APPSC, ఏపీ DSC, ఏపీ పోలీస్, సచివాలయ పేపర్లలోని సామాన్య శాస్త్రం విభాగంలో జీవశాస్త్రం, ఆరోగ్యం ప్రశ్నలు గణనీయమైన వాటా తీసుకుంటాయి. ఇవి స్పష్టమైన పాఠ్యపుస్తక జ్ఞానానికి మార్కులు ఇస్తాయి: ఏ కణ భాగం ఏం చేస్తుంది, ఏ విటమిన్ లోపిస్తే ఏ వ్యాధి వస్తుంది, ఏ వ్యాధిని ఏ వాహకం మోస్తుంది, ఏ ప్రజారోగ్య కార్యక్రమం ఎప్పుడు మొదలైంది. చాలా అంశాలు 6 నుంచి 10వ తరగతి పాఠ్యాంశాల్లో ఉంటాయి; కొన్ని ప్రశ్నలు కేంద్ర ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ (MoHFW) సమాచారం నుంచి వస్తాయి.
ఈ నోట్స్ తల నుంచి కాళ్ల వరకు అనే క్రమంలో సాగుతుంది: కణం, కణజాలాలు, మానవ శరీర వ్యవస్థలు, పోషణ–విటమిన్లు, వ్యాధులు, జన్యుశాస్త్రం, మొక్కల శరీర ధర్మశాస్త్రం, జీవావరణం–జీవ వైవిధ్యం, జీవసాంకేతికశాస్త్రం, చివరగా ప్రజారోగ్య కార్యక్రమాలు. పాఠ్యపుస్తక వాస్తవాలను NCERT 10వ తరగతి సైన్స్ (2026-27 పునర్ముద్రణ)తో, వ్యాధి–వాహక పట్టికను WHO వెక్టర్ ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధుల ఫ్యాక్ట్ షీట్‌తో, టీకాలు, క్షయ కార్యక్రమ వాస్తవాలను MoHFW తయారు చేసిన పత్రికా సమాచార కార్యాలయ (PIB) వివరణ పత్రాలతో సరిచూశాం. ఇందులో పాఠ్యపుస్తక స్థాయి వాస్తవాలే ఉన్నాయి; ఇది పరీక్షల అధ్యయనం కోసం మాత్రమే, వైద్య సలహా కాదు. ఆరోగ్య సమస్య ఉంటే అర్హత ఉన్న వైద్యుడిని సంప్రదించండి. తెలుగు పదాలు SCERT ఏపీ పాఠ్యపుస్తకాల్లోని ప్రామాణిక పదాలు; మొదటిసారి ఆంగ్ల పదాన్ని బ్రాకెట్‌లో ఇచ్చాం.
1. కణం మరియు కణజాలాలు
కణం (cell) జీవి నిర్మాణ, క్రియాత్మక ప్రమాణం. 1665లో రాబర్ట్ హుక్ కార్క్ ముక్కలో కణాలను చూసి "సెల్" అనే పదాన్ని ఇచ్చాడు. ల్యూవెన్‌హాక్ సజీవ కణాలను చూశాడు; ష్లీడెన్, ష్వాన్ మొక్కలు, జంతువులకు కణ సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించారు; విర్కో కొత్త కణాలు ఉన్న కణాల నుంచే పుడతాయని చేర్చాడు. కణాలు పూర్వకేంద్రక కణాలు (prokaryotic; పొరతో కూడిన కేంద్రకం లేదు, ఉదా. బ్యాక్టీరియా, నీలి–ఆకుపచ్చ శైవలాలు) లేదా నిజకేంద్రక కణాలు (eukaryotic; నిజమైన కేంద్రకం ఉంటుంది, ఉదా. మొక్కలు, జంతువులు, శిలీంధ్రాలు) గా ఉంటాయి.
కణ త్వచం (plasma membrane) ఎంపిక చేసిన పదార్థాలనే అనుమతిస్తుంది. మొక్కల కణాలకు సెల్యులోజ్‌తో కూడిన కణ కవచం, పెద్ద కేంద్ర రిక్తిక, ప్లాస్టిడ్‌లు ఉంటాయి, జంతు కణాల్లో ఇవి ఉండవు. జంతు కణాల్లో సెంట్రియోల్‌లు, చిన్న రిక్తికలు ఉంటాయి. కేంద్రకంలో క్రోమోజోములు ఉండి కణాన్ని నియంత్రిస్తుంది. మైటోకాండ్రియా శ్వాసక్రియలో ATP ఉత్పత్తి చేస్తుంది కాబట్టి దాన్ని కణ శక్తి కేంద్రం అంటారు. రైబోసోమ్‌లు ప్రొటీన్లను తయారు చేస్తాయి; గరుకు ఎండోప్లాస్మిక్ రెటిక్యులంపై రైబోసోమ్‌లు ఉంటాయి, నునుపైనది కొవ్వులను తయారు చేసి విషాలను తటస్థీకరిస్తుంది. గాల్జీ సంక్లిష్టం పదార్థాలను ప్యాక్ చేసి పంపుతుంది. లైసోసోమ్‌లో జీర్ణ ఎంజైములు ఉంటాయి; కణానికి నష్టం జరిగితే అది ఆత్మహత్యా సంచి. హరిత రేణువుల్లో (chloroplasts) పత్రహరితం ఉండి కిరణజన్య సంయోగక్రియ జరుపుతుంది.
వ్యాపనం (diffusion) అంటే అణువులు ఎక్కువ గాఢత నుంచి తక్కువ గాఢతకు కదలడం. ద్రవాభిసరణం (osmosis) అంటే ఎంపిక చేసిన పారగమ్య త్వచం ద్వారా నీటి వ్యాపనం. అల్పసాంద్ర ద్రావణంలో కణం ఉబ్బుతుంది, అధిక సాంద్ర ద్రావణంలో కుంచించుకుంటుంది (మొక్కల్లో ప్లాస్మోలిసిస్), సమసాంద్ర ద్రావణంలో నికర కదలిక ఉండదు.
కణజాలాలు (tissues) ఒక నిర్దిష్ట పనిని చేసే సమాన కణాల సమూహాలు. మొక్కల కణజాలాలు విభజన కణజాలాలు (అగ్ర, పార్శ్వ, అంతర్వేశిత) మరియు శాశ్వత కణజాలాలుగా విభజించబడతాయి. శాశ్వత కణజాలాల్లో మృదుకణజాలం (నిల్వ, కిరణజన్య సంయోగక్రియ), స్థూలకోణ కణజాలం (వంగే గుణం), దృఢ కణజాలం (కఠినత్వం) ఉన్నాయి; సంక్లిష్ట కణజాలాలు దారువు (xylem; నీరు, ఖనిజాలను పైకి చేరుస్తుంది), పోషక కణజాలం (phloem; ఆహారాన్ని రెండు దిశల్లో చేరుస్తుంది). జంతు కణజాలాలు: ఉపకళా (కప్పి ఉంచుతుంది), సంయోజక (రక్తం, ఎముక, మృదులాస్థి, స్నాయువు, బంధన స్నాయువు, కొవ్వు), కండర (రేఖిత లేదా అస్థి కండరం, నునుపు లేదా అరేఖిత కండరం, హృదయ కండరం), నాడీ కణజాలం (నాడీ కణం).
| కణజాలం | పని | ఉదాహరణ |
|---|---|---|
| ఉపకళా | కప్పి ఉంచడం | చర్మం, ఆహార నాళ లోపలి పొర |
| సంయోజక | ఆధారం, అనుసంధానం | రక్తం, ఎముక, స్నాయువు |
| కండర | కదలిక | కండరపుష్టి, గుండె |
| నాడీ | ప్రచోదనాల ప్రసారం | మెదడు, నాడులు |
పొరపాటు: స్నాయువు (tendon) కండరాన్ని ఎముకకు, బంధన స్నాయువు (ligament) ఎముకను ఎముకకు కలుపుతాయి. హృదయ కండరం రేఖితం, అనైచ్ఛికం. క్షీరదాల ఎర్ర రక్త కణానికి కేంద్రకం ఉండదు.
2. మానవ శరీర వ్యవస్థలు
జీర్ణ వ్యవస్థ: జీర్ణక్రియ నోటిలో మొదలవుతుంది; లాలాజలంలోని అమైలేజ్ పిండిపదార్థాన్ని విడగొట్టడం ప్రారంభిస్తుంది. జీర్ణాశయం హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లాన్ని స్రవిస్తుంది, అది క్రిములను చంపి ఆమ్ల యానకాన్ని ఇస్తుంది; పెప్సిన్ ప్రొటీన్లను జీర్ణం చేస్తుంది. అతి పెద్ద గ్రంథి కాలేయం పైత్య రసాన్ని తయారు చేస్తుంది, ఇది కొవ్వులను విచ్ఛిన్నం చేస్తుంది; పైత్య రసం పిత్తాశయంలో నిల్వ ఉంటుంది. క్లోమం జీర్ణ ఎంజైములను, ఇన్సులిన్ హార్మోన్‌ను స్రవిస్తుంది. చిన్న ప్రేవులో జీర్ణక్రియ పూర్తై, చూషకాల (villi) ద్వారా ఎక్కువ శోషణ జరుగుతుంది. పెద్ద ప్రేవు నీటిని పీల్చుకుంటుంది.
శ్వాస వ్యవస్థ: గాలి నాసికా రంధ్రాలు, గ్రసని, స్వరపేటిక, వాయునాళం, శ్వాసనాళాల ద్వారా వాయుగోళాలకు (alveoli) చేరుతుంది; అక్కడ ఆక్సిజన్, కార్బన్ డయాక్సైడ్ వినిమయం జరుగుతుంది. విభాజక పటలం (diaphragm), పక్కటెముకల కండరాలు శ్వాసను నడిపిస్తాయి. హిమోగ్లోబిన్ ఆక్సిజన్‌ను తీసుకెళ్తుంది. కణ స్థాయి శ్వాసక్రియ గ్లూకోజ్ నుంచి ATPగా శక్తిని విడుదల చేస్తుంది; వాయు శ్వాసక్రియకు ఆక్సిజన్ కావాలి, ఈస్ట్‌లో అవాయు శ్వాసక్రియ ఇథనాల్, కార్బన్ డయాక్సైడ్ ఇస్తుంది, కఠిన వ్యాయామంలో కండరాల్లో లాక్టిక్ ఆమ్లం ఏర్పడుతుంది.
రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ: మానవ గుండెకు నాలుగు గదులు (రెండు కర్ణికలు, రెండు జఠరికలు); ద్వంద్వ ప్రసరణ ఉంటుంది. ధమనులు రక్తాన్ని గుండె నుంచి దూరంగా, సిరలు గుండె వైపు తీసుకెళ్తాయి. పుపుస ధమని మినహాయింపు: అది ఆక్సిజన్ లేని రక్తాన్ని తీసుకెళ్తుంది, పుపుస సిర ఆక్సిజన్ ఉన్న రక్తాన్ని తీసుకెళ్తుంది. రక్తంలో ప్లాస్మా, ఎర్ర కణాలు (హిమోగ్లోబిన్), తెల్ల కణాలు (రక్షణ), రక్త ఫలకికలు (గడ్డకట్టడం) ఉంటాయి. A, B, AB, O రక్త గ్రూపులను లాండ్‌స్టైనర్ కనుగొన్నాడు; ABO వ్యవస్థలో O సార్వత్రిక దాత, AB సార్వత్రిక గ్రహీత. సాధారణ రక్తపోటు సుమారు 120/80 మి.మీ. పాదరసం, స్ఫిగ్మోమానోమీటర్‌తో కొలుస్తారు. శోషరసం జీర్ణమైన కొవ్వును తీసుకెళ్తుంది, రోగ నిరోధక వ్యవస్థలో భాగం.
విసర్జన వ్యవస్థ: ప్రధాన విసర్జక అవయవం మూత్రపిండం. దాని క్రియాత్మక ప్రమాణం నెఫ్రాన్; అది రక్తాన్ని వడపోసి మూత్రాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. మనిషికి రెండు మూత్రపిండాలు, రెండు మూత్రనాళాలు, ఒక మూత్రాశయం, ఒక మూత్ర మార్గం ఉంటాయి. మూత్రపిండాలు పనిచేయనప్పుడు కృత్రిమ మూత్రపిండమైన డయాలసిస్ వాడతారు.
నాడీ, అంతస్రావ వ్యవస్థలు: నాడీ వ్యవస్థ ప్రమాణం న్యూరాన్. మెదడులో మస్తిష్కం (ఆలోచన, జ్ఞాపకం), అనుమస్తిష్కం (సమతాస్థితి, భంగిమ), మజ్జాముఖం (గుండె కొట్టుకోవడం, శ్వాస వంటి అనైచ్ఛిక చర్యలు) ఉంటాయి. పరావర్తన చర్య అంటే త్వరిత, స్వయంచాలక ప్రతిస్పందన; దీన్ని వెన్నుపాము నియంత్రిస్తుంది. హార్మోన్లు రసాయన సందేశకారులు. క్లోమం నుంచి వచ్చే ఇన్సులిన్ రక్తంలో చక్కెరను తగ్గిస్తుంది. థైరాయిడ్ నుంచి థైరాక్సిన్ జీవక్రియను నియంత్రిస్తుంది; దానికి అయోడిన్ కావాలి. పీయూష గ్రంథి ప్రధాన గ్రంథి. అడ్రినల్ గ్రంథుల నుంచి అడ్రినలిన్ అత్యవసర పరిస్థితికి శరీరాన్ని సిద్ధం చేస్తుంది. వృద్ధి హార్మోన్ పీయూష గ్రంథి నుంచి వస్తుంది; టెస్టోస్టీరాన్, ఈస్ట్రోజన్ లైంగిక హార్మోన్లు. మొక్కల హార్మోన్లు: ఆక్సిన్ (కణ దీర్ఘీకరణ, కాంతి వైపు వంగడం), జిబ్బరెల్లిన్ (కాండ వృద్ధి), సైటోకైనిన్ (కణ విభజన), అబ్సిసిక్ ఆమ్లం (వృద్ధి నిరోధకం, వాడిపోవడం); ఇథిలీన్ పండ్లను పక్వం చేస్తుంది.
అస్థి వ్యవస్థ: వయోజన మానవ శరీరంలో 206 ఎముకలు ఉంటాయి. తొడలోని ఫీమర్ అతి పొడవైన ఎముక, చెవిలోని స్టేప్స్ అతి చిన్నది. కీళ్లలో బంతిగిన్నె కీలు (భుజం, తుంటి), బందు కీలు (మోకాలు, మోచేయి) ఉన్నాయి.
జ్ఞానేంద్రియాలు: కన్ను, చెవి, ముక్కు, నాలుక, చర్మం. రెటీనాలో దండాలు (మసక వెలుతురు), శంఖువులు (రంగు, తీవ్ర కాంతి) ఉంటాయి. దండాల్లోని వర్ణకానికి విటమిన్ A కావాలి.
3. పోషణ, విటమిన్లు, లోపం వల్ల వచ్చే వ్యాధులు
సమతుల ఆహారంలో శక్తి కోసం కార్బోహైడ్రేట్లు, కొవ్వులు; పెరుగుదల, మరమ్మతు కోసం ప్రొటీన్లు; రక్షణ కోసం విటమిన్లు, ఖనిజాలు; జీర్ణాశయానికి పీచు; నీరు ఉంటాయి. ప్రొటీన్లు అమైనో ఆమ్లాలతో తయారవుతాయి; గ్రాముకు కార్బోహైడ్రేట్లు సుమారు 4 కిలో కెలోరీలు, కొవ్వులు సుమారు 9 కిలో కెలోరీలు ఇస్తాయి. పోషకాహార లోపం (malnutrition) అంటే ఆహారం తక్కువగా లేదా ఎక్కువగా ఉండటం రెండూ. ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) ప్రకారం వయసుకు తగిన ఎత్తు లేకపోవడం స్టంటింగ్ (దీర్ఘకాల పోషకాహార లోపం), ఎత్తుకు తగిన బరువు లేకపోవడం వేస్టింగ్ (ఇటీవల తీవ్రంగా బరువు తగ్గడం). ప్రపంచ ప్రజారోగ్యంలో అయోడిన్, విటమిన్ A, ఇనుము అత్యంత ముఖ్యమైన సూక్ష్మపోషకాలని WHO పేర్కొంది.
| విటమిన్ | వనరులు | లోప వ్యాధి |
|---|---|---|
| A (రెటినాల్) | క్యారెట్, బొప్పాయి, కాలేయం, పాలు | రేచీకటి, జీరాఫ్తాల్మియా |
| B1 (థయామిన్) | పొట్టు తీయని ధాన్యాలు, పప్పులు | బెరి బెరి |
| B2 (రైబోఫ్లావిన్) | పాలు, గుడ్లు | నోటి మూలల్లో పగుళ్లు |
| B3 (నియాసిన్) | మాంసం, తృణధాన్యాలు | పెల్లాగ్రా |
| B12 | జంతు సంబంధ ఆహారాలు | హానికర రక్తహీనత |
| C (ఆస్కార్బిక్ ఆమ్లం) | ఉసిరి, నిమ్మజాతి, జామ | స్కర్వీ |
| D | సూర్యరశ్మి, చేప నూనె | రికెట్స్ (పిల్లలు), ఆస్టియోమలేసియా (పెద్దలు) |
| K | ఆకుకూరలు | రక్తం ఆలస్యంగా గడ్డకట్టడం |
A, D, E, K విటమిన్లు కొవ్వులో కరుగుతాయి; B గ్రూపు, C నీటిలో కరుగుతాయి. ఖనిజాలు: ఎముకలు, దంతాలకు కాల్షియం, ఫాస్ఫరస్; హిమోగ్లోబిన్‌కు ఇనుము (లోపిస్తే రక్తహీనత); థైరాక్సిన్‌కు అయోడిన్ (లోపిస్తే గాయిటర్); నాడీ పనితీరుకు సోడియం, పొటాషియం. ప్రొటీన్ లోపం వల్ల క్వాషియోర్కర్ (కొంత కెలోరీలు ఉన్నా ఉబ్బిన పొట్ట), కెలోరీలు, ప్రొటీన్ రెండింటి లోపం వల్ల మరాస్మస్ (కృశించిన శరీరం) వస్తాయి. గర్భిణులకు ఫోలిక్ ఆమ్లం ముఖ్యం. పొరపాటు: స్కర్వీ C, రికెట్స్ D, బెరి బెరి B1, పెల్లాగ్రా B3; అభ్యర్థులు తరచు సంఖ్యలను కలగలుపుతారు.
4. అంటువ్యాధులు: కారణం మరియు వాహకం
అంటువ్యాధి (communicable disease) వ్యాధికారకం వల్ల వస్తుంది, గాలి, నీరు, ఆహారం, స్పర్శ లేదా వాహకం ద్వారా మనిషి నుంచి మనిషికి వ్యాపిస్తుంది. వాహకం (vector) అంటే వ్యాధికారకాన్ని అతిథేయికి చేరవేసే జీవి, సాధారణంగా కీటకం. సంక్రమించని వ్యాధి ఇలా వ్యాపించదు. వ్యాధికారకాలు వైరస్‌లు, బ్యాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు, ప్రోటోజోవా, పురుగులు. యాంటీబయాటిక్‌లు బ్యాక్టీరియాపై పనిచేస్తాయి, వైరస్‌లపై కాదు.
| వ్యాధి | కారకం | వాహకం లేదా వ్యాప్తి మార్గం |
|---|---|---|
| మలేరియా | ప్రోటోజోవా (ప్లాస్మోడియం) | ఆడ అనాఫిలిస్ దోమ |
| డెంగ్యూ | వైరస్ | ఏడిస్ దోమ |
| చికున్‌గున్యా | వైరస్ | ఏడిస్ దోమ |
| జపనీస్ ఎన్సెఫలైటిస్ | వైరస్ | క్యూలెక్స్ దోమ |
| బోదకాలు (లింఫాటిక్ ఫైలేరియాసిస్) | పరాన్నజీవి పురుగు | దోమలు (క్యూలెక్స్, అనాఫిలిస్, ఏడిస్) |
| కాలా అజార్ | ప్రోటోజోవా (లీష్మానియా) | ఇసుక ఈగ |
| క్షయ | బ్యాక్టీరియా | గాలి (తుంపర్లు) |
| కలరా | బ్యాక్టీరియా | కలుషిత నీరు |
| టైఫాయిడ్ | బ్యాక్టీరియా | కలుషిత ఆహారం, నీరు |
| హెపటైటిస్ A | వైరస్ | కలుషిత ఆహారం, నీరు |
| హెపటైటిస్ B | వైరస్ | రక్తం, శరీర ద్రవాలు |
| పోలియో | వైరస్ | కలుషిత నీరు |
| తట్టు (మీజిల్స్) | వైరస్ | గాలి |
| రేబిస్ | వైరస్ | సోకిన జంతువు కాటు |
| ఎయిడ్స్ | HIV (వైరస్) | రక్తం, అసురక్షిత లైంగిక సంపర్కం, తల్లి నుంచి బిడ్డకు |
దోమల ద్వారా, ఇసుక ఈగ ద్వారా వచ్చే వ్యాధుల సమాచారం WHO వెక్టర్ ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధుల జాబితాతో సరిపోతుంది. ప్లేగు (ఎలుక ఈగ), టైఫస్‌లో పేను, కొన్ని అతిసార వ్యాధుల్లో ఇంటి ఈగ పాత పాఠ్యపుస్తక ఉదాహరణలు. తామర, అథ్లెట్స్ ఫుట్ శిలీంధ్ర వ్యాధులు; అమీబిక్ డిసెంట్రీ, గియార్డియాసిస్ ప్రోటోజోవా వ్యాధులు; ఏలికపాము, గుండ్రటి పురుగు హెల్మింథ్‌లు. క్షయ ఒక బ్యాక్టీరియా వల్ల వస్తుందని రాబర్ట్ కోచ్ చూపాడు; 1882లో ఆయన ప్రకటనకు గుర్తుగా మార్చి 24న ప్రపంచ క్షయ దినోత్సవం జరుపుతారు.
రోగ నిరోధకత సహజంగా లేదా ఆర్జితంగా ఉంటుంది. టీకా వేయడం అంటే బలహీనపరిచిన లేదా నిష్క్రియ రూపాన్ని శరీరానికి పరిచయం చేయడం, దానివల్ల జ్ఞాపక కణాలు ఏర్పడతాయి. మశూచికి తొలి టీకాను ఎడ్వర్డ్ జెన్నర్ అభివృద్ధి చేశాడు; 1980లో WHO మశూచి నిర్మూలన ప్రకటించింది. భారతదేశంలో సార్వత్రిక టీకా కార్యక్రమం (Universal Immunisation Programme) ఇప్పుడు 12 వ్యాధులకు ఉచిత టీకాలు ఇస్తుంది, MoHFW వివరణ ప్రకారం: క్షయ, డిఫ్తీరియా, కోరింత దగ్గు, ధనుర్వాతం, పోలియో, హెపటైటిస్ B, హీమోఫిలస్ ఇన్‌ఫ్లుయెంజా టైప్ b ఇన్ఫెక్షన్లు (న్యుమోనియా, మెనింజైటిస్), తట్టు, రుబెల్లా, రోటావైరస్ విరేచనాలు, న్యుమోకోకల్ న్యుమోనియా, ప్రభావిత జిల్లాల్లో జపనీస్ ఎన్సెఫలైటిస్. ఈ జాబితాను ప్రస్తుత టీకా షెడ్యూల్‌తో సరిచూసుకోవాలి.
5. సంక్రమించని వ్యాధులు
సంక్రమించని వ్యాధులు (NCDs) దీర్ఘకాలికమైనవి; జీవనశైలి, జన్యు, పర్యావరణ కారణాల వల్ల వస్తాయి. వాటిలో అధిక రక్తపోటు, మధుమేహం (ఇన్సులిన్ లోపం లేదా నిరోధకత, రక్తంలో అధిక చక్కెర), గుండె జబ్బులు, పక్షవాతం (స్ట్రోక్), క్యాన్సర్, దీర్ఘకాల శ్వాసకోశ వ్యాధులు, స్థూలకాయం ఉన్నాయి. ప్రమాద కారకాలు పొగాకు, మద్యం, అనారోగ్యకర ఆహారం, శారీరక శ్రమ లేకపోవడం, వాయు కాలుష్యం. క్యాన్సర్ అంటే కణాల అనియంత్రిత విభజన; వ్యాపించే కణితి ప్రాణాంతకం (malignant). సికిల్ సెల్ అనీమియా, తలసేమియా, హీమోఫీలియా, వర్ణాంధత్వం జన్యు రుగ్మతలు. హీమోఫీలియా లింగ సహలగ్న ప్రచ్ఛన్న రుగ్మత, రక్తం నెమ్మదిగా గడ్డకడుతుంది; వర్ణాంధత్వం కూడా X–సహలగ్నం, అందుకే మగవారిలో ఎక్కువ. డౌన్ సిండ్రోమ్ 21వ క్రోమోజోమ్ అదనంగా ఉండటం వల్ల (ట్రైసోమీ), టర్నర్ సిండ్రోమ్ అంటే ఒకే X క్రోమోజోమ్ ఉన్న స్త్రీ.
ఈ వ్యాధుల కోసం భారత కార్యక్రమం క్యాన్సర్, మధుమేహం, హృద్రోగాలు, పక్షవాతం నివారణ, నియంత్రణ జాతీయ కార్యక్రమం; 2023లో దీన్ని సంక్రమించని వ్యాధుల నివారణ, నియంత్రణ జాతీయ కార్యక్రమం (NP-NCD) గా పేరు మార్చారు. జనాభా ఆధారిత స్క్రీనింగ్ 30 సంవత్సరాలు, అంతకంటే ఎక్కువ వయసు వారికి అధిక రక్తపోటు, మధుమేహం, సాధారణ క్యాన్సర్లకు (నోరు, రొమ్ము, గర్భాశయ ముఖద్వారం) వర్తిస్తుంది. కార్యక్రమం పరిధి కాలక్రమంలో విస్తరించింది కాబట్టి తరువాతి విస్తరణను MoHFW పోర్టల్‌లో నిర్ధారించుకోండి.
6. జన్యుశాస్త్ర మూలాలు
వారసత్వం (heredity) అంటే తల్లిదండ్రుల లక్షణాలు సంతతికి సంక్రమించడం; వైవిధ్యం (variation) అంటే వ్యక్తుల మధ్య తేడా. జన్యుశాస్త్ర పితామహుడు గ్రెగర్ మెండల్ బఠానీ మొక్కపై ప్రయోగాలు చేసి బలీయత, వేర్పాటు, స్వతంత్ర అమరిక నియమాలను ప్రతిపాదించాడు. పొడవైన (TT), పొట్టి (tt) మొక్కల మధ్య ఏకసంకర సంకరణంలో F1 మొక్కలన్నీ పొడవు (Tt); F2 తరంలో సలక్షణ నిష్పత్తి 3:1, జన్యురూప నిష్పత్తి 1:2:1. ద్విసంకర సంకరణంలో F2లో 9:3:3:1 నిష్పత్తి వస్తుంది. జన్యురూపం (genotype) అంటే జన్యు నిర్మాణం, బాహ్యరూపం (phenotype) అంటే కనిపించే వ్యక్తీకరణ.
DNA (డీఆక్సీరైబో న్యూక్లిక్ ఆమ్లం) క్రోమోజోములపై జన్యువుల రూపంలో జన్యు సమాచారాన్ని మోస్తుంది; 1953లో వాట్సన్, క్రిక్ వర్ణించిన డబుల్ హెలిక్స్ నిర్మాణంలో ఉంటుంది. క్షారాలు అడెనిన్, థైమిన్, గ్వానిన్, సైటోసిన్; A–Tతో, G–Cతో జతవుతుంది. RNAలో థైమిన్ స్థానంలో యురాసిల్ ఉంటుంది. మానవ దేహ కణంలో 46 క్రోమోజోములు (23 జతలు), సంయోగ బీజంలో 23. మానవుల్లో లింగ నిర్ధారణ: స్త్రీలలో XX, పురుషుల్లో XY; బిడ్డ తల్లి నుంచి X పొందుతుంది, తండ్రి నుంచి X లేదా Y; కాబట్టి బిడ్డ లింగాన్ని తండ్రి క్రోమోజోమ్ నిర్ణయిస్తుంది. ఉత్పరివర్తనం (mutation) అంటే జన్యు పదార్థంలో ఆకస్మిక మార్పు; అది పరిణామానికి ముడి సరుకు; లైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి జన్యువుల పునఃసంయోగం ద్వారా వైవిధ్యాన్ని కలుపుతుంది.
పరిణామం: లామార్క్ ఆర్జిత లక్షణాల వారసత్వాన్ని ప్రతిపాదించాడు, అది తిరస్కరించబడింది; డార్విన్ "ఆన్ ది ఆరిజిన్ ఆఫ్ స్పీసీస్" (1859)లో సహజ ఎంపికను ప్రతిపాదించాడు. సజాత అవయవాలు (homologous) ఒకే నిర్మాణం కానీ వేర్వేరు విధులు కలవి (మనిషి చేయి, గబ్బిలం రెక్క); సదృశ అవయవాలు (analogous) వేర్వేరు నిర్మాణం కానీ ఒకే విధి కలవి (పక్షి రెక్క, కీటకం రెక్క). శిలాజాలు పరిణామానికి ఆధారాలు; కార్బన్ డేటింగ్ శిలాజ వయసు తెలుసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.
7. మొక్కల శరీర ధర్మశాస్త్రం
కిరణజన్య సంయోగక్రియ (photosynthesis) అంటే సూర్యకాంతి, పత్రహరితం సమక్షంలో ఆకుపచ్చ మొక్కలు కార్బన్ డయాక్సైడ్, నీటి నుంచి ఆహారం తయారు చేసి ఆక్సిజన్‌ను విడుదల చేయడం: కార్బన్ డయాక్సైడ్ + నీరు → గ్లూకోజ్ + ఆక్సిజన్. ఇది హరిత రేణువులో జరుగుతుంది; ఆకు మీద ఉన్న సూక్ష్మ రంధ్రాలైన పత్రరంధ్రాలు (stomata) వాయు వినిమయాన్ని అనుమతిస్తాయి. విడుదలయ్యే ఆక్సిజన్ నీటి విచ్ఛిన్నం నుంచి వస్తుంది. కాంతిని నీలి, ఎరుపు ప్రాంతాల్లో బాగా శోషిస్తుంది, ఆకుపచ్చ కాంతి పరావర్తనం చెందుతుంది, అందుకే ఆకులు ఆకుపచ్చగా కనిపిస్తాయి. మొక్కల్లో ఆహార నిల్వ రూపం పిండిపదార్థం.
భాష్పోత్సేకం (transpiration) అంటే పత్రరంధ్రాల నుంచి నీటి ఆవిరి కోల్పోవడం; అది దారువు ద్వారా నీటిని పైకి లాగే పీడనాన్ని కలిగిస్తుంది, మొక్కను చల్లబరుస్తుంది. స్థానాంతరణం (translocation) అంటే పోషక కణజాలం ద్వారా ఆహారం కదలడం. మొక్కల్లో శ్వాసక్రియ ఎల్లప్పుడూ జరుగుతుంది, కిరణజన్య సంయోగక్రియ కాంతిలో మాత్రమే. వేర్లు మూలరోమాల ద్వారా ద్రవాభిసరణంతో నీటిని పీల్చుకుంటాయి. మొక్కల పోషణకు నైట్రోజన్, ఫాస్ఫరస్, పొటాషియం, ఇతర మూలకాలు కావాలి. పప్పుజాతి మొక్కల వేరు బుడిపెల్లో రైజోబియం బ్యాక్టీరియా ఉండి వాతావరణ నైట్రోజన్‌ను స్థిరీకరిస్తుంది. కీటకాహార మొక్కలు (కూజా మొక్క, సన్‌డ్యూ) నైట్రోజన్ తక్కువ ఉన్న నేలలో పెరుగుతాయి; కస్కుటా వంటి పరాన్నజీవి మొక్కలు అతిథేయి నుంచి ఆహారం తీసుకుంటాయి.
మొక్కలు ప్రేరణలకు అనువర్తనాల (tropisms) ద్వారా స్పందిస్తాయి. కాంతికి స్పందన కాంతి అనువర్తనం, గురుత్వానికి స్పందన భూ అనువర్తనం (వేర్లు కిందికి పెరుగుతాయి), నీటి వైపు కదలిక జల అనువర్తనం, రసాయనానికి స్పందన రసాయన అనువర్తనం (పుప్పొడి నాళం). అత్తిపత్తి (Mimosa, touch-me-not) తాకితే టర్గర్ మార్పు వల్ల ఆకులను ముడుచుకుంటుంది; ఇది వృద్ధి రహిత కదలిక.
మొక్కల్లో ప్రత్యుత్పత్తి అలైంగికం (శాఖీయ ప్రత్యుత్పత్తి: గులాబీ కొమ్మ ముక్కలు, గడ్డి భూకాండాలు, బంగాళాదుంప దుంపలు, ఉల్లి లశునాలు) లేదా పుష్పాల ద్వారా లైంగికం. పువ్వులోని పురుష భాగం కేసరావళి (పుట్ట, తంతువు), స్త్రీ భాగం అండకోశం (అండపీఠం, కీలం, అండాశయం). పరాగసంపర్కం అంటే పుప్పొడి అండపీఠాన్ని చేరడం; తర్వాత ఫలదీకరణం; అండం విత్తనంగా, అండాశయం ఫలంగా మారతాయి.
8. జీవావరణం మరియు జీవ వైవిధ్యం
జీవావరణ వ్యవస్థ (ecosystem) అంటే జీవులు తమ నిర్జీవ పరిసరాలతో పరస్పర చర్య జరిపే సముదాయం. ఉత్పత్తిదారులు (ఆకుపచ్చ మొక్కలు) ఆహారం తయారు చేస్తాయి; వినియోగదారులు (శాకాహారులు, మాంసాహారులు, సర్వభక్షకులు) ఇతర జీవులను తింటాయి; విచ్ఛిన్నకారులు (బ్యాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు) మృత పదార్థాన్ని విడగొట్టి పోషకాలను పునఃచక్రీయం చేస్తాయి. ఆహార గొలుసు (food chain) అంటే ఎవరు ఎవరిని తింటారనే సరళ క్రమం; ఆహార జాలం (food web) అంటే అనేక గొలుసుల అనుసంధానం. శక్తి ఒకే దిశలో ప్రవహిస్తుంది; ఒక పోషక స్థాయి నుంచి తదుపరికి సుమారు 10 శాతం శక్తి మాత్రమే చేరుతుంది, అందుకే ఆహార గొలుసులు చిన్నవిగా ఉంటాయి. పురుగుమందుల వంటి రసాయనాలు పై స్థాయిల్లో పేరుకుపోతాయి, దీన్ని జీవ వర్ధనం (biological magnification) అంటారు; అగ్ర మాంసాహారులు, మనుషుల్లో గాఢత ఎక్కువ.
స్ట్రాటోస్ఫియర్‌లోని ఓజోన్ పొర సూర్యుని అతినీలలోహిత కిరణాల నుంచి జీవులను కాపాడుతుంది; క్లోరోఫ్లోరోకార్బన్‌లు (CFCs) దాన్ని క్షీణింపజేస్తాయి. ఓజోన్‌ను క్షీణింపజేసే పదార్థాలను దశలవారీగా తొలగించే అంతర్జాతీయ ఒప్పందం మాంట్రియల్ ప్రోటోకాల్ (1987). కార్బన్ డయాక్సైడ్, మీథేన్ వంటి హరిత గృహ వాయువులు భూతాపానికి కారణమవుతాయి. వ్యర్థాలు జీవ విచ్ఛిన్నం చెందేవి (సూక్ష్మజీవులు విడగొట్టేవి, వంటగది వ్యర్థాలు) లేదా చెందనివి (ప్లాస్టిక్, DDT, గాజు).
జీవ వైవిధ్యం (biodiversity) అంటే జన్యువులు, జాతులు, జీవావరణ వ్యవస్థల స్థాయిలో జీవ వైవిధ్యం. సహజ నివాసంలో జాతులను కాపాడటం స్వస్థాన పరిరక్షణ (in-situ): జాతీయ పార్కులు, వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు, జీవావరణ రక్షిత ప్రాంతాలు; బయట కాపాడటం బాహ్య స్థాన పరిరక్షణ (ex-situ): జంతు ప్రదర్శనశాలలు, వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానాలు, జన్యు బ్యాంకులు. అంతర్జాతీయ ప్రకృతి పరిరక్షణ సంఘం (IUCN) అంతరించిపోయే ప్రమాదంలో ఉన్న జాతుల రెడ్ లిస్ట్‌ను ప్రచురిస్తుంది. అంతరించినవి, అత్యంత ప్రమాదంలో ఉన్నవి, ప్రమాదంలో ఉన్నవి, బలహీనమైనవి అనేవి ప్రమాద స్థాయి అవరోహణ క్రమంలోని వర్గాలు. హాట్‌స్పాట్ అంటే స్థానిక జాతులు అధికంగా ఉండి, ప్రమాదంలో ఉన్న ప్రాంతం. రాష్ట్ర స్థాయి పేపర్లకు తూర్పు కనుమలు, నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం పులుల అభయారణ్యం, కోరింగ మడ అడవులు వంటి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఉదాహరణలు ఉపయోగపడతాయి; వాటి వివరాలకు ఆంధ్రప్రదేశ్ భూగోళ శాస్త్ర నోట్స్‌ను, అటవీ శాఖ తాజా జాబితాను చూడండి.
9. జీవసాంకేతికశాస్త్ర మూలాలు
జీవసాంకేతికశాస్త్రం (biotechnology) అంటే మానవ ప్రయోజనం కోసం జీవులను లేదా వాటి ఉత్పత్తులను ఉపయోగించడం. సంప్రదాయ ఉదాహరణలు లాక్టోబాసిలస్‌తో పెరుగు తయారీ, ఈస్ట్‌తో రొట్టె, మద్యం తయారీ, వెనిగర్. ఆధునిక జీవసాంకేతికశాస్త్రం జన్యు ఇంజినీరింగ్‌ను వాడుతుంది; ఇందులో ఒక జీవి జన్యువును మరొక జీవిలోకి చొప్పిస్తారు. పునఃసంయోజక DNA సాంకేతికత నిరోధక ఎంజైములను (అణు కత్తెరలు), లైగేజ్‌ను (అణు జిగురు) వాడుతుంది. జన్యు మార్పిడి చేసిన బ్యాక్టీరియా మానవ ఇన్సులిన్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది; బీటీ పత్తి (Bt cotton)లో బాసిల్లస్ తురింజియెన్సిస్ బ్యాక్టీరియా జన్యువు ఉండి కాయతొలుచు పురుగు నుంచి రక్షిస్తుంది. పరాయి జన్యువు ఉన్న జీవి ట్రాన్స్‌జెనిక్; క్లోన్ అంటే జన్యుపరంగా ఒకేలా ఉండే ప్రతిరూపం: డాలీ గొర్రె (1996) వయోజన కణం నుంచి క్లోన్ చేసిన తొలి క్షీరదం. కణజాల వర్ధనం చిన్న కణజాల ముక్క నుంచి మొక్కలను పెంచుతుంది. DNA ఫింగర్‌ప్రింటింగ్ DNA నమూనాల ద్వారా వ్యక్తులను గుర్తిస్తుంది, ఫోరెన్సిక్స్, పితృత్వ కేసుల్లో వాడతారు. మూల కణాలు అనేక రకాల కణాలుగా అభివృద్ధి చెందగల కణాలు. జన్యు మార్పిడి పంటలు జీవ భద్రత ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతాయి, వాటిని చట్టం నియంత్రిస్తుంది. వీటిని పాఠ్యపుస్తక వాస్తవాలుగా తీసుకోండి, ప్రస్తుత నియంత్రణ స్థితిని ఊహించకండి.
10. ప్రజారోగ్య కార్యక్రమాలు (జాతీయ స్థాయి)
ఈ విభాగంలో పరీక్ష ప్రశ్నలు సాధారణంగా ప్రారంభ సంవత్సరం, లక్ష్య వర్గం, సంక్షిప్త రూప విస్తరణను అడుగుతాయి. ధృవీకరించిన వివరాలను మొదట ఇచ్చి, మిగిలిన వాటిని జాగ్రత్తగా రాశాం.
జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్య మిషన్ 2005 ఏప్రిల్ 12న ప్రారంభమైంది; NHM వెబ్‌సైట్ ప్రకారం 2013 మేలో అది జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్‌లో భాగమైంది; ఈ మిషన్‌లో జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్య మిషన్, జాతీయ పట్టణ ఆరోగ్య మిషన్ ఉప మిషన్లుగా ఉన్నాయి. అందరికీ అందుబాటులో, చౌకగా, నాణ్యమైన ఆరోగ్య సేవలు, ముఖ్యంగా బలహీన వర్గాలకు అందించడం దీని లక్ష్యం; ఇది ఆశా (ASHA, గుర్తింపు పొందిన సామాజిక ఆరోగ్య కార్యకర్త) వంటి సామాజిక కార్యకర్తలపై ఆధారపడుతుంది. ఆయుష్మాన్ ఆరోగ్య మందిర్‌లు (పేరు మార్చిన ఆరోగ్య, సంక్షేమ కేంద్రాలు) సమగ్ర ప్రాథమిక సేవలు ఇస్తాయి.
టీకాలు: సార్వత్రిక టీకా కార్యక్రమం ప్రపంచంలోనే అతి పెద్దదని MoHFW వర్ణించింది; ఏటా సుమారు 2.65 కోట్ల శిశువులు, 2.9 కోట్ల గర్భిణులు దీని పరిధిలోకి వస్తారు. రెండేళ్ల లోపు పిల్లలు, గర్భిణుల్లో పూర్తి టీకా కవరేజీని 90 శాతానికి పెంచడానికి మిషన్ ఇంద్రధనుష్ 2014లో మొదలైంది; మొదట ఏడు వ్యాధులకు, తర్వాత పన్నెండింటికి వర్తింపజేశారు; తర్వాత ఇంటెన్సిఫైడ్ మిషన్ ఇంద్రధనుష్ దశలు వచ్చాయి. జాతీయ టీకా దినోత్సవం మార్చి 16.
క్షయ: సవరించిన జాతీయ క్షయ నియంత్రణ కార్యక్రమాన్ని 2020లో జాతీయ క్షయ నిర్మూలన కార్యక్రమం (NTEP)గా పేరు మార్చారు; ప్రపంచ లక్ష్యమైన 2030 కంటే ఐదేళ్ల ముందే, 2025 నాటికి క్షయ నిర్మూలించాలనేది జాతీయ లక్ష్యం. నిక్షయ్ పోర్టల్ రోగుల నిర్వహణ వ్యవస్థ; నిక్షయ్ పోషణ యోజన కింద పోషణ సాయాన్ని నెలకు 500 రూపాయల నుంచి 1,000 రూపాయలకు పెంచారని 2025 మార్చి MoHFW వివరణ పత్రం పేర్కొంది. ప్రపంచ క్షయ దినోత్సవం మార్చి 24.
తల్లి, శిశు ఆరోగ్యం: జననీ సురక్షా యోజన (2005, ఆసుపత్రి ప్రసవాలు), జననీ శిశు సురక్షా కార్యక్రమం (2011, ఉచిత సేవలు), రాష్ట్రీయ బాల స్వాస్థ్య కార్యక్రమం (2013, పిల్లల ఆరోగ్య పరీక్షలు), ప్రధాన మంత్రి సురక్షిత మాతృత్వ అభియాన్ (2016, ప్రతి నెల 9వ తేదీన ఉచిత గర్భధారణ పరీక్ష), రక్తహీనత ముక్త్ భారత్ (2018, రక్తహీనతపై 6 బై 6 బై 6 వ్యూహం) తరచు అడిగే పేర్లు. ఈ సంవత్సరాలు అధికారిక పేజీలో తెరవలేకపోయిన ద్వితీయ సారాంశాల నుంచి తీసుకున్నవి, కాబట్టి పరీక్షకు ముందు nhm.gov.in లో నిర్ధారించుకోండి.
బీమా, సంక్రమించని వ్యాధులు: ఆయుష్మాన్ భారత్ PM-JAY 2018 సెప్టెంబర్ 23న ప్రారంభమైంది; అర్హత ఉన్న కుటుంబాలకు ద్వితీయ, తృతీయ స్థాయి ఆసుపత్రి సేవలకు కుటుంబానికి ఏడాదికి 5 లక్షల రూపాయల వరకు కవరేజీ ఇస్తుంది; ప్రస్తుత కవరేజీ, అర్హత కోసం pmjay.gov.in పోర్టల్ చూడండి. సంక్రమించని వ్యాధుల జాతీయ కార్యక్రమం గురించి 5వ విభాగంలో ఉంది.
గుర్తుంచుకోవాల్సిన దినోత్సవాలు: ప్రపంచ ఆరోగ్య దినోత్సవం ఏప్రిల్ 7 (WHO స్థాపన), ప్రపంచ మలేరియా దినోత్సవం ఏప్రిల్ 25, ప్రపంచ పొగాకు వ్యతిరేక దినోత్సవం మే 31, ప్రపంచ రక్తదాతల దినోత్సవం జూన్ 14, ప్రపంచ ఎయిడ్స్ దినోత్సవం డిసెంబర్ 1.
ఒక్క చూపులో సాధారణ పొరపాట్లు
- మలేరియాను ఆడ అనాఫిలిస్, డెంగ్యూ, చికున్‌గున్యాలను ఏడిస్, జపనీస్ ఎన్సెఫలైటిస్‌ను క్యూలెక్స్ వ్యాపింపజేస్తాయి.
- మలేరియా ప్రోటోజోవా వ్యాధి, డెంగ్యూ వైరల్, కలరా బ్యాక్టీరియా వ్యాధి; యాంటీబయాటిక్‌లు వైరస్ వ్యాధులకు పనిచేయవు.
- విటమిన్ C స్కర్వీ, D రికెట్స్, B1 బెరి బెరి, B3 పెల్లాగ్రా, A రేచీకటి, K రక్తం గడ్డకట్టడం.
- పుపుస ధమని ఆక్సిజన్ లేని రక్తాన్ని, పుపుస సిర ఆక్సిజన్ ఉన్న రక్తాన్ని తీసుకెళ్తాయి.
- స్నాయువు కండరాన్ని ఎముకకు, బంధన స్నాయువు ఎముకను ఎముకకు కలుపుతాయి.
- బిడ్డ లింగాన్ని తండ్రి క్రోమోజోమ్ నిర్ణయిస్తుంది.
- కిరణజన్య సంయోగక్రియలో ఆక్సిజన్ నీటి నుంచి వస్తుంది, కార్బన్ డయాక్సైడ్ నుంచి కాదు.
- తదుపరి పోషక స్థాయికి సుమారు 10 శాతం శక్తి మాత్రమే చేరుతుంది.
- ఇన్సులిన్ క్లోమంలో, పైత్య రసం కాలేయంలో తయారై పిత్తాశయంలో నిల్వ అవుతుంది.
- మిషన్ ఇంద్రధనుష్ టీకాల కోసం, పోషణ కోసం కాదు.
పరీక్షల కోసం ముఖ్య అంశాలు
- జీవ ప్రమాణం: కణం; శక్తి కేంద్రం: మైటోకాండ్రియా.
- మానవ క్రోమోజోములు 46 (23 జతలు); ఎముకలు 206; గుండె గదులు 4.
- మెండల్ నిష్పత్తి: ఏకసంకర F2లో సలక్షణ 3:1, జన్యురూప 1:2:1; ద్విసంకర F2లో 9:3:3:1.
- DNA నిర్మాణం: వాట్సన్, క్రిక్, 1953.
- అతి పెద్ద గ్రంథి: కాలేయం; ప్రధాన గ్రంథి: పీయూష గ్రంథి.
- ABOలో సార్వత్రిక దాత: O; సార్వత్రిక గ్రహీత: AB.
- సాధారణ రక్తపోటు: సుమారు 120/80 మి.మీ. పాదరసం.
- NHM మొదట NRHMగా 2005 ఏప్రిల్ 12న; మిషన్ ఇంద్రధనుష్ 2014; NTEP పేరు మార్పు 2020.
- బీటీ పత్తిలో బాసిల్లస్ తురింజియెన్సిస్ జన్యువు ఉంటుంది.
- మాంట్రియల్ ప్రోటోకాల్, 1987, ఓజోన్‌ను క్షీణింపజేసే పదార్థాల గురించి.
ప్రాక్టీస్ కోసం 10 MCQలు
1. కణ శక్తి కేంద్రం అని దేన్ని అంటారు? (a) రైబోసోమ్ (b) మైటోకాండ్రియా (c) గాల్జీ సంక్లిష్టం (d) లైసోసోమ్ సమాధానం: (b). మైటోకాండ్రియా ATP రూపంలో శక్తిని విడుదల చేస్తుంది.
2. మొక్కలో నీరు, ఖనిజాలను పైకి చేర్చే కణజాలం (a) పోషక కణజాలం (b) మృదుకణజాలం (c) దారువు (d) స్థూలకోణ కణజాలం సమాధానం: (c). పోషక కణజాలం ఆహారాన్ని చేరుస్తుంది.
3. పిల్లల్లో విటమిన్ D లోపం వల్ల వచ్చేది (a) స్కర్వీ (b) రికెట్స్ (c) బెరి బెరి (d) పెల్లాగ్రా సమాధానం: (b). స్కర్వీ విటమిన్ C, బెరి బెరి విటమిన్ B1, పెల్లాగ్రా నియాసిన్ లోపం.
4. డెంగ్యూను వ్యాపింపజేసేది (a) అనాఫిలిస్ (b) క్యూలెక్స్ (c) ఏడిస్ (d) ఇసుక ఈగ సమాధానం: (c). అనాఫిలిస్ మలేరియాను, క్యూలెక్స్ జపనీస్ ఎన్సెఫలైటిస్‌ను, ఇసుక ఈగ కాలా అజార్‌ను వ్యాపింపజేస్తాయి.
5. ఊపిరితిత్తుల నుంచి గుండెకు ఆక్సిజన్ ఉన్న రక్తాన్ని తీసుకెళ్లే నాళం (a) పుపుస ధమని (b) పుపుస సిర (c) బృహద్ధమని (d) మహాసిర సమాధానం: (b). సిరల్లో పుపుస సిర మినహాయింపు.
6. మానవ శిశువు లింగాన్ని నిర్ణయించేది (a) తల్లి X క్రోమోజోమ్ (b) తండ్రి క్రోమోజోమ్ (c) ఇద్దరి అలింగ క్రోమోజోములు (d) పర్యావరణం సమాధానం: (b). తండ్రి X లేదా Y ఇస్తాడు.
7. ఏకసంకర సంకరణలో F2 సలక్షణ నిష్పత్తి (a) 1:1 (b) 3:1 (c) 9:3:3:1 (d) 1:2:1 సమాధానం: (b). 1:2:1 జన్యురూప నిష్పత్తి.
8. ఒక పోషక స్థాయి నుంచి తదుపరి స్థాయికి చేరే శక్తి శాతం సుమారు (a) 1 (b) 10 (c) 50 (d) 90 సమాధానం: (b). ఇది పది శాతం నియమం.
9. DNAను నిర్దిష్ట చోట్ల కత్తిరించే ఎంజైమ్ (a) లైగేజ్ (b) పాలిమరేజ్ (c) నిరోధక ఎంజైమ్ (d) అమైలేజ్ సమాధానం: (c). లైగేజ్ ముక్కలను కలుపుతుంది.
10. జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్య మిషన్ ప్రారంభమైన సంవత్సరం (a) 1995 (b) 2000 (c) 2005 (d) 2014 సమాధానం: (c). ఇది 2005 ఏప్రిల్ 12న మొదలై తర్వాత జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్‌లో భాగమైంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
సామాన్య శాస్త్ర పేపర్‌లో జీవశాస్త్రం, ఆరోగ్య ప్రశ్నలు ఎన్ని వస్తాయి? ఇది పరీక్ష, సంవత్సరాన్ని బట్టి మారుతుంది; స్థిర సంఖ్యపై ఆధారపడకుండా తాజా నోటిఫికేషన్, మీ లక్ష్య పరీక్ష గత పేపర్లను చూడండి.
జీవుల లాటిన్ పేర్లు తెలుసుకోవాలా? సాధారణమైనవి మాత్రమే: ప్లాస్మోడియం, అనాఫిలిస్, ఏడిస్, క్యూలెక్స్, రైజోబియం, లాక్టోబాసిలస్, బాసిల్లస్ తురింజియెన్సిస్.
ఏ వ్యాధులు ఎక్కువగా అడుగుతారు? ప్రశ్న రూపం సులభం కాబట్టి వాహకం ద్వారా వచ్చే వ్యాధులు, విటమిన్ లోపాలు, టీకాలతో నివారించగల వ్యాధుల గురించి ఎక్కువగా అడుగుతారు.
కార్యక్రమాలను ఎలా నేర్చుకోవాలి? పేరు, సంవత్సరం, లక్ష్య వర్గం, ఒక వాక్య ఉద్దేశం అనే నాలుగు నిలువు వరుసల పట్టిక తయారు చేసి వారానికోసారి పునశ్చరణ చేయండి; ప్రతి సంవత్సరాన్ని అధికారిక పోర్టల్‌లో ధృవీకరించుకోండి.
ఈ నోట్స్ వైద్య మార్గదర్శకమా? కాదు. ఇందులో పరీక్షల కోసం పాఠ్యపుస్తక వాస్తవాలు మాత్రమే ఉన్నాయి; రోగ నిర్ధారణ, చికిత్సపై సలహా ఇవ్వదు.
తెలుగు పదాలను ఎలా వాడాం? SCERT ఆంధ్రప్రదేశ్ పాఠ్యపుస్తకాల ప్రామాణిక పదాలను, మొదటి వాడకంలో ఆంగ్ల పదాన్ని బ్రాకెట్‌లో ఇచ్చి వాడాం.
ఇవి కూడా చదవండి
- ఆంధ్రప్రదేశ్ GK: 100 ముఖ్య ప్రశ్నలు
- ఏపీ DSC సిలబస్ 2026
- ఏపీ పారామెడికల్, ANM, MPHA, రేడియోగ్రాఫర్ గైడ్
- ఏపీ వ్యవసాయం, నీటిపారుదల, పంటల నోట్స్
- ఏపీ పోలీస్ కానిస్టేబుల్ గైడ్
- సామాన్య శాస్త్రం: భౌతిక, రసాయన శాస్త్రాల నోట్స్
- ఈ పోస్ట్ ఆంగ్ల వెర్షన్
pareeksha.in లో ప్రాక్టీస్ చేయండి
ఒక్కో విభాగం పూర్తయ్యాక ఆ విభాగంపై టాపిక్ టెస్టులు, తర్వాత మాక్ టెస్ట్ రాయండి; ప్లాట్‌ఫామ్‌లో 10 Lakh+ MCQs, 100+ Exams, 5,000+ Full-Length Mocks ఉన్నాయి. తప్పిన ప్రశ్నలను నోట్‌బుక్‌లో రాసుకుని సంబంధిత విభాగానికి తిరిగి వెళ్లండి.
మూలాలు మరియు ధృవీకరణ
ఈ సవరణ కోసం తెరిచి చదివిన పేజీలు:
- NCERT 10వ తరగతి సైన్స్ పాఠ్యపుస్తకం (2026-27 పునర్ముద్రణ), 5 నుంచి 8, 13 అధ్యాయాలు (ncert.nic.in): జీవక్రియలు, నియంత్రణ–సమన్వయం, ప్రత్యుత్పత్తి, వారసత్వం (లింగ నిర్ధారణ, మొక్కల హార్మోన్లు సహా), పర్యావరణం.
- కేంద్ర ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ వివరణ పత్రం, "మిషన్ ఇంద్రధనుష్: పిల్లలు, మహిళలకు పూర్తి టీకా కవరేజీ", జాతీయ టీకా దినోత్సవం, 2023 మార్చి 16 (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం).
- కేంద్ర ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ వివరణ పత్రం, ప్రపంచ క్షయ దినోత్సవం 2025, "క్షయ రహిత భారతం వైపు", 2025 మార్చి 24 (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం).
- జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ వెబ్‌సైట్, NHM గురించి పేజీ (nhm.gov.in): 2005 ఏప్రిల్ 12న NRHM ప్రారంభం, 2013 జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ చట్రం.
- WHO ఫ్యాక్ట్ షీట్, వెక్టర్ ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులు (who.int): వాహకాలు, కారకాలు.
- WHO ఫ్యాక్ట్ షీట్, పోషకాహార లోపం (who.int): సూక్ష్మపోషకాలు, స్టంటింగ్, వేస్టింగ్.
ధృవీకరించనివి, పాఠంలో జాగ్రత్తగా రాసినవి: JSY, JSSK, RBSK, PMSMA, రక్తహీనత ముక్త్ భారత్ సంవత్సరాలు; PM-JAY ప్రారంభ తేదీ, కవరేజీ (అధికారిక పేజీలు తెరుచుకోలేదు; ద్వితీయ సారాంశాలు మాత్రమే); NP-NCD కార్యక్రమం 2023 పేరు మార్పు, పరిధి; మశూచి నిర్మూలన సంవత్సరం; ప్రస్తుత షెడ్యూల్‌లోని 12 టీకాల జాబితా; మాంట్రియల్ ప్రోటోకాల్ తేదీ, పరిధి; ABO, జన్యు రుగ్మతల వివరాలు (ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తక వాస్తవాలు, పంక్తి పంక్తికీ మళ్లీ చూడలేదు); ఆంధ్రప్రదేశ్ రక్షిత ప్రాంతాల ఉదాహరణలు. ఏదైనా కార్యక్రమ గణాంకానికి తాజా అధికారిక ప్రకటన చూడండి.
Comments (0)
No comments yet. Be the first to share your thoughts.