అధ్యాయం 6: బెంజీన్ మరియు ఆరోమాటికత (Benzene and Aromaticity)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ortho, meta, para తో సహా బెంజీన్ ఉత్పన్నాలకు పేర్లు పెట్టడం.
Kekulé నిర్మాణం ఎందుకు సరిపోలేదు, అనునాదం, విస్థానీకృత π మేఘం బెంజీన్ను ఎలా వివరిస్తాయి.
హైడ్రోజనీకరణ ఉష్ణాల నుంచి బెంజీన్ అనునాద శక్తి.
Hückel (4n + 2) నియమం; వలయాలను ఆరోమాటిక్, ప్రతి-ఆరోమాటిక్, ఆరోమాటిక్ కానివిగా వర్గీకరించడం.
బెంజీన్ తయారీ, భౌతిక ధర్మాలు, కొద్దిపాటి సంకలన చర్యలు.
6.1 ఆరోమాటిక్ హైడ్రోకార్బన్లు, వాటి పేర్లు
ఆరోమాటిక్ హైడ్రోకార్బన్లు (ఎరీన్లు, arenes) ప్రత్యేకమైన, స్థిరమైన π వ్యవస్థ గల వలయ సమ్మేళనాలు. ప్రారంభంలో కనుగొన్న చాలావాటికి మంచి వాసన ఉండేది, అందుకే ఈ పేరు (aroma = సువాసన). చాలావాటిలో బెంజీన్ వలయం ఉంటుంది (బెంజీనాయడ్); ట్రోపిలియం అయాన్ లాంటి కొన్నిటిలో ఉండదు (బెంజీనాయడ్ కానివి).
తప్పక తెలిసిఉండాల్సిన సాధారణ పేర్లు.
| నిర్మాణం (మాటల్లో) | సాధారణ పేరు | IUPAC పేరు |
|---|---|---|
| C₆H₅CH₃ | టాల్యీన్ (toluene) | methylbenzene |
| C₆H₄(CH₃)₂, సమూహాలు 1,2 / 1,3 / 1,4 | o-, m-, p-జాయలీన్ (xylene) | 1,2-, 1,3-, 1,4-dimethylbenzene |
| C₆H₅CH=CH₂ | స్టైరీన్ (styrene) | ethenylbenzene |
| C₆H₅CH(CH₃)₂ | క్యూమీన్ (cumene) | (1-methylethyl)benzene |
| C₆H₃(CH₃)₃, సమూహాలు 1,3,5 | మెసిటిలీన్ (mesitylene) | 1,3,5-trimethylbenzene |
| రెండు సంయుక్త వలయాలు, C₁₀H₈ | నాఫ్థలీన్ (naphthalene) | naphthalene |
C₆H₅– అనేది ఫెనైల్ (phenyl) సమూహం (Ph). C₆H₅CH₂– అనేది బెంజైల్ (benzyl) సమూహం.
ద్విప్రతిక్షిప్త బెంజీన్లు. రెండు సమూహాలు పక్కపక్క కార్బన్లపై (1,2: ortho, o-), ఒక కార్బన్ వదిలి (1,3: meta, m-) లేదా ఎదురెదురుగా (1,4: para, p-) ఉండవచ్చు. మూడు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సమూహాలు ఉంటే అతి తక్కువ స్థాన సంఖ్యల సమితిని వాడి, ప్రతిక్షేపకాలను అక్షర క్రమంలో రాయాలి.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: ఒక బెంజీన్ వలయంలో 1, 3 కార్బన్లపై C₂H₅, CH₃ సమూహాలు ఉన్నాయి. దాని IUPAC పేరు చెప్పండి.
సాధన: ఏ వైపు నుంచి లెక్కపెట్టినా స్థాన సంఖ్యలు 1,3. సమానత్వాన్ని అక్షర క్రమం తేలుస్తుంది: ethyl, methyl కంటే ముందు వస్తుంది, కాబట్టి దానికి స్థానం 1. పేరు: 1-ethyl-3-methylbenzene (సాధారణ వాడుకలో m-ethyltoluene).
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: C₈H₁₀ ఫార్ములా గల ఆరోమాటిక్ సాదృశ్యకాలు ఎన్ని?
సాధన: అదనపు రెండు కార్బన్లు ఒక ఇథైల్ సమూహంగా (ethylbenzene) లేదా రెండు మిథైల్లుగా (o-, m-, p-జాయలీన్) ఉండవచ్చు. మొత్తం = 4.
6.2 బెంజీన్ నిర్మాణ ప్రహేళిక
Michael Faraday 1825 లో బెంజీన్ను వేరుచేశాడు. దాని ఫార్ములా C₆H₆ అధిక అసంతృప్తతను చూపిస్తుంది, అయినా బెంజీన్ దాదాపు సంతృప్త సమ్మేళనంలాగే ప్రవర్తిస్తుంది.
ఇది బ్రోమిన్ నీటి రంగును పోగొట్టదు.
Baeyer కారకం రంగును పోగొట్టదు.
సంకలనం కంటే ప్రతిక్షేపణ (substitution) కే ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.
అయినా ఇది మూడు H₂ అణువులను సంకలనం చేసుకుంటుంది (సైక్లోహెక్సేన్ వస్తుంది), దీని ఓజోనోలిసిస్ మూడు గ్లైఆక్సాల్ (OHC–CHO) అణువులను ఇస్తుంది. కాబట్టి ఇది మూడు C=C బంధాలు ఉన్నట్లుగా ప్రవర్తిస్తుంది.
Kekulé ప్రతిపాదన (1865). ఆరు కార్బన్లు వలయంగా, ఏకబంధాలు, ద్విబంధాలు మారిమారి, ప్రతి కార్బన్పై ఒక H.
రెండు వాస్తవాలు దీనికి సరిపోలలేదు.
Kekulé ప్రకారం రెండు వేర్వేరు 1,2-డైబ్రోమోబెంజీన్లు ఉండాలి: ఒకదానిలో Br పరమాణువులు C=C కి ఇరువైపులా, మరొకదానిలో C–C కి ఇరువైపులా. కానీ ఒక్కటే ఉంది. ద్విబంధాలు నిరంతరం డోలనం చెందుతూ ఉంటాయని Kekulé చెప్పాడు, కానీ అది కేవలం ఊహ.
బెంజీన్లోని ఆరు C–C బంధాలూ సమానం, 139 pm పొడవు. ఇది C–C (154 pm), C=C (134 pm) మధ్య ఉంది.
6.3 అనునాదం, ఆర్బిటాల్ చిత్రం
అనునాదం (Resonance). రెండు Kekulé నిర్మాణాలు π ఎలక్ట్రాన్లను ఎక్కడ గీశారో అనే విషయంలో మాత్రమే తేడా ఉంటాయి. రెండూ నిజమైనవి కావు. నిజమైన అణువు ఒకే అనునాద సంకరం (resonance hybrid); అందులో ప్రతి C–C బంధం ఒకేలా ఉంటుంది, సుమారు "ఒకటిన్నర" బంధం. సంకరాన్ని లోపల వృత్తం ఉన్న షడ్భుజంగా గీస్తారు.
ఆర్బిటాల్ చిత్రం. ప్రతి కార్బన్ sp². దాని మూడు sp² ఆర్బిటాల్స్ రెండు C–C σ బంధాలు, ఒక C–H σ బంధాన్ని ఏర్పరుస్తాయి; అన్నీ ఒకే తలంలో 120° వద్ద. కాబట్టి బెంజీన్ సమతల క్రమ షడ్భుజం.
ప్రతి కార్బన్కు వలయానికి లంబంగా ఒక సంకరీకరణం చెందని p ఆర్బిటాల్ కూడా ఉంటుంది. ప్రతి p ఆర్బిటాల్ రెండు పక్కవాటితోనూ సమానంగా అతివ్యాప్తి చెందుతుంది. ఆరు π ఎలక్ట్రాన్లు ఆరు కార్బన్లపైనా వ్యాపించి, తలానికి పైన ఒకటి, కింద ఒకటిగా రెండు వడల ఆకార ఎలక్ట్రాన్ మేఘ వలయాలుగా ఉంటాయి. ఇదే విస్థానీకరణం (delocalisation); బెంజీన్ స్థిరత్వానికి ఇదే మూలం.

రెండు Kekulé చిత్రాలు π ఎలక్ట్రాన్లు ఎక్కడ ఉన్నాయనే విషయంలో మాత్రమే తేడా ఉంటాయి; నిజమైన అణువు వాటిని సమతల వలయానికి పైన, కింద సమానంగా వ్యాపింపజేస్తుంది.
అనునాద శక్తి (Resonance energy). సైక్లోహెక్సీన్లోని ఒక C=C ను హైడ్రోజనీకరణం చేస్తే సుమారు 120 kJ/mol విడుదలవుతుంది. మూడు వేరువేరు C=C లు గల "సైక్లోహెక్సాట్రైఈన్" సుమారు 3 × 120 = 360 kJ/mol విడుదల చేయాలి. కానీ బెంజీన్ వాస్తవంగా సుమారు 208 kJ/mol మాత్రమే విడుదల చేస్తుంది.
మూడు వేరువేరు ద్విబంధాలు ఇచ్చే స్థిరత్వం కంటే బెంజీన్ సుమారు 150 kJ/mol ఎక్కువ స్థిరమైనది. సంకలనం ఈ స్థిరత్వాన్ని నాశనం చేస్తుంది, అందుకే బెంజీన్ వలయాన్ని చెక్కుచెదరకుండా ఉంచే ప్రతిక్షేపణనే ఇష్టపడుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: సైక్లోహెక్సీన్ హైడ్రోజనీకరణ ఎంథాల్పీ −119 kJ/mol, బెంజీన్ది −208 kJ/mol. బెంజీన్ అనునాద శక్తిని కనుగొనండి.
సాధన: మూడు C=C కు ఆశించినది = 3 × (−119) = −357 kJ/mol. గమనించినది = −208 kJ/mol. బెంజీన్ 357 − 208 = 149 kJ/mol తక్కువ విడుదల చేస్తుంది, కాబట్టి దాని అనునాద శక్తి సుమారు 149 kJ/mol.
6.4 ఆరోమాటికత, Hückel నియమం
ఒక అణువు లేదా అయాన్ నాలుగు షరతులూ నెరవేరినప్పుడు ఆరోమాటిక్ (aromatic) అవుతుంది.
అది వలయంగా ఉండాలి.
అది సమతలంగా ఉండాలి.
వలయంలోని ప్రతి పరమాణువుకూ వలయ π వ్యవస్థలో భాగమైన p ఆర్బిటాల్ ఉండాలి (పూర్తి సంయుగ్మం; వలయంలో sp³ పరమాణువు ఉండకూడదు).
వలయంలో (4n + 2) π ఎలక్ట్రాన్లు ఉండాలి, n = 0, 1, 2 … అంటే 2, 6, 10, 14 …
1–3 షరతులు నెరవేరి, సంఖ్య 4n (4, 8 …) అయితే ఆ జాతి ప్రతి-ఆరోమాటిక్ (antiaromatic), అసాధారణంగా అస్థిరమైనది. 1, 2 లేదా 3 షరతులో ఏదైనా విఫలమైతే ఆ జాతి ఆరోమాటిక్ కానిది (non-aromatic), సాధారణ ఆల్కీన్లా ప్రవర్తిస్తుంది.
π ఎలక్ట్రాన్లను లెక్కించడం. వలయంలోని ప్రతి C=C 2 ఇస్తుంది. వలయ కార్బానియన్ (p ఆర్బిటాల్లో ఏకాంకి జంట) 2 ఇస్తుంది. వలయ కార్బోకాటయాన్ (ఖాళీ p ఆర్బిటాల్) 0 ఇస్తుంది. పిరోల్, ఫ్యూరాన్, థయోఫీన్లలో N, O లేదా S పై ఉన్న ఒక ఏకాంకి జంట వలయంలో చేరి 2 ఇస్తుంది.
| జాతి | వలయ π ఎలక్ట్రాన్లు | సమతలం, పూర్తి సంయుగ్మం? | నిర్ణయం |
|---|---|---|---|
| బెంజీన్ | 6 | అవును | ఆరోమాటిక్ (n = 1) |
| సైక్లోప్రొపీనైల్ కాటయాన్ | 2 | అవును | ఆరోమాటిక్ (n = 0) |
| సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ ఆనాయాన్ | 6 | అవును | ఆరోమాటిక్ |
| సైక్లోహెప్టాట్రైఈనైల్ (ట్రోపిలియం) కాటయాన్ | 6 | అవును | ఆరోమాటిక్ |
| నాఫ్థలీన్ | 10 | అవును | ఆరోమాటిక్ (n = 2) |
| పిరిడిన్, పిరోల్, ఫ్యూరాన్, థయోఫీన్ | 6 | అవును | ఆరోమాటిక్ |
| సైక్లోబ్యూటాడైయీన్ | 4 | అవును | ప్రతి-ఆరోమాటిక్ |
| సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ కాటయాన్ | 4 | అవును | ప్రతి-ఆరోమాటిక్ |
| సైక్లోప్రొపీనైల్ ఆనాయాన్ | 4 | అవును | ప్రతి-ఆరోమాటిక్ |
| సైక్లోపెంటాడైయీన్ | 4 | కాదు (ఒక sp³ CH₂) | ఆరోమాటిక్ కానిది |
| సైక్లోహెప్టాట్రైఈన్ | 6 | కాదు (ఒక sp³ CH₂) | ఆరోమాటిక్ కానిది |
| సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్ | 8 | కాదు (తొట్టి ఆకారం) | ఆరోమాటిక్ కానిది |
సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్ తొట్టి (tub) ఆకారంలోకి మడతపడి ప్రతి-ఆరోమాటికత నుంచి తప్పించుకుంటుంది. అప్పుడు దాని C=C బంధాలు సాధారణ ఆల్కీన్ బంధాల్లా ప్రవర్తిస్తాయి, Br₂ ను సులభంగా సంకలనం చేసుకుంటాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ ఆనాయాన్ ఆరోమాటిక్ అవుతుందా?
సాధన: సైక్లోపెంటాడైయీన్ CH₂ నుంచి H⁺ ను తీసేయండి. ఆ కార్బన్ sp² అవుతుంది, దాని ఏకాంకి జంట p ఆర్బిటాల్లో ఉంటుంది. వలయం వలయంగా, సమతలంగా, పూర్తి సంయుగ్మంగా ఉంది. π ఎలక్ట్రాన్లు = 2 + 2 (రెండు C=C) + 2 (ఏకాంకి జంట) = 6 = 4(1) + 2. ఇది ఆరోమాటిక్. అందుకే సైక్లోపెంటాడైయీన్ (pKa సుమారు 16) సాధారణ ఆల్కీన్ల కంటే చాలా ఎక్కువ ఆమ్లయుతం.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: సైక్లోహెప్టాట్రైఈన్ ఆరోమాటిక్ కానిది, కానీ ట్రోపిలియం కాటయాన్ C₇H₇⁺ ఆరోమాటిక్. వివరించండి.
సాధన: సైక్లోహెప్టాట్రైఈన్లోని sp³ CH₂, p ఆర్బిటాల్స్ వలయాన్ని తెంచుతుంది. దాని నుంచి H⁻ ను తీసేస్తే ఖాళీ p ఆర్బిటాల్ గల sp² కార్బన్ మిగులుతుంది. ఇప్పుడు ఏడు కార్బన్లూ 6 π ఎలక్ట్రాన్లతో (మూడు C=C) సంయుగ్మం చెంది ఉంటాయి. n = 1 తో 6 = 4n + 2, కాబట్టి కాటయాన్ ఆరోమాటిక్.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్, నాఫ్థలీన్లను వర్గీకరించండి.
సాధన: సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్లో 8 π ఎలక్ట్రాన్లు (4n, n = 2) ఉన్నా అది తొట్టి ఆకారంలో ఉంటుంది, కాబట్టి ఆరోమాటిక్ కానిది. నాఫ్థలీన్ సమతలంగా, పది కార్బన్లపై 10 π ఎలక్ట్రాన్లతో (n = 2) పూర్తి సంయుగ్మంగా ఉంటుంది, కాబట్టి ఆరోమాటిక్.
6.5 బెంజీన్ తయారీ
| ప్రారంభ పదార్థం | కారకం, పరిస్థితి | ఉత్పన్నం |
|---|---|---|
| HC≡CH (3 mol) | ఎర్రగా కాలిన ఇనుప గొట్టం, 873 K | C₆H₆ |
| C₆H₅COONa | NaOH + CaO, వేడి | C₆H₆ + Na₂CO₃ |
| C₆H₅OH | జింక్ ధూళి, వేడి | C₆H₆ + ZnO |
| CH₃(CH₂)₄CH₃ | Cr₂O₃/V₂O₅/Mo₂O₃, 773 K, 10–20 atm | C₆H₆ + 4H₂ |
సోడియం బెంజోఏట్ డీకార్బాక్సిలేషన్ అలిఫాటిక్ లవణాలలాగే జరుగుతుంది: ఒక కార్బన్ Na₂CO₃ గా తొలగిపోతుంది.
6.6 భౌతిక ధర్మాలు
బెంజీన్ ప్రత్యేక వాసన గల రంగులేని ద్రవం, సుమారు 353 K వద్ద మరుగుతుంది. ఇది నీటితో కలవదు, నీటి కంటే తేలికైనది. కొవ్వులను, అనేక కర్బన సమ్మేళనాలను కరిగిస్తుంది. C : H నిష్పత్తి ఎక్కువ కాబట్టి మసి గల జ్వాలతో మండుతుంది. బెంజీన్ విషపూరితమైనది, క్యాన్సర్ కారకం (carcinogenic), అందుకే పాఠశాల ప్రయోగశాలల్లో దీన్ని వాడరు.
6.7 బెంజీన్ సంకలన చర్యలు (కఠిన పరిస్థితుల్లో)
కోల్పోయే అనునాద శక్తిని తిరిగి చెల్లించేంత బలమైన పరిస్థితులు ఉంటేనే బెంజీన్ సంకలనం చెందుతుంది.
| కారకం, పరిస్థితి | ఉత్పన్నం | గమనిక |
|---|---|---|
| 3H₂, Ni, అధిక T, P | సైక్లోహెక్సేన్, C₆H₁₂ | ఆరోమాటికత పూర్తిగా పోతుంది |
| 3Cl₂, UV కాంతి, సుమారు 500 K, ఉత్ప్రేరకం లేదు | బెంజీన్ హెక్సాక్లోరైడ్ (BHC), C₆H₆Cl₆ | కీటకనాశిని (గామాక్సేన్) |
| O₂ (అధికం), దహనం | CO₂ + H₂O | మసి జ్వాల |
పోల్చండి: కాంతి లేకుండా Lewis ఆమ్లం (FeCl₃) తో Cl₂ ప్రతిక్షేపణ ద్వారా క్లోరోబెంజీన్ను ఇస్తుంది (అధ్యాయం 7). కారకం ఒకటే, పరిస్థితి వేరు, చర్య రకం వేరు.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: 7.8 g బెంజీన్ను పూర్తిగా మండించడానికి STP వద్ద ఎంత ఘనపరిమాణం O₂ కావాలి?
సాధన: C₆H₆ మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 78 g/mol, కాబట్టి 7.8 g = 0.1 mol. సమీకరణం ప్రకారం 1 mol బెంజీన్కు 7.5 mol O₂ కావాలి. O₂ = 0.75 mol = 0.75 × 22.4 = 16.8 L.
త్వరిత పునశ్చరణ
బెంజీన్: సమతల షడ్భుజం, sp² కార్బన్లు, అన్ని C–C బంధాలూ 139 pm, అన్ని కోణాలూ 120°.
Kekulé నిర్మాణాలు అనునాద రూపాలు; నిజమైన అణువు వలయానికి పైన, కింద విస్థానీకృత π మేఘం గల సంకరం.
అనునాద శక్తి సుమారు 150 kJ/mol (హైడ్రోజనీకరణంలో ఆశించిన 360 − గమనించిన 208).
ఆరోమాటిక్: వలయం, సమతలం, పూర్తి సంయుగ్మం, (4n + 2) π ఎలక్ట్రాన్లు. ప్రతి-ఆరోమాటిక్: అవే షరతులు, కానీ 4n. ఆరోమాటిక్ కానిది: మొదటి మూడు షరతుల్లో ఏదైనా విఫలమైతే.
ఆరోమాటిక్ అయాన్లు: సైక్లోప్రొపీనైల్ కాటయాన్ (2), సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ ఆనాయాన్ (6), ట్రోపిలియం కాటయాన్ (6).
ortho = 1,2; meta = 1,3; para = 1,4. C₈H₁₀ కు 4 ఆరోమాటిక్ సాదృశ్యకాలు; C₉H₁₂ కు 8.
బెంజీన్ తయారీ: ఈథైన్ (873 K), సోడియం బెంజోఏట్ + సోడా లైమ్, ఫీనాల్ + Zn ధూళి.
కఠిన పరిస్థితుల్లోనే సంకలనం: 3H₂/Ni → సైక్లోహెక్సేన్; 3Cl₂/UV → BHC.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్లో 8 π ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నా అది ఆరోమాటిక్ కానిది (తొట్టి ఆకారం), ప్రతి-ఆరోమాటిక్ కాదు.
సైక్లోపెంటాడైయీన్, సైక్లోహెప్టాట్రైఈన్ ఆరోమాటిక్ కానివి; వాటి అయాన్లు ఆరోమాటిక్ కావచ్చు. ఆవేశాన్ని జాగ్రత్తగా చదవండి.
వలయ కార్బోకాటయాన్ 0 π ఎలక్ట్రాన్లు, వలయ కార్బానియన్ 2 π ఎలక్ట్రాన్లు ఇస్తాయి.
UV కాంతితో Cl₂ బెంజీన్కు సంకలనం చెందుతుంది (BHC); FeCl₃ తో Cl₂ ప్రతిక్షేపణ చెందుతుంది (క్లోరోబెంజీన్).
Kekulé నిర్మాణాలు అటుఇటు మారే రెండు అణువులు కావు; ఒకే సంకరానికి గీసిన చిత్రాలు.
నామకరణంలో అతి తక్కువ స్థాన సంఖ్యల సమితి నిర్ణయించిన తర్వాతే అక్షర క్రమం వర్తిస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. బెంజీన్లో C–C బంధ దైర్ఘ్యం సుమారు (a) 154 pm (b) 134 pm (c) 139 pm (d) 120 pm
2. బెంజీన్లో ప్రతి కార్బన్ సంకరీకరణం (a) sp³ (b) sp² (c) sp (d) sp³d
3. Hückel నియమం ప్రకారం ఆరోమాటిక్ వలయంలో ఎన్ని π ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి? (a) 4n (b) 2n (c) 4n + 2 (d) 4n + 1
4. టాల్యీన్ IUPAC పేరు (a) ethylbenzene (b) dimethylbenzene (c) ethenylbenzene (d) methylbenzene
5. 1,4-ద్విప్రతిక్షిప్త బెంజీన్ను ఇలా అంటారు (a) ortho (b) meta (c) para (d) ipso
6. బెంజీన్లో π ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 4 (b) 6 (c) 8 (d) 12
7. UV కాంతిలో (ఉత్ప్రేరకం లేకుండా) క్లోరిన్తో బెంజీన్ చర్య జరిపి ఇచ్చేది (a) బెంజీన్ హెక్సాక్లోరైడ్ (b) క్లోరోబెంజీన్ (c) 1,4-dichlorobenzene (d) ఉత్పన్నం రాదు
8. ఏది ఆరోమాటిక్? (a) సైక్లోబ్యూటాడైయీన్ (b) సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్ (c) సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ ఆనాయాన్ (d) సైక్లోపెంటాడైయీన్
9. సోడియం బెంజోఏట్ను సోడా లైమ్తో వేడి చేస్తే వచ్చేది (a) బెంజీన్ (b) టాల్యీన్ (c) ఫీనాల్ (d) బెంజోయిక్ ఆమ్లం
10. Kekulé ప్రకారం బెంజీన్ (a) రెండు త్రిబంధాలు గల వివృత శృంఖల (b) ఏక, ద్విబంధాలు మారిమారి ఉన్న ఆరు సభ్యుల వలయం (c) త్రిమితీయ ప్రిజం (d) ఐదు సభ్యుల వలయం
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. C₈H₁₀ ఫార్ములా గల ఆరోమాటిక్ సాదృశ్యకాల సంఖ్య (a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 2
12. ఏది ప్రతి-ఆరోమాటిక్? (a) బెంజీన్ (b) ట్రోపిలియం కాటయాన్ (c) నాఫ్థలీన్ (d) సైక్లోబ్యూటాడైయీన్
13. సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్ ఆరోమాటిక్ కాకపోవడానికి కారణం (a) దానిలో 8 π ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి, అది సమతలం కాదు, తొట్టి ఆకారం (b) దానిలో sp³ వలయ కార్బన్ ఉంది (c) అది వలయం కాదు (d) దానిలో 10 π ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి
14. సైక్లోపెంటాడైయీన్ ఆరోమాటిక్ కాకపోవడానికి కారణం (a) దానిలో 6 π ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి (b) అది వలయం కాదు (c) దాని CH₂ కార్బన్ sp³, అది p ఆర్బిటాల్స్ వలయాన్ని తెంచుతుంది (d) అది తొట్టి ఆకారంలో ఉంది
15. బెంజీన్ బ్రోమిన్ నీటి రంగును పోగొట్టకపోవడానికి కారణం (a) దానిలో π ఎలక్ట్రాన్లు లేవు (b) సంకలనం విస్థానీకృత వలయ స్థిరత్వాన్ని నాశనం చేస్తుంది (c) అది సంతృప్త సమ్మేళనం (d) బ్రోమిన్ బెంజీన్లో కరగదు
16. హైడ్రోజనీకరణ ఎంథాల్పీలు: సైక్లోహెక్సీన్ −120 kJ/mol, బెంజీన్ −208 kJ/mol. బెంజీన్ అనునాద శక్తి సుమారు (a) 88 kJ/mol (b) 360 kJ/mol (c) 152 kJ/mol (d) 208 kJ/mol
17. ఫీనాల్ను జింక్ ధూళితో వేడి చేస్తే వచ్చేది (a) బెంజీన్ (b) సైక్లోహెక్సనాల్ (c) బెంజోయిక్ ఆమ్లం (d) టాల్యీన్
18. బెంజీన్ ఓజోనోలిసిస్, తర్వాత Zn/H₂O ఇచ్చేది (a) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (b) ఫార్మాల్డిహైడ్ (methanal) (c) మూడు గ్లైఆక్సాల్ అణువులు (d) ప్రొపనోన్
19. క్యూమీన్ IUPAC పేరు (a) propylbenzene (b) (1-methylethyl)benzene (c) ethylbenzene (d) 1,3,5-trimethylbenzene
20. ఏ అయాన్ ఆరోమాటిక్? (a) సైక్లోప్రొపీనైల్ కాటయాన్ (b) సైక్లోప్రొపీనైల్ ఆనాయాన్ (c) సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ కాటయాన్ (d) సైక్లోహెప్టాట్రైఈనైల్ ఆనాయాన్
21. 3.9 g బెంజీన్ను పూర్తిగా మండించడానికి STP వద్ద కావలసిన O₂ ఘనపరిమాణం (a) 16.8 L (b) 4.2 L (c) 11.2 L (d) 8.4 L
22. నాఫ్థలీన్లో (a) 10 π ఎలక్ట్రాన్లు, ఆరోమాటిక్ (b) 8 π ఎలక్ట్రాన్లు, ప్రతి-ఆరోమాటిక్ (c) 12 π ఎలక్ట్రాన్లు, ఆరోమాటిక్ కానిది (d) 10 π ఎలక్ట్రాన్లు, ప్రతి-ఆరోమాటిక్
స్థాయి 3: సవాలు
23. పిరోల్ (C₄H₄NH) లో ఆరోమాటిక్ షట్కం (sextet) దేనితో ఏర్పడుతుంది? (a) రెండు C=C నుంచి వచ్చే 4 π ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే (b) రెండు C=C నుంచి 4 π ఎలక్ట్రాన్లు, N ఏకాంకి జంట నుంచి 2 (c) అన్ని పరమాణువుల నుంచి 8 π ఎలక్ట్రాన్లు (d) మూడు C=C నుంచి 6 π ఎలక్ట్రాన్లు
24. C₉H₁₂ ఫార్ములా గల ఆరోమాటిక్ సాదృశ్యకాల సంఖ్య (a) 6 (b) 7 (c) 8 (d) 9
25. ఏ జాతి ఆరోమాటిక్? (a) సైక్లోహెప్టాట్రైఈన్ (b) సైక్లోహెప్టాట్రైఈనైల్ ఆనాయాన్ (c) సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్ (d) ట్రోపిలియం కాటయాన్
26. అనునాదం వల్ల బెంజీన్ హైడ్రోజనీకరణ ఎంథాల్పీ (a) సైక్లోహెక్సీన్దానికి మూడు రెట్ల కంటే తక్కువ (b) సరిగ్గా మూడు రెట్లు (c) మూడు రెట్ల కంటే ఎక్కువ (d) సున్నా
27. బెంజీన్లోని ఆరు C–C బంధాలూ ఒకే పొడవు, ఒకే ఒక 1,2-డైబ్రోమోబెంజీన్ ఉంది. ఇది చూపించేది (a) Kekulé ఒకే నిర్మాణం కచ్చితం (b) π ఎలక్ట్రాన్లు వలయం అంతా విస్థానీకృతమై ఉన్నాయి (c) బెంజీన్ సమతలం కాదు (d) బెంజీన్లో త్రిబంధాలు ఉన్నాయి
28. ఒక బెంజీన్ వలయంపై మూడు మిథైల్ సమూహాలు ఉన్నాయి; వాటి స్థానాలను 1,2,4 లేదా 1,3,4 లేదా 1,2,5 గా లెక్కించవచ్చు. సరైన IUPAC పేరు (a) 1,3,4-trimethylbenzene (b) 1,2,5-trimethylbenzene (c) 1,2,4-trimethylbenzene (d) 2,4,5-trimethylbenzene
29. ప్రతిపాదన (A): సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ ఆనాయాన్ ఆరోమాటిక్.
కారణం (R): అది వలయంగా, సమతలంగా, పూర్తి సంయుగ్మంగా ఉంటుంది, 6 π ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: బెంజీన్ సమతల అణువు, అన్ని C–C–C బంధ కోణాలూ 120°.
వాక్యం II: సైక్లోబ్యూటాడైయీన్ సమతలంగా, వలయంగా ఉండటం వల్ల ఆరోమాటిక్.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | ఏకబంధం (154), ద్విబంధం (134) మధ్య. |
| 2 | b | ఒకే తలంలో మూడు σ బంధాలు, ఒక p ఆర్బిటాల్. |
| 3 | c | 2, 6, 10 … π ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 4 | d | C₆H₅CH₃. |
| 5 | c | ఎదురెదురు స్థానాలు. |
| 6 | b | Kekulé రూపంలో మూడు C=C, 6 π ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 7 | a | స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక సంకలనం C₆H₆Cl₆ ను ఇస్తుంది. |
| 8 | c | 6 π ఎలక్ట్రాన్లు, సమతలం, సంయుగ్మం. |
| 9 | a | C₆H₅COONa, CO₂ ను Na₂CO₃ గా కోల్పోతుంది. |
| 10 | b | ఏక, ద్విబంధాలు మారిమారి. |
| 11 | b | ఇథైల్బెంజీన్, మూడు జాయలీన్లు. |
| 12 | d | 4 π ఎలక్ట్రాన్లు, సమతలం, వలయం, సంయుగ్మం. |
| 13 | a | తొట్టి ఆకారం సంయుగ్మాన్ని తెంచుతుంది. |
| 14 | c | sp³ కార్బన్ p-ఆర్బిటాల్ వలయాన్ని ఆపుతుంది. |
| 15 | b | సంకలనంలో సుమారు 150 kJ/mol అనునాద శక్తి పోతుంది. |
| 16 | c | 3 × 120 − 208 = 152. |
| 17 | a | Zn, O ను ZnO గా తొలగిస్తుంది. |
| 18 | c | మూడు C=C విచ్ఛేదనం: 3 OHC–CHO. |
| 19 | b | బెంజీన్పై ఐసోప్రొపైల్. |
| 20 | a | 2 π ఎలక్ట్రాన్లు, n = 0. |
| 21 | d | 0.05 mol × 7.5 = 0.375 mol × 22.4 = 8.4 L. |
| 22 | a | n = 2. |
| 23 | b | N ఏకాంకి జంట వలయంలో చేరుతుంది. |
| 24 | c | ప్రొపైల్, ఐసోప్రొపైల్, 3 ఇథైల్టాల్యీన్లు, 3 ట్రైమిథైల్బెంజీన్లు. |
| 25 | d | ఏడు sp² కార్బన్లపై 6 π ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 26 | a | అనునాద స్థిరీకరణం దానిని తగ్గిస్తుంది (208 vs 360). |
| 27 | b | సమాన బంధాలు అంటే విస్థానీకరణం. |
| 28 | c | అతి తక్కువ స్థాన సంఖ్యల సమితి 1,2,4. |
| 29 | a | Hückel షరతులన్నీ నెరవేరాయి. |
| 30 | c | సైక్లోబ్యూటాడైయీన్లో 4 π ఎలక్ట్రాన్లు: ప్రతి-ఆరోమాటిక్. |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఎరీన్లలో కనీసం ఒక బెంజీన్ వలయం ఉంటుంది; C₆H₅– ఫెనైల్, C₆H₅CH₂– బెంజైల్.
ద్విప్రతిక్షిప్త బెంజీన్లు: ortho (1,2), meta (1,3), para (1,4).
బెంజీన్ C₆H₆ సమతల క్రమ షడ్భుజం; ఆరు కార్బన్లూ sp²; అన్ని కోణాలూ 120°; అన్ని C–C బంధాలూ 139 pm.
Kekulé రెండు నిర్మాణాలు అనునాద రూపాలు; నిజ అణువు వాటి సంకరం.
ఆరు సంకరీకరణం చెందని p ఆర్బిటాల్స్ వలయం అంతా అతివ్యాప్తి చెంది తలానికి పైన, కింద విస్థానీకృత π మేఘాన్ని ఇస్తాయి.
బెంజీన్ ఒక ఏకప్రతిక్షిప్త ఉత్పన్నాన్ని, మూడు ద్విప్రతిక్షిప్త ఉత్పన్నాలను (o, m, p) ఇస్తుంది.
అనునాద శక్తి సుమారు 150 kJ/mol: హైడ్రోజనీకరణంలో ఆశించినది 3 × 120 = 360 kJ/mol, గమనించినది సుమారు 208 kJ/mol.
Hückel నియమం: వలయం, సమతలం, పూర్తి సంయుగ్మం, (4n + 2) π ఎలక్ట్రాన్లు → ఆరోమాటిక్.
అవే మూడు షరతులు, 4n π ఎలక్ట్రాన్లు → ప్రతి-ఆరోమాటిక్ (సైక్లోబ్యూటాడైయీన్, సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ కాటయాన్).
మొదటి మూడు షరతుల్లో ఏదైనా విఫలమైతే → ఆరోమాటిక్ కానిది (సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్ తొట్టి ఆకారం; సైక్లోపెంటాడైయీన్లో sp³ CH₂).
ఆరోమాటిక్ అయాన్లు: సైక్లోప్రొపీనైల్ కాటయాన్ (2 π), సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ ఆనాయాన్ (6 π), ట్రోపిలియం కాటయాన్ (6 π).
తయారీ: 3HC≡CH (Fe, 873 K); సోడియం బెంజోఏట్ + సోడా లైమ్; ఫీనాల్ + Zn ధూళి.
బెంజీన్ సంకలనాన్ని ఎదురిస్తుంది: వేడి, పీడనంతో H₂/Ni (సైక్లోహెక్సేన్) లేదా UV కాంతిలో Cl₂ (బెంజీన్ హెక్సాక్లోరైడ్) కావాలి.
బెంజీన్ రంగులేని, ధ్రువరహిత, క్యాన్సర్ కారక ద్రవం; మసి జ్వాలతో మండుతుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| జాతి | π ఎలక్ట్రాన్లు | సమతలం, పూర్తి సంయుగ్మం? | వర్గం |
|---|---|---|---|
| బెంజీన్ | 6 | అవును | ఆరోమాటిక్ |
| సైక్లోప్రొపీనైల్ కాటయాన్ | 2 | అవును | ఆరోమాటిక్ |
| సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ ఆనాయాన్ | 6 | అవును | ఆరోమాటిక్ |
| ట్రోపిలియం (సైక్లోహెప్టాట్రైఈనైల్) కాటయాన్ | 6 | అవును | ఆరోమాటిక్ |
| నాఫ్థలీన్ | 10 | అవును | ఆరోమాటిక్ |
| సైక్లోబ్యూటాడైయీన్ | 4 | అవును | ప్రతి-ఆరోమాటిక్ |
| సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ కాటయాన్ | 4 | అవును | ప్రతి-ఆరోమాటిక్ |
| సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్ | 8 | కాదు (తొట్టి) | ఆరోమాటిక్ కానిది |
| సైక్లోపెంటాడైయీన్ | 4 | కాదు (sp³ CH₂) | ఆరోమాటిక్ కానిది |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"C-P-F-H" (Cyclic, Planar, Fully conjugated, Hückel number): ఆరోమాటికతకు నాలుగు తనిఖీలు ఇదే క్రమంలో — వలయం, సమతలం, పూర్తి సంయుగ్మం, Hückel సంఖ్య.
"2, 6, 10 — Aromatic Again; 4, 8 — Antiaromatic Ache": (4n + 2) సంఖ్యలు మంచివి; 4n సంఖ్యలు చెడ్డవి.
"O-M-P = 1-2, 1-3, 1-4": ortho, meta, para అక్షర, సంఖ్యా క్రమంలో.
"360 minus 208 ≈ 150": అనునాద శక్తి లెక్క.
"Tub is Not flat": సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్ తొట్టిలా మడతపడుతుంది, కాబట్టి ఆరోమాటిక్ కానిది.
భావనల అనుసంధానం
అనునాదం, సంకరీకరణం, విస్థానీకృత π బంధనం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధనం మరియు అణు నిర్మాణం, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం — కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలు నుంచి వస్తాయి.
హైడ్రోజనీకరణ ఎంథాల్పీ, అనునాద శక్తి లెక్కలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 4: రసాయన ఉష్ణగతిక శాస్త్రం లోని Hess నియమాన్ని వాడతాయి.
ఫీనాల్, బెంజోయిక్ ఆమ్లం, అనిలిన్ (బెంజీన్ ఉత్పన్నాలు) గురించి రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ గల కర్బన సమ్మేళనాలు, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ గల కర్బన సమ్మేళనాలు లో చదువుతారు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాతిని (జాబితా I) దాని π ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్యతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ ఆనాయాన్
B. సైక్లోప్రొపీనైల్ కాటయాన్
C. సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్
D. నాఫ్థలీన్
జాబితా II
(i) 8
(ii) 10
(iii) 6
(iv) 2
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
32. జాతిని (జాబితా I) దాని వర్గీకరణతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. బెంజీన్
B. సైక్లోబ్యూటాడైయీన్
C. Cyclopenta-1,3-diene
D. సైక్లోప్రొపీనైల్ కాటయాన్
జాబితా II
(i) ప్రతి-ఆరోమాటిక్, 4 π ఎలక్ట్రాన్లు
(ii) ఆరోమాటిక్ కానిది, sp³ కార్బన్ ఉంది
(iii) ఆరోమాటిక్, 2 π ఎలక్ట్రాన్లు
(iv) ఆరోమాటిక్, 6 π ఎలక్ట్రాన్లు
(a) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
33. సాధారణ పేరును (జాబితా I) ఫార్ములాతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. టాల్యీన్
B. అనిసోల్
C. స్టైరీన్
D. క్యూమీన్
జాబితా II
(i) C₆H₅CH=CH₂
(ii) C₆H₅CH(CH₃)₂
(iii) C₆H₅OCH₃
(iv) C₆H₅CH₃
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
34. మార్పును (జాబితా I) కారకం లేదా పరిస్థితితో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. ఈథైన్ → బెంజీన్
B. సోడియం బెంజోఏట్ → బెంజీన్
C. ఫీనాల్ → బెంజీన్
D. బెంజీన్ → సైక్లోహెక్సేన్
జాబితా II
(i) NaOH + CaO, వేడి
(ii) ఎర్రగా కాలిన ఇనుప గొట్టం, 873 K
(iii) H₂, Ni, వేడి, పీడనం
(iv) Zn ధూళి, వేడి
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. బెంజీన్లోని అన్ని C–C బంధాలూ 139 pm పొడవు.
B. ఒక Kekulé నిర్మాణం సూచించినట్లుగా బెంజీన్లో రెండు వేర్వేరు C–C బంధ దైర్ఘ్యాలు ఉన్నాయి.
C. బెంజీన్ ఒకే ఒక మోనోబ్రోమో ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది.
D. బెంజీన్ మూడు డైబ్రోమో ఉత్పన్నాలను ఇస్తుంది.
E. బెంజీన్ Baeyer కారకం రంగును సులభంగా పోగొట్టుతుంది.
(a) 3 (b) 4 (c) 2 (d) 5
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఆరోమాటిక్ కావాలంటే వలయం సమతలంగా ఉండాలి.
B. ఆరోమాటిక్ జాతుల్లో (4n + 2) π ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి.
C. 8 π ఎలక్ట్రాన్లు ఉండటం వల్ల సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్ ఆరోమాటిక్.
D. పిరిడిన్ 6 π ఎలక్ట్రాన్లతో ఆరోమాటిక్.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సైక్లోహెక్సీన్ హైడ్రోజనీకరణం సుమారు 120 kJ/mol విడుదల చేస్తుంది.
B. మూడు వేరువేరు C=C బంధాలు సుమారు 360 kJ/mol విడుదల చేస్తాయి.
C. బెంజీన్ హైడ్రోజనీకరణం వాస్తవంగా సుమారు 208 kJ/mol విడుదల చేస్తుంది.
D. ఊహాజనిత సైక్లోహెక్సాట్రైఈన్ కంటే బెంజీన్ సుమారు 150 kJ/mol తక్కువ స్థిరమైనది.
(a) 4 (b) 2 (c) 1 (d) 3
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వేడి, పీడనం వద్ద Ni సమక్షంలో బెంజీన్ 3 mol H₂ ను సంకలనం చేసుకుని సైక్లోహెక్సేన్ను ఇస్తుంది.
B. UV కాంతిలో బెంజీన్ క్లోరిన్ను సంకలనం చేసుకుని C₆H₆Cl₆ ను ఇస్తుంది.
C. బెంజీన్ మసి జ్వాలతో మండుతుంది.
D. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద CCl₄ లో బెంజీన్ Br₂ ను సులభంగా సంకలనం చేసుకుంటుంది.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. హైడ్రోజనీకరణ ఎంథాల్పీలు (kJ/mol): సైక్లోహెక్సీన్ −120, cyclohexa-1,3-diene −232, బెంజీన్ −208. ఏ నిర్ధారణ సరైనది? (a) బెంజీన్ అనునాద శక్తి సుమారు 88 kJ/mol (b) cyclohexa-1,3-diene కంటే బెంజీన్ తక్కువ స్థిరమైనది (c) బెంజీన్ అనునాద శక్తి సుమారు 150 kJ/mol (d) బెంజీన్ అనునాద శక్తి సుమారు 360 kJ/mol
40. ఒక పట్టిక నాలుగు వలయ జాతులను వివరిస్తుంది. P: సమతలం, పూర్తి సంయుగ్మం, 6 π ఎలక్ట్రాన్లు. Q: సమతలం, పూర్తి సంయుగ్మం, 4 π ఎలక్ట్రాన్లు. R: తొట్టి ఆకారం, 8 π ఎలక్ట్రాన్లు. S: ఒక sp³ కార్బన్ గల సమతల వలయం, 4 π ఎలక్ట్రాన్లు. సరైన వర్గీకరణ (a) P ఆరోమాటిక్, Q ఆరోమాటిక్ కానిది, R ప్రతి-ఆరోమాటిక్, S ఆరోమాటిక్ (b) P, Q ఆరోమాటిక్; R, S ఆరోమాటిక్ కానివి (c) P ఆరోమాటిక్, Q ప్రతి-ఆరోమాటిక్, R ప్రతి-ఆరోమాటిక్, S ఆరోమాటిక్ (d) P ఆరోమాటిక్, Q ప్రతి-ఆరోమాటిక్, R, S ఆరోమాటిక్ కానివి
41. 3.9 g బెంజీన్ను పూర్తిగా సైక్లోహెక్సేన్గా మార్చడానికి STP వద్ద కావలసిన H₂ ఘనపరిమాణం (a) 1.12 L (b) 3.36 L (c) 2.24 L (d) 6.72 L
Q42–43 కు పేరా: అర్జున్ cyclopenta-1,3-diene, C₅H₆ ను అధ్యయనం చేస్తాడు. బలమైన క్షారంతో అది CH₂ సమూహం నుంచి H⁺ ను కోల్పోయి ఆనాయాన్గా మారుతుంది. మరొక చర్యలో H⁻ ను తీసివేస్తే కాటయాన్ వస్తుంది. సాధారణ ఆల్కేన్ల కంటే సైక్లోపెంటాడైయీన్ చాలా ఎక్కువ ఆమ్లయుతం (pKa సుమారు 16) అని అతను గమనిస్తాడు.
42. ఈ మూడింటిలో ఏది ఆరోమాటిక్? (a) సైక్లోపెంటాడైయీన్ (b) సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ కాటయాన్ (c) సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ ఆనాయాన్ (d) మూడూ
43. సైక్లోపెంటాడైయీన్ అధిక ఆమ్లత్వానికి ఉత్తమ వివరణ (a) దాని CH₂ కార్బన్ sp సంకరీకరణం చెంది ఉండటం (b) H⁺ కోల్పోవడం వల్ల సమతల, ఆరోమాటిక్ 6 π ఆనాయాన్ ఏర్పడటం (c) ఆనాయాన్ ప్రతి-ఆరోమాటిక్ కావడం (d) క్షారంతో హైడ్రోజన్ బంధం
44. ట్రైమిథైల్బెంజీన్ సాదృశ్యకాల (ఒకే వలయంపై మూడు CH₃ సమూహాలు గల C₉H₁₂) సంఖ్య (a) 4 (b) 2 (c) 6 (d) 3
45. ఆరోమాటిక్, ధన ఆవేశం గల, 6 π ఎలక్ట్రాన్లు గల జాతి ఏది? (a) సైక్లోప్రొపీనైల్ కాటయాన్ (b) సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ కాటయాన్ (c) సైక్లోహెప్టాట్రైఈనైల్ (ట్రోపిలియం) కాటయాన్ (d) సైక్లోపెంటాడైయీనైల్ ఆనాయాన్
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | ఆనాయాన్ 6, కాటయాన్ 2, COT 8, నాఫ్థలీన్ 10 |
| 32 | a | బెంజీన్ 6 π ఆరోమాటిక్; సైక్లోబ్యూటాడైయీన్ 4 π ప్రతి-ఆరోమాటిక్; డైయీన్లో sp³ CH₂; C₃H₃⁺ 2 π ఆరోమాటిక్ |
| 33 | b | అనిసోల్ = మెథాక్సీబెంజీన్; స్టైరీన్ = వినైల్బెంజీన్; క్యూమీన్ = ఐసోప్రొపైల్బెంజీన్ |
| 34 | c | Fe గొట్టం ఈథైన్ను త్రిలకీకరిస్తుంది; సోడా లైమ్ డీకార్బాక్సిలేషన్; Zn O ను తీస్తుంది; Ni హైడ్రోజనీకరణం |
| 35 | a | A, C, D సరైనవి; బెంజీన్ Baeyer కారకాన్ని ఎదురిస్తుంది |
| 36 | b | సైక్లోఆక్టాటెట్రాఈన్ సమతలం కాదు, ఆరోమాటిక్ కానిది |
| 37 | d | బెంజీన్ సుమారు 150 kJ/mol ఎక్కువ స్థిరమైనది, తక్కువ కాదు |
| 38 | a | ఆల్కీన్ పరిస్థితుల్లో బెంజీన్ Br₂ ను సంకలనం చేసుకోదు |
| 39 | c | 3 × 120 − 208 = 152 ≈ 150 kJ/mol |
| 40 | d | Q ప్రతి-ఆరోమాటిక్; R సమతలం కాదు, S పూర్తి సంయుగ్మం కాదు, కాబట్టి రెండూ ఆరోమాటిక్ కానివి |
| 41 | b | 3.9/78 = 0.05 mol × 3 × 22.4 = 3.36 L |
| 42 | c | ఆనాయాన్: సమతలం, పూర్తి సంయుగ్మం, 6 π |
| 43 | b | సంయుగ్మ క్షారం ఆరోమాటిక్, కాబట్టి చాలా స్థిరం |
| 44 | d | 1,2,3-, 1,2,4-, 1,3,5-trimethylbenzene |
| 45 | c | C₇H₇⁺: ఏడు సమతల sp² కార్బన్లపై మూడు C=C నుంచి 6 π |