంమార్గంకారణం
m-Bromonitrobenzeneముందు నైట్రేషన్, తర్వాత బ్రోమినీకరణం–NO₂, Br ని meta కు పంపుతుంది
p-Bromonitrobenzeneముందు బ్రోమినీకరణం, తర్వాత నైట్రేషన్; para ను వేరుచేయాలి–Br, NO₂ ని o/p కు పంపుతుంది
m-Nitroacetophenoneముందు Friedel–Crafts ఎసైలేషన్, తర్వాత నైట్రేషన్–COCH₃ meta కు నిర్దేశిస్తుంది; నైట్రోబెంజీన్ Friedel–Crafts చర్య జరపదు
p-Nitrotolueneముందు మిథైలేషన్ (Friedel–Crafts), తర్వాత నైట్రేషన్–CH₃ o/p కు నిర్దేశిస్తుంది
m-Nitrobenzoic acidబెంజోయిక్ ఆమ్లం నుంచి, నైట్రేషన్–COOH meta కు నిర్దేశిస్తుంది

సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: బెంజీన్ నుంచి m-chloronitrobenzene కు మార్గాన్ని ప్లాన్ చేసి, వ్యతిరేక క్రమం ఎందుకు విఫలమవుతుందో వివరించండి.

సాధన: ముందు నైట్రేషన్ (గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄) చేసి నైట్రోబెంజీన్ పొందండి. తర్వాత క్లోరినీకరణం (Cl₂, FeCl₃); –NO₂, Cl ని meta కు పంపుతుంది. ముందు క్లోరినీకరణం చేస్తే –Cl, NO₂ సమూహాన్ని ortho, para కు పంపి o-, p-chloronitrobenzene లను ఇస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.8: బెంజీన్‌ను ఎసిటైలేషన్ (CH₃COCl, AlCl₃) చేసి, ఉత్పన్నాన్ని బ్రోమినీకరణం (Br₂, FeBr₃) చేస్తారు. చివరి ఉత్పన్నం పేరు చెప్పండి.

సాధన: ఎసిటైలేషన్ ఎసిటోఫీనోన్, C₆H₅COCH₃ ను ఇస్తుంది. –COCH₃ నిష్క్రియం చేసే meta నిర్దేశకం, కాబట్టి Br meta స్థానంలోకి వెళుతుంది. ఉత్పన్నం: 3-bromoacetophenone, 1-(3-bromophenyl)ethan-1-one.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • EAS: E⁺ తయారీ; వలయం E⁺ పై దాడి చేసి σ-సంకీర్ణం ఏర్పడుతుంది (నెమ్మది, ఆరోమాటికత పోతుంది); క్షారం H⁺ ను తీసేస్తుంది (వేగం, ఆరోమాటికత తిరిగి వస్తుంది).

  • ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలు: Cl⁺/Br⁺ (X₂ + FeX₃), NO₂⁺ (HNO₃ + H₂SO₄), SO₃ (ఓలియం), R⁺ (RCl + AlCl₃), RCO⁺ (RCOCl + AlCl₃).

  • Friedel–Crafts ఆల్కైలేషన్: బహు ఆల్కైలేషన్, పునర్వ్యవస్థీకరణం, నైట్రోబెంజీన్‌పై విఫలం. ఎసైలేషన్: పునర్వ్యవస్థీకరణం లేదు, బహు ఎసైలేషన్ లేదు.

  • o/p సక్రియకారులు: –NH₂, –OH, –OCH₃, –NHCOCH₃, ఆల్కైల్.

  • o/p నిష్క్రియకారులు: హాలోజన్లు (రేటుకు –I, +R ని మించుతుంది; దిశను +R నిర్ణయిస్తుంది).

  • m నిష్క్రియకారులు: –NO₂, –CN, –CHO, –COR, –COOH, –SO₃H, –NR₃⁺, –CF₃.

  • ప్రాదేశిక అవరోధం వల్ల తరచూ ortho కంటే para ప్రధానం.

  • దశల క్రమమే సాదృశ్యకాన్ని నిర్ణయిస్తుంది; బలమైన నిష్క్రియకారి కంటే ముందే Friedel–Crafts జరగాలి.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • –NO₂ meta కు నిర్దేశించేది meta సమృద్ధమవడం వల్ల కాదు, ortho, para ఎక్కువగా క్షీణించడం వల్ల.

  • హాలోజన్లు వలయాన్ని నిష్క్రియం చేసినప్పటికీ ortho/para నిర్దేశకాలే.

  • AlCl₃ తో 1-Chloropropane ప్రధానంగా క్యూమీన్‌ను ఇస్తుంది, ప్రొపైల్‌బెంజీన్‌ను కాదు.

  • నైట్రోబెంజీన్‌పై Friedel–Crafts చర్యలు విఫలమవుతాయి; దానిని వాటికి ద్రావణిగా వాడతారు.

  • చీకటిలో Cl₂ + FeCl₃ వలయంపై ప్రతిక్షేపణ చేస్తుంది; టాల్యీన్‌పై కాంతితో Cl₂ పార్శ్వ శృంఖలపై ప్రతిక్షేపణ చేస్తుంది.

  • నెమ్మదైన దశ σ-సంకీర్ణం ఏర్పడటం; E⁺ ఏర్పడటం గానీ H⁺ కోల్పోవడం గానీ కాదు.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. బెంజీన్ లక్షణ చర్య (a) ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ సంకలనం (b) ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ (c) కేంద్రక ప్రియ సంకలనం (d) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక సంకలనం

2. బెంజీన్ నైట్రేషన్‌లో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం (a) NO₂⁻ (b) NO₃⁻ (c) NO₂⁺ (d) NO⁺

3. Friedel–Crafts చర్యలలో వాడే ఉత్ప్రేరకం (a) అనార్ద్ర AlCl₃ (b) జల AlCl₃ (c) Ni (d) Pt

4. చీకటిలో అనార్ద్ర FeCl₃ సమక్షంలో బెంజీన్ Cl₂ తో చర్య జరిపి ఇచ్చేది (a) బెంజీన్ హెక్సాక్లోరైడ్ (b) క్లోరోబెంజీన్ (c) సైక్లోహెక్సేన్ (d) టాల్యీన్

5. ఏ సమూహం meta నిర్దేశకం? (a) –OH (b) –CH₃ (c) –Cl (d) –NO₂

6. EAS లో ఏర్పడే σ-సంకీర్ణం (ఎరీనియం అయాన్) ఒక (a) కార్బానియన్ (b) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక (c) కార్బోకాటయాన్ (d) కార్బీన్

7. బెంజీన్ సల్ఫోనేషన్‌లో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం (a) SO₃ (b) SO₂ (c) HSO₄⁻ (d) H₂S

8. బెంజీన్ నుంచి ఎసిటోఫీనోన్ తయారు చేసేది (a) CH₃Cl తో Friedel–Crafts ఆల్కైలేషన్ (b) CH₃COCl తో Friedel–Crafts ఎసైలేషన్ (c) నైట్రేషన్ (d) సల్ఫోనేషన్

9. ఏ సమూహం సక్రియం చేసే ortho/para నిర్దేశకం? (a) –NO₂ (b) –CHO (c) –OH (d) –COOH

10. ఏ సమూహం ortho/para కు నిర్దేశిస్తూ వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది? (a) –Cl (b) –NH₂ (c) –CH₃ (d) –CN

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. టాల్యీన్ నైట్రేషన్ ప్రధానంగా ఇచ్చేది (a) m-నైట్రోటాల్యీన్ (b) o-, p-నైట్రోటాల్యీన్ (c) m-, p-నైట్రోటాల్యీన్ మాత్రమే (d) నైట్రోబెంజీన్

12. నైట్రోబెంజీన్ Br₂, FeBr₃ తో చర్య జరిపి ప్రధానంగా ఇచ్చేది (a) o-బ్రోమోనైట్రోబెంజీన్ (b) p-బ్రోమోనైట్రోబెంజీన్ (c) m-బ్రోమోనైట్రోబెంజీన్ (d) ఉత్పన్నం రాదు

13. 1-chloropropane, అనార్ద్ర AlCl₃ తో బెంజీన్ ప్రధానంగా ఇచ్చేది (a) ప్రొపైల్‌బెంజీన్ (b) ఐసోప్రొపైల్‌బెంజీన్ (c) 1,3-dipropylbenzene (d) క్లోరోబెంజీన్

14. ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ పట్ల చర్యాశీలత సరైన క్రమం (a) ఫీనాల్ > టాల్యీన్ > బెంజీన్ > నైట్రోబెంజీన్ (b) నైట్రోబెంజీన్ > బెంజీన్ > టాల్యీన్ > ఫీనాల్ (c) టాల్యీన్ > ఫీనాల్ > నైట్రోబెంజీన్ > బెంజీన్ (d) బెంజీన్ > ఫీనాల్ > టాల్యీన్ > నైట్రోబెంజీన్

15. ఆరోమాటిక్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణలో రేటు నిర్ణాయక దశ (a) ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం ఏర్పడటం (b) ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం వలయంపై దాడి చేసి σ-సంకీర్ణం ఏర్పడటం (c) σ-సంకీర్ణం నుంచి H⁺ కోల్పోవడం (d) కేంద్రక ప్రియం దాడి

16. ఏ సమ్మేళనం Friedel–Crafts ఆల్కైలేషన్ చెందదు? (a) టాల్యీన్ (b) బెంజీన్ (c) నైట్రోబెంజీన్ (d) మెథాక్సీబెంజీన్

17. నైట్రేషన్ మిశ్రమంలో గాఢ H₂SO₄ (a) ఆక్సీకారిగా పనిచేస్తుంది (b) బెంజీన్‌ను నిర్జలీకరిస్తుంది (c) క్షయకారిగా పనిచేస్తుంది (d) HNO₃ కు ప్రోటాన్ ఇచ్చి NO₂⁺ ఏర్పడడానికి సహాయపడుతుంది

18. చీకటిలో అధిక Cl₂, అనార్ద్ర FeCl₃ తో బెంజీన్ చివరకు ఇచ్చేది (a) బెంజీన్ హెక్సాక్లోరైడ్ (b) క్లోరోబెంజీన్ మాత్రమే (c) హెక్సాక్లోరోబెంజీన్ (d) సైక్లోహెక్సైల్ క్లోరైడ్

19. బెంజీన్ Friedel–Crafts ఎసిటైలేషన్‌లో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం (a) CH₃⁺ (b) CH₃CO⁺ (c) Cl⁺ (d) CH₃COO⁻

20. –NO₂ meta నిర్దేశకం కావడానికి కారణం అది (a) ఎలక్ట్రాన్లను ఆకర్షించి, meta కంటే ortho, para వద్ద ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను ఎక్కువగా తగ్గిస్తుంది (b) meta వద్ద ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను పెంచుతుంది (c) చాలా పెద్దది (d) అనునాదం ద్వారా ఎలక్ట్రాన్లను దానం చేస్తుంది

21. బెంజీన్ వలయాన్ని అతి బలంగా సక్రియం చేసే సమూహం (a) –CH₃ (b) –Cl (c) –OH (d) –CHO

22. క్లోరోబెంజీన్ నైట్రేషన్ ప్రధాన ఉత్పన్నం (a) 1-chloro-3-nitrobenzene (b) 1-chloro-4-nitrobenzene (c) 1-chloro-2-nitrobenzene మాత్రమే (d) నైట్రోబెంజీన్

స్థాయి 3: సవాలు

23. బెంజీన్ నుంచి m-bromobenzenesulphonic acid తయారీకి ఉత్తమ క్రమం (a) బ్రోమినీకరణం, తర్వాత సల్ఫోనేషన్ (b) సల్ఫోనేషన్, తర్వాత బ్రోమినీకరణం (c) ఏ క్రమమైనా ఒకే ఉత్పన్నం (d) ఏ క్రమమూ పనిచేయదు

24. బెంజీన్ నుంచి 4-bromoacetophenone తయారీకి ఉత్తమ క్రమం (a) బ్రోమినీకరణం, తర్వాత Friedel–Crafts ఎసైలేషన్ (b) Friedel–Crafts ఎసైలేషన్, తర్వాత బ్రోమినీకరణం (c) ఏ క్రమమైనా ఒకే ఉత్పన్నం (d) ఏ క్రమమూ పనిచేయదు

25. 15.6 g బెంజీన్‌ను 75% దిగుబడితో నైట్రేషన్ చేస్తారు. వచ్చే నైట్రోబెంజీన్ ద్రవ్యరాశి (a) 24.6 g (b) 18.45 g (c) 12.3 g (d) 16.2 g

26. E⁺ బెంజీన్‌పై దాడి చేసినప్పుడు ఏర్పడే σ-సంకీర్ణంలో ధన ఆవేశం వ్యాపించేది (a) E ఉన్న కార్బన్‌పై మాత్రమే (b) ఆరు కార్బన్లపై సమానంగా (c) sp³ కార్బన్‌కు రెండు ortho, ఒక para కార్బన్లపై (d) sp³ కార్బన్‌కు రెండు meta కార్బన్లపై

27. బెంజీన్ Friedel–Crafts మిథైలేషన్ బహు మిథైలేషన్ ఉత్పన్నాలను ఇచ్చే ధోరణికి కారణం (a) టాల్యీన్ బెంజీన్ కంటే ఎక్కువ చర్యాశీలత గలది (b) AlCl₃ అధికంగా వాడతారు (c) CH₃⁺ పునర్వ్యవస్థీకరణం చెందుతుంది (d) టాల్యీన్ బెంజీన్ కంటే తక్కువ చర్యాశీలత గలది

28. నైట్రేషన్ పట్ల చర్యాశీలత సరైన క్రమం (a) C₆H₅NO₂ > C₆H₅Cl > C₆H₆ (b) C₆H₅Cl > C₆H₅CH₃ > C₆H₆ (c) C₆H₆ > C₆H₅CH₃ > C₆H₅NO₂ (d) C₆H₅CH₃ > C₆H₆ > C₆H₅Cl > C₆H₅NO₂

29. ప్రతిపాదన (A): క్లోరోబెంజీన్ బెంజీన్ కంటే నెమ్మదిగా ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ చెందుతుంది, కానీ ప్రధానంగా ortho, para ఉత్పన్నాలను ఇస్తుంది.
కారణం (R): క్లోరిన్ –I ప్రభావంతో ఎలక్ట్రాన్లను ఆకర్షిస్తుంది, కానీ +R ప్రభావంతో తన ఏకాంకి జంటను దానం చేస్తుంది; ఇది ortho/para σ-సంకీర్ణాలను స్థిరపరుస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: Friedel–Crafts ఎసైలేషన్ బహు ఎసైలేషన్ ఉత్పన్నాలను ఇవ్వదు.
వాక్యం II: వలయానికి చేరిన ఎసైల్ సమూహం తదుపరి ప్రతిక్షేపణకు దానిని సక్రియం చేస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bప్రతిక్షేపణ ఆరోమాటికతను నిలుపుతుంది.
2cHNO₃ + H₂SO₄ నుంచి నైట్రోనియం అయాన్.
3aLewis ఆమ్లం; నీరు దాన్ని నాశనం చేస్తుంది.
4bLewis ఆమ్లం Cl⁺ ను ఇస్తుంది; వలయ ప్రతిక్షేపణ.
5dబలమైన –I, –R.
6cధన ఆవేశం మూడు వలయ కార్బన్లపై.
7aSO₃ లోని ఎలక్ట్రాన్ కొరత గల సల్ఫర్.
8bCH₃CO⁺ నుంచి C₆H₅COCH₃.
9cO ఏకాంకి జంట +R ద్వారా దానం చేస్తుంది.
10a–I రేటును తగ్గిస్తుంది; +R o/p ను నిర్ణయిస్తుంది.
11b–CH₃ o/p నిర్దేశకం.
12c–NO₂, Br ని meta కు పంపుతుంది.
13b1° కాటయాన్ 2° (CH₃)₂CH⁺ గా పునర్వ్యవస్థీకరణ చెందుతుంది.
14a+R > +I > H > బలమైన –R.
15bఈ దశలో ఆరోమాటికత పోతుంది.
16cవలయం చాలా నిష్క్రియం.
17dబలమైన ఆమ్లం HNO₃ కు ప్రోటాన్ ఇస్తుంది, అది నీటిని కోల్పోతుంది.
18cఆరు H లూ ప్రతిక్షేపితం: C₆Cl₆.
19bఎసైలియం అయాన్.
20ameta కంటే ortho/para ఎక్కువగా క్షీణిస్తాయి.
21c–OH బలమైన +R.
22bo/p నిర్దేశకం; తక్కువ ఇరుకు వల్ల para ప్రాధాన్యం.
23b–SO₃H, Br ని meta కు పంపుతుంది; –Br అయితే o/p కు పంపుతుంది.
24a–Br o/p కు నిర్దేశిస్తుంది; –COCH₃ అయితే meta కు.
25b0.2 mol × 123 = 24.6 g; × 0.75 = 18.45 g.
26cఅనునాదం sp³ కార్బన్‌కు o, p స్థానాల్లో + ను ఉంచుతుంది.
27aఆల్కైల్ సమూహం వలయాన్ని సక్రియం చేస్తుంది.
28dసక్రియకారి > H > హాలోజన్ > నైట్రో.
29a–I రేటును, +R దిశను నిర్ణయిస్తాయి.
30cఎసైల్ సమూహం వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది.

అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • బెంజీన్ π మేఘం ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలను ఆకర్షిస్తుంది, కానీ వలయం ఆరోమాటికతను నిలుపుకుంటుంది, కాబట్టి సంకలనం కాకుండా ప్రతిక్షేపణ చెందుతుంది.

  • EAS లో మూడు దశలు: E⁺ తయారీ; వలయం E⁺ పై దాడి చేసి σ-సంకీర్ణం (ఎరీనియం అయాన్, నెమ్మది, ఆరోమాటికత పోతుంది); క్షారం H⁺ ను తీసేస్తుంది (వేగం, ఆరోమాటికత తిరిగి వస్తుంది).

  • హాలోజనీకరణం: FeX₃ లేదా AlCl₃ (Lewis ఆమ్లం) తో X₂ Cl⁺/Br⁺ కు సమానమైనదాన్ని ఇస్తుంది; ఉత్పన్నం C₆H₅X.

  • నైట్రేషన్: గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄ NO₂⁺ ను ఏర్పరుస్తాయి; ఉత్పన్నం నైట్రోబెంజీన్.

  • సల్ఫోనేషన్: ధూమయుత H₂SO₄ (SO₃) బెంజీన్‌సల్ఫోనిక్ ఆమ్లాన్ని ఇస్తుంది; ఇది ఉత్క్రమణీయం.

  • Friedel–Crafts ఆల్కైలేషన్: RCl + అనార్ద్ర AlCl₃ → R⁺; బహు ఆల్కైలేషన్, కార్బోకాటయాన్ పునర్వ్యవస్థీకరణ జరుగుతాయి.

  • Friedel–Crafts ఎసైలేషన్: RCOCl + AlCl₃ → RC≡O⁺; పునర్వ్యవస్థీకరణ లేదు; కీటోన్ ఉత్పన్నం వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది, కాబట్టి ఒకే ఎసైల్ సమూహం చేరుతుంది.

  • బలంగా నిష్క్రియమైన వలయాలపై (నైట్రోబెంజీన్), –NH₂ గల వలయాలపై (Lewis క్షారం AlCl₃ తో బంధిస్తుంది) Friedel–Crafts విఫలం.

  • o/p సక్రియకారులు: –NH₂, –OH, –OCH₃, –NHCOCH₃ (+R), ఆల్కైల్ (+I, అతిసంయుగ్మం).

  • o/p నిష్క్రియకారులు: హాలోజన్లు (రేటుకు –I, స్థానానికి +R).

  • m నిష్క్రియకారులు: –NO₂, –CN, –CHO, –COR, –COOH, –SO₃H, –NR₃⁺, –CF₃.

  • పెద్ద సమూహాలకు para తరచూ ortho ను మించుతుంది; ortho స్థానాలు రెండు కాబట్టి చిన్న సమూహాలకు ortho కూడా ఎక్కువగా ఉండవచ్చు.

  • సంశ్లేషణలో దశల క్రమమే సాదృశ్యకాన్ని నిర్ణయిస్తుంది; బలమైన నిష్క్రియకారి కంటే ముందే Friedel–Crafts చేయాలి.

  • చర్యాశీలత: ఫీనాల్ > టాల్యీన్ > బెంజీన్ > క్లోరోబెంజీన్ > నైట్రోబెంజీన్.

HNO3+2H2SO4⇌NO2++H3O++2HSO4−\mathrm{HNO_3 + 2H_2SO_4 \rightleftharpoons NO_2^+ + H_3O^+ + 2HSO_4^-}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

చర్యకారకంఎలక్ట్రాన్ ప్రియంబెంజీన్ నుంచి ఉత్పన్నం
క్లోరినీకరణంCl₂, అనార్ద్ర FeCl₃Cl⁺ (ధ్రువణ Cl₂)క్లోరోబెంజీన్
నైట్రేషన్గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄NO₂⁺నైట్రోబెంజీన్
సల్ఫోనేషన్ధూమయుత H₂SO₄SO₃బెంజీన్‌సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం
F–C ఆల్కైలేషన్CH₃Cl, అనార్ద్ర AlCl₃CH₃⁺టాల్యీన్
F–C ఎసైలేషన్CH₃COCl, అనార్ద్ర AlCl₃CH₃CO⁺ఎసిటోఫీనోన్

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "E-S-H" (Electrophile made, Sigma complex slow, H⁺ lost fast): EAS మూడు దశలు — ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం తయారీ, σ-సంకీర్ణం నెమ్మది, H⁺ వేగంగా పోతుంది.

  • "మొదటి పరమాణువుపై ఏకాంకి జంట → o/p; మొదటి పరమాణువుకు O లేదా N తో ద్విబంధం → meta": నిర్దేశకాన్ని త్వరగా గుర్తించే పద్ధతి.

  • "Halogens are Half-good": హాలోజన్లు o/p నిర్దేశిస్తాయి (మంచి) కానీ నిష్క్రియం చేస్తాయి (చెడు).

  • "Acyl Arrives Alone": ఎసైలేషన్ ఒక్క సమూహం దగ్గరే ఆగుతుంది, పునర్వ్యవస్థీకరణ చెందదు.

  • "First F–C, then Nitro": బలమైన నిష్క్రియకారిని చేర్చే ముందు Friedel–Crafts చేయండి.

భావనల అనుసంధానం

  • నిర్దేశక శక్తిని నిర్ణయించే ప్రేరిత, అనునాద ప్రభావాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం — కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలు నుంచి వస్తాయి.

  • హాలోఎరీన్లు, ఫీనాల్, అనిలిన్ చర్యలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 16: హాలోజన్లు గల కర్బన సమ్మేళనాలు, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ గల కర్బన సమ్మేళనాలు, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ గల కర్బన సమ్మేళనాలు లో కొనసాగుతాయి.

  • AlCl₃, FeCl₃ వంటి Lewis ఆమ్లాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 10: p-బ్లాక్ మూలకాలు, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతాస్థితి తో అనుసంధానమై ఉంటాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. చర్యను (జాబితా I) దాడి చేసే ఎలక్ట్రాన్ ప్రియంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. నైట్రేషన్
B. సల్ఫోనేషన్
C. Friedel–Crafts ఎసైలేషన్
D. FeCl₃ తో క్లోరినీకరణం
జాబితా II
(i) Cl⁺
(ii) RC≡O⁺
(iii) SO₃
(iv) NO₂⁺
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv

32. ప్రతిక్షేపకాన్ని (జాబితా I) దాని ప్రభావంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. –OH
B. –Cl
C. –NO₂
D. –CH₃
జాబితా II
(i) meta నిర్దేశకం, నిష్క్రియం చేసేది
(ii) o/p నిర్దేశకం, +I, అతిసంయుగ్మం ద్వారా బలహీనంగా సక్రియం చేసేది
(iii) o/p నిర్దేశకం, నిష్క్రియం చేసేది
(iv) o/p నిర్దేశకం, +R ద్వారా బలంగా సక్రియం చేసేది
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii

33. చర్యను (జాబితా I) దాని ప్రధాన ఉత్పన్నంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. టాల్యీన్ + గాఢ HNO₃/H₂SO₄
B. నైట్రోబెంజీన్ + Br₂/FeBr₃
C. బెంజీన్ + CH₃COCl/AlCl₃
D. బెంజీన్ + CH₃Cl/AlCl₃
జాబితా II
(i) టాల్యీన్
(ii) 1-Bromo-3-nitrobenzene
(iii) ఎసిటోఫీనోన్
(iv) 2-, 4-నైట్రోటాల్యీన్ల మిశ్రమం
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii

34. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. ఎరీనియం అయాన్ (σ-సంకీర్ణం)
B. EAS రేటు నిర్ణాయక దశ
C. బహు ఆల్కైలేషన్
D. అనార్ద్ర AlCl₃
జాబితా II
(i) వలయ π ఎలక్ట్రాన్లు E⁺ పై దాడి
(ii) ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాన్ని ఇచ్చే Lewis ఆమ్లం
(iii) ఆరోమాటికత కోల్పోయిన మధ్యస్థం
(iv) Friedel–Crafts ఆల్కైలేషన్ లోపం
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv

35. కింది సమూహాలలో ఎన్ని meta నిర్దేశకాలు?
A. –NO₂
B. –CHO
C. –COOH
D. –CN
E. –OCH₃
F. –Cl
G. –SO₃H
H. –NHCOCH₃
(a) 4 (b) 6 (c) 5 (d) 3

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. హాలోజన్ల –I ప్రభావం +R ని మించుతుంది కాబట్టి అవి వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తాయి.
B. +R, o/p దాడి σ-సంకీర్ణాన్ని స్థిరపరుస్తుంది కాబట్టి హాలోజన్లు o/p కు నిర్దేశిస్తాయి.
C. క్లోరోబెంజీన్ బెంజీన్ కంటే వేగంగా నైట్రేషన్ చెందుతుంది.
D. అనిసోల్ బెంజీన్ కంటే వేగంగా బ్రోమినీకరణం చెందుతుంది.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. Friedel–Crafts చర్యల గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. నైట్రోబెంజీన్ Friedel–Crafts చర్యలు జరపదు కాబట్టి ద్రావణిగా వాడవచ్చు.
B. ఎసైలేషన్ వల్ల వచ్చే కీటోన్ రెండో ఎసైలేషన్‌ను ఎదురిస్తుంది.
C. బెంజీన్, AlCl₃ తో 1-Chloropropane ప్రధానంగా ఐసోప్రొపైల్‌బెంజీన్‌ను ఇస్తుంది.
D. నీరు AlCl₃ ను నాశనం చేస్తుంది కాబట్టి అది అనార్ద్రంగా ఉండాలి.
E. అనిలిన్ సులభంగా Friedel–Crafts ఆల్కైలేషన్ చెందుతుంది.
(a) 3 (b) 5 (c) 2 (d) 4

38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. బెంజీన్ సల్ఫోనేషన్ ఉత్క్రమణీయం.
B. నైట్రేషన్ మిశ్రమంలో H₂SO₄, HNO₃ కు ప్రోటాన్ ఇస్తుంది, అందువల్ల NO₂⁺ ఏర్పడుతుంది.
C. σ-సంకీర్ణం నుంచి H⁺ కోల్పోవడం అతి నెమ్మదైన దశ.
D. ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద నైట్రేషన్ 1,3-dinitrobenzene ను ఇవ్వగలదు.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) C, D మాత్రమే

39. నైట్రేషన్ సుమారు సాపేక్ష రేట్లు (బెంజీన్ = 1): టాల్యీన్ 25, బెంజీన్ 1, క్లోరోబెంజీన్ 0.03, నైట్రోబెంజీన్ 6 × 10⁻⁸. ఏ నిర్ధారణ సరైనది? (a) –NO₂ బలమైన నిష్క్రియకారి, –CH₃ సక్రియకారి (b) –Cl వలయాన్ని సక్రియం చేస్తుంది (c) టాల్యీన్ బెంజీన్ కంటే నెమ్మదిగా నైట్రేషన్ చెందుతుంది (d) క్లోరోబెంజీన్ టాల్యీన్ కంటే వేగంగా నైట్రేషన్ చెందుతుంది

40. టాల్యీన్ నైట్రేషన్ సుమారు 58% ortho, 4% meta, 38% para ఉత్పన్నాలను ఇస్తుంది. ఏ వివరణ సరైనది? (a) –CH₃ meta నిర్దేశకం (b) సుమారు 96% o/p కు వెళుతుంది, కాబట్టి –CH₃ o/p నిర్దేశకం; రెండు ortho స్థానాలు ఉండటం కూడా ortho ఎక్కువగా ఉండటానికి కారణం (c) ఏ o/p నిర్దేశకానికైనా para ఎప్పుడూ ప్రధాన ఉత్పన్నం (d) meta ప్రధాన ఉత్పన్నం

41. 15.6 g బెంజీన్‌ను 80% దిగుబడితో నైట్రేషన్ చేస్తారు. వచ్చే నైట్రోబెంజీన్ ద్రవ్యరాశి సుమారు (a) 24.6 g (b) 12.3 g (c) 19.7 g (d) 15.6 g

Q42–43 కు పేరా: ఒక విద్యార్థిని బెంజీన్ నుంచి 1-bromo-3-nitrobenzene, 1-bromo-4-nitrobenzene అనే రెండు సమ్మేళనాలను తయారు చేయాలి. ఆమె దగ్గర Br₂/FeBr₃, నైట్రేషన్ మిశ్రమం ఉన్నాయి; అవసరమైతే సాదృశ్యకాలను వేరుచేయగలదు.

42. 1-bromo-3-nitrobenzene తయారీకి ఆమె (a) ముందు బ్రోమినీకరణం, తర్వాత నైట్రేషన్ చేయాలి (b) ఏ క్రమమైనా వాడవచ్చు; రెండూ ఒకే ఉత్పన్నం (c) ముందు సల్ఫోనేషన్, తర్వాత బ్రోమినీకరణం (d) ముందు నైట్రేషన్, తర్వాత Br₂/FeBr₃ తో బ్రోమినీకరణం

43. 1-bromo-4-nitrobenzene తయారీకి ఆమె (a) ముందు బ్రోమినీకరణం, తర్వాత నైట్రేషన్ చేసి ortho నుంచి para సాదృశ్యకాన్ని వేరుచేయాలి (b) ముందు నైట్రేషన్, తర్వాత బ్రోమినీకరణం (c) రెండుసార్లు నైట్రేషన్, తర్వాత బ్రోమినీకరణం (d) రెండుసార్లు బ్రోమినీకరణం, తర్వాత నైట్రేషన్

44. 1-chloropropane, AlCl₃ తో బెంజీన్ ప్రధానంగా ఐసోప్రొపైల్‌బెంజీన్‌ను ఇస్తుంది, కానీ propanoyl chloride, AlCl₃ తో (తర్వాత C=O ను CH₂ గా క్షయకరణం చేస్తే) n-ప్రొపైల్‌బెంజీన్ వస్తుంది. కారణం (a) ఎసైలేషన్‌లో AlCl₃ Brønsted క్షారం (b) ఎసైల్ సమూహం meta స్థానంలో చేరుతుంది (c) ఎసైలియం అయాన్ అనునాదంతో స్థిరపడి పునర్వ్యవస్థీకరణ చెందదు, 1° ప్రొపైల్ కాటయాన్ హైడ్రైడ్ స్థానభ్రంశంతో 2° కాటయాన్‌గా మారుతుంది (d) ఆల్కైలేషన్ ఉత్క్రమణీయం, ఎసైలేషన్ కాదు

45. ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ పట్ల చర్యాశీలత తగ్గే సరైన క్రమం (a) టాల్యీన్ > ఫీనాల్ > క్లోరోబెంజీన్ > నైట్రోబెంజీన్ (b) ఫీనాల్ > టాల్యీన్ > క్లోరోబెంజీన్ > నైట్రోబెంజీన్ (c) ఫీనాల్ > క్లోరోబెంజీన్ > టాల్యీన్ > నైట్రోబెంజీన్ (d) నైట్రోబెంజీన్ > క్లోరోబెంజీన్ > టాల్యీన్ > ఫీనాల్

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31aNO₂⁺, SO₃, ఎసైలియం, Cl⁺
32d–OH +R సక్రియకారి; –Cl o/p నిష్క్రియకారి; –NO₂ meta; –CH₃ బలహీన సక్రియకారి
33b–CH₃ o/p; –NO₂ meta; ఎసైలేషన్ → కీటోన్; మిథైలేషన్ → టాల్యీన్
34cσ-సంకీర్ణం ఆరోమాటికత కోల్పోతుంది; దాని ఏర్పాటు నెమ్మది; బహు ఆల్కైలేషన్; AlCl₃ Lewis ఆమ్లం
35c–NO₂, –CHO, –COOH, –CN, –SO₃H
36aక్లోరోబెంజీన్ బెంజీన్ కంటే నెమ్మదిగా చర్య జరుపుతుంది
37dA–D సరైనవి; –NH₂, AlCl₃ తో బంధించి వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది
38bσ-సంకీర్ణం ఏర్పడటమే నెమ్మదైన దశ
39a25 > 1 > 0.03 > 6 × 10⁻⁸
40b58 + 38 = 96% o/p; రెండు ortho స్థానాలు, ఒక para
41c0.2 mol × 123 = 24.6 g × 0.8 = 19.68 g
42d–NO₂, Br ని meta కు పంపుతుంది
43a–Br o/p నిర్దేశకం; ortho నుంచి para ను వేరుచేయాలి
44cఎసైలియం అయాన్ RC≡O⁺ స్థిరం; 1° కాటయాన్ 2° గా మారుతుంది
45b–OH +R > –CH₃ +I; –Cl మార్దవ నిష్క్రియకారి; –NO₂ బలమైన నిష్క్రియకారి
29 min left
‹
›