ఆంధ్రప్రదేశ్ ఎలా ఏర్పడింది, తర్వాత ఎలా రెండు రాష్ట్రాలుగా విడిపోయింది అనే అంశం APPSC గ్రూప్ 1, గ్రూప్ 2, AP పోలీస్ SI మరియు కానిస్టేబుల్, DSC జనరల్ నాలెడ్జ్ పేపర్లలో తరచుగా వచ్చే ప్రశ్నల వనరు. ఇందులో చిన్న పదాల తేడాతోనే సమాధానం మారిపోతుంది. ఆంధ్ర రాష్ట్రం (Andhra State) వేరు, ఆంధ్రప్రదేశ్ (Andhra Pradesh) వేరు. శ్రీబాగ్ ఒడంబడికకు, పెద్దమనుషుల ఒప్పందానికి దాదాపు ఇరవై ఏళ్ల తేడా ఉంది. రాజధాని, హైకోర్టు, విశ్వవిద్యాలయం వేర్వేరు పట్టణాలకు, వేర్వేరు కాలాల్లో వెళ్లాయి. ఈ వ్యాసం బ్రిటిష్ వారు తెలుగు ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకున్న కాలం నుంచి 2014 విభజన వరకు వరుస క్రమంలో వివరిస్తుంది, పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే అంశాలను గుర్తు చేస్తుంది.
2014 భాగాన్ని ఉద్దేశపూర్వకంగా క్లుప్తంగా ఉంచాం, ఎందుకంటే దానికి ప్రత్యేక వ్యాసం ఉంది: AP Reorganisation Act 2014 explained (ఆంగ్ల వ్యాసం). మొత్తం పరీక్షల వివరాల కోసం ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ఉద్యోగ పరీక్షలు 2026 గైడ్ చూడండి. ఇక్కడి తేదీలను చట్టాల పాఠాలు, రాజ్యాంగ పాఠం, ప్రభుత్వ, హైకోర్టు పేజీలు, పార్లమెంటరీ, కమిషన్ పత్రాలు, ప్రామాణిక సూచికలతో సరిచూశాం; తెరిచి చదివిన పేజీల జాబితా వ్యాసం చివర ఉంది. మూలాల మధ్య భేదాలు ఉన్న చోట, లేదా ద్వితీయ మూలాలు మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్న చోట ఆ విషయాన్ని స్పష్టంగా చెప్పాం, ఏదో ఒకవైపు తీర్పు ఇవ్వలేదు.
1. తెలుగు ప్రాంతాలు బ్రిటిష్ పాలనలోకి ఎలా వచ్చాయి
1800లకు ముందు తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతం అనేక శక్తుల మధ్య విభజించి ఉండేది. శ్రీకాకుళం నుంచి గుంటూరు వరకు ఉన్న తీర ప్రాంతాన్ని ఉత్తర సర్కారులు (Northern Circars) అనేవారు. లోపలి నైరుతి భాగం, అంటే ఇప్పటి రాయలసీమ, నవాబులు, మైసూరు పాలనల కింద ఉండేది. వాయవ్య భాగం, అంటే ఇప్పటి తెలంగాణ, నిజాం పాలనలోని హైదరాబాద్ సంస్థానంలో ఉండేది. బ్రిటిష్ వారు ఈ ప్రాంతాలను దశలవారీగా సంపాదించారు.
| ప్రాంతం | బ్రిటిష్ వారికి ఎలా దక్కింది | ముఖ్యమైన తేదీలు |
|---|---|---|
| ఉత్తర సర్కారులు | మొగల్ చక్రవర్తి రెండవ షా ఆలం ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి (రాబర్ట్ క్లైవ్‌కు) ఇచ్చిన మంజూరు; తర్వాత నిజాంతో ఒప్పందాల ద్వారా ధ్రువీకరణ | మంజూరు 1765; నిజాంతో ఒప్పందం 12 నవంబర్ 1766; మసులీపట్నం ఒప్పందం 1 మార్చి 1768 |
| గుంటూరు సర్కారు | పాత జాగీరు ఏర్పాటు ముగిశాక కంపెనీ పాలనలోకి | 1788 |
| సర్కారులపై నిజాం హక్కు | కంపెనీ కొనుగోలు చేసింది | 1823 |
| దత్త మండలాలు | సహాయక సైన్య ఒప్పందం (Subsidiary Alliance) కింద నిజాం కంపెనీకి అప్పగించాడు | 1800 |
| కర్నూలు | నవాబు పాలనలోని ప్రాంతాన్ని కంపెనీ కలుపుకుంది | 1839 |
| హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (తెలంగాణ) | భారత్‌లో విలీనం అయ్యే వరకు సంస్థానంగానే ఉంది | పోలీస్ చర్య 13 నుంచి 17 సెప్టెంబర్ 1948 |
ఉత్తర సర్కారులు
ఐదు సర్కారులు: చీకాకోలు (శ్రీకాకుళం), రాజమండ్రి, ఏలూరు, ముస్తఫానగర్ (కొండపల్లి), ముర్తుజానగర్ (గుంటూరు). 1765 మంజూరు రాబర్ట్ క్లైవ్, షా ఆలంలతో ముడిపడి ఉంది. ఈ ప్రాంతంపై నిజాంకు కూడా హక్కులు ఉన్నందున కంపెనీ 1766, 1768లలో ఆయనతో విడిగా ఒప్పందాలు చేసుకుంది, చివరకు 1823లో ఆయన హక్కును డబ్బుతో కొనుగోలు చేసింది. పరీక్షల కోసం గుర్తుంచుకోండి: సర్కారులు ఒకే యుద్ధంతో కాకుండా దౌత్యం, మంజూరుల ద్వారా చాలా సంవత్సరాల్లో వచ్చాయి, గుంటూరు సర్కారు 1788లో చివరిగా చేరింది.
దత్త మండలాలు (Ceded Districts)
పేరే దాని అర్థం చెబుతుంది. 1800లో మైసూరు, మరాఠాల ఒత్తిడిలో ఉన్న నిజాం బ్రిటిష్ సైనిక రక్షణ కోరుతూ, మైసూరు యుద్ధాల తర్వాత తనకు దక్కిన భూభాగాలను సహాయక సైన్య ఒప్పందం ఖర్చుగా కంపెనీకి అప్పగించాడు. ఈ భూభాగంలో బళ్లారి, అనంతపురం, కడప జిల్లాలు, ఇప్పటి కర్నూలు జిల్లాలోని కొన్ని ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. ఇవి మొత్తంగా ఇప్పటి రాయలసీమకు, బళ్లారికి దాదాపు సరిపోతాయి. 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు బళ్లారి జిల్లా మైసూరు రాష్ట్రానికి వెళ్లింది; ఆ జిల్లాలోని మూడు తాలూకాలు మాత్రమే ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో చేరాయి. థామస్ మన్రో 1800 నుంచి 1807 వరకు దత్త మండలాల మొదటి ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్‌గా పనిచేశారు, ప్రధాన కేంద్రం బళ్లారి. కర్నూలు నవాబు ప్రాంతం వేరే సందర్భం, దాన్ని 1839లో కంపెనీ కలుపుకుంది.
రాయలసీమ అనే పేరు సాధారణంగా అనంతపురానికి చెందిన తెలుగు అధ్యాపకుడు చిలుకూరి నారాయణరావుకు ఆపాదించబడుతుంది. "దత్త మండలాలు" అనే వలస కాలపు పేరు గౌరవప్రదంగా లేదని ఆయన భావించారని, 1928 నవంబర్‌లో నంద్యాలలో జరిగిన ఆంధ్ర మహాసభ, దత్త మండలాల సమావేశంలో కొత్త పేరు కోసం తీర్మానం ప్రతిపాదించారని, ప్రతినిధులు దాన్ని ఆమోదించారని చెబుతారు. ఈ పేరు విజయనగర కాలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, ఆ రాజులు "రాయ" అనే బిరుదును వాడారు. దీనికి నేను చేరుకోగలిగిన ఆధారాలు ద్వితీయ మూలాలే, కాబట్టి ప్రతిపాదకుడి పేరును మీ సిలబస్ ఇస్తేనే వాడండి; సురక్షితమైన పరీక్ష వాస్తవం 1928 సంవత్సరం, నంద్యాల సమావేశం.
మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ
సర్కారులు, దత్త మండలాలు బ్రిటిష్ చేతికి వచ్చాక, రెండూ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో భాగంగా పాలించబడ్డాయి, మద్రాసులోని ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ పాలనా కేంద్రం. ప్రెసిడెన్సీలో తమిళ, తెలుగు, మలయాళ, కన్నడ భాషా ప్రాంతాలు ఉండేవి, తెలుగు మాట్లాడేవారు అందులో పెద్ద భాషా సమూహాల్లో ఒకరు. 1925లో గోదావరి జిల్లా తూర్పు, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలుగా విడిపోయింది. 1936 ఏప్రిల్ 1న కొత్త ఒరిస్సా ప్రావిన్స్ ఏర్పడింది, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని గంజాం, విశాఖపట్నం జిల్లాల్లోని కొన్ని భాగాలు దానికి బదిలీ అయ్యాయి. ఒరిస్సాను బ్రిటిష్ ఇండియాలో భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన మొదటి ప్రావిన్స్‌గా వర్ణిస్తారు, అందుకే అది ఆంధ్ర డిమాండ్‌కు ఒక ఉదాహరణగా నిలిచింది.
2. స్వాతంత్ర్యానికి ముందు ఆంధ్రోద్యమం
ఆంధ్రోద్యమం అంటే మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో మొదట, తర్వాత భారత్‌లో రాష్ట్రంగా, ప్రత్యేక తెలుగు ప్రావిన్స్ కోసం సాగిన సుదీర్ఘ ఉద్యమం. మద్రాసు నగరం ఆధిపత్యం ఉన్న ప్రెసిడెన్సీలో తమ భాషకు, సంస్కృతికి, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో వాటాకు తగిన స్థానం దక్కడం లేదనే భావన తెలుగు నాయకుల్లో పెరగడం నుంచి ఇది పుట్టింది.
| సంవత్సరం | సంఘటన |
|---|---|
| 1911, 1912 | ప్రత్యేక ప్రావిన్స్ కోసం తెలుగు నాయకుల తొలి సంఘటిత ప్రయత్నాలు; ఉద్యమం ఈ సంవత్సరాల నుంచి మొదలైనట్టు సాధారణంగా చెబుతారు |
| 1913 | బాపట్లలో మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ (ప్రాంతీయ సమావేశం), 26, 27 మే, అధ్యక్షుడు బయ్యా నరసింహేశ్వర శర్మ (ఆయనకు 1923లో నైట్‌హుడ్ వచ్చింది); కార్యదర్శి కొండా వెంకటప్పయ్య |
| 1918 | భాషా ప్రాతిపదికన ప్రావిన్సులను సిఫారసు చేస్తూ ఇంపీరియల్ లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్‌లో బి.ఎన్. శర్మ తీర్మానం |
| 1920 | డిసెంబర్‌లో నాగపూర్ సమావేశంలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ తన ప్రావిన్షియల్ కాంగ్రెస్ కమిటీలను భాషా ప్రాతిపదికన పునర్వ్యవస్థీకరించింది |
| 1926 | ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం బెజవాడ (విజయవాడ)లో లాంఛనంగా ప్రారంభం; దాని ప్రధాన ప్రాంగణం తర్వాత వాల్తేరు (విశాఖపట్నం)లో అభివృద్ధి చెందింది |
| 1928 | నవంబర్‌లో నంద్యాల సమావేశంలో రాయలసీమ పేరు ఆమోదం; అదే సంవత్సరం నెహ్రూ నివేదిక కూడా భాషా ప్రావిన్సులకు అనుకూలంగా నిలిచింది |
| 1936 | ఒరిస్సా ప్రత్యేక ప్రావిన్స్ అయింది (1 ఏప్రిల్), గంజాం, విశాఖపట్నం జిల్లాల్లోని కొన్ని భాగాలు దానికి వెళ్లాయి |
| 1937 | శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక, 16 నవంబర్ |
బాపట్ల ఆంధ్ర మహాసభ
1913 మే నెలలో బాపట్ల టౌన్ హాల్‌లో జరిగిన మొదటి ఆంధ్ర మహాసభకు అనేక వందల మంది ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఆంధ్ర ప్రావిన్స్ డిమాండ్‌ను ప్రజల ముందు ఉంచింది ఈ సభ, ఆ తర్వాత వార్షిక సభలు ఆ డిమాండ్‌ను సజీవంగా ఉంచాయి. కొండా వెంకటప్పయ్య, భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య, పింగళి వెంకయ్య వంటి పేర్లు ఈ దశతో ముడిపడి ఉన్నాయి. మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ ఎక్కడ జరిగింది అనే ప్రశ్నకు బాపట్ల ప్రామాణిక సమాధానం, అధ్యక్షుడు ఎవరు అంటే బయ్యా నరసింహేశ్వర శర్మ.
తరచుగా వచ్చే ఉచ్చు: నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఇదే పేరుతో ఉన్న మరో సంస్థ, ఆంధ్ర మహాసభ, పూర్తిగా వేరు. అది 1921 నవంబర్‌లో హైదరాబాద్‌లో ప్రారంభమైన ఆంధ్ర జన సంఘం నుంచి పుట్టింది. ఒక సామాజిక సంస్కరణ సభలో ఉపన్యాసాలన్నీ ఉర్దూ, మరాఠీల్లో సాగి, తెలుగు మాట్లాడిన వ్యక్తిని ఎగతాళి చేసిన ఘటన దానికి ప్రేరణ. సంఘం మొదటి సమావేశం 1922 ఫిబ్రవరిలో కొండా వెంకట రంగారెడ్డి అధ్యక్షతన జరిగింది. 1928 నాటికి మాడపాటి హనుమంతరావు దాన్ని ఆంధ్ర మహాసభగా మార్చే కృషికి నాయకత్వం వహించారు; దాని మొదటి సభ 1930లో జోగిపేటలో సురవరం ప్రతాపరెడ్డి అధ్యక్షతన జరిగింది. అది తెలుగు భాష, సంస్కృతి కోసం, నిజాం ప్రాంతంలోని భూస్వామ్య పద్ధతులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేసింది. 1930 నుంచి 1945 మధ్య పదమూడు సభలు జరిపింది. ఇది తెలంగాణ సంస్థ, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ సంస్థ కాదు.
ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం, కాంగ్రెస్ వైఖరి
ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం 1925 ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ చట్టం (మద్రాసు చట్టం II of 1926) కింద ఏర్పడి, 1926లో బెజవాడ (విజయవాడ)లో చాన్సలర్, గవర్నర్ లార్డ్ గోషెన్ చేతుల మీదుగా లాంఛనంగా ప్రారంభమైంది; సి.ఆర్. రెడ్డి వ్యవస్థాపక ఉపకులపతి. కాబట్టి విశ్వవిద్యాలయం వాల్తేరులో మొదలైందన్న సాధారణ ఊహ సరిదిద్దుకోవాలి. తర్వాత విశాఖపట్నంలోని వాల్తేరు దాని ప్రధాన ప్రాంగణంగా మారింది, అక్కడి సైన్స్, ఆర్ట్స్ కళాశాలలు 1930ల ఆరంభానికి చెందినవి. జయపురం మహారాజా విక్రమ్ దేవ్ వర్మ తొలి సంవత్సరాల్లో భూమి, ధనం విరాళమిచ్చిన ప్రధాన దాతగా నమోదై ఉన్నారు. ఆంధ్రోద్యమానికి విద్యా కేంద్రంగా నిలిచిన సంస్థల్లో ఇది ఒకటి. కాంగ్రెస్ వైపు చూస్తే, 1920 డిసెంబర్ నాగపూర్ సమావేశం పార్టీ ప్రావిన్షియల్ కమిటీలను భాషా ప్రాతిపదికన పునర్వ్యవస్థీకరించింది, అందుకే స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఆ ఆలోచన అమలవుతుందని తెలుగు నాయకులు ఆశించారు.
3. శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక, 16 నవంబర్ 1937
1930లకు వచ్చేసరికి తెలుగు ప్రావిన్స్ సాధ్యమని అనిపించింది, దానితో పాటు మరో ఆందోళన తలెత్తింది. తీర జిల్లాల ఆధిపత్యం ఉండే ప్రావిన్స్‌లో ముఖ్యమైన సంస్థలన్నీ తీరంలోనే ఉంటాయని రాయలసీమ నాయకులు భయపడ్డారు. వారు లిఖితపూర్వక హామీలు కోరారు.
ఫలితమే 1937 నవంబర్ 16 నాటి శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక, ఇది తీర జిల్లాల నాయకులకు, రాయలసీమ నాయకులకు మధ్య కుదిరింది. శ్రీబాగ్ అనేది మద్రాసులోని మైలాపూర్‌లో తెలుగు పారిశ్రామికవేత్త, సంపాదకుడు కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు నివాసం. దీన్ని రచించింది భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య అని చెబుతారు, 1937 డిసెంబర్‌లో ఆంధ్ర ప్రాంతీయ కాంగ్రెస్ కమిటీ దీనికి ఆమోదం తెలిపినట్టు నమోదు ఉంది. ఎనిమిది మంది నాయకులు సంతకాలు చేసినట్టు జాబితా ఉంది, వారు రెండు ప్రాంతాలకు చెందినవారు: కె. కోటిరెడ్డి, కల్లూరి సుబ్బారావు వంటి రాయలసీమ నాయకులు, భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య, కొండా వెంకటప్పయ్య వంటి కోస్తా నాయకులు.
| అంశం | ఒడంబడిక లక్ష్యం |
|---|---|
| సంస్థల స్థానం | విశ్వవిద్యాలయం, హైకోర్టు, ప్రభుత్వ కేంద్రం వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో ఉండాలి; ఏది తమ ప్రాంతంలో ఉండాలో ఎంచుకునే అవకాశం రాయలసీమకు |
| విశ్వవిద్యాలయం | ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం కింద రెండు కేంద్రాలు: ఒకటి విశాఖపట్నంలో, ఒకటి అనంతపురంలో |
| సాగునీరు | తుంగభద్ర, కృష్ణ, పెన్నా వంటి నదులపై ప్రధాన ప్రాజెక్టులలో రాయలసీమకు ప్రాధాన్యం |
| శాసనసభ | స్థానాలు జిల్లాల ప్రాతిపదికన సమానంగా పంపిణీ |
పరీక్షల్లో పూర్తి పాఠం కంటే ఆచరణలో జరిగిన ఫలితాన్నే ఎక్కువగా అడుగుతారు. 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు రాజధాని రాయలసీమలోని కర్నూలుకు, హైకోర్టు తీరంలోని గుంటూరుకు వెళ్లాయి. దీన్ని ఒడంబడికను గౌరవించిన చర్యగా సాధారణంగా వర్ణిస్తారు. 1956 తర్వాత రాజధాని, హైకోర్టు రెండూ హైదరాబాద్‌కు మారాయి. మైలాపూర్‌లోని ఆ మద్రాసు భవనమే సంతకం జరిగిన స్థలంగా సాధారణంగా అంగీకరించబడుతుంది.
4. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత: భాషా రాష్ట్రాల కమిటీలు, మద్రాసు సమస్య
1947 తర్వాత భాషా రాష్ట్రాల డిమాండ్, దేశవిభజన తర్వాత ఐక్యత గురించి ఆందోళన చెందుతున్న కేంద్ర ప్రభుత్వ జాగ్రత్త వైఖరిని ఎదుర్కొంది. ఈ ప్రశ్నను 1948, 1949లలో రెండు కమిటీలు పరిశీలించాయి, 1953లో మరో విచారణ జరిగింది, ఆ తర్వాత SRC చేపట్టింది.
| కమిటీ | సంవత్సరం | క్లుప్త ఫలితం |
|---|---|---|
| ధార్ కమిషన్ (భాషా ప్రావిన్సుల కమిషన్), అధ్యక్షుడు ఎస్.కె. ధార్, సభ్యులు జె.ఎన్. లాల్, పన్నా లాల్ | రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు 17 జూన్ 1948న నియమించారు; నివేదిక 10 డిసెంబర్ 1948 | కేవలం, లేదా ప్రధానంగా భాషా ప్రాతిపదికన ప్రావిన్సులు ఏర్పరచడం సరికాదని, ఆ సమయంలో ఐక్యత, స్థిరత్వం ముఖ్యమని తేల్చింది |
| జె.వి.పి. కమిటీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, వల్లభాయ్ పటేల్, పట్టాభి సీతారామయ్య | 1948 డిసెంబర్‌లో కాంగ్రెస్ ఏర్పాటు చేసింది; నివేదిక 1949 ఏప్రిల్ | కొత్త భాషా ప్రావిన్సులను వాయిదా వేయాలని చెప్పింది, కానీ ఆంధ్ర మద్దతుదారులు మద్రాసు నగరంపై హక్కును వదులుకుంటే ఆంధ్రను మొదట పరిగణించవచ్చని అంది |
| వాంఛూ విచారణ (జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూ) | 1953 జనవరి నుంచి; నివేదిక 7 ఫిబ్రవరి 1953న అని నమోదు | ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటులోని ఆర్థిక, ఇతర పర్యవసానాలను పరిశీలించింది |
| రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (SRC) | 1953 డిసెంబర్ (22వ తేదీ)న నియామకం; నివేదిక 30 సెప్టెంబర్ 1955 | 1956లో రాష్ట్రాల విస్తృత రూపురేఖలను సూచించింది |
ప్రధాన వివాదం మద్రాసు నగరం. తెలుగు నాయకులు "మద్రాసు మనదే" నినాదంతో ఉద్యమించారు, అప్పటి మద్రాసు ముఖ్యమంత్రి సహా తమిళ నాయకులు ఆ వాదనను తిరస్కరించారు. ఆంధ్ర వాదనకు కేంద్ర బిందువుగా నిలిచిన ప్రముఖ ఆంధ్ర కాంగ్రెస్ నాయకుడు టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు. నగరం మద్రాసు రాష్ట్రంలోనే ఉండిపోయింది. అందుకే ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాజధాని కోసం వెతుకులాట మొదలైంది.
జె.వి.పి. కమిటీ సరిపోలిక ప్రశ్నలకు ఇష్టమైన అంశం, ఎందుకంటే అందులో ముగ్గురి పేర్లు ఉంటాయి. "జవహర్‌లాల్, వల్లభాయ్, పట్టాభి" అని గుర్తుంచుకోండి. ధార్ కమిషన్ (1948), జె.వి.పి. కమిటీ (1948 నుంచి 1949) రెండూ 1952 ఆంధ్ర నిరాహార దీక్షకు ముందే జరిగాయి. జె.వి.పి. కమిటీ ఆంధ్రను నేరుగా తిరస్కరించలేదు; మద్రాసు నగరాన్ని దానికి మూల్యంగా పెట్టింది.
పోలిక ప్రశ్నలో ఈ మూడు సంస్థలను వేరు చేయడానికి సులభమైన మార్గం, ప్రతిదాని ప్రశ్న, ప్రతిదాని సమాధానం చూడటం. ధార్ కమిషన్ అడిగిన ప్రశ్న: అసలు భాష ఆధారంగా ప్రావిన్సులు ఏర్పరచాలా? ఆ సమయంలో వద్దని చెప్పింది. కాంగ్రెస్ స్వయంగా ఏర్పాటు చేసిన జె.వి.పి. కమిటీ బలమైన ప్రజా డిమాండ్‌ను విస్మరించలేమని అంగీకరించి, మద్రాసు నగరం విషయంలో ఒక షరతుతో ఆంధ్రను మొదటి ఉదాహరణగా పేర్కొంది. ఐదేళ్ల తర్వాత వచ్చిన SRC భాషను అనేక కారణాల్లో ఒక ముఖ్యమైన కారణంగా అంగీకరించి దేశ పటాన్ని గీసింది, తెలంగాణను మాత్రం ప్రత్యేక సందర్భంగా పరిగణించింది. ధార్ కమిషన్ ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని సిఫారసు చేసిందని ఏదైనా ఎంపిక చెబితే అది తప్పు; జె.వి.పి. కమిటీ దేశమంతటా తక్షణ భాషా రాష్ట్రాలను సిఫారసు చేసిందని చెప్పినా అది తప్పే.
5. పొట్టి శ్రీరాములు: దీక్ష, మరణం
పొట్టి శ్రీరాములు 1901 మార్చి 16న జన్మించారు, ఆయన కుటుంబం నెల్లూరు ప్రాంతంలోని పడమటిపల్లి గ్రామంతో ముడిపడి ఉంది (ప్రస్తుత జిల్లా విషయంలో మూలాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి, కాబట్టి దానిపై ఆధారపడకండి). ఆయన మహాత్మా గాంధీతో కలిసి పనిచేశారు, స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో, హరిజన ఆలయ ప్రవేశ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు, అంతకుముందు కూడా దీక్షలు చేశారు. 1952లో ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం మద్రాసులో బులుసు సాంబమూర్తి ఇంట్లో ఆమరణ నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు, చాలా వృత్తాంతాల ప్రకారం తేదీ 1952 అక్టోబర్ 19. కేంద్ర ప్రభుత్వం వారాల తరబడి స్పందించలేదు. ఆయన 1952 డిసెంబర్ 15 రాత్రి మరణించారు. మరణం అర్ధరాత్రికి దగ్గరగా జరగడంతో కొన్ని మూలాలు తేదీని డిసెంబర్ 16గా నమోదు చేశాయి. దీక్ష 56 నుంచి 58 రోజులు సాగినట్టు చెబుతారు; అక్టోబర్ 19 నుంచి సాధారణ లెక్క ప్రకారం 58, కొందరు రచయితలు 56 అంటారు.
ఆయన మరణం తర్వాత పలు తెలుగు పట్టణాల్లో తీవ్రమైన అల్లర్లు జరిగాయి. 1952 డిసెంబర్ 19న ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేస్తామని ప్రకటించారు. అంటే మరణం జరిగిన కొద్ది రోజులకే ఈ ప్రకటన వచ్చింది.
| అంశం | వాస్తవం |
|---|---|
| జననం | 16 మార్చి 1901 (కుటుంబ గ్రామం పడమటిపల్లి) |
| దీక్ష ప్రారంభం | 19 అక్టోబర్ 1952 (చాలా వృత్తాంతాల ప్రకారం) |
| మరణం | 1952 డిసెంబర్ 15 రాత్రి (కొన్ని మూలాల్లో 16 డిసెంబర్) |
| ప్రదేశం | మద్రాసు |
| ప్రభుత్వ ప్రకటన | 19 డిసెంబర్ 1952 |
| తర్వాతి గౌరవం | అమరజీవి అని పిలుస్తారు; శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు నెల్లూరు జిల్లా ఆయన పేరు పెట్టుకుంది |
పరీక్షల కోసం ఒక సూచన: ఆధునిక భారత చరిత్రలో జతీంద్రనాథ్ దాస్ తర్వాత నిరాహార దీక్షలో మరణించిన రెండవ వ్యక్తి పొట్టి శ్రీరాములు అని తరచుగా చెబుతారు. ఇది ప్రజల్లో ప్రాచుర్యం ఉన్న పోలిక మాత్రమే, ప్రశ్న అలా అడిగితే తప్ప సమాధానంలో ఉదహరించకండి.
6. ఆంధ్ర రాష్ట్రం, 1 అక్టోబర్ 1953
నెహ్రూ ప్రకటన తర్వాత పార్లమెంటు ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 (1953 చట్టం 30)ను ఆమోదించింది, దానికి రాష్ట్రపతి ఆమోదం 1953 సెప్టెంబర్ 14న లభించింది. ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1953 అక్టోబర్ 1న కర్నూలు రాజధానిగా ఏర్పడింది, అక్కడి ప్రారంభోత్సవంలో ప్రధాని నెహ్రూ పాల్గొన్నారు. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన మొదటి రాష్ట్రం ఇదే.
| అంశం | వాస్తవం |
|---|---|
| ఏర్పాటు | 1 అక్టోబర్ 1953 |
| చట్టం | ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953; ఆమోదం 14 సెప్టెంబర్ 1953; అమలు 1 అక్టోబర్ 1953 |
| రాజధాని | కర్నూలు |
| హైకోర్టు | గుంటూరు; 1954లో (5 జూలై 1954) ఏర్పాటు; మొదటి ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ కోకా సుబ్బారావు |
| జిల్లాలు | 11 పూర్తి జిల్లాలు: శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్నం, తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు, నెల్లూరు, చిత్తూరు, అనంతపురం, కడప, కర్నూలు (అదనంగా బళ్లారిలోని మూడు తాలూకాలు) |
| ప్రాంతాలు | కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ |
| గవర్నర్ | సి.ఎం. త్రివేది (ఆ రాష్ట్రానికి ఏకైక గవర్నర్) |
| మొదటి ముఖ్యమంత్రి | టంగుటూరి ప్రకాశం, 1 అక్టోబర్ 1953 నుంచి 15 నవంబర్ 1954 వరకు |
| రాష్ట్రపతి పాలన | 15 నవంబర్ 1954 నుంచి 28 మార్చి 1955 వరకు |
| చివరి ముఖ్యమంత్రి | బెజవాడ గోపాలరెడ్డి, 28 మార్చి 1955 నుంచి 31 అక్టోబర్ 1956 వరకు |
| ఉప ముఖ్యమంత్రి | నీలం సంజీవరెడ్డి (1 అక్టోబర్ 1953 నుంచి 15 నవంబర్ 1954 వరకు, ప్రకాశం ఆధ్వర్యంలో) |
| ముగింపు | 31 అక్టోబర్ 1956 |
పునశ్చరణ కోసం రెండు అంశాలు. మొదటిది, శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక స్ఫూర్తికి అనుగుణంగా రాజధాని కర్నూలులో ఏర్పడింది, కొత్త రాష్ట్రానికి త్వరగా ఒక పాలనా కేంద్రం కూడా అవసరమైంది, అందుకే ప్రభుత్వం ఒక చిన్న ప్రాంతీయ పట్టణంలో మొదలైంది. రెండవది, ప్రకాశం సంకీర్ణ ప్రభుత్వం ఒక్క ఓటు తేడాతో అవిశ్వాస తీర్మానంలో ఓడిపోయి 1954 నవంబర్ 15న పతనమైంది. ఆ తర్వాత 1955 ఎన్నికల అనంతరం బెజవాడ గోపాలరెడ్డి 1955 మార్చి 28న బాధ్యతలు చేపట్టే వరకు రాష్ట్రం రాష్ట్రపతి పాలనలో ఉంది. ఆంధ్ర రాష్ట్రం చివరి ముఖ్యమంత్రి ఎవరు అని అడుగుతారు; సమాధానం బెజవాడ గోపాలరెడ్డి.
7. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్, విశాలాంధ్ర
ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడ్డాక పెద్ద ప్రశ్న ఎదురైంది: పాత నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు జిల్లాలతో సహా అన్ని తెలుగు ప్రాంతాలు ఒకే రాష్ట్రంలో ఉండాలా? ఆ ఆదర్శాన్ని విశాలాంధ్ర అన్నారు. తెలంగాణ ప్రాంతం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో భాగం, ఆ రాష్ట్రం ఆపరేషన్ పోలో (13 నుంచి 17 సెప్టెంబర్ 1948) తర్వాత భారత్‌లో కలిసింది. నిజాం పాలనలో తెలంగాణ అనుభవం, 1946 నుంచి 1951 వరకు సాగిన రైతాంగ పోరాటం, ఆంధ్ర మహాసభ చేపట్టిన తెలుగు సాంస్కృతిక ఉద్యమం ఆ ప్రాంతానికి ప్రత్యేకమైన రాజకీయ చరిత్రను ఇచ్చాయి.
కేంద్ర ప్రభుత్వం 1953 డిసెంబర్‌లో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (SRC)ను నియమించింది. సభ్యులు: జస్టిస్ ఫజల్ అలీ (అధ్యక్షుడు), కె.ఎం. పణిక్కర్, హెచ్.ఎన్. కుంజ్రు. 1955 సెప్టెంబర్ 30న నివేదిక సమర్పించింది, 1955 డిసెంబర్ 14న లోక్‌సభ ముందు ఉంచారు.
తెలంగాణ విషయంలో SRC తక్షణ విలీనాన్ని సిఫారసు చేయలేదు. 386వ పేరాలో, ప్రస్తుతానికి తెలంగాణ ప్రాంతం హైదరాబాద్ రాష్ట్రం అనే పేరుతో ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఉండాలని, 1961 ప్రాంతంలో జరిగే సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత ఆ మిగిలిన హైదరాబాద్ రాష్ట్ర శాసనసభ మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీతో అంగీకరిస్తే ఆంధ్రలో విలీనానికి అవకాశం ఉండాలని సూచించింది. తెలంగాణలో అభిప్రాయం ఇంకా స్థిరపడలేదని కమిషన్ పేర్కొంది. పార్ట్ A, B, C వర్గీకరణను, రాజప్రముఖ్ పదవిని రద్దు చేయాలని కూడా సిఫారసు చేసింది.
| సంస్థ | 1955లో వైఖరి |
|---|---|
| SRC నివేదిక | తెలంగాణ ప్రాంతం ప్రస్తుతానికి ప్రత్యేక హైదరాబాద్ రాష్ట్రంగా; 1961 ఎన్నికల తర్వాత దాని శాసనసభ మూడింట రెండొంతుల ఓటుతో ఏకీకరణకు అవకాశం |
| ఆంధ్ర రాష్ట్ర శాసనసభ | విశాలాంధ్రకు అనుకూలంగా తీర్మానం, 1955 నవంబర్ 25న అని నమోదు; తెలంగాణకు రక్షణల హామీలతో |
| హైదరాబాద్ రాష్ట్ర శాసనసభ, 25 నవంబర్ నుంచి 3 డిసెంబర్ 1955 వరకు | SRC నివేదికపై అధికారిక తీర్మానంపై చర్చ జరిగింది. మాట్లాడిన సభ్యుల్లో ఎక్కువమంది విశాలాంధ్రకు అనుకూలమని, తెలంగాణ సభ్యుల్లో గణనీయమైన వర్గం వ్యతిరేకించిందని లేదా గట్టి రక్షణలు కోరిందని ద్వితీయ వృత్తాంతాలు చెబుతాయి. ఖచ్చితమైన సంఖ్యలు వృత్తాంతాల మధ్య భిన్నంగా ఉన్నాయి, శాసనసభ రికార్డుతో సరిచూడలేకపోయాం, కాబట్టి ఇక్కడ ఏ సంఖ్యనూ ఇవ్వలేదు |
| కేంద్ర ప్రభుత్వం | రక్షణలతో విలీన ఆలోచనను అంగీకరించింది |
8. పెద్దమనుషుల ఒప్పందం, 20 ఫిబ్రవరి 1956
SRC జాగ్రత్తకు, విలీనానికి ఉన్న రాజకీయ మద్దతుకు మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని పూడ్చడానికి ఇరు వైపుల నాయకులు 1956 ఫిబ్రవరి 20న ఒక అవగాహనకు వచ్చారు. దాన్ని పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (Gentlemen's Agreement) అంటారు. తేదీ విషయంలో మూలాలు ఏకీభవిస్తాయి; స్థలాన్ని సాధారణంగా ఢిల్లీ అంటారు, కానీ నేను తెరిచి చూడగలిగిన మూలాలు స్థలం పేరు చెప్పవు, కాబట్టి వేదికను బట్టీ పట్టకండి. నమోదైన సంతకందారులు: ఆంధ్ర వైపు బెజవాడ గోపాలరెడ్డి, నీలం సంజీవరెడ్డి, గౌతు లచ్చన్న, అల్లూరి సత్యనారాయణ రాజు; తెలంగాణ వైపు బూర్గుల రామకృష్ణారావు, కె.వి. రంగారెడ్డి, మర్రి చెన్నారెడ్డి, జె.వి. నరసింగరావు.
ఈ ఒప్పందం విద్యలో వెనుకబడిన, స్థానికులకు తక్కువ ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు ఉన్న తెలంగాణకు రక్షణ కల్పించడానికి ఉద్దేశించింది. ఇది చట్టం కాదు, కానీ తర్వాతి ప్రభుత్వాలు, ఉద్యమాలు పదే పదే దీని వైపు తిరిగి చూశాయి.
| నిబంధన | సారాంశం |
|---|---|
| ప్రాంతీయ కమిటీ | స్థానిక స్వపరిపాలన, ప్రజారోగ్యం, విద్య, వ్యవసాయం, పరిశ్రమల వంటి అంశాల కోసం తెలంగాణ శాసనసభ్యులతో ప్రాంతీయ స్టాండింగ్ కమిటీ (ముఖ్యమంత్రి మినహా); దాని సలహాను సాధారణంగా అంగీకరించాలి, వివాదాన్ని గవర్నర్ నిర్ణయిస్తారు |
| ఆర్థికం | తెలంగాణ ప్రాంతంపై పరిపాలనా ఖర్చు అనుపాతంలో పంచుకోవడం, తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాన్ని ఆ ప్రాంత అభివృద్ధికే ఖర్చు చేయడం |
| ఉద్యోగాలు | సబార్డినేట్ సర్వీసుల నియామకంలో తెలంగాణను ఒక యూనిట్‌గా పరిగణించడం; ఆ పోస్టులకు ప్రస్తుత హైదరాబాద్ ముల్కీ నియమాలు (15 ఏళ్ల నివాసం) కొనసాగడం |
| మంత్రులు | మంత్రివర్గంలో ఆంధ్ర, తెలంగాణ 60 : 40 నిష్పత్తి; ఆ 40 శాతంలో తెలంగాణ నుంచి ఒక ముస్లిం మంత్రి; ముఖ్యమంత్రి ఒక ప్రాంతం నుంచి అయితే ఉప ముఖ్యమంత్రి రెండవ ప్రాంతం నుంచి ఉండాలి |
| భాష | పరిపాలన, కోర్టుల్లో ఉర్దూ స్థానం ఐదేళ్లు కొనసాగడం |
| సమీక్ష | పదేళ్ల తర్వాత సమీక్షించవచ్చని నమోదు |
ఈ నిబంధనల్లో కొన్ని పదాలను వేర్వేరు మూలాలు కొద్దిగా భిన్నంగా నమోదు చేశాయి. డొమిసైల్ నియమానికి నివాస కాలం ఒప్పంద పాఠంలో 15 సంవత్సరాలు అని, ఆ ప్రాంతంలో ఉంటామనే హామీ కూడా ఉందని నేను తెరిచి చూసిన మూలాలు చూపిస్తాయి; కొన్ని వృత్తాంతాలు 12 సంవత్సరాలు అంటాయి, ఆ అంకెను పొరపాటుగా భావించాలి. ముఖ్యమంత్రి, ఉప ముఖ్యమంత్రి నిబంధన ఈ ఒప్పందానికి చెందినదే. పరీక్షల్లో సాధారణంగా తేదీ, ప్రాంతీయ కమిటీ ఉనికి, 60:40 మంత్రివర్గ నిష్పత్తి, డొమిసైల్ కాలం అడుగుతారు. మీ నోట్స్‌లో వాటికే ప్రాధాన్యం ఇవ్వండి.
9. 1 నవంబర్ 1956: ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు
పార్లమెంటు రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టాన్ని 1956 ఆగస్టు 31న ఆమోదించింది, అది 1956 నవంబర్ 1 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. అదే రోజు ఏడవ రాజ్యాంగ సవరణ పార్ట్ A, B, C వర్గీకరణను రద్దు చేసింది. దేశం 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది.
ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే జిల్లాలతో కలపడం ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది. హైదరాబాద్ రాష్ట్రం రద్దయింది. దాని మరాఠీ మాట్లాడే జిల్లాలు బొంబాయి రాష్ట్రంలోకి, కన్నడ మాట్లాడే జిల్లాలు మైసూరు రాష్ట్రంలోకి వెళ్లాయి. హైదరాబాద్ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని అయింది, అక్కడే పదకొండు మంది న్యాయమూర్తులతో హైకోర్టు ఏర్పడింది, కొత్త కోర్టుకు కోకా సుబ్బారావు మొదటి ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా కొనసాగారు.
| అంశం | వాస్తవం |
|---|---|
| తేదీ | 1 నవంబర్ 1956 |
| చట్టం | రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 (31 ఆగస్టు 1956), 7వ రాజ్యాంగ సవరణతో పాటు |
| కలిసిన భాగాలు | ఆంధ్ర రాష్ట్రం (11 జిల్లాలు), హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ప్రాంతం (9 జిల్లాలు) |
| మొత్తం జిల్లాలు | 20 |
| 1956లో తెలంగాణ జిల్లాలు | హైదరాబాద్, మెదక్, నిజామాబాద్, ఆదిలాబాద్, కరీంనగర్, వరంగల్, ఖమ్మం, నల్గొండ, మహబూబ్‌నగర్ (2014 జాబితాలో రంగారెడ్డి ఉంది, ఎందుకంటే అది తర్వాత హైదరాబాద్ జిల్లా నుంచి వేరైంది) |
| రాజధాని | హైదరాబాద్ |
| మొదటి గవర్నర్ | సి.ఎం. త్రివేది (ఆంధ్ర రాష్ట్రం నుంచి కొనసాగారు) |
| మొదటి ముఖ్యమంత్రి | నీలం సంజీవరెడ్డి |
| తెలంగాణ ప్రాంతం నుంచి మొదటి ముఖ్యమంత్రి | పి.వి. నరసింహారావు, 30 సెప్టెంబర్ 1971 నుంచి |
ఆంధ్ర రాష్ట్రం (1953, కర్నూలు), ఆంధ్రప్రదేశ్ (1956, హైదరాబాద్) మధ్య తేడా గుర్తుంచుకోండి. రెండింటినీ కలిపి అడిగే ప్రశ్నలో సాధారణంగా కర్నూలును 1953తో, హైదరాబాద్‌ను 1956తో జత చేస్తారు.
10. తెలంగాణ అసంతృప్తి, 1969 ఉద్యమం
రక్షణల అమలు అసమానంగా జరిగిందని తెలంగాణ నాయకులు భావించారు, ఆంధ్ర ప్రాంత నాయకులు అవి ఎంత వరకు కట్టుబడి ఉండేవో, వాటి అమలులో ఉన్న ఆచరణాత్మక ఇబ్బందులేమిటో వేరే విధంగా చెప్పారు. తర్వాతి ఇరవై ఏళ్ల చరిత్రను ఒకే వ్యవస్థల గురించిన రెండు దృక్కోణాలుగా చదవాలి, ఎవరు సరైనవారో తీర్పుగా కాదు.
1952 ముల్కీ ఉద్యమం అప్పటికే స్థానిక ఉద్యోగాలపై ఉద్రిక్తతను చూపింది. 1952 జూలై చివరి నుంచి సెప్టెంబర్ మధ్య వరకు హైదరాబాద్‌లో విద్యార్థులు ముల్కీ నియమాల కింద బయటివారి నియామకాలను నిరసించారు, 1952 సెప్టెంబర్ 3, 4 తేదీల్లో జరిగిన పోలీసు కాల్పుల్లో పలువురు మరణించారు; సంఖ్యపై వృత్తాంతాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. 1956 విలీనం ఆ చర్చను ముగించలేదు. 1968, 1969లో రక్షణల అమలు, ఉద్యోగుల తరలింపుపై ఆందోళనలు పెద్ద సమస్యగా మారాయి.
| తేదీ | సంఘటన |
|---|---|
| 8 జనవరి 1969 | గడువు ముగుస్తున్న రక్షణల విషయంలో ఖమ్మంలో ఒక విద్యార్థి నిరాహార దీక్ష ఉద్యమ ప్రారంభంగా సాధారణంగా చెబుతారు |
| 19 జనవరి 1969 | తెలంగాణ రక్షణల అమలుపై అఖిలపక్ష ఒప్పందం |
| జనవరి నుంచి ఏప్రిల్ 1969 | విస్తరించిన నిరసనలు, పోలీసు కాల్పులు, కొన్ని చోట్ల సైన్యం మోహరింపు (జనవరి 29న ఉత్తర్వు నమోదైంది) |
| 1969 | తెలంగాణ ప్రజా సమితి (TPS) ఏర్పడింది (మొదట మదన్ మోహన్ ఏర్పాటు చేశారు); మర్రి చెన్నారెడ్డి ప్రధాన నాయకుడిగా నాయకత్వం తీసుకున్నారు |
| 11 ఏప్రిల్ 1969 | ప్రధాని లోక్‌సభలో ఎనిమిది అంశాల ప్రణాళిక ప్రకటించారు: తెలంగాణ మిగులుపై, అభివృద్ధిపై, ప్రణాళిక అమలుపై, ప్రభుత్వోద్యోగుల ఫిర్యాదులపై కమిటీలు, రక్షణలపై న్యాయనిపుణుల కమిటీ |
| మే 1971 | తెలంగాణలోని 14 లోక్‌సభ స్థానాల్లో 10 గెలుచుకున్న TPS |
| సెప్టెంబర్ 1971 | TPS నాయకులు కాంగ్రెస్‌లోకి తిరిగి వచ్చారు; తెలంగాణ ప్రాంత ముఖ్యమంత్రిగా పి.వి. నరసింహారావు 30 సెప్టెంబర్ 1971న బాధ్యతలు చేపట్టారు |
1969లో మరణాల సంఖ్యను వేర్వేరు మూలాలు చాలా భిన్నంగా చెబుతాయి. తెలంగాణ ఉద్యమ స్మారక మూలాలు 369 అంటాయి, కొన్ని వృత్తాంతాలు "మూడు వందలకు పైగా" అంటాయి, నిర్దిష్ట సంఘటనల వృత్తాంతాలు చాలా తక్కువ సంఖ్యలు ఇస్తాయి; స్థిరపడిన అధికారిక లెక్క నాకు కనిపించలేదు. జవాబు రాసేటప్పుడు "నమోదైన" అని చెప్పండి, ప్రశ్న పట్టుబడితేనే అంకె వాడండి. ప్రధాని ప్రణాళిక తేదీ ఆమె లోక్‌సభ ప్రకటనను ఉటంకించే మూలాల్లో 1969 ఏప్రిల్ 11, కొన్ని వృత్తాంతాలు 12 ఏప్రిల్ అంటాయి, కాబట్టి ఎంపికల్లో స్పష్టత ఉంటే తప్ప దాని మీద పందెం వేయకండి.
11. జై ఆంధ్ర ఉద్యమం, 1972 నుంచి 1973
తర్వాతి సంక్షోభం వ్యతిరేక వైపు నుంచి వచ్చింది. 1972 అక్టోబర్‌లో (3వ తేదీ అని సాధారణంగా చెబుతారు) సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ నియమాలు, అంటే తెలంగాణ ప్రాంతంలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో స్థానికులకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చే పాత నివాస ఆధారిత నియమాలు, అక్కడ ఇంకా అమల్లో ఉన్నాయని తీర్పు చెప్పింది. ఆ తీర్పు కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమల్లో జై ఆంధ్ర ఉద్యమం అనే బలమైన ఆందోళనకు దారితీసింది. ఆంధ్ర ప్రాంత డిమాండ్ ఆ నియమాల తొలగింపు, లేదా బలమైన రూపంలో ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం.
తీర జిల్లాల్లో విద్యార్థి, రాజకీయ బృందాలు దీనికి నాయకత్వం వహించాయి, 1972 నవంబర్, డిసెంబర్‌లలో పలు పట్టణాల్లో పోలీసు కాల్పుల్లో మరణాలు సంభవించాయి, సంఖ్యలు మూలాలను బట్టి మారతాయి. కోస్తా ప్రాంతానికి చెందిన తొమ్మిది మంది మంత్రులు మద్దతు ఉపసంహరించుకున్నారు, ముఖ్యమంత్రి పి.వి. నరసింహారావు 1973 జనవరి 10న రాజీనామా చేశారు, కొద్దికాలానికే రాష్ట్రం రాష్ట్రపతి పాలన కిందకు వెళ్లింది. ఈ ఉద్యమాన్ని ప్రధానంగా తర్వాత జరిగిన సంధి ద్వారా గుర్తుంచుకుంటారు.
| అంశం | వాస్తవం |
|---|---|
| కారణం | ముల్కీ నియమాలపై 1972 సుప్రీంకోర్టు తీర్పు |
| ప్రాంతం | కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ |
| ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా | 10 జనవరి 1973 |
| రాజకీయ చర్య | 1973 ఆరంభంలో రాష్ట్రపతి పాలన |
| సంధి | ఆరు సూత్రాల పథకం, 21 సెప్టెంబర్ 1973 |
| రాజ్యాంగ చర్య | రాజ్యాంగం (ముప్పై రెండవ సవరణ) చట్టం, 1973: 1974 మే 3న రాష్ట్రపతి ఆమోదం, 1974లో నోటిఫికేషన్ ద్వారా అమలు; 371D, 371E అధికరణలను చేర్చింది |
| తర్వాతి ఉత్తర్వు | 371D కింద ఆంధ్రప్రదేశ్ పబ్లిక్ ఎంప్లాయ్‌మెంట్ (స్థానిక క్యాడర్ల ఏర్పాటు, ప్రత్యక్ష నియామకాల నియంత్రణ) ఉత్తర్వు, 1975 (నమోదైన తేదీ 18 అక్టోబర్ 1975), ఆరు జోన్ల ఏర్పాటు |
ఆరు సూత్రాల పథకంలో వెనుకబడిన ప్రాంతాల వేగవంతమైన అభివృద్ధి; విద్యా సంస్థల ప్రవేశాల్లో స్థానిక అభ్యర్థులకు ఏకరీతి ప్రాధాన్యం, హైదరాబాద్‌లో కొత్త కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం; గెజిటెడ్ కాని పోస్టుల నియామకంలో స్థానిక ప్రాధాన్యం, స్థానిక క్యాడర్లు; సేవా ఫిర్యాదుల కోసం పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్; అమలుపై వ్యాజ్యాలు రాకుండా రాజ్యాంగ సవరణ; ముల్కీ నియమాలు, ప్రాంతీయ కమిటీ అనవసరమయ్యేలా చేయడం ఉన్నాయి. 371D అధికరణం రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో సమాన అవకాశాలు కల్పించేలా రాష్ట్రపతి ఆదేశించడానికి అనుమతిస్తుంది; స్థానిక హోదా నియమాల్లోని జోనల్ వ్యవస్థకు మూలం ఇదే. 371E అధికరణం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో ఒక విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటుకు పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చని చెబుతుంది, 1974లో హైదరాబాద్ విశ్వవిద్యాలయం దానిని అనుసరించింది. రెండు అధికరణలనూ ఒకే సవరణ చేర్చింది. "ఆరు సూత్రాల పథకాన్ని అమలు చేయడానికి 32వ సవరణ ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్ కోసం ఏ అధికరణం చేర్చారు?" అనే ప్రశ్న పరీక్షకులకు ఇష్టం, ఎంపికల్లో 371E లేకపోతే సమాధానం 371D. దీన్ని AP పాలిటీ, పంచాయతీ రాజ్ నోట్స్తో జత చేసి చదవండి.
12. 1973 నుంచి 2014 వైపు
1973 తర్వాత తెలంగాణ రాష్ట్ర డిమాండ్ మాయం కాలేదు, కానీ చాలా సంవత్సరాలు తక్కువ కనిపించింది, 371D చట్రం ప్రధాన చట్టపరమైన నిర్మాణంగా ఉండిపోయింది. తర్వాత ముఖ్యమైన సంఘటనలు ఇవి.
| సంవత్సరం | సంఘటన |
|---|---|
| 1985 | G.O.Ms. నం. 610 (1985 డిసెంబర్; కేసు నివేదికలు 30 డిసెంబర్ అంటాయి): 1975 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుకు విరుద్ధంగా నియమితులైన స్థానికేతరులను గుర్తించి వారి సొంత స్థానిక క్యాడర్లకు పంపాలని ఆదేశం |
| ఏప్రిల్ 2001 | ప్రత్యేక రాష్ట్ర డిమాండ్ కోసం తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి ఏర్పడింది (27 ఏప్రిల్); G.O. 610 అమలును పరిశీలించడానికి 2001లోనే గిర్గ్లానీ కమిషన్ కూడా ఏర్పాటైంది |
| 9 డిసెంబర్ 2009 | తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభిస్తామని కేంద్ర హోంమంత్రి ప్రకటించారు |
| 23 డిసెంబర్ 2009 | రాజకీయ పార్టీల మధ్య విస్తృత ఏకాభిప్రాయం తర్వాతే తదుపరి చర్యలు అని కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రకటించింది |
| 3 ఫిబ్రవరి 2010 | శ్రీకృష్ణ కమిటీ (ఆంధ్రప్రదేశ్ పరిస్థితిపై సంప్రదింపుల కమిటీ) ఏర్పాటు |
| 30 డిసెంబర్ 2010 | శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదిక సమర్పణ |
| 30 జూలై 2013 | ప్రత్యేక తెలంగాణను సిఫారసు చేస్తూ కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ తీర్మానం |
| 18, 20 ఫిబ్రవరి 2014 | బిల్లును లోక్‌సభ, రాజ్యసభ ఆమోదించాయి |
| 1 మార్చి 2014 | రాష్ట్రపతి ఆమోదం |
| 2 జూన్ 2014 | నియమిత రోజు: తెలంగాణ ఏర్పాటు |
శ్రీకృష్ణ కమిటీ
కమిటీకి సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ అధ్యక్షత వహించారు. ఇది ఆరు ఎంపికలను పరిశీలించింది: ఉన్నది ఉన్నట్టే కొనసాగించడం; హైదరాబాద్‌ను కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఉంచి రెండు రాష్ట్రాలుగా విభజించడం; రాయల-తెలంగాణ, కోస్తా ఆంధ్రగా విభజించడం; విస్తరించిన హైదరాబాద్‌ను కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఉంచి సీమాంధ్ర, తెలంగాణగా విభజించడం; హైదరాబాద్‌ను తెలంగాణ రాజధానిగా చేసి సీమాంధ్రకు కొత్త రాజధాని ఇచ్చి విభజించడం; అధికారాలున్న తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి, తెలంగాణ అభివృద్ధికి ఇతర చర్యలతో రాష్ట్రాన్ని ఐక్యంగా ఉంచడం. చివరి ఎంపికే కమిటీకి ఇష్టం, విభజనను అనివార్యమైనప్పుడు మాత్రమే, ప్రాంతాల మధ్య సామరస్యంగా నిర్ణయం కుదిరితేనే తీసుకోవాల్సిన రెండవ ఉత్తమ మార్గంగా పేర్కొంది. నివేదిక ఎంపికల సమితి మాత్రమే, అది స్వయంగా రాష్ట్రాన్ని విభజించలేదు. ఇతర సభ్యులు రణ్‌బీర్ సింగ్, అబూసలేహ్ షరీఫ్, రవీందర్ కౌర్, సభ్య కార్యదర్శిగా వినోద్ దుగ్గల్.
పరీక్ష కోసం కమిటీ పేరు, ఏర్పాటు తేదీ (3 ఫిబ్రవరి 2010), నివేదిక తేదీ (30 డిసెంబర్ 2010) గుర్తుంచుకోండి, అలాగే అది ఆరు ఎంపికలను ఇచ్చిందని తెలుసుకోండి.
13. 2014 విభజన సంక్షిప్తంగా
ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 రాష్ట్రాన్ని తెలంగాణ, మిగిలిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌గా విభజించింది. బిల్లును లోక్‌సభ 2014 ఫిబ్రవరి 18న, రాజ్యసభ 2014 ఫిబ్రవరి 20న ఆమోదించాయి. రాష్ట్రపతి 2014 మార్చి 1న ఆమోదం తెలిపారు. నియమిత రోజు 2014 జూన్ 2, ఆ రోజు తెలంగాణ కేంద్రంలో 29వ రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది; చట్టంలోని 10వ సెక్షన్ మొదటి షెడ్యూల్‌లో "29. తెలంగాణ"ను చేరుస్తుంది. 5వ సెక్షన్ ప్రకారం హైదరాబాద్ పదేళ్లకు మించని కాలం ఉమ్మడి రాజధానిగా ఉండాలి, ఆ తర్వాత అది తెలంగాణకే రాజధాని అవుతుంది, ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కొత్త రాజధాని ఉంటుంది. తెలంగాణ పది జిల్లాలతో, మిగిలిన ఆంధ్రప్రదేశ్ పదమూడు జిల్లాలతో మొదలైంది.
చరిత్ర నోట్స్‌లో ఇంతే ఉండాలి. చట్టపరమైన నిబంధనలు, ఆర్థిక షెడ్యూళ్లు, పోలవరం, ప్రత్యేక కేటగిరీ హోదా, రాజధాని నిబంధనలో తర్వాత వచ్చిన మార్పు ప్రత్యేక వ్యాసంలో ఉన్నాయి: AP Reorganisation Act 2014 explained. ఒత్తిడిలో 2014 చట్టాన్ని, 1956 రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టాన్ని తేలిగ్గా కలిపేస్తారు, కాబట్టి మీ నోట్స్‌లో ఆ రెండు పత్రాలను వేరుగా ఉంచండి.
వివరణాత్మక జవాబుల కోసం రెండు దృక్కోణాలనూ తెలుసుకోవడం మంచిది. ప్రత్యేక తెలంగాణకు మద్దతిచ్చేవారు నిజాం కాలం చరిత్ర, ముల్కీ నియమాలు, రక్షణల అమలు జరగలేదనే ఆరోపణ, ప్రాంతీయ అసమానతలను ఎత్తి చూపారు. ఐక్య రాష్ట్రాన్ని కోరుకున్నవారు ఉమ్మడి భాష, 1956 నుంచి ఏర్పడిన ఆర్థిక అనుసంధానం, నదీ జలాలు, ఉపాధి, హైదరాబాద్ భవిష్యత్తు గురించిన ఆందోళనలను ఎత్తి చూపారు. వివరణాత్మక ప్రశ్నకు సరైన జవాబు తటస్థ భాషలో రెండు వైపులా ఇస్తుంది, ఎవరినీ తప్పుపట్టదు.
14. వ్యక్తులు ఒక్క చూపులో
| వ్యక్తి | చరిత్రతో సంబంధం |
|---|---|
| బయ్యా నరసింహేశ్వర శర్మ | 1913 బాపట్ల మొదటి ఆంధ్ర మహాసభకు అధ్యక్షుడు; 1918లో భాషా ప్రావిన్సులపై తీర్మానం కూడా ప్రవేశపెట్టారు |
| కొండా వెంకటప్పయ్య | 1913 మహాసభ కార్యదర్శి; ప్రముఖ ఆంధ్ర జాతీయవాది; శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక సంతకందారు |
| చిలుకూరి నారాయణరావు | రాయలసీమ పేరును ప్రతిపాదించినవారిగా సాధారణంగా చెబుతారు, 1928 |
| భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య | శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక రచయిత; జె.వి.పి. కమిటీ సభ్యుడు |
| టంగుటూరి ప్రకాశం | ఆంధ్ర ఉద్యమ నాయకుడు; ఆంధ్ర రాష్ట్రం మొదటి ముఖ్యమంత్రి |
| పొట్టి శ్రీరాములు | 1952 అక్టోబర్ 19 నుంచి దీక్ష; 1952 డిసెంబర్‌లో మరణం |
| మాడపాటి హనుమంతరావు | హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఆంధ్ర జన సంఘం, ఆంధ్ర మహాసభ ప్రధాన నిర్వాహకుడు |
| సురవరం ప్రతాపరెడ్డి | 1930 జోగిపేట మొదటి హైదరాబాద్ ఆంధ్ర మహాసభకు అధ్యక్షుడు |
| బూర్గుల రామకృష్ణారావు | 1952 నుంచి హైదరాబాద్ రాష్ట్ర మొదటి ఎన్నికైన ముఖ్యమంత్రి; పెద్దమనుషుల ఒప్పంద సంతకందారు |
| బెజవాడ గోపాలరెడ్డి | ఆంధ్ర రాష్ట్రం చివరి ముఖ్యమంత్రి; పెద్దమనుషుల ఒప్పంద సంతకందారు |
| నీలం సంజీవరెడ్డి | ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఉప ముఖ్యమంత్రి; ఆంధ్రప్రదేశ్ మొదటి ముఖ్యమంత్రి; పెద్దమనుషుల ఒప్పంద సంతకందారు |
| ఫజల్ అలీ, కె.ఎం. పణిక్కర్, హెచ్.ఎన్. కుంజ్రు | SRC సభ్యులు |
| కె.ఎన్. వాంఛూ | ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు పర్యవసానాలపై 1953 విచారణ నిర్వహించారు |
| మర్రి చెన్నారెడ్డి | 1969 నుంచి తెలంగాణ ప్రజా సమితి నాయకుడు; పెద్దమనుషుల ఒప్పంద సంతకందారు |
| పి.వి. నరసింహారావు | 30 సెప్టెంబర్ 1971 నుంచి 10 జనవరి 1973 వరకు ముఖ్యమంత్రి |
| బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ | 2010 కమిటీకి అధ్యక్షుడు |
ఇలాంటి మరిన్ని పేర్ల కోసం AP వ్యక్తులు: స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు, కవులు, సంస్కర్తలు (ఆంగ్ల వ్యాసం) చూడండి.
15. మాస్టర్ టైమ్‌లైన్
| సంవత్సరం లేదా తేదీ | సంఘటన |
|---|---|
| 1765 | ఉత్తర సర్కారులు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి మంజూరు |
| 1766 | నిజాంతో ఒప్పందం (12 నవంబర్) |
| 1768 | మసులీపట్నం ఒప్పందం (1 మార్చి) |
| 1788 | గుంటూరు సర్కారు కంపెనీ పాలనలోకి |
| 1800 | నిజాం దత్త మండలాలను అప్పగించాడు |
| 1823 | సర్కారులపై నిజాం హక్కు కొనుగోలు |
| 1839 | కర్నూలు కలుపుకోవడం |
| 1913 | బాపట్లలో మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ (26, 27 మే) |
| 1920 | కాంగ్రెస్ (నాగపూర్, డిసెంబర్) తన ప్రావిన్షియల్ కమిటీలను భాషా ప్రాతిపదికన పునర్వ్యవస్థీకరించింది |
| 1926 | ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం బెజవాడలో లాంఛనంగా ప్రారంభం; ప్రధాన ప్రాంగణం తర్వాత వాల్తేరులో |
| 1928 | రాయలసీమ పేరు నంద్యాలలో ఆమోదం (నవంబర్) |
| 1936 | ఒరిస్సా ప్రావిన్స్ ఏర్పాటు (1 ఏప్రిల్) |
| 1937 | శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక (16 నవంబర్) |
| 1948 | హైదరాబాద్ భారత్‌లో విలీనం (సెప్టెంబర్); ధార్ కమిషన్ నియామకం 17 జూన్, నివేదిక 10 డిసెంబర్; డిసెంబర్‌లో జె.వి.పి. కమిటీ ఏర్పాటు |
| 1949 | జె.వి.పి. కమిటీ నివేదిక (ఏప్రిల్) |
| 1952 | అక్టోబర్ 19 నుంచి పొట్టి శ్రీరాములు దీక్ష; డిసెంబర్ 15న మరణం; డిసెంబర్ 19న ఆంధ్ర రాష్ట్ర ప్రకటన |
| 1953 | వాంఛూ నివేదిక (7 ఫిబ్రవరి); ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టానికి ఆమోదం 14 సెప్టెంబర్; ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1 అక్టోబర్‌న ఏర్పాటు |
| 1953 | డిసెంబర్‌లో SRC నియామకం |
| 1954 | గుంటూరులో హైకోర్టు (5 జూలై); ప్రకాశం ప్రభుత్వం పతనం (15 నవంబర్) |
| 1955 | SRC నివేదిక (30 సెప్టెంబర్; 14 డిసెంబర్‌న లోక్‌సభలో); ఆంధ్ర శాసనసభ తీర్మానం (25 నవంబర్); హైదరాబాద్ శాసనసభ చర్చ (3 డిసెంబర్ వరకు) |
| 1956 | పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (20 ఫిబ్రవరి); రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం (31 ఆగస్టు); ఆంధ్రప్రదేశ్ 1 నవంబర్‌న ఏర్పాటు |
| 1969 | తెలంగాణ ఉద్యమం; ఎనిమిది అంశాల ప్రణాళిక (11 ఏప్రిల్) |
| 1971 | TPS 14లో 10 స్థానాలు (మే); పి.వి. నరసింహారావు ముఖ్యమంత్రి (30 సెప్టెంబర్) |
| 1972, 1973 | ముల్కీ నియమాలపై సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (అక్టోబర్ 1972); జై ఆంధ్ర ఉద్యమం; ఆరు సూత్రాల పథకం (21 సెప్టెంబర్ 1973) |
| 1974 | 32వ సవరణ (371D, 371E): 3 మేన ఆమోదం, 1974లోనే అమలు |
| 1975 | 371D కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు (జోనల్ స్థానిక క్యాడర్లు) |
| 1985 | G.O. 610 (డిసెంబర్) |
| 2001 | TRS ఏర్పాటు (ఏప్రిల్); గిర్గ్లానీ కమిషన్ ఏర్పాటు |
| 2009 | డిసెంబర్ 9, 23 ప్రకటనలు |
| 2010 | శ్రీకృష్ణ కమిటీ: 3 ఫిబ్రవరి, 30 డిసెంబర్ |
| 2014 | బిల్లు ఆమోదం 18, 20 ఫిబ్రవరి; రాష్ట్రపతి ఆమోదం 1 మార్చి; తెలంగాణ ఏర్పాటు 2 జూన్ |
16. పరీక్షల్లో ఉచ్చులు, తప్పించుకునే మార్గాలు
- ఆంధ్ర రాష్ట్రం వర్సెస్ ఆంధ్రప్రదేశ్. 1953, కర్నూలు అంటే ఆంధ్ర రాష్ట్రం. 1956, హైదరాబాద్ అంటే ఆంధ్రప్రదేశ్.
- రెండు ఆంధ్ర మహాసభలు. 1913 బాపట్ల మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీకి చెందినది. 1930 జోగిపేట హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి చెందినది.
- శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక, పెద్దమనుషుల ఒప్పందం. ఒకటి 1937లో కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ నాయకుల మధ్య. రెండవది 1956లో ఆంధ్ర, తెలంగాణ నాయకుల మధ్య.
- పొట్టి శ్రీరాములు మరణ తేదీ. చాలా పాఠ్యపుస్తకాలు 1952 డిసెంబర్ 15 అని ఇస్తాయి. కొన్ని మూలాలు డిసెంబర్ 16 అంటాయి. రెండూ ఎంపికల్లో ఉంటే ప్రశ్నలోని సూచనలు చూడండి, డిసెంబర్ 15 వైపు మొగ్గు చూపండి.
- ప్రకటన తేదీ. నెహ్రూ ప్రకటన మరణం తర్వాత 1952 డిసెంబర్ 19న వచ్చింది, ముందు కాదు.
- 1953లో రాజధాని, హైకోర్టు. కర్నూలు రాజధాని. గుంటూరు హైకోర్టు.
- SRC సిఫారసు. SRC తెలంగాణ తక్షణ విలీనాన్ని సిఫారసు చేయలేదు. ప్రస్తుతానికి ప్రత్యేక హైదరాబాద్ రాష్ట్రం ఉండాలని, 1961 తర్వాత ఆంధ్రతో కలిసే అవకాశం ఉండాలని సూచించింది. విలీనం 1956 రాజకీయ ఒప్పందం ద్వారా జరిగింది.
- 371D, 371E అధికరణలు. రెండూ 32వ సవరణ నుంచి వచ్చాయి. 371D ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో సమాన అవకాశాలకు సంబంధించినది; 371E రాష్ట్రంలో ఒక విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటుకు పార్లమెంటు చట్టం చేయడానికి అనుమతిస్తుంది.
- తెలంగాణ ర్యాంక్. 29వ రాష్ట్రం, 28వ కాదు.
- ముల్కీ నియమాలు. నిజాం పాలనలోని హైదరాబాద్ రాష్ట్రపు నివాస ఆధారిత నియమాలు; తెలంగాణ ప్రాంతంలో అవి ఇంకా అమల్లో ఉన్నాయని 1972లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది.
- డొమిసైల్ కాలం. పెద్దమనుషుల ఒప్పందం హైదరాబాద్ ముల్కీ నియమాలను కొనసాగించింది, అంటే 15 ఏళ్ల నివాసం, 12 కాదు.
- ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం. అది 1926లో బెజవాడలో ప్రారంభమైంది, వాల్తేరులో కాదు.
పరీక్షల కోసం ముఖ్య అంశాలు
- ఉత్తర సర్కారులను ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ 1765లో మొగల్ చక్రవర్తి నుంచి పొందింది, 1766, 1768లలో నిజాంతో ఒప్పందాలతో స్థిరపరచుకుంది; గుంటూరు 1788లో చేరింది.
- దత్త మండలాలు 1800లో సహాయక సైన్య ఒప్పందం కింద నిజాం నుంచి వచ్చాయి; థామస్ మన్రో మొదటి ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్.
- మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ 1913 మే 26, 27 తేదీల్లో బాపట్లలో జరిగింది, బయ్యా నరసింహేశ్వర శర్మ అధ్యక్షత వహించారు.
- శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక, 16 నవంబర్ 1937, రాజధాని, హైకోర్టు వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో ఉంచే పద్ధతిని నిర్దేశించింది.
- పొట్టి శ్రీరాములు 1952 అక్టోబర్ 19న దీక్ష ప్రారంభించి డిసెంబర్‌లో మరణించారు; 1952 డిసెంబర్ 19న నెహ్రూ ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని ప్రకటించారు.
- ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1953 అక్టోబర్ 1న కర్నూలు రాజధానిగా, 11 జిల్లాలతో, టంగుటూరి ప్రకాశం మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా ఏర్పడింది.
- ఆంధ్ర రాష్ట్ర హైకోర్టు 1954లో గుంటూరులో కోకా సుబ్బారావు ఆధ్వర్యంలో మొదలైంది; ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం 1926లో బెజవాడలో ప్రారంభమైంది.
- SRC (ఫజల్ అలీ, పణిక్కర్, కుంజ్రు) 1955 సెప్టెంబర్ 30న నివేదిక సమర్పించింది.
- పెద్దమనుషుల ఒప్పందం 1956 ఫిబ్రవరి 20న కుదిరింది: ప్రాంతీయ కమిటీ, 60:40 మంత్రివర్గ విభజన, ఉప ముఖ్యమంత్రి నిబంధన, 15 ఏళ్ల డొమిసైల్ నియమంతో.
- ఆంధ్రప్రదేశ్ 1956 నవంబర్ 1న ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని తొమ్మిది తెలంగాణ జిల్లాలతో కలపడం ద్వారా ఏర్పడింది; హైదరాబాద్ రాజధాని అయింది.
- 1972 జై ఆంధ్ర ఉద్యమం ఆరు సూత్రాల పథకానికి (21 సెప్టెంబర్ 1973), 371D, 371E అధికరణలకు దారితీసింది.
- తెలంగాణ 2014 జూన్ 2న 29వ రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది, 2014 మార్చి 1న రాష్ట్రపతి ఆమోదం తర్వాత.
ప్రాక్టీస్ MCQలు
1. 1913లో మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ ఎక్కడ జరిగింది? A) గుంటూరు B) బాపట్ల C) రాజమండ్రి D) నెల్లూరు జవాబు: B) బాపట్ల
2. 1937 శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక ఏ రెండు ప్రాంతాల నాయకుల మధ్య కుదిరింది? A) కోస్తా ఆంధ్ర, తెలంగాణ B) రాయలసీమ, తెలంగాణ C) కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ D) ఉత్తరాంధ్ర, దక్షిణాంధ్ర జవాబు: C) కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ
3. 1953కి సంబంధించి ఏ జత సరైనది? A) రాజధాని హైదరాబాద్, హైకోర్టు కర్నూలు B) రాజధాని కర్నూలు, హైకోర్టు గుంటూరు C) రాజధాని గుంటూరు, హైకోర్టు కర్నూలు D) రాజధాని విజయవాడ, హైకోర్టు హైదరాబాద్ జవాబు: B) రాజధాని కర్నూలు, హైకోర్టు గుంటూరు
4. 1952 డిసెంబర్ 19న ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటును పార్లమెంటులో ప్రకటించినది ఎవరు? A) రాజేంద్ర ప్రసాద్ B) సి. రాజగోపాలాచారి C) జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ D) వల్లభాయ్ పటేల్ జవాబు: C) జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ
5. ఆంధ్ర రాష్ట్రం చివరి ముఖ్యమంత్రి ఎవరు? A) టంగుటూరి ప్రకాశం B) బెజవాడ గోపాలరెడ్డి C) నీలం సంజీవరెడ్డి D) బూర్గుల రామకృష్ణారావు జవాబు: B) బెజవాడ గోపాలరెడ్డి
6. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ తన నివేదికను ఎప్పుడు సమర్పించింది? A) 7 ఫిబ్రవరి 1953 B) 1 అక్టోబర్ 1953 C) 30 సెప్టెంబర్ 1955 D) 31 ఆగస్టు 1956 జవాబు: C) 30 సెప్టెంబర్ 1955
7. పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ఎప్పుడు సంతకం అయింది? A) 16 నవంబర్ 1937 B) 20 ఫిబ్రవరి 1956 C) 1 నవంబర్ 1956 D) 21 సెప్టెంబర్ 1973 జవాబు: B) 20 ఫిబ్రవరి 1956
8. ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు దానిలో ఎన్ని జిల్లాలు ఉన్నాయి? A) 9 B) 11 C) 13 D) 20 జవాబు: B) 11
9. ఆరు సూత్రాల పథకాన్ని అమలు చేయడానికి 32వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చిన అధికరణం ఏది? A) 370 B) 371A C) 371D D) 356 జవాబు: C) 371D
10. 2014 జూన్ 2న తెలంగాణ కేంద్రంలో ఎన్నో రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది? A) 27వ B) 28వ C) 29వ D) 30వ జవాబు: C) 29వ
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
ఆంధ్ర రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్ ఒకటేనా? కాదు. ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1953 అక్టోబర్ 1 నుంచి 1956 అక్టోబర్ 31 వరకు కర్నూలు రాజధానిగా ఉంది. ఆంధ్రప్రదేశ్ 1956 నవంబర్ 1న దానిని హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే జిల్లాలతో కలపడం ద్వారా ఏర్పడింది.
1953లో కర్నూలును రాజధానిగా ఎందుకు ఎంచుకున్నారు? ముఖ్యమైన సంస్థలను ప్రాంతాల మధ్య పంచాలన్న శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక సూత్రం వల్ల, అలాగే మద్రాసు నుంచి విడిపోయిన ఆంధ్ర రాష్ట్రం సిద్ధంగా ఉన్న సొంత రాజధాని లేకుండా త్వరగా మొదలవ్వాల్సి వచ్చినందువల్ల. హైకోర్టు గుంటూరుకు వెళ్లింది.
SRC తెలంగాణ, ఆంధ్రల విలీనాన్ని సిఫారసు చేసిందా? తక్షణమే కాదు. ప్రస్తుతానికి తెలంగాణ ప్రాంతం ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఉండాలని, 1961 ప్రాంతంలో జరిగే సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత ఆ రాష్ట్ర శాసనసభ మూడింట రెండొంతుల ఓటుతో అంగీకరిస్తే ఆంధ్రతో ఏకీకరణ సాధ్యమని సూచించింది. 1956 ఫిబ్రవరి 20 రాజకీయ ఒప్పందం తర్వాతే విలీనం జరిగింది.
పెద్దమనుషుల ఒప్పందం చట్టమా? కాదు. అది నాయకుల మధ్య రాజకీయ అవగాహన. దాని ఆలోచనల్లో కొన్ని, ప్రాంతీయ కమిటీ వంటివి, తర్వాత ఇతర చర్యల ద్వారా చట్టపరమైన రూపం పొందాయి. ఉద్యోగాలు, విద్య విషయంలో తర్వాతి రాజ్యాంగ సాధనం 371D అధికరణం.
1969 మరణాల వంటి వివాదాస్పద అంకెలను ఎలా పరిగణించాలి? అంచనాలు భిన్నంగా ఉన్నాయని చెప్పండి, ప్రశ్న మూలాన్ని పేర్కొంటేనే అంకెను ఇవ్వండి. ఉద్యమ మూలాలు 1969లో 369 మరణాలు అంటాయి, ఇతర వృత్తాంతాలు మూడు వందలకు పైగా అంటాయి లేదా నిర్దిష్ట సంఘటనలకు తక్కువ సంఖ్యలు ఇస్తాయి. వివాదాస్పద అంకెలపై పరీక్షకులు అరుదుగా ఆధారపడతారు.
ఈ అంశాన్ని ఎక్కడ ప్రాక్టీస్ చేయవచ్చు? రాష్ట్ర, జాతీయ పరీక్షల కోసం 10 Lakh+ MCQs, 100+ Exams, 5,000+ Full-Length Mocks ఉన్న pareeksha.in లో ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర టాపిక్ ప్రశ్నలను ప్రయత్నించవచ్చు. దానితో పాటు అధికారిక మూలాల నుంచి మీ స్వంత నోట్స్‌ను కలపండి.
మూలాలు, సరిచూసిన విధానం
ఈ వ్యాసాన్ని 2026 అక్టోబర్‌లో కింది పేజీలతో సరిచూశాం; ప్రతి పేజీని తెరిచి చదివాం. అధికారిక పాఠాలకు మొదటి ప్రాధాన్యం ఇచ్చాం; వికీపీడియా పేజీలను కేవలం సరిపోల్చడానికి వాడాం, అలాంటి చోట్ల ఆ విషయం చెప్పాం. లోక్‌సభ, రాజ్యసభ ఈ-లైబ్రరీ, నెహ్రూ ఆర్కైవ్, హోం మంత్రిత్వ శాఖ నివేదిక PDF, ఇండియా కోడ్ వంటి కొన్ని పార్లమెంటరీ, ప్రభుత్వ పేజీలను మా సాధనాల ద్వారా తెరవలేకపోయాం, అందువల్ల వాటిపైనే ఆధారపడే అంశాలను జాగ్రత్తగా రాశాం.
- ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 (గెజెట్ ఆఫ్ ఇండియా ఎక్స్‌ట్రాఆర్డినరీ, 1 మార్చి 2014), prsindia.org లోని PDF: ఆమోదం తేదీ, 3, 4, 5, 10 సెక్షన్లు.
- రాజ్యాంగం (ముప్పై రెండవ సవరణ) చట్టం, 1973 పాఠం (constitution.org); 371E అధికరణ పాఠం (constitutionofindia.net).
- ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు వార్షిక నివేదిక పేజీ (aphc.gov.in): గుంటూరు 1954, హైదరాబాద్ 1956, 2 జూన్ 2014 నుంచి ఉమ్మడి హైకోర్టు.
- PRS ఇండియా బ్లాగ్ "Telangana: recommendations of a previous commission" (తెలంగాణపై SRC).
- తెలంగాణ ఏర్పాటుకు దారితీసిన సంఘటనల కాలక్రమం (The News Minute).
- ధార్ కమిషన్, జె.వి.పి. కమిటీ, SRC గురించి భారతీయ సముదాయాల సూచిక సైట్ (indiancommunities.org) పేజీలు.
- ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ చరిత్ర వివరణ (విశ్వవిద్యాలయ చరిత్ర geocities.ws ప్రతి), జస్టిస్ వాంఛూపై సుప్రీంకోర్టు అబ్జర్వర్ ప్రొఫైల్ పేజీ.
- వికీపీడియా (సరిపోల్చడానికి మాత్రమే): Gentlemen's Agreement of 1956; Potti Sreeramulu; 1969 Telangana Agitation; Pre-2004 Telangana protests; 1952 Mulkhi Agitation; Visalandhra movement; History of the Telangana movement; Andhra State; Andhra State Act, 1953; Andhra movement; Sribagh Pact; Rayalaseema; Chilukuri Narayana Rao; Telangana Praja Samithi; Srikrishna Committee; Jai Andhra movement; Six-Point Formula of 1973; Tanguturi Prakasam; Neelam Sanjiva Reddy; Andhra Pradesh (1956 to 2014); States Reorganisation Commission; States Reorganisation Act, 1956; Mahagujarat movement (ధార్ కమిషన్ తేదీల కోసం); Madras Manade; Northern Circars; Ceded Districts; Orissa Province; Andhra Mahasabha; B. N. Sarma; Konda Venkatappayya; Bapatla; East Godavari district; Hyderabad State; Andhra University; Andhra Pradesh High Court.
ద్వితీయ మూలాలు మాత్రమే అందుబాటులో ఉండటం వల్ల జాగ్రత్తగా రాసిన అంశాలు: బాపట్ల మహాసభ ఖచ్చితమైన రోజు (26, 27 మే), వాంఛూ నివేదిక తేదీ, ఆంధ్ర శాసనసభ తీర్మానం తేదీ (25 నవంబర్ 1955), హైదరాబాద్ శాసనసభ సంఖ్యలు (తొలగించాం), ఎనిమిది అంశాల ప్రణాళిక తేదీ (11 లేదా 12 ఏప్రిల్ 1969), ముల్కీ తీర్పు సుప్రీంకోర్టు తేదీ, 1975 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు తేదీ, G.O. 610 ఖచ్చితమైన తేదీ, పెద్దమనుషుల ఒప్పందం జరిగిన వేదిక, రాయలసీమ పేరు మూలం, 2014 ఫిబ్రవరిలో లోక్‌సభ, రాజ్యసభ ఆమోద తేదీలు. వీటిని ఖచ్చితమైనవిగా ఉదహరించే ముందు మీ సిలబస్‌తో సరిచూసుకోండి.
Comments (0)
No comments yet. Be the first to share your thoughts.