ఆంధ్ర మధ్యయుగ చరిత్ర: కాకతీయుల నుంచి విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీల వరకు

ఆంధ్ర మధ్యయుగ చరిత్ర అంటే సుమారు క్రీ.శ. 1000 నుంచి 1750 వరకు సాగిన కాలం. APPSC, AP పోలీస్ SI, కానిస్టేబుల్, DSC పరీక్షల్లో ఈ భాగం నుంచి ప్రశ్నలు తరచుగా వస్తాయి. కానీ పేర్లు ఒకదానికొకటి పోలి ఉండడంతో చాలామంది అభ్యర్థులు తప్పులు చేస్తారు. రెండు రెడ్డి రాజ్యాలు ఉన్నాయి. ప్రతాపరుద్రుడు అనే పేరుతో ఇద్దరు రాజులు ఉన్నారు, ఒకరు కాకతీయుడు, మరొకరు ఒడిశా గజపతి. కుతుబ్ షాహీ వంశానికి చెందిన ఒక సుల్తాన్ విజయనగర ఆస్థానంలో ఆశ్రయం పొందాడు, తర్వాత అదే సామ్రాజ్యాన్ని కూలగొట్టిన కూటమిలో చేరాడు. పరీక్ష రచయితలు ఇలాంటి వివరాలనే ఎంచుకుంటారు.

ఈ వ్యాసం కాలక్రమంలో ప్రతి రాజ్యాన్ని వివరిస్తుంది: పాలకులు, రాజధానులు, పరిపాలన, దేవాలయాలు, సాహిత్యం, వాణిజ్యం. చివరలో పరీక్షల్లో తరచుగా అడిగే అంశాలు, పది సొంత ప్రశ్నలు, చిన్న FAQ ఇచ్చాం.

దీనికి ముందు కాలాన్ని శాతవాహనుల నుంచి తూర్పు చాళుక్యుల వరకు ప్రాచీన చరిత్ర వ్యాసంలో చదవవచ్చు. పరీక్షల మొత్తం పరిస్థితి కోసం ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ పరీక్షలు 2026 గైడ్ చూడండి. మరిన్ని ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నల కోసం AP GK టాప్ 100 ప్రశ్నలు కూడా ఉపయోగపడతాయి.

ఒక ముఖ్య సూచన: మధ్యయుగ కాలపట్టిక శాసనాలు, చరిత్రలు, విదేశీ యాత్రికుల రాతలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అందుకే చరిత్రకారులు పాలనా సంవత్సరాల విషయంలో, ముఖ్యంగా కాకతీయులు, రెడ్డిల విషయంలో, ఎప్పుడూ ఒకే అభిప్రాయంలో ఉండరు. ఈ వ్యాసంలో అభిప్రాయభేదం ఉన్నచోట సంవత్సరాల పరిధి ఇచ్చి "చరిత్రకారుల్లో భేదాభిప్రాయం ఉంది" అని చెప్పాం. పరీక్షలో రెండు ఆప్షన్లు ఒకటి రెండు సంవత్సరాలే తేడాగా ఉంటే, పుస్తకాల్లో ఎక్కువగా ముద్రించిన తేదీని ఎంచుకుని, మిగతా ఆప్షన్లలో అసలు ఆధారాన్ని వెతకండి.

1. సమగ్ర చిత్రం: ఆంధ్ర, రాయలసీమ, తెలంగాణలను ఎవరు పాలించారు

మధ్యయుగంలో ఆంధ్ర ప్రాంతం ఎక్కువ కాలం ఒకే రాజకీయ యూనిట్‌గా లేదు. 13వ శతాబ్దంలో కాకతీయులు తెలుగు ప్రాంతాన్ని దాదాపు ఏకం చేశారు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఢిల్లీ సుల్తానత్ వారి రాజ్యాన్ని విచ్ఛిన్నం చేసిన తర్వాత అధికారం ముసునూరి నాయకులు, రెడ్డి రాజ్యాలు, రేచర్ల నాయకులు, బహమనీ సుల్తానత్, విజయనగరం మధ్య చీలిపోయింది. 15వ శతాబ్దంలో ఒడిశా గజపతులు తీరం వెంబడి దక్షిణంగా ముందుకు వచ్చారు. 16వ శతాబ్దంలో విజయనగరం, గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీలు తెలుగు ప్రాంతాలను పంచుకున్నారు. 17వ శతాబ్దానికి మొఘలులు, ఆ తర్వాత నిజాం దక్కన్‌ను నియంత్రించారు, యూరోపియన్ వ్యాపార కంపెనీలు కోరమండల్ తీరంలో స్థావరాలు ఏర్పరిచాయి.

కాలం (సుమారుగా)	ప్రధాన శక్తి	రాజధాని / కేంద్రం	గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
క్రీ.శ. 1158 నుంచి 1323	కాకతీయులు	హనుమకొండ, తర్వాత ఓరుగల్లు (వరంగల్)	గణపతిదేవుడు, రుద్రమదేవి, ప్రతాపరుద్రుడు
1325 నుంచి సుమారు 1448	రెడ్డి రాజ్యాలు	అద్దంకి, కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరం	ప్రోలయ వేమారెడ్డి, శ్రీనాథుడు, ఎర్రన, పోతన కాలం
సుమారు 1368 నుంచి 1435 (దేవరకొండ 1475 వరకు)	రేచర్ల నాయకులు (పద్మనాయకులు)	రాచకొండ, దేవరకొండ	బహమనీ, విజయనగరాల మధ్య తెలంగాణ శక్తి
1434 నుంచి 1541	ఒడిశా గజపతులు	కటక్	కపిలేంద్ర దేవుడు, కోస్తా ఆంధ్రపై పట్టు
1336 నుంచి 1646 (సంప్రదాయ తేదీలు)	విజయనగరం	విజయనగరం (హంపి), తర్వాత పెనుకొండ, చంద్రగిరి	కృష్ణదేవరాయలు, తళ్ళికోట
1518 నుంచి 1687	కుతుబ్ షాహీలు	గోల్కొండ, హైదరాబాద్	తెలుగు పోషణ, మచిలీపట్నం వాణిజ్యం
1687 తర్వాత	మొఘలులు, ఆ పిమ్మట నిజాం	దక్కన్ సుబా, హైదరాబాద్	ఉత్తర సర్కారులు
17, 18 శతాబ్దాలు	యూరోపియన్ కంపెనీలు	మచిలీపట్నం, ఆర్మగాన్, నిజాంపట్నం	డచ్, ఇంగ్లిష్, ఫ్రెంచ్ స్థావరాలు

2. కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1158 నుంచి 1323)

మూలాలు, తొలి పాలకులు

కాకతీయులు మొదట తెలంగాణ ప్రాంతంలో రాష్ట్రకూటులకు, తర్వాత కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్యులకు సామంతులుగా ఉన్నారు. బేతరాజు I, ప్రోలరాజు I, బేతరాజు II, ప్రోలరాజు II వంటి తొలి నాయకులు 11, 12 శతాబ్దాల్లో హనుమకొండ నుంచి పాలించారు. తొలి నాయకుల ఖచ్చితమైన సంవత్సరాల్లో పండితులకు భేదాభిప్రాయం ఉంది, కాబట్టి పరీక్షల్లో సాధారణంగా స్వతంత్ర పాలకుల గురించే అడుగుతారు. రుద్రుడు (రుద్రదేవుడు) మొదటి స్వతంత్ర రాజుగా భావిస్తారు, 1163 సంవత్సరంతో ఆయన సార్వభౌమాధికార ప్రకటన ముడిపడి ఉంది. హనుమకొండలోని రుద్రేశ్వర (వేయి స్తంభాల) గుడిలో 1163 నాటి శాసనం ఉంది. రామప్ప గుడి వర్ణనలో UNESCO కాకతీయ కాలాన్ని 1123 నుంచి 1323 వరకు అని పేర్కొంటుంది (తొలి నాయకులను కూడా కలిపి లెక్కిస్తే); ఈ వ్యాసం సార్వభౌమ వంశాన్ని సుమారు 1158లో మొదలైన రుద్రుని పాలన నుంచి లెక్కిస్తుంది.

రాజ్య కేంద్రం హనుమకొండ నుంచి ఓరుగల్లుకు మారింది. కోట ప్రాకారాలను పూర్తి చేసిన గణపతిదేవుని కాలానికి ఓరుగల్లు ప్రధాన రాజధాని. "ఓరుగల్లు" అంటే ఒకే రాతి అని అర్థం, వరంగల్ అనేది తరువాతి రూపం.

పాలకుడు	సుమారు పాలనా కాలం	ముఖ్యాంశాలు
రుద్రుడు (రుద్రదేవుడు)	సుమారు 1158 నుంచి 1195	మొదటి సార్వభౌమ కాకతీయుడు; వేయి స్తంభాల గుడి; ఓరుగల్లుపై దృష్టి
మహాదేవుడు	సుమారు 1195 నుంచి 1198	దేవగిరి యాదవులతో పోరులో మరణించాడు
గణపతిదేవుడు	సుమారు 1199 నుంచి 1262	అతి దీర్ఘ పాలన; కోస్తా ఆంధ్ర విజయం; మోటుపల్లి అభయశాసనం
రుద్రమదేవి	1262 నుంచి 1289 (సుమారు 1260 నుంచి సహపాలకురాలు; పాత పుస్తకాల్లో 1295 వరకు)	"రుద్రదేవ మహారాజు" పేరుతో పాలించింది; వారసుడు మనవడు
ప్రతాపరుద్రుడు	1289 నుంచి 1323	చివరి కాకతీయ రాజు; ఢిల్లీ సుల్తానత్ దండయాత్రలు

గణపతిదేవుడు: సామ్రాజ్య నిర్మాత

పరీక్షల దృష్ట్యా కాకతీయుల్లో అత్యంత ముఖ్యుడు గణపతిదేవుడు. ఆయన తండ్రి మహాదేవుడు యాదవులతో జరిగిన పోరులో మరణించినప్పుడు గణపతిని కొంతకాలం బందీగా ఉంచారు. ఆ సమయంలో సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు రాజ్యాన్ని నిలబెట్టాడు. 1199 నాటికి ఆయన తిరిగి సింహాసనం అధిష్ఠించాడు; తరువాతి దశాబ్దాల పాటు కృష్ణా, గోదావరి డెల్టా ప్రాంతాలకు, వెలనాటి చోడుల భూభాగాలకు తన పాలనను విస్తరించాడు. తీర ప్రాంతమైన వెలనాడు 13వ శతాబ్దం తొలి సంవత్సరాల్లోనే లొంగింది (శాసనాధారంగా సుమారు 1201 అని తరచుగా చెబుతారు); ఆయన బావమరిది, సేనాని జాయప సేనాని తరువాత ఆ ప్రాంతానికి పాలకుడిగా నియమితుడయ్యాడు. తెలుగు చోడుల నెల్లూరు ప్రాంతంలో మనుమసిద్ధి IIకి ప్రత్యర్థులకు వ్యతిరేకంగా మద్దతు ఇచ్చాడు; మనుమసిద్ధి మంత్రి, కవి తిక్కన కాకతీయ ఆస్థానానికి వెళ్లిన రాయబారంతో గుర్తుంచుకోబడతాడు.

ఉత్తర తీరంలోని కళింగ ప్రాంతాన్ని కాకతీయులు పూర్తిగా అదుపులోకి తెచ్చుకోలేదు. గోదావరి పరిసరాల్లో తూర్పు గంగులతో పోటీ ఉంది. 1250ల చివరలో దక్షిణాన పాండ్యుల చేతిలో గణపతిదేవునికి ఎదురుదెబ్బలు తగిలాయి.

ఆయన వాణిజ్య రంగంలో చేసిన ముఖ్య పని మోటుపల్లి అభయశాసనం (రక్షణ శాసనం), ఇది ఇప్పటి బాపట్ల జిల్లాలోని మోటుపల్లి ఓడరేవులో జారీ అయింది. అక్కడి వీరభద్ర ఆలయ మండపం స్తంభంపై ఉన్న శాసనం శక సంవత్సరం 1166 నాటిది; South Indian Inscriptions దీన్ని క్రీ.శ. 1244 నుంచి 1245గా మారుస్తుంది, అందుకే పరీక్ష పుస్తకాల్లో 1244 అని ముద్రిస్తారు. సముద్రం ద్వారా వచ్చే విదేశీ వ్యాపారులకు రక్షణ కల్పిస్తామని ఇది హామీ ఇచ్చింది. ఓడ ప్రమాదానికి గురైనప్పుడు సరుకును స్వాధీనం చేసుకునే పాత పద్ధతిని ఇది ఆపిందని పండితులు చెబుతారు; సముద్ర వాణిజ్యంలోని ప్రమాదాల ప్రస్తావన, చైనా ప్రస్తావన కూడా శాసనంలో ఉన్నాయి. 1244 సంవత్సరం, "అభయశాసనం" అనే మాట గుర్తుంచుకోండి. మార్కో పోలో 1290లలో ఈ తీరం వెంబడి ప్రయాణించాడు (ఖచ్చితమైన సంవత్సరం నిర్ధారణ కాలేదు; హెన్రీ యూల్ వ్యాఖ్యానం సుమారు 1293 అంటుంది, ప్రజాదరణ పొందిన కథనాలు సుమారు 1290 అంటాయి). ఆయన ఓడరేవును "ముత్ఫిలి" అని పిలిచి, సన్నని నూలు వస్త్రాలు, వజ్రాల గురించి రాశాడు. ఆయన వర్ణించిన న్యాయశీలి అయిన వితంతు రాణిని రుద్రమదేవిగా గుర్తిస్తారు, గణపతిదేవునిగా కాదు; పరీక్షల్లో ఇది ఇష్టమైన ఉచ్చు.

గణపతిదేవునికి కుమారుడు లేడు. సుమారు 1260లో తన కుమార్తె రుద్రమదేవిని సహపాలకురాలిగా, వారసురాలిగా ప్రకటించాడు.

రుద్రమదేవి

మధ్యయుగ భారతదేశంలో సార్వభౌమ పాలకురాలిగా పాలించిన అతి కొద్దిమంది మహిళల్లో రుద్రమదేవి ఒకరు. ఆమె "రుద్రదేవ మహారాజు" అనే పురుష నామంతో పాలించింది, కొన్ని శాసనాల్లో ఈ పేరు కనిపిస్తుంది. ఆమె నిడదవోలు ప్రాంతానికి చెందిన వీరభద్రుని వివాహం చేసుకున్నట్లు చెబుతారు, ఆయన గురించి రికార్డులు తక్కువ. ఆమెకు కుమార్తెలు ఉన్నారు కానీ కుమారుడు లేడు, అందుకే మనవడు ప్రతాపరుద్రుని వారసుడిగా దత్తత తీసుకుంది. దేవగిరి యాదవుల దాడులను అడ్డుకుంది, దక్షిణాన కాయస్థ నాయకుడు అంబదేవుని తిరుగుబాటును ఎదుర్కొంది. నల్గొండ జిల్లాలోని చందుపట్ల వద్ద లభించిన శాసనం రుద్రమదేవి, ఆమె సేనాని మల్లికార్జునుడు 1289 నవంబర్ 27న మరణించినట్లు నమోదు చేసింది, బహుశా అంబదేవునితో పోరులోనే. ఇది ఆమె మరణానికి తేదీతో ఉన్న రికార్డు కాబట్టి ఆధునిక చరిత్రకారులు ఆమె పాలనను 1262 నుంచి 1289గా నిర్ణయిస్తారు. ఆలస్యంగా రాసిన చరిత్రలపై, మార్కో పోలో వ్యాఖ్యల కాలంపై ఆధారపడిన పాత పుస్తకాలు ఆమె పాలనను సుమారు 1295 వరకు పొడిగించి 1261ను ఆరంభంగా ఇచ్చాయి; వీటిని కాలం చెల్లిన తేదీలుగా భావించండి, పాత ప్రశ్నపత్రాల్లో ఇంకా కనిపించవచ్చు.

ఆమె కాలంలో ఓరుగల్లు కోటకు అదనపు ప్రాకారాలు, కందకం నిర్మించి బలపరిచారు. పాత ప్రభువర్గం కాని వారికి కూడా సైనిక సేవలో అవకాశం ఇచ్చారు, ఇది తరువాతి నాయంకర వ్యవస్థకు ఆధారమైంది.

ప్రతాపరుద్రుడు, కాకతీయ పతనం

ప్రతాపరుద్రుడు (అదే పేరుతో ఉన్న తొలి నాయకుని నుంచి వేరు చేయడానికి కొన్ని పుస్తకాల్లో ప్రతాపరుద్రుడు II అంటారు) ఢిల్లీ సుల్తానత్‌ను ఎదుర్కొన్నాడు. ఢిల్లీ దండయాత్రల వరుస తరచుగా అడిగే ప్రశ్న.

సంవత్సరం	సంఘటన
1303	మాలిక్ ఛజ్జు, ఫఖ్రుద్దీన్ జౌనా నేతృత్వంలోని ఢిల్లీ సైన్యం ఉప్పరపల్లి వద్ద వెనుదిరిగింది
1309 నుంచి 1310	అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ పంపిన మాలిక్ కాఫూర్ ఓరుగల్లును ముట్టడించాడు; ప్రతాపరుద్రుడు కప్పం చెల్లించడానికి అంగీకరించాడు
1318	ఖుస్రో ఖాన్ దండయాత్ర మళ్లీ అధీనతను ఒప్పించింది
1321 నుంచి 1323	ఉలుఘ్ ఖాన్ (జౌనా ఖాన్) దండయాత్రలు; ప్రతాపరుద్రుడు ఓడిపోయి బందీ అయ్యాడు

విలాస తామ్రశాసనం ప్రకారం ప్రతాపరుద్రుడు బందీగా ఢిల్లీకి తీసుకువెళ్లబడుతుండగా నర్మదా నది ఒడ్డున మరణించాడు; తరువాతి శాసనం ఆయన తన ఇష్టంతో నిష్క్రమించాడని చెబుతుంది, అందుకే చాలా పుస్తకాలు ప్రయాణంలో ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడని రాస్తాయి. మూలాలు భిన్నంగా ఉన్నందున ప్రశ్న పదజాలం తప్పనిసరి చేస్తే తప్ప మరణ విధానం గురించి ఖచ్చితంగా చెప్పవద్దు. 1323 తర్వాత ఓరుగల్లు ఢిల్లీ గవర్నర్ల చేతిలో ఉంది. సుమారు 1330 నుంచి ముసునూరి నాయకులు, మొదట ప్రోలయ నాయకుడు, తర్వాత కాపయ నాయకుడు (సుమారు 1333 నుంచి 1368), వరంగల్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని సుమారు నాలుగు దశాబ్దాలు పాలించారు; 1368లో భీమవరం వద్ద రేచర్లవారు కాపయ నాయకుని ఓడించడంతో అది ముగిసింది. కాపయ నాయకుడు ఫిరోజా సింహాసనాన్ని బహమనీ సుల్తాన్ మహమ్మద్ షా Iకి ఇచ్చాడని పర్షియన్ చరిత్రకారుడు ఫిరిష్తా రాశాడు; ఆ సుల్తాన్ 1363 మార్చిలో దానిపై మొదటిసారి కూర్చున్నాడు. తరువాతి రచయితలు కొన్నిసార్లు ముందు సంవత్సరాన్ని ఇస్తారు, కాబట్టి 1363ను సంప్రదాయ తేదీగా తీసుకోండి. ముసునూరులు, రెడ్డిలు, విజయనగర స్థాపకులు అందరూ ఇదే పతనం నుంచి ఉద్భవించారు.

పరిపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ

• నాయంకర వ్యవస్థ: నాయకులు అని పిలిచే నాయకులు సైనిక సేవకు బదులుగా భూమి, పదవులు పొందారు. చాలా సందర్భాల్లో వారి జన్మతో సంబంధం లేకుండా ఇచ్చారు. ఈ ఆలోచననే విజయనగరంలో అమరనాయక వ్యవస్థగా పెద్ద ఎత్తున అభివృద్ధి చేశారు.
• ప్రాదేశిక విభాగాలు: శాసనాల్లో నాడు, స్థలం వంటి విభాగాలు కనిపిస్తాయి, వాటి కింద స్థానిక నాయకులు ఉండేవారు.
• సామంతులు: రేచర్ల నాయకులు, ధరణికోట (అమరావతి ప్రాంతం) కోట నాయకులు, మాల్యాల నాయకులు కాకతీయులకు సేవ చేశారు.
• చెరువులు: కాకతీయులు పెద్ద చెరువుల గొలుసును నిర్మించారు; ములుగు ప్రాంతంలోని పాకాల, లక్నవరం, గుడి పక్కనున్న రామప్ప చెరువు (దీన్ని రేచర్ల రుద్రునికి ఆపాదిస్తారు) వాటిలో ముఖ్యమైనవి. ఇవి నేటికీ ప్రాంత స్వరూపాన్ని నిర్ణయిస్తున్నాయి. వ్యవసాయానికి వారి ముఖ్య సేవగా చెరువుల వ్యవస్థను గుర్తు చేసుకుంటారు. ఒక్కో చెరువు నిర్మాణ సంవత్సరాలు ఇక్కడ పరిశీలించిన మూలాల్లో స్థిరంగా నమోదు కాలేదు, అందుకే ఈ వ్యాసం ఏ సంవత్సరాన్నీ ఇవ్వదు.
• వాణిజ్యం: లోతట్టు వాణిజ్యం మోటుపల్లి వంటి తీర ఓడరేవులకు చేరేది. నూలు వస్త్రాలు, వజ్రాలు ఎక్కువగా ప్రస్తావించే ఉత్పత్తులు.
• కోటలు: ఓరుగల్లుకు వలయాకార ప్రాకారాలు, కందకం ఉన్నాయి; గణపతిదేవుడు దానికి అనేక బురుజులు కట్టించాడని చెబుతారు. కాకతీయ కళాతోరణం అని పిలిచే రాతి ద్వారాలు వంశ చిహ్నం.

దేవాలయాలు, కళ, సాహిత్యం

కట్టడం / రచన	స్థలం / రచయిత	వివరాలు
వేయి స్తంభాల (రుద్రేశ్వర) గుడి	హనుమకొండ	1163 శాసనం, రుద్రుని కాలంలో నిర్మాణం
రామప్ప (రుద్రేశ్వర) గుడి	పాలంపేట	గణపతిదేవుని సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు 1213లో (గుడి శాసనం) మొదలుపెట్టాడు, పని సుమారు నాలుగు దశాబ్దాలు కొనసాగింది; శిల్పి రామప్ప పేరుతో ప్రసిద్ధి; గోపురానికి తేలికైన రంధ్రాల "తేలియాడే" ఇటుకలు; 2021లో కాకతీయ రుద్రేశ్వర (రామప్ప) ఆలయంగా UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేరింది
ఓరుగల్లు కోట, కళాతోరణం	ఓరుగల్లు	రాజధాని ప్రాకారాలు, ఉత్సవ ద్వారాలు
కోటగుళ్ళు	ఘనపురం	కాకతీయ కాలపు గుడుల సమూహం
నృత్త రత్నావళి	జాయప సేనాని (సంస్కృతం)	నృత్య శాస్త్ర గ్రంథం, గజసేనాధిపతి రచన, సుమారు 1253 నుంచి 1254లో రచించారు; పేరిణి నృత్య సంప్రదాయంతో ముడిపెడతారు
ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం	విద్యానాథుడు (సంస్కృతం)	రాజు పేరుతో అలంకార శాస్త్ర గ్రంథం
రంగనాథ రామాయణం	గోన బుద్ధారెడ్డి	ద్విపద ఛందస్సులో తెలుగు రామాయణం, 13వ శతాబ్దం (పండితులు దీన్ని సుమారు 1220 నుంచి 1280 మధ్య ఎక్కడైనా ఉంచుతారు); ఆయన కుమారులు పూర్తి చేశారు
బసవ పురాణం	పాల్కురికి సోమనాథుడు	వీరశైవ సంప్రదాయంతో ముడిపడిన తెలుగు రచన

రామప్ప ఇప్పటి తెలంగాణలో ఉంది. అయినా కాకతీయ చరిత్ర తెలుగు వారందరి ఉమ్మడి చరిత్ర కావడంతో AP పరీక్షల్లో దీని గురించి తరచుగా అడుగుతారు. 13వ శతాబ్దంలో నెల్లూరు ఆస్థానంలో విరాటపర్వం నుంచి స్వర్గారోహణ పర్వం వరకు తెలుగు మహాభారత భాగాన్ని పూర్తి చేసిన తిక్కన కూడా ఇదే సాహిత్య ధారకు చెందుతాడు. ఆ ఇతిహాసం తొలి భాగం నన్నయ రచన, అది ప్రాచీన చరిత్ర వ్యాసంలో ఉంది.

3. రెడ్డి రాజ్యాలు (సుమారు 1325 నుంచి సుమారు 1448)

స్థాపన, రాజధానులు

రెడ్డి రాజ్యాన్ని ప్రోలయ వేమారెడ్డి స్థాపించాడు. కాకతీయ పతనం తర్వాత దశాబ్దాల్లో ప్రాంతీయ నాయకుడిగా ఎదిగి సుమారు 1325లో రాజ్యాన్ని ఏర్పరిచాడు. ఆయన మొదట ప్రకాశం జిల్లాలోని అద్దంకి నుంచి పాలించాడని, తర్వాత కేంద్రం గుంటూరు జిల్లాలోని కోటతో కూడిన కొండవీడుకు మారిందని కథనాలు అంగీకరిస్తాయి. కుటుంబానికి చెందిన రెండో శాఖ రాజమహేంద్రవరం కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. చాలా కథనాల ప్రకారం కాటయ వేమారెడ్డి సుమారు 1395లో దీన్ని స్థాపించాడు, ఆ తర్వాత అది కొండవీడు నుంచి వేరుగా స్వతంత్రంగా నడిచింది.

పాలకుడు	సుమారు పాలనా కాలం	గమనికలు
ప్రోలయ వేమారెడ్డి	సుమారు 1325 నుంచి 1353	స్థాపకుడు; అద్దంకి; శ్రీశైలం మెట్లు; ఎర్రనకు పోషకుడు
అనవోతారెడ్డి	సుమారు 1353 నుంచి 1364	రాజ్యాన్ని బలపరిచాడు; ఈ దశలో కొండవీడు రాజధాని
అనవేమారెడ్డి	సుమారు 1364 నుంచి 1386	ఆంధ్రలో పొరుగు రాజులతో యుద్ధాలు
కుమారగిరి రెడ్డి	సుమారు 1386 నుంచి 1402	కళలకు, నాటక సంప్రదాయాలకు పోషకుడు
కాటయ వేమారెడ్డి	సుమారు 1395 నుంచి 1414	రాజమహేంద్రవరం శాఖ; బంధువు, ప్రత్యర్థి; పండితుడు
పెదకోమటి వేమారెడ్డి	సుమారు 1402 నుంచి 1420	శ్రీనాథునికి పోషకుడు
రాచ వేమారెడ్డి	సుమారు 1420 నుంచి 1424	కొండవీడులో బలమైన పాలన ముగింపు
అల్లాడ రెడ్డి	సుమారు 1414 నుంచి 1423	రాజమహేంద్రవరం శాఖ
వీరభద్రారెడ్డి	సుమారు 1423 నుంచి 1448	చివరి రాజమహేంద్రవరం పాలకుడు

రెండు శాఖలు ఒకే సమయంలో పాలించడం వల్ల పాలనా సంవత్సరాలు ఒకదానిపై ఒకటి వస్తాయి, వేర్వేరు పుస్తకాలు వేర్వేరుగా లెక్కిస్తాయి. ప్రతి సంవత్సరాన్ని బట్టీ పట్టకండి. స్థాపకుడు, మూడు రాజధానులు, కవులను గుర్తుపెట్టుకోండి.

ప్రోలయ వేమారెడ్డి "అప్రతిమ భూదాన పరశురామ" అనే బిరుదు ధరించి అగ్రహారాలు దానం చేశాడు. శ్రీశైల క్షేత్రానికి మెట్ల మార్గం కల్పించినందుకు, మల్లికార్జున ఆలయ మరమ్మతులకు నిధులు ఇచ్చినందుకు ఆయనకు పేరు. పుస్తకాల్లో కనిపించే మూడు ముగింపు తేదీలూ వేర్వేరు సంఘటనలకు సంబంధించినవి. 1424లో కొండవీడును విజయనగరం కలుపుకుంది, దీనితో ప్రధాన రెడ్డి వంశం ముగిసింది. సుమారు 1448లో గజపతులు రాజమహేంద్రవరాన్ని జయించారు, దీనితో వీరభద్రారెడ్డి కింద రెండో శాఖ ముగిసింది; అందుకే రాజ్యాన్ని సాధారణంగా "1325 నుంచి 1448" అంటారు. 1454లో గజపతి రాకుమారుడు హంవీర దేవుడు కొండవీడు కోటనే స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, అప్పుడు అది విజయనగర సహాయంతో రక్షించబడుతోంది. కాబట్టి 1424 అంటే కొండవీడు వంశం నష్టం, 1448 అంటే మొత్తం వంశం ముగింపు, 1454 అంటే కొండవీడును గజపతులు పట్టుకోవడం. ప్రశ్నలోని ఖచ్చితమైన పదజాలాన్ని చదవండి.

సాహిత్యం: శ్రీనాథ, ఎర్రన, పోతన యుగం

రెడ్డి ఆస్థానాలు తెలుగు భాషకు రూపునిచ్చిన కవులను ఆదరించాయి.

• ఎర్రన (ఎర్రాప్రగడ): నన్నయ, తిక్కనల తర్వాత అసంపూర్తిగా ఉన్న తెలుగు మహాభారతంలోని అరణ్యపర్వ శేషాన్ని పూర్తి చేశాడు, హరివంశం, నృసింహ పురాణం రాశాడు. మహాభారత కవిత్రయంలో మూడవవాడు. ప్రోలయ వేమారెడ్డి (సుమారు 1325 నుంచి 1353) ఆస్థాన కవి; తన రచనలను ఆయనకు అంకితం చేశాడని చెబుతారు.
• శ్రీనాథుడు: శృంగార నైషధం తదితర రచనలు చేశాడు; "కవిసార్వభౌమ" బిరుదు; పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఆస్థానంతో సంబంధం.
• బమ్మెర పోతన: తెలుగు భాగవతం రచయితగా ప్రసిద్ధి; రాజుకు అంకితం ఇవ్వడానికి నిరాకరించి శ్రీరామునికి అంకితం చేశాడని సంప్రదాయం. ఆయన కాలాన్ని సాధారణంగా 15వ శతాబ్దంగా చెబుతారు.
• వేమన: చిన్న నీతి పద్యాల కవిని ఈ కాలంతో సంప్రదాయంగా ముడిపెడతారు, కానీ ఆయన కాలం, రెడ్డి ఆస్థానంతో సంబంధం అనిశ్చితం, కాబట్టి పండితుల్లో భేదాభిప్రాయం ఉంది.

రెడ్డిలు ప్రదర్శన కళలనూ, నాటక, అలంకార శాస్త్ర గ్రంథాలనూ ప్రోత్సహించారు.

4. రేచర్ల నాయకులు, తరచుగా రేచర్ల వెలమలు అనే వారు (సుమారు 1368 నుంచి 1435)

రేచర్లవారు తెలంగాణకు చెందిన పద్మనాయక వంశం. వారి పూర్వీకులు కాకతీయులకు సేవ చేశారు, రామప్ప గుడి నిర్మాత రేచర్ల రుద్రుడు ఆ తొలి తరానికి చెందినవాడు. 14వ శతాబ్దం ద్వితీయార్ధంలో వారు ముసునూరి అధికారాన్ని కూల్చారు; 1368లో భీమవరం వద్ద జరిగిన నిర్ణయాత్మక యుద్ధంలో కాపయ నాయకుడు మరణించాడు. నల్గొండ జిల్లాలోని రాచకొండ, దేవరకొండ నుంచి పాలించారు.

మొదట బహమనీ సుల్తానత్‌కు మద్దతిచ్చి, తర్వాత విజయనగరం వైపు మారారు. 1430లలో బహమనీ సైన్యాలు వారి కోటల్లో చాలావాటిని స్వాధీనం చేసుకున్నాయి (రాచకొండ సుమారు 1430లో; 1433 నుంచి 1435 నాటికి కొన్ని కోటలే మిగిలాయి). ఆ తర్వాత వారు స్థానిక నాయకులుగా మిగిలారు; కొన్ని కథనాల ప్రకారం దేవరకొండ 1475 వరకు నిలిచి, అప్పుడు వంశం పూర్తిగా అంతమైంది. సంస్కృత, తెలుగు సాహిత్య పోషణతో వారిని ముడిపెడతారు. రాచకొండ పాలకుడు సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు నాటక, అలంకార శాస్త్రానికి సంబంధించిన సంస్కృత గ్రంథం రసార్ణవ సుధాకరం, సంగీత రత్నాకరంపై సుధాకరం అనే వ్యాఖ్య రచించినట్లు చెబుతారు. ఆయన ఆస్థానంతో కవి శ్రీనాథుడిని సంప్రదాయంగా ముడిపెడతారు, అయితే ఆ యుగపు ప్రసిద్ధ తెలుగు రచనలు రెడ్డి ఆస్థానాలకు చెందినవి. సింగభూపాలునికి ఏ తెలుగు రచనా నమ్మదగినంతగా ఆపాదించబడలేదు.

జాగ్రత్త పడాల్సిన విషయం: చాలా పుస్తకాలు, ప్రజాదరణ పొందిన కథనాలు రేచర్ల పాలకులను "వెలమలు" అని పిలిచి, వెలమ సముదాయ తొలి పాలకులుగా భావిస్తాయి. చరిత్రకారిణి సింథియా టాల్బాట్ (Precolonial India in Practice, 2001) ఈ గుర్తింపు సందేహాస్పదమని వాదించారు: వెలమ, పద్మనాయక అనేవి పర్యాయపదాలు కావు; పద్మనాయక అనేది వేర్వేరు నేపథ్యాల యోధ కుటుంబాలు క్లెయిమ్ చేసిన హోదా; ఇలాంటి కుల గుర్తింపులు 16, 17 శతాబ్దాల్లోనే స్థిరపడ్డాయి, వెలమల విషయంలో కనీసం 16వ శతాబ్దం మధ్య నుంచి. మీ పరీక్ష ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తకంపై ఆధారపడితే "రేచర్ల వెలమలు" లేదా "పద్మనాయకులు" అని ప్రశ్నలు వస్తాయి; రాచకొండ, దేవరకొండ అనే రెండు కోటలను గుర్తుంచుకోండి.

5. కోస్తా ఆంధ్రలో ఒడిశా గజపతులు (1434 నుంచి 1541)

గజపతి రాజ్యాన్ని 1434 లేదా 1435లో కపిలేంద్ర దేవుడు స్థాపించాడు, ఆయన తూర్పు గంగుల స్థానంలోకి వచ్చాడు. రాజధాని కటక్. ఉచ్ఛస్థితిలో ఉత్తరాన గంగా నది సమీపం నుంచి దక్షిణాన కావేరి వరకు విస్తరించింది, అయితే దూర దక్షిణంపై పట్టు ఎక్కువ కాలం నిలవలేదు.

పాలకుడు	పాలన	ఆంధ్రతో సంబంధం
కపిలేంద్ర దేవుడు	సుమారు 1434 నుంచి 1467	రాజమహేంద్రవరం (సుమారు 1448 నాటికి), తన కుమారుడు హంవీరుని ద్వారా కొండవీడు (1454) తీసుకున్నాడు
పురుషోత్తమ దేవుడు	1467 నుంచి 1497	దక్షిణంలో భూభాగం కోల్పోయాడు; బహమనీ ఒత్తిడి
ప్రతాపరుద్ర దేవుడు	1497 నుంచి 1540	ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిని కృష్ణదేవరాయలకు కోల్పోయాడు

రాజమహేంద్రవరాన్ని (సుమారు 1448 నుంచి 1449) స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత గజపతులు కోస్తా ఆంధ్రను గవర్నర్ల ద్వారా పాలించారు. 15వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో బహమనీలు, విజయనగరం (సాళువ నరసింహుని ఆధ్వర్యంలో) కూడా గజపతి భూముల్లోకి చొచ్చుకువచ్చాయి, ఉదయగిరి చేతులు మారిన ప్రదేశాల్లో ఒకటి. అంటే ఆ పట్టు ఎంత అస్థిరమో అర్థమవుతుంది. గజపతులు భక్తులైన వైష్ణవులు, పూరీ జగన్నాథ ఆలయాన్ని పోషించారు.

నిర్ణయాత్మక సంఘర్షణ కృష్ణదేవరాయలతో జరిగింది. సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత ఉదయగిరి 1514లో ఆయన చేతికి వచ్చింది (బ్రిటానికా ఇచ్చే తేదీ; కొన్ని పుస్తకాలు ప్రచారం మొదలైన సంవత్సరంగా 1512 నుంచి 1513 అంటాయి), కొండవీడు 1515లో వచ్చింది (ప్రతాపరుద్రుని కుమారుడు వీరభద్రుడు బందీ అయ్యాడు), తర్వాత కొండపల్లి పడింది. తరువాత ప్రతాపరుద్రుడు ఒప్పందానికి అంగీకరించి, తన కుమార్తెను (సాధారణ కథనంలో జగన్మోహిని) కృష్ణదేవరాయలకు ఇచ్చి వివాహం చేశాడు; కృష్ణా నదికి ఉత్తరాన ఉన్న భూములు తిరిగి ఇవ్వబడ్డాయి, దానితో కృష్ణ రెండు రాజ్యాల సరిహద్దు అయింది. "ప్రతాపరుద్రుడు" అనేది చివరి కాకతీయ రాజు పేరు కూడా అని గమనించండి; గజపతి పాలకుడు ఒడిశాకు చెందిన "ప్రతాపరుద్ర దేవుడు".

6. విజయనగర సామ్రాజ్యం (1336 నుంచి 1646, సంప్రదాయ తేదీలు)

స్థాపన, నాలుగు వంశాలు

విజయనగరాన్ని సంగమ వంశానికి చెందిన సోదరులు హరిహర I, బుక్క రాయలు I తుంగభద్ర దక్షిణ తీరంలో 1336లో స్థాపించారు (బ్రిటానికా వారిని సంగముని ఐదుగురు కుమారుల్లో ఇద్దరిగా వర్ణిస్తుంది). రాజధాని విజయనగరం (ఇప్పటి హంపి, 1986 నుంచి UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం). వారి మూలాల గురించిన సంప్రదాయాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి: కొందరు చరిత్రకారులు స్థాపకులను కాకతీయ అధికారులతో, కంపిలి ప్రాంతంతో ముడిపెడతారు, మరికొందరు హొయసళ సేవతో. ఆప్షన్లు దీనిపై నొక్కిపెడితే "పండితుల్లో భేదాభిప్రాయం ఉంది" అని గుర్తు చేసుకోండి.

వంశం	సుమారు కాలం	ప్రముఖ పాలకులు
సంగమ	1336 నుంచి 1485	హరిహర I, బుక్క రాయలు I, దేవరాయలు II
సాళువ	1485 నుంచి 1505	సాళువ నరసింహుడు
తుళువ	1505 నుంచి 1570	వీర నరసింహుడు, కృష్ణదేవరాయలు, అచ్యుతదేవరాయలు, సదాశివరాయలు
ఆరవీటి	1570 నుంచి సుమారు 1646	తిరుమల దేవరాయలు, శ్రీరంగ I, వెంకట II, శ్రీరంగ III

సంగమ, సాళువ, తుళువ, ఆరవీటి అనే క్రమం స్థిరం; నగరంలోని కట్టడాలను భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) 1336 నుంచి 1570 మధ్యవిగా పేర్కొంటుంది. తుళువులకు 1505 సాధారణ ఆరంభం; సేనాని నరస నాయకుడు సుమారు 1491 నుంచే నిజమైన అధికారం కలిగి ఉన్నాడు, 1503 నాటికే తుళువులు సాళువుల స్థానంలోకి వచ్చారని బ్రిటానికా చెబుతుంది, కాబట్టి పుస్తకాల్లో కనిపించే 1491 లేదా 1503 ఆ ముందటి అధికారాన్ని సూచిస్తాయి. ఆరవీటి కుటుంబానికి చెందిన రామరాయలు 1542 నుంచి తుళువ రాజు సదాశివరాయలకు రాజప్రతినిధిగా ఉండి 1565లో తళ్ళికోటలో మరణించాడు; ఆయన సోదరుడు తిరుమలుడు తర్వాత అధికారం చేపట్టి పెనుకొండకు మారి ఆరవీటి వంశాన్ని స్థాపించాడు, ఇది సాధారణంగా సుమారు 1570 నుంచి లెక్కిస్తారు. సామ్రాజ్యపు చివరి చక్రవర్తిని సాధారణంగా శ్రీరంగ III అంటారు, చాలా పుస్తకాల్లో 1646 తేదీ ఉంటుంది, అయితే కొన్ని కథనాలు ఆయన పాలనను 1640లు, 1650ల తొలి సంవత్సరాల్లో ఉంచుతాయి, ఆ వంశం ఆ తర్వాత కూడా కుంచించుకుపోయిన రూపంలో కొనసాగింది.

కృష్ణదేవరాయలు (1509 నుంచి 1529)

తుళువ వంశానికి చెందిన కృష్ణదేవరాయలు ఈ కాలంలో అత్యధికంగా పరీక్షల్లో వచ్చే వ్యక్తి. ఆయన తుళువ నరస నాయకుడు, నాగలా దేవిల కుమారుడు, 1509లో సింహాసనం అధిష్ఠించాడు (కొన్ని కథనాల ప్రకారం అధికారిక పట్టాభిషేకం 1510 జనవరిలో). 1529 అక్టోబర్‌లో మరణించాడు, ఆయన తమ్ముడు అచ్యుతదేవరాయలు వారసుడయ్యాడు.

• సైనిక విజయాలు: 1512లో రాయచూరు దోయాబ్ తీసుకున్నాడు, గజపతులను ఓడించాడు (ఉదయగిరి 1514, కొండవీడు 1515), 1520లో రాయచూరు వద్ద బీజాపూర్ సుల్తాన్‌పై ఆయన ప్రసిద్ధ విజయం సాధించాడు.
• బిరుదులు: ఆంధ్ర భోజుడు, కన్నడ రాజ్య రమా రమణుడు, అభినవ భోజుడు (సకల కళా భోజుడు అని కూడా), మూరురాయర గండ అనేవి పాఠ్యపుస్తకాల్లో సాధారణంగా ఇచ్చే పేర్లు.
• రచనలు: ఆళ్వారు ఆండాళ్ కథను చెప్పే తెలుగు కావ్యం ఆముక్తమాల్యద (విష్ణుచిత్తీయం అని కూడా అంటారు) రచించాడు. జాంబవతీ కళ్యాణం అనే సంస్కృత నాటకం సంప్రదాయం ప్రకారం ఆయనకు ఆపాదించబడింది.
• ఆస్థానం: ఆయన సభామందిరం పేరు భువనవిజయం, ఇక్కడ అష్టదిగ్గజాలుగా పిలిచే ఎనిమిది మంది కవులు సమావేశమయ్యేవారు.
• మతం, ప్రజా పనులు: దక్షిణాదిలోని ఆలయాలకు దానాలు ఇచ్చాడు, తిరుమలను అనేకసార్లు దర్శించాడు, శ్రీశైలం, శ్రీకాళహస్తి, అహోబిలం వంటి చోట్ల గోపురాలు, మండపాలు ఆయన పేరిట చెబుతారు. హంపిలో హజార రామాలయాన్ని ఆయన నిర్మించాడని చాలా ప్రజాదరణ గల నోట్సుల్లో తప్పుగా రాస్తారు: దాని శాసనాలు 15వ శతాబ్దం తొలి భాగంలోని సంగమ రాజు దేవరాయలు Iను సూచిస్తాయి, 16వ శతాబ్దంలో తెరిచిన మండపం జోడించారు, అది రాజుల ప్రైవేట్ ఆలయంగా ఉండేది. హంపిలో ఆయన నిజమైన కృషి విఠలాలయ సముదాయం: గర్భాలయం బహుశా కొంచెం ముందే మొదలైంది, అయితే నూరు స్తంభాల మండపం, గోపురాలు ఆయన కాలానికి చెందినవి (ఆయన రాణులు గోపురాలు జోడించారు), 1554లో సదాశివరాయల కింద రాతి "ఊయల మండపం" జోడించారు. తల్లి గౌరవార్థం నాగలాపురం పట్టణం స్థాపించాడు. రాజధాని సమీపంలో నీటిపారుదల పనులకు ప్రోత్సాహం ఇచ్చాడు.
• విదేశీ సందర్శకులు: ఆయన కాలంలో (సుమారు 1520 నుంచి 1522) పోర్చుగీస్ యాత్రికుడు డొమింగో పేస్ సందర్శించాడు, కొంతకాలం తర్వాత (సుమారు 1535 నుంచి 1537) ఫెర్నావో నూనిజ్ సామ్రాజ్యం గురించి రాశాడు. ఇంతకు ముందు, 1443లో దేవరాయలు II కాలంలో పర్షియా నుంచి అబ్దుర్ రజాక్ వచ్చాడు.

అష్టదిగ్గజాలు, తెలుగు సాహిత్యం

ఆయన ఆస్థానంలో తెలుగు ప్రబంధ శైలి వికసించింది. అష్టదిగ్గజాల (ఎనిమిది దిక్కులను కాపాడే ఏనుగులు) సంప్రదాయ జాబితా, వారి ప్రసిద్ధ రచనలు ఇలా ఉన్నాయి.

కవి	ప్రసిద్ధ రచన	గమనిక
అల్లసాని పెద్దన	మనుచరిత్ర (స్వారోచిష మనుసంభవం)	ఆంధ్ర కవితా పితామహ బిరుదు
నంది తిమ్మన	పారిజాతాపహరణం	ముక్కు తిమ్మన అని పిలుస్తారు
మాదయ్యగారి మల్లన	రాజశేఖర చరిత్ర	తొలి ప్రబంధం
ధూర్జటి	శ్రీకాళహస్తి మహాత్మ్యం	శ్రీకాళహస్తిపై భక్తి కావ్యం
అయ్యలరాజు రామభద్రుడు	సకలకథాసార సంగ్రహం, రామాభ్యుదయం	పాండిత్యం గల కవి
పింగళి సూరన	రాఘవ పాండవీయం, కళాపూర్ణోదయం	రామాయణ, మహాభారతాలను ద్వర్థితో చెప్పే కావ్యం
రామరాజభూషణుడు (భట్టుమూర్తి)	వసుచరిత్ర	అలంకార శాస్త్ర గ్రంథం కూడా రాశాడు
తెనాలి రామకృష్ణుడు	పాండురంగ మహాత్మ్యం	జానపద సంప్రదాయం ఆయన చమత్కారాన్ని గుర్తు చేసుకుంటుంది

ఎనిమిది మంది జాబితాలు పుస్తకాల మధ్య భిన్నంగా ఉంటాయి, స్థిరమైన బృందంగా అష్టదిగ్గజాల భావన తరువాతి సంప్రదాయంలో కనిపిస్తుంది. 16వ శతాబ్దాన్ని తరచుగా ప్రబంధ యుగం అంటారు. పరీక్షల కోసం నమ్మదగిన నియమం: పెద్దన (బిరుదు), సూరన (ద్వర్థి కావ్యం), ధూర్జటి (శ్రీకాళహస్తి) గుర్తుంచుకోండి.

పరిపాలన

• విభాగాలు: సామ్రాజ్యం రాజ్యం (ప్రావిన్స్), తర్వాత మండలం, నాడు, సీమ, గ్రామంగా విభజించబడింది.
• అమరనాయక వ్యవస్థ: నాయకులు రాజు నుంచి భూమి (అమరం) పొంది, బదులుగా సైన్యాన్ని పోషించేవారు. ఇది కాకతీయ నాయంకర ఆలోచన విజయనగర రూపం.
• గ్రామ అధికారులు: సంప్రదాయ గ్రామ సేవకులు (ఆయగార్లు) గ్రామ వ్యవస్థ కింద కొనసాగారు.
• ఆదాయం: భూమి శిస్తు ప్రధాన ఆదాయం; వాణిజ్యం, వృత్తులపై పన్నులు ఉండేవి; వివాహ రుసుము వంటి కొన్ని కఠిన పన్నులను కృష్ణదేవరాయలు రద్దు చేశాడని చెబుతారు.
• వాణిజ్యం: పశ్చిమ తీర ఓడరేవులు పోర్చుగీస్ గోవా ద్వారా అరేబియా, పర్షియా నుంచి గుర్రాలను పొందేవి; తూర్పు తీర ఓడరేవులు వస్త్రాలను ఎగుమతి చేసేవి. ఆంధ్ర తీరంలోని మచిలీపట్నం, పులికాట్ తెలుగు ప్రాంతానికి వాణిజ్య ద్వారాలు.

తెలుగు ప్రాంతంలో దేవాలయాలు, కళ

విజయనగర ఆలయ నిర్మాణ శైలి ఎత్తైన గోపురాలు, స్తంభాల కళ్యాణ మండపాలు, పైకెగిరే గుర్రం (యాళి) రూపాల శిల్పాల స్తంభాలతో ప్రసిద్ధి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ముఖ్య ప్రదేశాలు తిరుమల, శ్రీకాళహస్తి, అహోబిలం, శ్రీశైలం, లేపాక్షి. శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని లేపాక్షి వీరభద్ర ఆలయం, వేలాడే స్తంభం, పెద్ద ఏకశిలా నంది, కుడ్య చిత్రాలతో, సుమారు 1530 నుంచి 1540 మధ్య (మూలాలు 1530, 1538 లేదా 1540 ఇస్తాయి) అచ్యుతదేవరాయల కాలంలో సామ్రాజ్య అధికారులైన సోదరులు విరూపన్న, వీరన్న నిర్మించారు. విరూపన్నను పెనుకొండ ప్రావిన్స్ కోశాధికారిగా వర్ణిస్తారు. ఆలయంలో సుమారు ఇరవై శాసనాలు ఉన్నాయి, నిర్మాణ తేదీ ఒకే సంవత్సరానికి నిర్ణయం కాలేదు, కాబట్టి ఆప్షన్లు అనుమతిస్తే దశాబ్దంపై ఆధారపడండి.

తళ్ళికోట, తర్వాతి పరిణామాలు

మలుపు 23 జనవరి 1565న తళ్ళికోట యుద్ధం (రక్కసి తంగడి యుద్ధం అని కూడా అంటారు)తో వచ్చింది, ఇది ఇప్పటి కర్ణాటకలో కృష్ణా నది సమీపంలో జరిగింది. నామమాత్రపు చక్రవర్తి సదాశివరాయల కింద నిజమైన అధికారం కలిగిన అళియ రామరాయలు అహ్మద్‌నగర్, బీజాపూర్, గోల్కొండ, బీదర్ కూటమిని ఎదుర్కొన్నాడు. గోల్కొండ ఇబ్రహీం కులీ కుతుబ్ షా ఆ సుల్తానుల్లో ఒకడు. రామరాయలు ఓడిపోయి మరణించాడు. ఆయన సోదరుడు తిరుమలుడు రణరంగం వదిలాడు, మిత్ర సైన్యాలు విజయనగరాన్ని దోచుకుని నేడు హంపిలో కనిపించే శిథిల స్థితికి చేర్చాయి.

ఇది కేవలం మత యుద్ధమనే పాత అభిప్రాయాన్ని ఆధునిక చరిత్రకారులు తిరస్కరిస్తారు, ఎందుకంటే రామరాయలకు ముస్లిం సేనానులు ఉన్నారు, సుల్తానులు కూడా తమలో తాము విభేదాల్లో ఉన్నారు. చాలామంది గన్‌పౌడర్, సైనిక సంస్థకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇస్తారు.

యుద్ధం తర్వాత రాజధాని శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని పెనుకొండకు, తర్వాత వెంకట II (1586 నుంచి 1614) కాలంలో చంద్రగిరికి, కొంతకాలం వెల్లూరుకు మారింది. బ్రిటానికా, UNESCO చెప్పినట్లు నెలల తరబడి దోచుకోబడిన హంపి మళ్లీ రాజధానిగా ఎప్పుడూ ఆక్రమించబడలేదు. ఆరవీటి పాలకులు సామ్రాజ్యాన్ని క్షీణ రూపంలో కొనసాగించారు. మధురై, తంజావూరు, గింజి, మైసూరులోని శక్తిమంతమైన నాయకులు కాలక్రమంలో స్వతంత్రులయ్యారు. మద్రాసు స్థాపనతో ముడిపడిన చంద్రగిరి ఆస్థానపు అనుమతి గురించి దిగువన యూరోపియన్ కంపెనీల విభాగంలో ఉంది.

7. గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీలు (1518 నుంచి 1687)

స్థాపకుడు కులీ కుతుబ్ ముల్క్ (సుల్తాన్ కులీ) పర్షియాలోని హమదాన్‌లో జన్మించి దక్కన్‌కు వచ్చి తెలంగాణ ప్రాంతానికి బహమనీ గవర్నర్‌గా పనిచేశాడు. సుమారు 1518లో స్వతంత్రం ప్రకటించుకుని 1543 సెప్టెంబర్ 2న తన కుమారుడు జంషీద్ చేతిలో హత్యకు గురయ్యే వరకు పాలించాడు. ఆయన స్వయంగా "షా" అనే రాజ బిరుదు వాడలేదు; తరువాతి పాలకులు దాన్ని ధరించారు.

పాలకుడు	పాలన	ముఖ్యాంశాలు
కులీ కుతుబ్ ముల్క్	1518 నుంచి 1543	స్థాపకుడు; కుమారుడు జంషీద్ చేతిలో హత్య
జంషీద్ కులీ	1543 నుంచి 1550	సింహాసనం లాక్కున్నాడు
ఇబ్రహీం కులీ కుతుబ్ షా	1550 నుంచి 1580	విజయనగరంలో ప్రవాసం; తెలుగు పోషకుడు; "సుల్తాన్" బిరుదు వాడిన మొదటివాడు
మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా	1580 నుంచి 1612	హైదరాబాద్ (1591), చార్మినార్ నిర్మాణం; ఉర్దూ కవి
మహమ్మద్ కుతుబ్ షా	1612 నుంచి 1626	సుస్థిరత, వాణిజ్య కాలం
అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా	1626 నుంచి 1672	వాణిజ్య శిఖరం; మొఘల్ ఒత్తిడి పెరిగింది
అబుల్ హసన్ (తానీషా)	1672 నుంచి 1687	చివరి పాలకుడు; ఔరంగజేబు చేత బందీ

కుతుబ్ షాహీలు 16వ శతాబ్దమంతా దశలవారీగా కోస్తా ఆంధ్రలోకి విస్తరించారు. కులీ కుతుబ్ ముల్క్ కొండపల్లి, ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం వంటి కోటలను తీసుకున్నాడు, తళ్ళికోట తర్వాత ఇబ్రహీం కులీ ఉదయగిరి, ఆదోనిని చేర్చుకున్నాడు. కోస్తా విజయాల ఖచ్చితమైన క్రమం, సంవత్సరాలు ఇక్కడ పరిశీలించిన మూలాల్లో ఏకాభిప్రాయంగా లేవు, కాబట్టి మొత్తం తీరానికి ఒకే సంవత్సరాన్ని బట్టీ పట్టకండి.

ఇబ్రహీం కులీ 1543 నుంచి 1550 వరకు ఏడేళ్లు విజయనగరంలో రామరాయల రక్షణలో ప్రవాసం గడిపాడు, తెలుగుపై అభిమానం పెంచుకున్నాడు, తెలుగు వర్గాల్లో "మల్కి భరామ" అనే పేరుతో పిలవబడ్డాడు. 1565లో తళ్ళికోట కూటమిలో చేరి ఆశ్రయమిచ్చిన పాలకునికే వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు; ఇది ఒక సాధారణ పోలిక ప్రశ్న. హైదరాబాద్‌లోని హుస్సేన్ సాగర్ చెరువు, ఇబ్రహీం బాగ్‌తో కూడా ఆయన పేరు ముడిపడి ఉంది.

మహమ్మద్ కులీ 1591లో రాజధానిని కొత్త నగరం హైదరాబాద్‌కు మార్చాడు, అదే సంవత్సరం చార్మినార్ నిర్మించారు. మొదటి సుమారు 90 ఏళ్లు పర్షియన్ ఆస్థాన భాష; 17వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి పర్షియన్‌తో పాటు తెలుగుకు అధికార స్థానం లభించింది.

పరిపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ: 1670లో రాజ్యం 21 సర్కారులుగా విభజించబడింది, వాటిని పరగణాలుగా ఉపవిభజించారు. యోధ వర్గాల నుంచి వచ్చిన హిందూ నాయకులు పౌర రెవెన్యూ పనులు ఎక్కువగా చూసేవారు. తానీషా కాలంలో బ్రాహ్మణ మంత్రులు అక్కన్న, మాదన్న శక్తిమంతులు. అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా కింద మీర్ జుమ్లా ఉన్నత అధికారిగా పనిచేశాడు. ఆర్థిక వ్యవస్థ వజ్రాలు (కృష్ణా లోయలోని కొల్లూరు గని బాగా ప్రసిద్ధి), నూలు వస్త్రాలు, మచిలీపట్నం ద్వారా సముద్ర వాణిజ్యంపై ఆధారపడి ఉండేది, దీని సుంకాలు ఆదాయం తెచ్చాయి. 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కూడా వాణిజ్యంతో సంపద కొనసాగింది.

సంస్కృతి, మతం: తరువాతి కుతుబ్ షాహీ పాలకులు తొలి వారికంటే హిందూ పండుగలు, ఆలయ పోషణ పట్ల ఎక్కువ ఉదారంగా ఉన్నారు. రాజ్య నిధులతో భద్రాచల ఆలయాన్ని పునర్నిర్మించిన రెవెన్యూ అధికారి కంచర్ల గోపన్న (భక్త రామదాసు) సంప్రదాయం ప్రకారం తానీషా చేత గోల్కొండ కోటలో బందీ అయ్యాడు. గోల్కొండ కోట, చార్మినార్, కుతుబ్ షాహీ సమాధుల సముదాయం వాస్తుశిల్ప ప్రశ్నలు.

వంశ అంతం: మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు నెలల తరబడి గోల్కొండను ముట్టడించాడు; కోట 1687లో (చాలా కథనాల్లో సెప్టెంబర్) పడిపోయింది, అబుల్ హసన్ దౌలతాబాద్‌లో బందీ అయ్యాడు, ప్రాంతం మొఘల్ ప్రావిన్స్‌గా మారింది.

8. మొఘలులు, నిజాం, ఉత్తర సర్కారులు

1687 తర్వాత తెలుగు ప్రాంతాలు మొఘల్ దక్కన్‌లో భాగమయ్యాయి. మొఘల్ గవర్నర్లు (సుబాదార్లు) దక్కన్ సుబాను పాలించారు, చికాకోల్ (శ్రీకాకుళం), రాజమండ్రి, ఏలూరు, కొండపల్లి వంటి చోట్ల స్థానిక ఫౌజ్‌దార్లు ఉండేవారు. 1724లో మీర్ కమరుద్దీన్ ఖాన్ (ఆసఫ్ జా I) హైదరాబాద్ కేంద్రంగా నిజాం రాజ్యాన్ని ఏర్పరిచాడు, ఇది ఢిల్లీ కింద నామమాత్రమే అయినా వాస్తవంగా స్వతంత్రం.

తీర జిల్లాలు ఉత్తర సర్కారులు అని ("సర్కార్" నుంచి) పిలవబడ్డాయి. ఐదు సర్కారులు: చికాకోల్, రాజమండ్రి, ఏలూరు, ముస్తఫానగర్ (కొండపల్లి), ముర్తుజానగర్ (గుంటూరు).

సంవత్సరం	సంఘటన
1753	నిజాం సలాబత్ జంగ్ తన దళాల ఖర్చుకు ఫ్రెంచ్ వారికి (బుస్సీ ఆధ్వర్యంలో) నాలుగు సర్కారుల ఆదాయాన్ని ఇచ్చాడు
1759	ఫ్రాన్సిస్ ఫోర్డ్ నేతృత్వంలోని బ్రిటిష్ వారు ఫ్రెంచ్ నుంచి మచిలీపట్నం తీసుకున్నారు; 1759 మేలో మచిలీపట్నం సర్కారు మంజూరు
1765	మొఘల్ చక్రవర్తి రెండో షా ఆలం నుంచి రాబర్ట్ క్లైవ్ సర్కారుల మంజూరు పొందాడు
12 నవంబర్ 1766	నిజాం అలీ ఖాన్‌తో ఒప్పందం
1 మార్చి 1768	మచిలీపట్నం ఒప్పందం; నిజాం మంజూరును అంగీకరించి వార్షిక భరణం పొందాడు
1788	గుంటూరు బ్రిటిష్ పరిపాలన కిందకు వచ్చింది
1823	నిజాం మిగిలిన హక్కులపై తుది పరిష్కారం

సలాబత్ జంగ్ తేదీ, ఫ్రెంచ్ వారికి ఇచ్చిన సర్కారుల ఖచ్చితమైన జాబితా వేర్వేరు పుస్తకాల్లో కొద్దిగా భిన్నంగా ఉంటాయి. గుంటూరు సర్కారు నిజాం సోదరుడు బసాలత్ జంగ్ సొంత జాగీరు కావడంతో మిగతా వాటి కంటే ఆలస్యంగా వచ్చింది. ఈ సర్కారులు తరువాత మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని తీర జిల్లాలకు, ప్రస్తుత కోస్తా ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కేంద్రంగా మారాయి.

9. ఆంధ్ర తీరంలో తొలి యూరోపియన్ కంపెనీలు

గోల్కొండ వాణిజ్యం, వస్త్రాలు, వజ్రాలు యూరోపియన్లను ఆకర్షించాయి, అందుకే బంగాళాఖాతంలో యూరోపియన్లు స్థావరాలు ఏర్పరిచిన మొదటి ప్రాంతం ఆంధ్ర తీరమే.

సంవత్సరం	కంపెనీ	స్థలం	వివరాలు
1605	డచ్ (VOC)	మచిలీపట్నం	సాధారణంగా చెప్పే ప్రకారం భారతదేశంలో తొలి డచ్ స్థావరం
1606	డచ్	పెద్దపల్లి (నిజాంపట్నం)	మరో తొలి డచ్ కేంద్రం
సుమారు 1610 (కొన్ని మూలాల్లో 1609)	డచ్	పులికాట్	స్థావరం ఏర్పాటు; అక్కడ గెల్డ్రియా కోట 1613లో నిర్మించారు; కోరమండల్‌లో బలమైన కేంద్రం
1611	ఇంగ్లిష్	పెద్దపల్లి (నిజాంపట్నం), మచిలీపట్నం	1611 ఆగస్టులో కెప్టెన్ హిప్పన్, పీటర్ ఫ్లోరిస్ గ్లోబ్ ఓడపై దిగారు
1626	ఇంగ్లిష్	ఆర్మగాన్ (దుర్గరాజపట్నం)	కంపెనీ భారతదేశంలో తొలి కోట స్థావరంగా వర్ణించబడుతుంది
1632	ఇంగ్లిష్	గోల్కొండ ఓడరేవులు	గోల్డెన్ ఫర్మాన్: సంవత్సరానికి 500 పగోడాలకు స్వేచ్ఛా వాణిజ్యం
1639 నుంచి 1640	ఇంగ్లిష్	మద్రాసపట్నం	ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ స్థాపన; ఆర్మగాన్, మచిలీపట్నం నుంచి మారడం
1723	ఫ్రెంచ్	యానాం	వ్యాపార కేంద్రం మొదటగా ఏర్పడింది; సుమారు నాలుగేళ్ల తర్వాత వదిలేశారు, 1731, 1742లో మళ్లీ స్థాపించారు; తర్వాత గోదావరి తీరంలో ఫ్రెంచ్ ఎన్‌క్లేవ్

జాగ్రత్తపడాల్సిన వివరాలు:

• మచిలీపట్నం స్థావరం తేదీలు. ఇంగ్లిష్ వారు మొదట 1611లో సందర్శించారు; కొన్ని పుస్తకాలు 1611ని స్థావర తేదీగా ఇస్తాయి, ఇతర మూలాలు 1615లో అధికారికంగా స్థాపించారని చెబుతాయి. మచిలీపట్నంలో గోల్కొండ అధికారుల శత్రుత్వం వల్ల ఇంగ్లిష్ వారు 1628లో తమ కేంద్రాన్ని ఆర్మగాన్‌కు మార్చారు, మచిలీపట్నం ఏజెన్సీ 1632లో పునరుద్ధరించబడింది. ప్రశ్న అస్పష్టంగా ఉంటే "1611లో సందర్శించారు" అని తీసుకోండి. పీటర్ ఫ్లోరిస్ 1614లో పెద్దపల్లిలో సగం కోటగా ఉన్న స్థావరాన్ని కూడా నిర్మించాడు.
• నిజాంపట్నం పాత పెద్దపల్లి, అందుకే పరీక్ష ప్రశ్నలు వీటిని జతచేస్తాయి. హిప్పన్ 1611 ఆగస్టు 18న అక్కడ దిగి, ఆగస్టు 31న మచిలీపట్నం చేరాడు.
• ఆర్మగాన్ (దుర్గరాజపట్నం) 1625 నుంచి 1626లో ఏర్పడింది (కంపెనీ స్థావరం 1626 తొలినాళ్లలో థామస్ మిల్స్ ఆధ్వర్యంలో), 1620ల చివరికి చిన్న కోట స్థావరంగా ఎదిగి, అనారోగ్య ప్రదేశం వల్ల క్షీణించి, సుమారు 1641 నాటికి వదిలేశారు. ఈ ప్రదేశం ప్రస్తుత తిరుపతి జిల్లాలో ఉంది.
• మద్రాసు. 1639లో మచిలీపట్నం కౌన్సిల్ సభ్యుడు, ఆర్మగాన్ స్థావర అధిపతి అయిన ఇంగ్లిష్ వ్యాపారి ఫ్రాన్సిస్ డే, ఆరవీటి పాలకుని చంద్రగిరి ఆస్థానంతో ముడిపడిన స్థానిక అధికారుల నుంచి 1639 ఆగస్టు నాటి మంజూరు పొంది, పులికాట్ డచ్ కేంద్రానికి దక్షిణంగా మద్రాసపట్నం వద్ద భూమిని తీసుకున్నాడు. ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ ఇంగ్లిష్ ప్రధాన కేంద్రంగా మచిలీపట్నం స్థానాన్ని తీసుకుంది.
• వాణిజ్య వస్తువులు. సన్నని నూలు వస్త్రాలు, చిత్రించిన, ముద్రించిన వస్త్రాలు (మచిలీపట్నం కలంకారి కుటుంబం), నీలిమందు, సాల్ట్‌పీటర్ కొన్నారు; తీరానికి వెండి, రాగి తెచ్చారు. వస్త్రాల కోసం డచ్, ఇంగ్లిష్ వారు పోటీ పడ్డారు.

దీర్ఘకాలంలో 18వ శతాబ్దం మధ్యలో ఫ్రెంచ్, బ్రిటిష్ పోరాటానికి తీరం యుద్ధభూమి అయింది, బ్రిటిష్ వారు సర్కారులను తీసుకోవడంతో అది ముగిసింది.

10. త్వరిత పోలిక: పోలి ఉండే వాస్తవాలు

అంశం	దీనితో కలపవద్దు
కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుడు (1323 వరకు)	ఒడిశా గజపతి ప్రతాపరుద్ర దేవుడు (1497 నుంచి 1540)
రామప్ప గుడి, 1213, రేచర్ల రుద్రుడు	వేయి స్తంభాల గుడి, 1163, రుద్రుడు
మోటుపల్లిలో మార్కో పోలో (1290లు), రాణిని రుద్రమదేవిగా గుర్తిస్తారు	మోటుపల్లి శాసనం, 1244, గణపతిదేవుడు
ప్రోలయ వేమారెడ్డి, అద్దంకి	కాటయ వేమారెడ్డి, రాజమహేంద్రవరం శాఖ
తళ్ళికోటలో ఇబ్రహీం కులీ, 1565	కులీ కుతుబ్ ముల్క్, స్థాపకుడు 1518
ఆర్మగాన్ 1626	ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ 1639 నుంచి 1640
నిజాంపట్నం అంటే పెద్దపల్లి	పులికాట్, డచ్ కేంద్రం

11. ఈ యూనిట్‌ను ఎలా రివైజ్ చేయాలి

1. పై పట్టికలతో పాలకులను కాల క్రమంలో నేర్చుకోండి, కానీ ప్రతి శక్తికి స్థాపకుడు, అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు, ముగింపు సంఘటన మాత్రమే గుర్తుంచుకోండి.
2. ఓరుగల్లు, అద్దంకి, కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరం, రాచకొండ, హంపి, పెనుకొండ, చంద్రగిరి, గోల్కొండ, మచిలీపట్నం, నిజాంపట్నం, ఆర్మగాన్, పులికాట్‌లను చూపే మ్యాప్ గీయండి.
3. ప్రతి పాలకునికి ఒక గుడి, ఒక గ్రంథం జతచేయండి (గణపతిదేవుడు: రామప్ప, మోటుపల్లి శాసనం; కృష్ణదేవరాయలు: ఆముక్తమాల్యద, విఠలాలయం; ఇబ్రహీం కులీ: తెలుగు పోషణ).
4. "పండితుల్లో భేదాభిప్రాయం" ఉన్న తేదీలను గుర్తించి, ఒకే సంవత్సరం కాకుండా పరిధిని నేర్చుకోండి.
5. సమయ పరిమితితో pareeksha.in లో ప్రాక్టీస్ చేయండి; అక్కడ 10 Lakh+ MCQs, 100+ Exams, 5,000+ Full-Length Mocks ఉన్నాయి. నిజమైన పేపర్‌లో లాగా ఇతర సబ్జెక్టులతో కలిపి చరిత్ర ప్రశ్నలు ఎదురైతే బాగా అలవాటవుతుంది.

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన అంశాలు

• కాకతీయ రాజధానులు: మొదట హనుమకొండ, తర్వాత ఓరుగల్లు (వరంగల్). రుద్రుడిని మొదటి సార్వభౌముడిగా భావిస్తారు; వేయి స్తంభాల గుడి శాసనం 1163 నాటిది.
• గణపతిదేవుడు (1199 నుంచి 1262) అతి దీర్ఘ పాలన చేసిన కాకతీయుడు; 1244లో మోటుపల్లి అభయశాసనం జారీ చేశాడు.
• రుద్రమదేవి "రుద్రదేవ మహారాజు" పేరుతో పాలించింది; చందుపట్ల శాసనం ఆమె మరణాన్ని 1289 నవంబర్ 27న నమోదు చేసింది, దీనితో ఆమె పాలన 1262 నుంచి 1289గా నిర్ణయమైంది.
• చివరి కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుడు 1303, 1309 నుంచి 1310, 1318, 1321 నుంచి 1323 ఢిల్లీ దండయాత్రలను ఎదుర్కొన్నాడు.
• రామప్ప గుడి (పాలంపేట) 1213లో రేచర్ల రుద్రుడు మొదలుపెట్టాడు, పని సుమారు నాలుగు దశాబ్దాలు సాగింది; 2021లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేరింది, హంపి 1986లో చేరింది.
• మోటుపల్లి శాసనం శక సంవత్సరం 1166 నాటిది, అంటే 1244 నుంచి 1245.
• ప్రోలయ వేమారెడ్డి సుమారు 1325లో రెడ్డి రాజ్యం స్థాపించాడు; అద్దంకి, కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరం రాజధానులు.
• ఎర్రన, శ్రీనాథుడు, పోతన రెడ్డి యుగ సాహిత్య సంప్రదాయానికి చెందినవారు.
• రేచర్ల నాయకులు రాచకొండ, దేవరకొండ నుంచి 1368 విజయం నుంచి 1430ల బహమనీ విజయాల వరకు పాలించారు (కొన్ని కథనాల్లో దేవరకొండ 1475 వరకు); వారిని వెలమలుగా గుర్తించడంపై చర్చ ఉంది.
• రెడ్డి ముగింపు తేదీలు: 1424 (కొండవీడును విజయనగరం కలుపుకోవడం), సుమారు 1448 (గజపతులు రాజమహేంద్రవరం తీసుకోవడం), 1454 (గజపతులు కొండవీడు కోట పట్టుకోవడం).
• గజపతి కపిలేంద్ర దేవుడు 1434 లేదా 1435లో వంశాన్ని స్థాపించాడు; కృష్ణదేవరాయలు ఉదయగిరి (1514), కొండవీడు (1515) తీసుకున్నాడు, వివాహ ఒప్పందం తర్వాత కృష్ణా నది సరిహద్దైంది.
• విజయనగరాన్ని 1336లో హరిహర I, బుక్క రాయలు I స్థాపించారు; వంశాల క్రమం సంగమ, సాళువ (1485 నుంచి), తుళువ (1505 నుంచి), ఆరవీటి (సుమారు 1570 నుంచి).
• కృష్ణదేవరాయలు 1509 నుంచి 1529 వరకు పాలించాడు, ఆముక్తమాల్యద రాశాడు, 1520లో రాయచూరు గెలిచాడు, భువనవిజయంలో ఆస్థానం నిర్వహించాడు; హంపిలోని హజార రామాలయం దేవరాయలు I కాలానిది, ఆయనది కాదు.
• తళ్ళికోట యుద్ధం 23 జనవరి 1565న జరిగింది; రాజధాని పెనుకొండకు, తర్వాత చంద్రగిరికి మారింది.
• కుతుబ్ షాహీలు 1518 నుంచి 1687 వరకు పాలించారు; హైదరాబాద్, చార్మినార్ 1591 నాటివి; ఔరంగజేబు 1687లో గోల్కొండ తీసుకున్నాడు.
• ఐదు ఉత్తర సర్కారులు: చికాకోల్, రాజమండ్రి, ఏలూరు, ముస్తఫానగర్, ముర్తుజానగర్; బ్రిటిష్ వారి ముఖ్య తేదీలు క్లైవ్ మంజూరు 1765, మచిలీపట్నం ఒప్పందం (1 మార్చి 1768).
• డచ్ మచిలీపట్నం 1605; ఇంగ్లిష్ వారు పెద్దపల్లి, మచిలీపట్నంలో దిగడం 1611; ఆర్మగాన్ 1626; మద్రాసు 1639 నుంచి 1640.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఆంధ్ర తీర ఓడరేవులో విదేశీ వ్యాపారులకు రక్షణ హామీ ఇచ్చిన 1244 నాటి శాసనం ఏది? A) చందుపట్ల శాసనం B) మోటుపల్లి అభయశాసనం C) కళ్యాణి శాసనం D) శ్రీశైలం మెట్ల దానం సమాధానం: B. దీన్ని గణపతిదేవుడు మోటుపల్లిలో జారీ చేశాడు.

2. రుద్రమదేవి మరణం 1289 నాటి ఏ ప్రదేశపు శాసనంలో నమోదైంది? A) పాలంపేట B) హనుమకొండ C) చందుపట్ల D) కొండవీడు సమాధానం: C.

3. 1213లో రామప్ప గుడి నిర్మాణం ప్రారంభించింది ఎవరు? A) మొదటి సార్వభౌమ కాకతీయుడు రుద్రుడు B) గణపతిదేవుని సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు C) ప్రోలయ వేమారెడ్డి D) కపిలేంద్ర దేవుడు సమాధానం: B. ప్రసిద్ధ పేరు శిల్పి రామప్ప నుంచి వచ్చింది.

4. రెడ్డి పాలకుడిని, అతని రాజధానిని సరిగ్గా జతచేసిన జత ఏది? A) ప్రోలయ వేమారెడ్డి, రాచకొండ B) ప్రోలయ వేమారెడ్డి, అద్దంకి C) కుమారగిరి రెడ్డి, హంపి D) వీరభద్రారెడ్డి, గోల్కొండ సమాధానం: B.

5. మహాభారతంలోని అరణ్యపర్వ శేషాన్ని పూర్తి చేసి, ప్రోలయ వేమారెడ్డి ఆస్థానంతో ముడిపడిన తెలుగు కవి ఎవరు? A) తిక్కన B) శ్రీనాథుడు C) ఎర్రన D) పెద్దన సమాధానం: C.

6. ప్రామాణిక కథనం ప్రకారం విజయనగరం, గజపతుల మధ్య కృష్ణా నదిని సరిహద్దుగా మార్చింది ఏది? A) 1510లలో కొండవీడు, కొండపల్లి పతనం తర్వాత కుదిరిన ఒప్పందం B) మచిలీపట్నం ఒప్పందం C) క్లైవ్ మంజూరు D) తళ్ళికోట తర్వాత ఒప్పందం సమాధానం: A.

7. తళ్ళికోట వద్ద విజయనగరంతో పోరాడిన కూటమిలో లేనిది ఏది? A) అహ్మద్‌నగర్ B) బీజాపూర్ C) గోల్కొండ D) ఒడిశా గజపతులు సమాధానం: D. గజపతి వంశం 1540ల తొలి సంవత్సరాల్లోనే అధికారం కోల్పోయింది, అంటే 1565కు ఎంతో ముందు.

8. విజయనగరంలో ఏడేళ్లు ప్రవాసం గడిపి, తెలుగు వర్గాల్లో "మల్కి భరామ" అని పిలవబడిన కుతుబ్ షాహీ పాలకుడు ఎవరు? A) కులీ కుతుబ్ ముల్క్ B) జంషీద్ కులీ C) ఇబ్రహీం కులీ కుతుబ్ షా D) అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా సమాధానం: C.

9. 1626లో ఆంధ్ర తీరంలో ఏర్పడి, కంపెనీ భారతదేశంలో తొలి కోట స్థావరంగా వర్ణించబడే ఇంగ్లిష్ స్థావరం ఏది? A) పులికాట్ B) ఆర్మగాన్ C) నిజాంపట్నం D) మచిలీపట్నం సమాధానం: B.

10. వీటిలో ఉత్తర సర్కారుల్లో ఒకటి కానిది ఏది? A) చికాకోల్ B) రాజమండ్రి C) ముస్తఫానగర్ D) నెల్లూరు సమాధానం: D.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQ)

ఆంధ్ర మధ్యయుగ చరిత్రలో తేదీలు ఎందుకు ఇన్ని విధాలుగా ఉంటాయి? శాసనాలు దానం లేదా నిర్మాణం జరిగిన తేదీని నమోదు చేస్తాయి, రాజు పాలన మొదలైన తేదీని ఎల్లప్పుడూ కాదు; చరిత్రలు తర్వాత రాసినవి. అందుకే పాత పుస్తకాలు రుద్రమదేవి పాలన ముగింపుగా 1295 ఇస్తే, ఆధునిక పరిశోధన 1289 నాటి చందుపట్ల శాసనం ఆధారంగా 1262 నుంచి 1289 అంటుంది. ఆధునిక తేదీని నేర్చుకోండి, పాత తేదీ కూడా ఉందని గుర్తుంచుకోండి.

కాకతీయ రాజ్యం తెలంగాణలో ఉందా, ఆంధ్రలోనా? రెండింటిలోనూ. అది తెలంగాణలో మొదలై, గణపతిదేవుని కాలంలో కృష్ణా, గోదావరి డెల్టాను కలుపుకుంది. రామప్ప, వేయి స్తంభాల గుడి ఇప్పటి తెలంగాణలో ఉన్నాయి, కానీ రాజవంశం AP పరీక్షల్లో అడిగే ఉమ్మడి తెలుగు చరిత్రలో భాగం.

AP పరీక్షలకు విజయనగర పాలకుల్లో ఎవరు అత్యంత ముఖ్యం? కృష్ణదేవరాయలు: ఆయన తెలుగు సాహిత్య పోషణ, ఆంధ్ర తీరంలో ఆయన యుద్ధాలు, తిరుమలతో సంబంధం కారణంగా. ఆయన చుట్టూ ఉన్న తుళువ వంశాన్ని, తళ్ళికోట తర్వాతి పరిణామాలను నేర్చుకోండి.

అష్టదిగ్గజాల జాబితా స్థిరమైనదేనా? పూర్తిగా కాదు. చాలా పుస్తకాలు పై పట్టికలోని ఎనిమిది పేర్లను ఇస్తాయి, కానీ కొన్ని పుస్తకాల్లో జాబితాలు మారతాయి, ఒక అధికారిక జాబితాగా ఈ బృందం తరువాతి సంప్రదాయంలో కనిపిస్తుంది. సంఖ్యపై ఆధారపడకుండా రచనలను కవులతో జతచేయండి.

కోస్తా ఆంధ్రలో నిజాం పాత్ర ఏమిటి? మొఘల్ కాలం తర్వాత హైదరాబాద్ నిజాం ఉత్తర సర్కారులను నియంత్రించాడు; 1765 నుంచి 1768 మంజూరులు, ఒప్పందాల ద్వారా అవి బ్రిటిష్ వారికి చేరాయి, గుంటూరు 1788లో, తుది పరిష్కారం 1823లో జరిగాయి.

మూలాలు, ధృవీకరణ

ఈ వ్యాసాన్ని అధికారిక, పండిత, రిఫరెన్స్ పేజీలతో సరిచూశాం. పూర్తిగా లేదా సంబంధిత భాగాన్ని తెరిచి చదివిన పేజీలు:

• భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI), హంపి స్మారక చిహ్నాల సమూహం పేజీ (UNESCO జాబితా సంవత్సరం 1986; నగర కట్టడాలు 1336 నుంచి 1570; కృష్ణదేవరాయల పాలన 1509 నుంచి 1530; హంపి ఆలయాల జాబితా). https://asi.nic.in/pages/WorldHeritageHampi
• South Indian Inscriptions, సంపుటి 26, కాకతీయ శాసనాల జాబితా (గణపతిదేవుని మోటుపల్లి శాసనం శక 1166, అంటే 1244 నుంచి 1245). https://www.whatisindia.com/inscriptions/south_indian_inscriptions/volume_26/kakatiyas.html
• మార్కో పోలో ప్రయాణంపై హెన్రీ యూల్ వ్యాఖ్యానం (ముత్ఫిలి అంటే మోటుపల్లి; తెలింగాణ రాణి; 1290ల నాటి కాలనిర్ణయం), Digital Silk Road ప్రచురణ. https://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/III-2-F-c-30/V-2/page/0418.html.en
• పుదుచ్చేరి ప్రభుత్వం, యానాం చరిత్ర పేజీ (1723 నాటి ఫ్రెంచ్ వ్యాపార కేంద్రం, నాలుగేళ్ల తర్వాత వదిలివేత, 1731, 1742 పునఃస్థాపనలు). https://yanam.gov.in/history/
• వికీపీడియా వ్యాసాలు (కేవలం క్రాస్-చెక్ కోసం): లేపాక్షి వీరభద్ర ఆలయం; ప్రతాపరుద్రుడు; గణపతిదేవుడు; టర్కోయిజ్ సింహాసనం; ముసునూరి నాయకులు; రేచర్ల నాయకులు; రెడ్డి వంశం; కపిలేంద్ర దేవుడు; ఆరవీటి వంశం; కృష్ణదేవరాయలు; ఇబ్రహీం కులీ కుతుబ్ షా; సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ ముల్క్; గోల్కొండ సుల్తానత్; ఆర్మగాన్; మోటుపల్లి.

నేరుగా తెరవడం నిరోధించబడి, శోధన ఫలితాల్లో వచ్చిన సారాంశాలను మాత్రమే చదివిన పేజీలు (వీటిని రెండో చేతి ఆధారాలుగా పరిగణించండి):

• UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ కేంద్రం, కాకతీయ రుద్రేశ్వర (రామప్ప) ఆలయం, తెలంగాణ (2021లో నమోదు; కాకతీయ కాలం 1123 నుంచి 1323గా; 1213 నుంచి సుమారు నాలుగు దశాబ్దాల నిర్మాణం; తేలియాడే ఇటుకలు), హంపి స్మారక చిహ్నాల సమూహం (1986లో నమోదు).
• ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా వ్యాసాలు: కృష్ణ దేవ రాయ (పాలన 1509 నుంచి 1529; రాయచూరు దోయాబ్ 1512; ఉదయగిరి 1514; రాయచూరు 1520), విజయనగర, ఆరవీటి వంశం (సంగమ స్థాపన 1336; సాళువ ఆక్రమణ సుమారు 1485; 1503 నాటికి తుళువ; పెనుకొండలో తిరుమలుడు ఆరవీటి వంశ స్థాపన), కాకతీయ (1323లో వరంగల్ పతనం).
• సింథియా టాల్బాట్, Precolonial India in Practice: Society, Region, and Identity in Medieval Andhra (Oxford University Press, 2001), వెలమ, పద్మనాయక గుర్తింపుపై; ఇక్కడ క్యాటలాగ్, సారాంశాల ద్వారా మాత్రమే తెలుసు.
• కోరమండల్ తీరానికి తొలి ఇంగ్లిష్ ప్రయాణాలు (హిప్పన్ 1611 ఆగస్టు 18న పెద్దపల్లి, ఆగస్టు 31న మచిలీపట్నం), కెర్, జాక్సన్ కథనాల శోధన సారాంశాల ఆధారంగా.

మూలాలు భిన్నంగా ఉన్నచోట (మార్కో పోలో సందర్శన సంవత్సరం, లేపాక్షి నిర్మాణ సంవత్సరం, ప్రతాపరుద్రుని మరణ విధానం, ఆరవీటి వంశ ఖచ్చితమైన ముగింపు, మచిలీపట్నంలో ఇంగ్లిష్ వారు 1611 లేదా 1615) వ్యాసం ఆ విషయాన్ని చెబుతుంది.