అధ్యాయం 1: కాంతి పరావర్తనం మరియు గోళాకార దర్పణాలు (Reflection and Spherical Mirrors)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
పరావర్తనం (Reflection) యొక్క రెండు నియమాలు, సమతల దర్పణం (Plane mirror) ప్రతిబింబాన్ని ఎలా ఏర్పరుస్తుంది.
దర్పణాన్ని తిప్పితే పరావర్తన కిరణం ఎంత తిరుగుతుంది, వాలుగా ఉన్న రెండు దర్పణాలు ఎన్ని ప్రతిబింబాలు ఇస్తాయి.
గోళాకార దర్పణాలకు సంబంధించిన పదాలు, f = R/2 ఎందుకు అవుతుంది.
కార్టీజియన్ సంజ్ఞా సంప్రదాయం, ఉత్పాదనతో సహా దర్పణ సూత్రం.
రేఖీయ ఆవర్ధనం, అనుదైర్ఘ్య ఆవర్ధనం, ప్రతిబింబం ఎంత వేగంగా కదులుతుంది.
పుటాకార, కుంభాకార దర్పణాలలో వస్తువు ప్రతి స్థానానికీ ప్రతిబింబం ఎక్కడ ఏర్పడుతుంది.
1.1 పరావర్తన నియమాలు
నునుపైన తలంపై కాంతి పడినప్పుడు దానిలో ఎక్కువ భాగం వెనక్కి తిరిగి వస్తుంది. దీనినే పరావర్తనం అంటారు. కిరణం తాకే బిందువు వద్ద లంబాన్ని (Normal) గీయండి. అప్పుడు రెండు నియమాలు పాటించబడతాయి.
పతన కిరణం, పరావర్తన కిరణం, లంబం మూడూ ఒకే తలంలో ఉంటాయి.
పరావర్తన కోణం పతన కోణానికి సమానం: r = i.
రెండు కోణాలనూ తలం నుంచి కాదు, లంబం నుంచి కొలుస్తాం. లంబం వెంబడి దర్పణాన్ని తాకే కిరణం (i = 0) నేరుగా అదే దారిలో వెనక్కి వస్తుంది.
పతన కిరణానికి, పరావర్తన కిరణానికి మధ్య కోణం 2i. కిరణం మొత్తం మీద 180° − 2i విచలనం (Deviation) పొందుతుంది.
ఈ నియమాలు సమతలమైనా, వక్రమైనా ఏ తలంలోని ప్రతి చిన్న భాగానికైనా వర్తిస్తాయి. వక్ర దర్పణానికి ఆ బిందువు వద్ద లంబాన్ని తీసుకుంటే చాలు. గోళానికి ఆ బిందువు గుండా పోయే వ్యాసార్థమే లంబం.
1.2 సమతల దర్పణం
ఇంట్లో స్టీలు బీరువా అద్దం ముందు నిలబడండి. మీ ప్రతిబింబానికి ఈ లక్షణాలు ఉంటాయి:
అది మిథ్యా ప్రతిబింబం (కిరణాలు అక్కడి నుంచి వస్తున్నట్లు మాత్రమే కనిపిస్తాయి), నిటారుగా ఉంటుంది.
అది మీ పరిమాణంలోనే ఉంటుంది (ఆవర్ధనం +1).
మీరు దర్పణం ముందు ఎంత దూరంలో ఉన్నారో, అది దర్పణం వెనుక అంతే దూరంలో ఉంటుంది.
దానికి పార్శ్వ విలోమం (Lateral inversion) ఉంటుంది: మీ కుడి చేయి ప్రతిబింబానికి ఎడమ చేయిలా కనిపిస్తుంది. అందుకే అంబులెన్స్ ముందు భాగంపై AMBULANCE అనే పదాన్ని తిరగేసి రాస్తారు.
పూర్తి పొడవు దర్పణం. మీ శరీరం మొత్తం చూడాలంటే దర్పణం మీ ఎత్తులో సగం ఉంటే సరిపోతుంది. దాని పై అంచు మీ కంటికి, తల పైభాగానికి సరిగ్గా మధ్యలో ఉండాలి. కింది అంచు మీ కంటికి, పాదాలకు మధ్యలో ఉండాలి. దర్పణం నుంచి మీరు ఎంత దూరంలో ఉన్నారన్నది ముఖ్యం కాదు.
కదిలే దర్పణం. దర్పణం తన లంబం వెంబడి x దూరం కదిలితే ప్రతిబింబం 2x దూరం కదులుతుంది. వేగాల రూపంలో, లంబం వెంబడి
దర్పణానికి సమాంతరంగా ఉన్న వేగ ఘటకాలు ప్రతిబింబానికి మారకుండా వస్తాయి. లంబ ఘటకం మాత్రమే దిశ మారుతుంది.
తిరిగే దర్పణం. పతన కిరణాన్ని స్థిరంగా ఉంచి దర్పణాన్ని θ కోణం తిప్పండి. లంబం కూడా θ తిరుగుతుంది, కాబట్టి i, r రెండూ θ చొప్పున మారతాయి. అందువల్ల పరావర్తన కిరణం 2θ తిరుగుతుంది. గాల్వనోమీటర్లోని దృశా మీట (Optical lever) వెనుక ఉన్న భావన ఇదే.
వాలుగా ఉన్న రెండు దర్పణాలు. θ కోణంలో ఉన్న రెండు సమతల దర్పణాలు అనేక ప్రతిబింబాలను ఏర్పరుస్తాయి. n = 360°/θ అనుకోండి.
| n విలువ | వస్తువు స్థానం | ప్రతిబింబాల సంఖ్య |
|---|---|---|
| సరి సంఖ్య | దర్పణాల మధ్య ఎక్కడైనా | n − 1 |
| బేసి సంఖ్య | కోణ సమద్విఖండన రేఖపై | n − 1 |
| బేసి సంఖ్య | సమద్విఖండన రేఖకు దూరంగా | n |
సమాంతరంగా ఉన్న రెండు దర్పణాలు (θ = 0) సిద్ధాంతపరంగా అనంత ప్రతిబింబాలను ఇస్తాయి. ఎదురెదురు గోడలపై అద్దాలున్న బార్బర్ షాపులో మీరు చూసేది ఇదే.
1.3 గోళాకార దర్పణాలు: ముఖ్యమైన పదాలు
గోళాకార దర్పణం అనేది ఒక వైపు వెండి పూత ఉన్న బోలు గోళంలోని ఒక భాగం. లోపలి (గుంట) వైపు పరావర్తనం చేస్తే అది పుటాకార దర్పణం (Concave mirror). బయటి (ఉబ్బిన) వైపు పరావర్తనం చేస్తే అది కుంభాకార దర్పణం (Convex mirror). స్టీలు కటోరీ రెండింటినీ చూపిస్తుంది: లోపలి వైపు పుటాకార దర్పణంలా, వెనుక వైపు కుంభాకార దర్పణంలా పనిచేస్తాయి.
ధ్రువం (Pole, P): దర్పణ తలం యొక్క కేంద్రం.
వక్రతా కేంద్రం (Centre of curvature, C): దర్పణాన్ని ఏ గోళం నుంచి కత్తిరించారో ఆ గోళం యొక్క కేంద్రం.
వక్రతా వ్యాసార్థం (Radius of curvature, R): PC దూరం.
ప్రధానాక్షం (Principal axis): P, C ల గుండా పోయే రేఖ.
ప్రధాన నాభి (Principal focus, F): అక్షానికి సమాంతరంగా వచ్చే కిరణాలు పరావర్తనం తర్వాత కలిసే బిందువు (పుటాకారం), లేదా ఆ కిరణాలు వస్తున్నట్లు కనిపించే బిందువు (కుంభాకారం).
నాభ్యంతరం (Focal length, f): PF దూరం.
ద్వారం (Aperture): పరావర్తన తలం వెడల్పు. ద్వారం చిన్నదని తీసుకుంటాం, కాబట్టి కిరణాలన్నీ ఉపాక్షీయ (Paraxial) కిరణాలు (అక్షానికి దగ్గరగా, దాదాపు సమాంతరంగా ఉండేవి).
1.4 f = R/2 ఎందుకు
అక్షానికి సమాంతరంగా వచ్చి పుటాకార దర్పణాన్ని M బిందువు వద్ద తాకే కిరణాన్ని తీసుకోండి. M వద్ద లంబం CM రేఖ. పతన కోణం θ అనుకోండి. అప్పుడు కోణం MCP = θ (కిరణం CP కి సమాంతరం కాబట్టి ఇవి ఏకాంతర కోణాలు).
పరావర్తన కిరణం CM తో θ కోణం చేసి అక్షాన్ని F వద్ద ఖండిస్తుంది. MCF త్రిభుజంలో C వద్ద, M వద్ద కోణాలు రెండూ θ. కాబట్టి అది సమద్విబాహు త్రిభుజం, FC = FM.
ద్వారం చిన్నది కాబట్టి M బిందువు P కి చాలా దగ్గరగా ఉంటుంది, అంటే FM ≈ FP. అందువల్ల FC ≈ FP, అంటే F అనేది PC కి మధ్యబిందువు.
కుంభాకార దర్పణానికీ ఇదే వర్తిస్తుంది. ద్వారం వెడల్పుగా ఉంటే ఈ ఫలితం పనిచేయదు. అక్షానికి దూరంగా ఉన్న కిరణాలు దర్పణానికి దగ్గరగా అక్షాన్ని ఖండిస్తాయి. ఈ అస్పష్టతనే గోళీయ విపథనం (Spherical aberration) అంటారు. కారు హెడ్లైట్లో లేదా డిష్ యాంటెన్నాలో ఉండే పరావలయ దర్పణం (Parabolic mirror) దీనిని తొలగిస్తుంది.
1.5 కార్టీజియన్ సంజ్ఞా సంప్రదాయం
ఒకే సూత్రం ప్రతి సందర్భంలోనూ పనిచేయాలంటే మనకు ఒక స్థిరమైన సంజ్ఞల పద్ధతి కావాలి.
అన్ని దూరాలనూ ధ్రువం P నుంచి కొలవాలి.
పతన కాంతి దిశలో ఉన్న దూరాలు ధనాత్మకం. దానికి వ్యతిరేక దిశలో ఉన్నవి ఋణాత్మకం.
అక్షం పైన ఉన్న ఎత్తులు ధనాత్మకం, కింద ఉన్నవి ఋణాత్మకం.
కాంతి ఎడమ వైపు నుంచి వస్తున్నప్పుడు:
| రాశి | పుటాకార దర్పణం | కుంభాకార దర్పణం |
|---|---|---|
| నిజ వస్తు దూరం u | ఋణాత్మకం | ఋణాత్మకం |
| నాభ్యంతరం f | ఋణాత్మకం | ధనాత్మకం |
| వ్యాసార్థం R | ఋణాత్మకం | ధనాత్మకం |
| నిజ ప్రతిబింబ దూరం v | ఋణాత్మకం | నిజ వస్తువుకు ఎప్పుడూ నిజ ప్రతిబింబం రాదు |
| మిథ్యా ప్రతిబింబ దూరం v | ధనాత్మకం | ధనాత్మకం |
1.6 దర్పణ సూత్రం: ఉత్పాదన
పుటాకార దర్పణం అక్షానికి లంబంగా, h ఎత్తు ఉన్న AB వస్తువును B అక్షంపై ఉండేలా ఉంచండి. A నుంచి అక్షానికి సమాంతరంగా వెళ్లే కిరణం పరావర్తనం తర్వాత F గుండా పోతుంది. A నుంచి P వైపు వెళ్లే కిరణం అక్షానికి సౌష్టవంగా పరావర్తనం చెందుతుంది. ఇవి A' వద్ద కలిసి A'B' అనే నిజ ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తాయి.
ABP, A'B'P త్రిభుజాలు సరూపాలు (P వద్ద పతన, పరావర్తన కోణాలు సమానం):
అక్షానికి సమాంతర కిరణం దర్పణాన్ని D వద్ద తాకుతుందనుకోండి. ద్వారం చిన్నదైతే D దాదాపు P గుండా వెళ్లే నిలువు రేఖపైనే ఉంటుంది, అంటే DP ≈ AB. DPF, A'B'F త్రిభుజాలు సరూపాలు:
రెండు నిష్పత్తులను సమానం చేయండి:
ఇప్పుడు సంజ్ఞలు పెట్టండి. BP = −u, B'P = −v, FP = −f (మూడూ పుటాకార దర్పణం ముందు ఉంటాయి):
విలోమగుణకారం చేయగా: vf = uv − uf. ప్రతి పదాన్ని uvf తో భాగించండి:
ఇదే దర్పణ సూత్రం (Mirror formula). సంజ్ఞలను నిజాయతీగా పెడితే అది పుటాకార, కుంభాకార దర్పణాలకు, నిజ, మిథ్యా ప్రతిబింబాలకు అన్నిటికీ వర్తిస్తుంది.
న్యూటన్ రూపం. x1 అనేది F నుంచి వస్తువు దూరం, x2 అనేది F నుంచి ప్రతిబింబ దూరం అయితే (రెండూ F నుంచే కొలిచినవి)
దూరాలు నాభి నుంచి ఇచ్చినప్పుడు ఇది చాలా ఉపయోగపడుతుంది.
1.7 ఆవర్ధనం
రేఖీయ (అడ్డ) ఆవర్ధనం (Linear magnification) అంటే ప్రతిబింబ ఎత్తుకు, వస్తువు ఎత్తుకు గల నిష్పత్తి. సరూప త్రిభుజాలు ABP, A'B'P నుంచి, సంజ్ఞలతో:
m ఋణాత్మకం: ప్రతిబింబం తలకిందులు, నిజమైనది (నిజ వస్తువుకు).
m ధనాత్మకం: ప్రతిబింబం నిటారు, మిథ్యా.
m పరిమాణం 1 కంటే ఎక్కువ: పెద్దది; 1 కంటే తక్కువ: చిన్నది.
అనుదైర్ఘ్య ఆవర్ధనం (Longitudinal magnification). అక్షం వెంబడి ఉన్న du పొడవు గల చిన్న వస్తువు dv పొడవు గల ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. దర్పణ సూత్రాన్ని అవకలనం చేయగా:
dt తో భాగిస్తే అక్షం వెంబడి ప్రతిబింబ వేగం వస్తుంది:
మైనస్ గురుతు అర్థం: అక్షం వెంబడి ప్రతిబింబం ఎప్పుడూ వస్తువుకు వ్యతిరేక దిశలో కదులుతుంది — పుటాకార, కుంభాకార రెండు దర్పణాలకూ ఇది వర్తిస్తుంది.
1.8 పుటాకార దర్పణంలో ప్రతిబింబ ఏర్పడటం
ఏ ప్రతిబింబాన్నైనా గుర్తించడానికి ఈ సులభమైన కిరణాలు సరిపోతాయి:
అక్షానికి సమాంతర కిరణం పరావర్తనం తర్వాత F గుండా పోతుంది.
F గుండా వచ్చే కిరణం అక్షానికి సమాంతరంగా పరావర్తనం చెందుతుంది.
C గుండా వచ్చే కిరణం దర్పణాన్ని లంబంగా తాకి అదే దారిలో వెనక్కి వస్తుంది.
P ని తాకే కిరణం అక్షానికి సౌష్టవంగా పరావర్తనం చెందుతుంది.

(a) లో వస్తువు కొన నుంచి వచ్చే రెండు కిరణాలు దర్పణం ముందు, F, C మధ్య కలిసి నిజ, తలకిందులు ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తాయి; (b) లో కిరణాలు విస్తరిస్తాయి, వాటి వెనక్కి గీసిన పొడిగింపులు మాత్రమే దర్పణం వెనుక కలుస్తాయి.
| వస్తువు స్థానం | ప్రతిబింబ స్థానం | స్వభావం మరియు పరిమాణం |
|---|---|---|
| అనంతం వద్ద | F వద్ద | నిజ, తలకిందులు, బిందు పరిమాణం |
| C కి ఆవల | F, C మధ్య | నిజ, తలకిందులు, చిన్నది |
| C వద్ద | C వద్ద | నిజ, తలకిందులు, అదే పరిమాణం |
| C, F మధ్య | C కి ఆవల | నిజ, తలకిందులు, పెద్దది |
| F వద్ద | అనంతం వద్ద | నిజ, తలకిందులు, చాలా పెద్దది |
| F, P మధ్య | దర్పణం వెనుక | మిథ్యా, నిటారు, పెద్దది |
ఉపయోగాలు: షేవింగ్, మేకప్ అద్దాలు (F లోపల వస్తువు ఉంటే నిటారుగా, పెద్దదిగా ప్రతిబింబం), దంత వైద్యుల అద్దం, టార్చి, హెడ్లైట్ పరావర్తకాలు (F వద్ద ఉన్న బల్బు సమాంతర కిరణ పుంజాన్ని ఇస్తుంది), సౌర కుక్కర్లు.
ఒక ప్రత్యేక ఫలితం గమనించండి: పుటాకార దర్పణంలో నిజ వస్తువు, దాని నిజ ప్రతిబింబం ఒకే చోట ఉండవచ్చు (రెండూ C వద్ద). కాబట్టి వస్తువు–ప్రతిబింబాల మధ్య కనిష్ఠ దూరం సున్నా.
1.9 కుంభాకార దర్పణంలో ప్రతిబింబ ఏర్పడటం
ఏ నిజ వస్తువుకైనా కుంభాకార దర్పణం P, F మధ్య (దర్పణం వెనుక) మిథ్యా, నిటారు, చిన్న ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. వస్తువు దర్పణం నుంచి అనంతం వరకు కదిలితే ప్రతిబింబం P నుంచి F వరకు కదులుతుంది.
అందుకే స్కూటర్లు, కార్లలో వెనుక చూపు అద్దాలుగా, ఘాట్ రోడ్లలోని పదునైన మలుపుల వద్ద కుంభాకార దర్పణాలు వాడతారు. ఇవి ఎప్పుడూ నిటారు ప్రతిబింబాన్ని, విశాలమైన దృష్టి క్షేత్రాన్ని చూపిస్తాయి. అయితే ఒక లోపం: వస్తువులు నిజంగా ఉన్నదానికంటే దూరంగా కనిపిస్తాయి.
1.10 తెలుసుకోవలసిన గ్రాఫులు
1/v ను 1/u కి వ్యతిరేకంగా గీస్తే: వాలు −1 ఉన్న సరళ రేఖ, ప్రతి అక్షంపై అంతర ఖండం 1/f.
పుటాకార దర్పణానికి (నిజ వస్తువు) v ను u కి వ్యతిరేకంగా గీస్తే: u = f, v = f అనంతస్పర్శకాలుగా గల లంబకోణ అతిపరావలయం. అది (2f, 2f) గుండా, అంటే C గుండా పోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: ఒక టార్చి కాంతి పుంజం సమతల దర్పణంపై పడుతోంది. కాంతి పుంజాన్ని స్థిరంగా ఉంచి, దర్పణాన్ని దాని తలంలోని ఒక అక్షం చుట్టూ 12° తిప్పారు. పరావర్తన పుంజం ఎంత కోణం తిరుగుతుంది?
సాధన: దర్పణాన్ని θ తిప్పితే పరావర్తన కిరణం 2θ తిరుగుతుంది. కాబట్టి పుంజం 2 × 12° = 24° తిరుగుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: రెండు సమతల దర్పణాలు 45° కోణంలో కీలుతో కలిపి ఉన్నాయి. వాటి మధ్య ఒక చిన్న దీపం ఉంచారు. ఎన్ని ప్రతిబింబాలు కనిపిస్తాయి?
సాధన: n = 360/45 = 8, ఇది సరి సంఖ్య. దీపం దర్పణాల మధ్య ఎక్కడ ఉన్నా ప్రతిబింబాల సంఖ్య n − 1 = 7.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: 15 cm నాభ్యంతరం ఉన్న పుటాకార దర్పణం ముందు 25 cm దూరంలో ఒక వస్తువు ఉంది. ప్రతిబింబ స్థానం, ఆవర్ధనం కనుక్కోండి.
సాధన: u = −25 cm, f = −15 cm.
కాబట్టి v = −37.5 cm: ప్రతిబింబం దర్పణం ముందు 37.5 cm వద్ద ఉంటుంది. m = −v/u = −(−37.5)/(−25) = −1.5. ప్రతిబింబం నిజమైనది, తలకిందులు, 1.5 రెట్లు పెద్దది. ఇది పట్టికతో సరిపోతుంది: వస్తువు C (30 cm), F మధ్య ఉంటే ప్రతిబింబం C కి ఆవల ఏర్పడుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: ఒక స్కూటర్ కుంభాకార వెనుక చూపు అద్దం వక్రతా వ్యాసార్థం 40 cm. దాని ముందు 30 cm దూరంలో సైకిల్ గంట ఉంది. ప్రతిబింబ స్థానం, ఆవర్ధనం కనుక్కోండి.
సాధన: f = +R/2 = +20 cm, u = −30 cm.
v = +12 cm, దర్పణం వెనుక. m = −12/(−30) = +0.4. ప్రతిబింబం మిథ్యా, నిటారు, వస్తువు పరిమాణంలో 0.4 రెట్లు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: ముఖం 10 cm దూరంలో ఉన్నప్పుడు ఒక షేవింగ్ అద్దం ముఖం పరిమాణానికి 3 రెట్లు ఉన్న నిటారు ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. దాని నాభ్యంతరం, వక్రతా వ్యాసార్థం కనుక్కోండి.
సాధన: నిటారు అంటే మిథ్యా, కాబట్టి m = +3. u = −10 cm అయితే v = −mu = +30 cm.
f = −15 cm (ఊహించినట్లుగానే పుటాకారం), R = 2f కాబట్టి R పరిమాణం 30 cm.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: 15 cm నాభ్యంతరం ఉన్న పుటాకార దర్పణానికి వస్తువు నాభి కంటే 5 cm ఆవల ఉంది. న్యూటన్ సూత్రంతో ధ్రువం నుంచి ప్రతిబింబ దూరం కనుక్కోండి.
సాధన: x1 = 5 cm. x2 = f²/x1 = 225/5 = 45 cm, అదే వైపు F కి ఆవల. P నుంచి ప్రతిబింబ దూరం = 15 + 45 = 60 cm, దర్పణం ముందు. దర్పణ సూత్రంతో సరిచూదండి: u = −20, f = −15 అయితే 1/v = −1/15 + 1/20 = −1/60, కాబట్టి v = −60 cm.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: ఒక వస్తువు పుటాకార దర్పణం (f = 20 cm) వైపు దాని అక్షం వెంబడి 2 cm/s వడితో కదులుతోంది. వస్తువు దర్పణం నుంచి 30 cm దూరంలో ఉన్నప్పుడు ప్రతిబింబ వడి, దిశ కనుక్కోండి.
సాధన: u = −30, f = −20. 1/v = −1/20 + 1/30 = −1/60, కాబట్టి v = −60 cm, m = −v/u = −2.
వస్తువు దర్పణం వైపు కదులుతుంది, కాబట్టి u తక్కువ ఋణాత్మకం అవుతుంది: du/dt = +2 cm/s.
ప్రతిబింబం 8 cm/s వడితో కదులుతుంది; v ఇంకా ఎక్కువ ఋణాత్మకం అవుతుంది, అంటే ప్రతిబింబం దర్పణం నుంచి దూరంగా కదులుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.8 (NEET కఠినం): ఒక పుటాకార దర్పణం వస్తువు ఒక స్థానంలో ఉన్నప్పుడు వస్తువుకు మూడు రెట్లు ఉన్న నిజ ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. మరో స్థానంలో మూడు రెట్లు ఉన్న మిథ్యా ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. ఈ రెండు వస్తు స్థానాల మధ్య దూరం 10 cm. నాభ్యంతరం కనుక్కోండి.
సాధన: m = f/(f − u) వాడండి, అంటే u = f(1 − 1/m). f = −F అని రాయండి, ఇక్కడ F ధనాత్మకం.
నిజ ప్రతిబింబం, m = −3: u1 = −F(1 + 1/3) = −4F/3.
మిథ్యా ప్రతిబింబం, m = +3: u2 = −F(1 − 1/3) = −2F/3.
మధ్య దూరం = 4F/3 − 2F/3 = 2F/3 = 10 cm. కాబట్టి F = 15 cm. నాభ్యంతరం 15 cm (f = −15 cm).
త్వరిత పునశ్చరణ
పరావర్తన నియమాలు: i = r; పతన కిరణం, లంబం, పరావర్తన కిరణం ఏకతలీయాలు.
సమతల దర్పణం: వస్తువు ముందు ఎంత దూరమో ప్రతిబింబం వెనుక అంత దూరం, m = +1, పార్శ్వ విలోమం. పూర్తి పొడవు దర్పణానికి మీ ఎత్తులో సగం చాలు.
దర్పణం θ తిరిగితే పరావర్తన కిరణం 2θ తిరుగుతుంది. దర్పణం x కదిలితే ప్రతిబింబం 2x జరుగుతుంది.
వాలు దర్పణాలు: n = 360/θ; ప్రతిబింబాలు n − 1 (n సరి సంఖ్య అయితే, లేదా n బేసి అయి వస్తువు సమద్విఖండన రేఖపై ఉంటే), మిగిలిన సందర్భాలలో n.
చిన్న ద్వారాలకు f = R/2. దర్పణ సూత్రం 1/v + 1/u = 1/f, కార్టీజియన్ సంజ్ఞలతో.
m = −v/u = f/(f − u). అనుదైర్ఘ్య ఆవర్ధనం −m²; అక్షం వెంబడి ప్రతిబింబ వేగం = −m² × వస్తువు వేగం.
కుంభాకార దర్పణం: నిజ వస్తువుకు ఎప్పుడూ P, F మధ్య మిథ్యా, నిటారు, చిన్న ప్రతిబింబం.
న్యూటన్ రూపం: x1 x2 = f², దూరాలు F నుంచి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
పుటాకార దర్పణానికి f = +15 cm అని రాయడం. కార్టీజియన్ సంప్రదాయంలో పుటాకార దర్పణానికి f, R ఋణాత్మకం.
దర్పణాలకు m = v/u (కటక ఫలితం) వాడటం. దర్పణాలకు m = −v/u.
కుంభాకార దర్పణం నిజ ప్రతిబింబాన్ని ఇవ్వగలదని అనుకోవడం. నిజ వస్తువుకు అది సాధ్యం కాదు.
దర్పణం θ తిరిగితే పరావర్తన కిరణం θ కాదు, 2θ తిరుగుతుందని మర్చిపోవడం.
నిజ వస్తువుకు, దాని నిజ ప్రతిబింబానికి మధ్య కనిష్ఠ దూరం 4f అని చెప్పడం. అది కుంభాకార కటకానికి. పుటాకార దర్పణానికి అది సున్నా (రెండూ C వద్ద).
n బేసి అయి, వస్తువు సమద్విఖండన రేఖకు దూరంగా ఉన్నప్పుడు కూడా గుడ్డిగా n − 1 నియమాన్ని వాడటం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. ఒక కిరణం సమతల దర్పణాన్ని 35° పతన కోణంతో తాకుతుంది. పతన కిరణానికి, పరావర్తన కిరణానికి మధ్య కోణం (a) 35° (b) 55° (c) 70° (d) 110°
2. ఒక పుటాకార దర్పణం వక్రతా వ్యాసార్థం 24 cm. దాని నాభ్యంతరం పరిమాణం (a) 48 cm (b) 24 cm (c) 6 cm (d) 12 cm
3. నిజ వస్తువుకు కుంభాకార దర్పణం ఎల్లప్పుడూ ఇచ్చే ప్రతిబింబం (a) మిథ్యా, నిటారు, చిన్నది (b) నిజ, తలకిందులు, చిన్నది (c) మిథ్యా, నిటారు, పెద్దది (d) నిజ, నిటారు, అదే పరిమాణం
4. ఒక అమ్మాయి సమతల దర్పణం వైపు 1.5 m/s వడితో నడుస్తుంది. ఆమె పరంగా ఆమె ప్రతిబింబ వడి (a) 1.5 m/s (b) 3 m/s (c) 0.75 m/s (d) సున్నా
5. రెండు సమతల దర్పణాలు 60° కోణంలో ఉన్నాయి. వాటి మధ్య ఒక వస్తువును ఉంచారు. ఏర్పడే ప్రతిబింబాల సంఖ్య (a) 6 (b) 4 (c) 5 (d) 3
6. దంత వైద్యుడు పంటి యొక్క పెద్దదైన, నిటారు ప్రతిబింబాన్ని చూడటానికి ఒక దర్పణాన్ని వాడతాడు. ఆ దర్పణం (a) కుంభాకారం (b) సమతలం (c) స్థూపాకార కుంభాకారం (d) పుటాకారం
7. పుటాకార దర్పణం వక్రతా కేంద్రం వద్ద వస్తువును ఉంచారు. ప్రతిబింబం (a) నిజ, తలకిందులు, అదే పరిమాణం, C వద్ద (b) మిథ్యా, నిటారు, అదే పరిమాణం, దర్పణం వెనుక (c) నిజ, తలకిందులు, చిన్నది, F వద్ద (d) అనంతం వద్ద
8. కార్టీజియన్ సంజ్ఞా సంప్రదాయంలో కుంభాకార దర్పణం నాభ్యంతరం (a) ఋణాత్మకం (b) ధనాత్మకం (c) సున్నా (d) వస్తువు స్థానాన్ని బట్టి ధనాత్మకం లేదా ఋణాత్మకం
9. ఒక దర్పణం నిజ వస్తువుకు −0.5 ఆవర్ధనం ఇస్తుంది. ప్రతిబింబం (a) మిథ్యా, నిటారు, సగం పరిమాణం (b) మిథ్యా, తలకిందులు, రెట్టింపు పరిమాణం (c) నిజ, తలకిందులు, సగం పరిమాణం (d) నిజ, నిటారు, సగం పరిమాణం
10. పతన కిరణం స్థిరంగా ఉండగా సమతల దర్పణాన్ని 8° తిప్పారు. పరావర్తన కిరణం తిరిగే కోణం (a) 16° (b) 8° (c) 4° (d) 32°
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 10 cm నాభ్యంతరం ఉన్న పుటాకార దర్పణం ముందు 15 cm వద్ద వస్తువు ఉంది. ప్రతిబింబం ఏర్పడేది (a) దర్పణం వెనుక 6 cm వద్ద (b) దర్పణం వెనుక 30 cm వద్ద (c) దర్పణం ముందు 6 cm వద్ద (d) దర్పణం ముందు 30 cm వద్ద
12. 15 cm నాభ్యంతరం ఉన్న కుంభాకార దర్పణం ముందు 15 cm వద్ద వస్తువు ఉంది. ఆవర్ధనం (a) 2 (b) 0.5 (c) −0.5 (d) 1
13. ఒక పుటాకార దర్పణం దాని నుంచి 25 cm దూరంలో ఉన్న వస్తువుకు నాలుగు రెట్లు ఉన్న నిజ ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. దాని నాభ్యంతరం పరిమాణం (a) 20 cm (b) 25 cm (c) 30 cm (d) 100 cm
14. 20 cm నాభ్యంతరం ఉన్న కుంభాకార దర్పణం వస్తువు పరిమాణంలో మూడో వంతు ఉన్న ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. వస్తు దూరం (a) 20 cm (b) 60 cm (c) 40 cm (d) 80 cm
15. 1.7 m ఎత్తు ఉన్న విద్యార్థిని సమతల దర్పణంలో తన పూర్తి ప్రతిబింబాన్ని చూడాలనుకుంటోంది. దర్పణం కనీస పొడవు (a) 1.7 m (b) 0.85 m (c) 0.57 m (d) 3.4 m
16. ఒక వస్తువు సమతల దర్పణం వైపు 4 m/s తో, దర్పణం వస్తువు వైపు 1 m/s తో కదులుతున్నాయి; రెండూ భూమి నుంచి, లంబం వెంబడి కొలిచినవి. భూమి పరంగా ప్రతిబింబ వడి (a) 5 m/s (b) 8 m/s (c) 10 m/s (d) 6 m/s
17. 20 cm నాభ్యంతరం ఉన్న పుటాకార దర్పణం నుంచి 10 cm దూరంలో వస్తువు ఉంది. ప్రతిబింబం (a) మిథ్యా, నిటారు, దర్పణం వెనుక 20 cm వద్ద, రెట్టింపు పరిమాణం (b) నిజ, తలకిందులు, ముందు 20 cm వద్ద, రెట్టింపు పరిమాణం (c) మిథ్యా, నిటారు, వెనుక 6.7 cm వద్ద, 0.67 రెట్ల పరిమాణం (d) నిజ, తలకిందులు, అనంతం వద్ద
18. 2 mm పొడవు ఉన్న చిన్న వస్తువు 20 cm నాభ్యంతరం ఉన్న పుటాకార దర్పణం అక్షం వెంబడి 30 cm దూరంలో ఉంది. దాని ప్రతిబింబం పొడవు సుమారుగా (a) 2 mm (b) 4 mm (c) 8 mm (d) 1 mm
19. 15 cm నాభ్యంతరం ఉన్న పుటాకార దర్పణం నాభికి 5 cm ఆవల వస్తువు ఉంది. ధ్రువం నుంచి ప్రతిబింబం ఏర్పడే దూరం (a) 45 cm (b) 60 cm (c) 30 cm (d) 20 cm
20. గోళాకార దర్పణానికి 1/v ను 1/u కి వ్యతిరేకంగా గీసిన గ్రాఫ్ (a) పరావలయం (b) లంబకోణ అతిపరావలయం (c) వాలు +1 ఉన్న సరళ రేఖ (d) వాలు −1 ఉన్న సరళ రేఖ
21. ఒక కారు కుంభాకార వెనుక చూపు అద్దం వక్రతా వ్యాసార్థం 60 cm. దాని వెనుక 12 m దూరంలో 1.64 m ఎత్తు ఉన్న కారు ఉంది. ప్రతిబింబం ఎత్తు సుమారుగా (a) 4 cm (b) 8 cm (c) 2 cm (d) 16 cm
22. ఒక చిన్న సమతల దర్పణం నుంచి పరావర్తనం చెందిన కాంతి పుంజం 2 m దూరంలోని గోడపై పడుతుంది. దర్పణం 3° తిరుగుతుంది. గోడపై కాంతి మచ్చ సుమారుగా కదిలే దూరం (a) 10.5 cm (b) 21 cm (c) 42 cm (d) 6 cm
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక పుటాకార దర్పణం వస్తువు ఒక స్థానంలో ఉన్నప్పుడు మూడు రెట్ల నిజ ప్రతిబింబాన్ని, మరో స్థానంలో మూడు రెట్ల మిథ్యా ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. ఈ రెండు స్థానాల మధ్య దూరం 8 cm. నాభ్యంతరం పరిమాణం (a) 6 cm (b) 8 cm (c) 12 cm (d) 24 cm
24. 10 cm నాభ్యంతరం ఉన్న పుటాకార దర్పణం వైపు ఒక వస్తువు అక్షం వెంబడి 3 cm/s తో సమీపిస్తుంది. వస్తువు 30 cm దూరంలో ఉన్నప్పుడు ప్రతిబింబం (a) 0.75 cm/s తో దర్పణం నుంచి దూరంగా కదులుతుంది (b) 0.75 cm/s తో దర్పణం వైపు కదులుతుంది (c) 12 cm/s తో దర్పణం నుంచి దూరంగా కదులుతుంది (d) 3 cm/s తో దర్పణం వైపు కదులుతుంది
25. 20 cm నాభ్యంతరం ఉన్న పుటాకార దర్పణం వస్తువు కంటే దర్పణానికి 30 cm దగ్గరగా నిజ ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. వస్తు దూరం (a) 10 cm (b) 40 cm (c) 30 cm (d) 60 cm
26. ఒక సమతల దర్పణం y–z తలంలో ఉంది. దాని ముందు ఉన్న బిందు వస్తువు వేగం (3 i + 4 j) m/s. వస్తువు పరంగా ప్రతిబింబ వడి (a) సున్నా (b) 6 m/s (c) 8 m/s (d) 10 m/s
27. రెండు సమతల దర్పణాలు 72° కోణంలో ఉన్నాయి. వాటి మధ్య, సమద్విఖండన రేఖపై కాకుండా ఒక వస్తువును ఉంచారు. ప్రతిబింబాల సంఖ్య (a) 4 (b) 6 (c) 5 (d) 3
28. f నాభ్యంతరం ఉన్న పుటాకార దర్పణానికి నిజ వస్తువు, దాని నిజ ప్రతిబింబాల మధ్య కనిష్ఠ దూరం (a) 4f (b) 2f (c) సున్నా (d) f
29. ప్రతిపాదన (A): వాహనాలలో వెనుక చూపు అద్దంగా కుంభాకార దర్పణాన్ని వాడతారు. కారణం (R): కుంభాకార దర్పణం నిజ వస్తువుకు ఎప్పుడూ నిటారు, చిన్న ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది, విశాలమైన దృష్టి క్షేత్రం కలిగి ఉంటుంది. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: వస్తువు ధ్రువం, నాభిల మధ్య ఉన్నప్పుడే పుటాకార దర్పణం నిజ వస్తువుకు మిథ్యా ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. వాక్యం II: గోళాకార దర్పణం నాభ్యంతరం ఎరుపు, ఊదా రంగు కాంతులకు వేరుగా ఉంటుంది. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | కిరణాల మధ్య కోణం = 2i = 70° |
| 2 | d | f = R/2 = 12 cm |
| 3 | a | ప్రతిబింబం దర్పణం వెనుక P, F మధ్య ఉంటుంది |
| 4 | b | ప్రతిబింబం 1.5 m/s, అమ్మాయి 1.5 m/s తో దగ్గరవుతారు: సాపేక్ష వడి 3 m/s |
| 5 | c | n = 360/60 = 6 (సరి), ప్రతిబింబాలు = n − 1 = 5 |
| 6 | d | పుటాకార దర్పణం F లోపల పంటి ఉంటే నిటారు, పెద్ద ప్రతిబింబం |
| 7 | a | C వద్ద వస్తువు C వద్దే అదే పరిమాణంలో, తలకిందులు ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది |
| 8 | b | కుంభాకార దర్పణ నాభి దాని వెనుక, పతన కాంతి దిశలో ఉంటుంది |
| 9 | c | ఋణ m: తలకిందులు, నిజం; పరిమాణం 0.5: సగం పరిమాణం |
| 10 | a | పరావర్తన కిరణం 2θ తిరుగుతుంది |
| 11 | d | 1/v = −1/10 + 1/15 = −1/30, v = −30 cm |
| 12 | b | 1/v = 1/15 + 1/15, v = 7.5 cm, m = 7.5/15 = 0.5 |
| 13 | a | v = −100 cm, 1/f = −1/100 − 1/25 = −1/20 |
| 14 | c | m = f/(f − u) = 1/3 నుంచి u = −2f = −40 cm |
| 15 | b | ఎత్తులో సగం: 0.85 m |
| 16 | d | v_image = 2v_m − v_o = 2(−1) − 4 = −6 m/s |
| 17 | a | 1/v = −1/20 + 1/10, v = +20 cm, m = +2 |
| 18 | c | v = −60 cm, m = −2, పొడవు = m² × 2 mm = 8 mm |
| 19 | b | x2 = 225/5 = 45 cm (F నుంచి), కాబట్టి P నుంచి 60 cm |
| 20 | d | 1/v = −1/u + 1/f వాలు −1 ఉన్న రేఖ |
| 21 | a | m = f/(f − u) = 0.3/12.3 = 1/41; 1.64 m/41 = 4 cm |
| 22 | b | పుంజం 6° తిరుగుతుంది; 2 m × tan 6° ≈ 0.21 m |
| 23 | c | స్థానాలు 4F/3, 2F/3; తేడా 2F/3 = 8, F = 12 cm |
| 24 | a | v = −15 cm, m = −0.5, ప్రతిబింబ వడి = 0.25 × 3, దర్పణం నుంచి దూరంగా |
| 25 | d | 1/x + 1/(x − 30) = 1/20 నుంచి x = 60 cm |
| 26 | b | x-ఘటకం మాత్రమే దిశ మారుతుంది: సాపేక్ష వేగం −6 i m/s |
| 27 | c | n = 5 బేసి, వస్తువు సమద్విఖండన రేఖపై లేదు: 5 ప్రతిబింబాలు |
| 28 | c | వస్తువు, ప్రతిబింబం C వద్ద కలుస్తాయి |
| 29 | a | ఉపయోగానికి సరైన కారణాన్నే R చెబుతుంది |
| 30 | c | I సరైనది; II తప్పు, దర్పణాలకు వర్ణ విపథనం ఉండదు |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
పరావర్తన నియమాలు: i = r; పతన కిరణం, పరావర్తన కిరణం, లంబం ఒకే తలంలో ఉంటాయి.
సమతల దర్పణం: ప్రతిబింబం మిథ్యా, నిటారు, అదే పరిమాణం; వస్తువు ముందు ఎంత దూరమో వెనుక అంత దూరం; పార్శ్వ విలోమం.
దర్పణం x కదిలితే ప్రతిబింబం 2x జరుగుతుంది; దర్పణం v వేగంతో కదిలితే ప్రతిబింబం 2v తో కదులుతుంది (వస్తువు నిశ్చలం).
దర్పణం θ తిరిగితే పరావర్తన కిరణం 2θ తిరుగుతుంది.
θ కోణంలో రెండు దర్పణాలు: n = 360/θ; n సరి అయితే ప్రతిబింబాలు = n − 1; n బేసి అయితే n − 1 (వస్తువు సమద్విఖండన రేఖపై) లేదా n (రేఖకు దూరంగా).
పూర్తి పొడవు చూడాలంటే సమతల దర్పణం కనీసం మీ ఎత్తులో సగం ఉండాలి.
గోళాకార దర్పణం: f = R/2 ఉపాక్షీయ కిరణాలకు మాత్రమే. పుటాకార f ఋణాత్మకం, కుంభాకార f ధనాత్మకం.
కార్టీజియన్ సంజ్ఞా సంప్రదాయం: పతన కాంతి దిశలోని దూరాలు ధనాత్మకం; నిజ వస్తువుకు u ఋణాత్మకం.
దర్పణ సూత్రం: 1/v + 1/u = 1/f. ఆవర్ధనం m = −v/u = h2/h1 = f/(f − u).
m ఋణాత్మకం అంటే నిజం, తలకిందులు; m ధనాత్మకం అంటే మిథ్యా, నిటారు.
న్యూటన్ రూపం: x1 x2 = f²; x1, x2 నాభి నుంచి కొలిచినవి.
చిన్న వస్తువుకు అనుదైర్ఘ్య ఆవర్ధనం: −v²/u²; అక్షం వెంబడి ప్రతిబింబ వడి = (v/u)² × వస్తువు వడి.
నిజ వస్తువుకు కుంభాకార దర్పణం: ఎప్పుడూ మిథ్యా, నిటారు, చిన్నది, P, F మధ్య.
పుటాకార దర్పణం: C కి ఆవల వస్తువు → నిజ, చిన్న ప్రతిబింబం; C వద్ద → అదే పరిమాణం; C, F మధ్య → నిజ, పెద్దది; F లోపల → మిథ్యా, పెద్దది.
దర్పణ నాభ్యంతరం యానకంపై గానీ, తరంగదైర్ఘ్యంపై గానీ ఆధారపడదు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అంశం | సూత్రం లేదా విలువ | గమనిక |
|---|---|---|
| నాభ్యంతరం | f = R/2 | ఉపాక్షీయ కిరణాలకు మాత్రమే |
| దర్పణ సూత్రం | 1/v + 1/u = 1/f | ప్రతిసారీ సంజ్ఞలు వాడండి |
| రేఖీయ ఆవర్ధనం | m = −v/u = f/(f − u) | ప్రమాణం లేదు |
| అనుదైర్ఘ్య ఆవర్ధనం | −v²/u² | అక్షం వెంబడి చిన్న వస్తువు |
| న్యూటన్ రూపం | x1 x2 = f² | నాభి నుంచి |
| తిరిగే దర్పణం | కిరణం 2θ తిరుగుతుంది | దర్పణం θ తిరిగితే |
| వాలు దర్పణాలు | n = 360/θ | n సరి అయితే ప్రతిబింబాలు n − 1 |
| ప్రతిబింబ వడి (సమతల దర్పణం) | 2v | దర్పణం కదులుతుంది, వస్తువు నిశ్చలం |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Mirrors Plus, Lenses Less": దర్పణ సూత్రంలో 1/v ప్లస్ 1/u; కటక సూత్రంలో 1/v మైనస్ 1/u.
"CAVE in, VEX out": conCAVE (పుటాకారం) కాంతిని లోపలికి కేంద్రీకరిస్తుంది (అభిసారి, f ఋణం); conVEX (కుంభాకారం) బయటకి విస్తరింపజేస్తుంది (అపసారి, f ధనం).
"ఒకసారి తిప్పితే, కిరణం రెండుసార్లు": దర్పణాన్ని θ తిప్పితే పరావర్తన కిరణం 2θ తిరుగుతుంది.
"NRI" (Negative m = Real Inverted): N = ఋణ m, R = నిజం, I = తలకిందులు.
"సగంతో పూర్తి": మీ ఎత్తులో సగం ఉన్న దర్పణం మీ పూర్తి ఎత్తును చూపిస్తుంది.
భావనల అనుసంధానం
ప్రతిబింబ వడి, దర్పణాల సాపేక్ష చలనం — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 2: శుద్ధ గతిశాస్త్రంలోని సదిశ భావనలను వాడుతాయి.
పుటాకార దర్పణం f ని u–v పద్ధతితో కనుగొనడం — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాయోగిక నైపుణ్యాలలోని ప్రయోగం.
కొలిచిన u, v లలోని దోషాలు, f లోని దోషం — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 1: భౌతిక శాస్త్రం మరియు కొలతలు ఆధారంగా.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. ఒక పుటాకార దర్పణానికి f = −10 cm. జాబితా I లోని వస్తు దూరాన్ని జాబితా II లోని ఆవర్ధనంతో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) u = −30 cm (B) u = −20 cm (C) u = −15 cm (D) u = −5 cm
జాబితా II: (i) −2 (ii) −1 (iii) −0.5 (iv) +2
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (d) A-i, B-ii, C-iii, D-iv
32. జాబితా I లోని ప్రతి ఉపయోగాన్ని జాబితా II లోని సరైన దర్పణం, నిబంధనతో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) దంత వైద్యుల అద్దం (B) స్కూటర్ వెనుక చూపు అద్దం (C) సౌర కుక్కర్ పరావర్తకం (D) పూర్తి పొడవు డ్రెసింగ్ అద్దం
జాబితా II: (i) వ్యక్తి ఎత్తులో కనీసం సగం ఉన్న సమతల దర్పణం (ii) పుటాకార దర్పణం, వస్తువు F లోపల (iii) కుంభాకార దర్పణం, విశాల దృష్టి క్షేత్రం (iv) పుటాకార దర్పణం, సూర్యకాంతి నాభి వద్ద కేంద్రీకరించబడుతుంది
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv
33. రెండు సమతల దర్పణాలు జాబితా I లోని కోణంలో ఉన్నాయి. వాటి మధ్య ఉంచిన వస్తువు ప్రతిబింబాల సంఖ్యతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) 90° (B) 60° (C) 45° (D) 30°
జాబితా II: (i) 7 (ii) 11 (iii) 3 (iv) 5
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
34. జాబితా I లోని సంబంధాన్ని జాబితా II లోని దాని సమీకరణంతో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) దర్పణ సూత్రం (B) రేఖీయ ఆవర్ధనం (C) న్యూటన్ సూత్రం (D) చిన్న వస్తువు అనుదైర్ఘ్య ఆవర్ధనం
జాబితా II: (i) x1 x2 = f² (ii) −v²/u² (iii) 1/v + 1/u = 1/f (iv) −v/u
(a) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
35. ఒక కుంభాకార దర్పణం నిజ వస్తువు ప్రతిబింబాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రతిబింబం ఎప్పుడూ మిథ్యా.
B. ప్రతిబింబం ఎప్పుడూ చిన్నది.
C. ప్రతిబింబం ధ్రువం, నాభిల మధ్య ఉంటుంది.
D. ఆవర్ధనం ఋణాత్మకం కావచ్చు.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
36. ఒక పుటాకార దర్పణానికి f = −20 cm. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. −40 cm వద్ద వస్తువు −40 cm వద్ద ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది.
B. −10 cm వద్ద వస్తువు +20 cm వద్ద మిథ్యా ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది.
C. −30 cm వద్ద వస్తువు −60 cm వద్ద +2 ఆవర్ధనంతో నిజ ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది.
D. −20 cm వద్ద వస్తువు అనంతం వద్ద ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. సమతల దర్పణం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వస్తువు దర్పణం ముందు ఎంత దూరంలో ఉంటుందో, ప్రతిబింబం వెనుక అంత దూరంలో ఉంటుంది.
B. స్థిర వస్తువు నుంచి దర్పణం v వడితో దూరంగా కదిలితే, భూమి పరంగా ప్రతిబింబం 2v తో కదులుతుంది.
C. దర్పణం θ తిరిగితే పరావర్తన కిరణం θ తిరుగుతుంది.
D. ప్రతిబింబానికి పార్శ్వ విలోమం ఉంటుంది.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. గోళాకార దర్పణానికి f = R/2 గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఇది ఉపాక్షీయ కిరణాలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది.
B. అంచు కిరణాలు ఉపాక్షీయ నాభి కంటే ధ్రువానికి దగ్గరగా అక్షాన్ని కలుస్తాయి.
C. దర్పణాన్ని నీటిలో ఉంచితే నాభ్యంతరం మారుతుంది.
D. ఎరుపు, ఊదా కాంతులకు నాభ్యంతరం ఒకేలా ఉంటుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే
39. ఒక పుటాకార దర్పణానికి సంజ్ఞలతో కూడిన విలువలతో 1/v (y-అక్షం) ను 1/u (x-అక్షం) కి వ్యతిరేకంగా గీసిన గ్రాఫ్ వాలు −1 ఉన్న సరళ రేఖ. అది 1/v అక్షాన్ని −0.05 cm⁻¹ వద్ద ఖండిస్తుంది. దర్పణం వక్రతా వ్యాసార్థం (a) 10 cm (b) 20 cm (c) 40 cm (d) 5 cm
40. ఒక విద్యార్థి పుటాకార దర్పణానికి ఈ రీడింగులు నమోదు చేసింది (సంజ్ఞలతో, cm లలో).
| u (cm) | −15 | −20 | −30 | −60 |
|---|---|---|---|---|
| v (cm) | −60 | −30 | −20 | −15 |
దర్పణం నాభ్యంతరం, మొదటి రీడింగుకు ఆవర్ధనం (a) −12 cm, −4 (b) −12 cm, −0.25 (c) −15 cm, −4 (d) −24 cm, −4
41. పుటాకార దర్పణం, నిజ వస్తువుకు v–u వక్రం (రెండూ ఋణం) v = u రేఖను (−30 cm, −30 cm) బిందువు వద్ద ఖండిస్తుంది. ప్రతిబింబం అనంతానికి వెళ్లే వస్తు దూరం (a) −30 cm (b) −15 cm (c) −7.5 cm (d) −60 cm
Q42–Q43 కు సందర్భం: ఒక స్కూటర్కు 2 m వక్రతా వ్యాసార్థం ఉన్న కుంభాకార వెనుక చూపు అద్దం ఉంది. ఒక కారు అద్దానికి 9 m వెనుక ఉంది, స్కూటర్ను 10 m/s సాపేక్ష వడితో సమీపిస్తోంది.
42. కారు ప్రతిబింబం ఎక్కడ ఉంటుంది? (a) అద్దం ముందు 0.9 m, నిజం (b) అద్దం వెనుక 1.8 m, మిథ్యా (c) అద్దం వెనుక 9 m, మిథ్యా (d) అద్దం వెనుక 0.9 m, మిథ్యా
43. ఆ క్షణంలో అద్దం పరంగా ప్రతిబింబ వడి సుమారుగా (a) 10 m/s (b) 1 m/s (c) 0.1 m/s (d) 0.01 m/s
44. 20 cm నాభ్యంతరం ఉన్న కుంభాకార దర్పణం ముందు 20 cm వద్ద ఉన్న వస్తువు దర్పణం వైపు 4 cm/s తో కదులుతుంది. ప్రతిబింబం (a) 1 cm/s తో దర్పణం నుంచి దూరంగా కదులుతుంది (b) 1 cm/s తో దర్పణం వైపు కదులుతుంది (c) 2 cm/s తో దర్పణం వైపు కదులుతుంది (d) 4 cm/s తో దర్పణం వైపు కదులుతుంది
45. ఒక పుటాకార దర్పణం వస్తువుకు మూడు రెట్లు ఉన్న నిజ ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. వస్తువును దర్పణం నుంచి మరో 5 cm దూరం జరిపితే నిజ ప్రతిబింబం వస్తువుకు రెట్టింపు అవుతుంది. నాభ్యంతరం పరిమాణం (a) 30 cm (b) 15 cm (c) 45 cm (d) 60 cm
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | v = −15, −20, −30, +10 cm వల్ల m = −0.5, −1, −2, +2 |
| 32 | a | దంత వైద్యం: పుటాకారం, F లోపల; వెనుక చూపు: కుంభాకారం; కుక్కర్: నాభి; డ్రెసింగ్: సగం ఎత్తు సమతల దర్పణం |
| 33 | d | 360/θ = 4, 6, 8, 12 సరి సంఖ్యలు, కాబట్టి ప్రతిబింబాలు = 3, 5, 7, 11 |
| 34 | b | నాలుగు దర్పణ సంబంధాల ప్రామాణిక రూపాలు |
| 35 | c | A, B, C సరైనవి; నిజ వస్తువుకు కుంభాకార దర్పణ m ఎప్పుడూ ధనాత్మకం |
| 36 | b | C తప్పు: m = −v/u = −2, +2 కాదు |
| 37 | a | తిరిగిన దర్పణం కిరణాన్ని 2θ తిప్పుతుంది, కాబట్టి C తప్పు |
| 38 | d | దర్పణ f యానకంపై ఆధారపడదు, కాబట్టి C తప్పు |
| 39 | c | అంతర ఖండం = 1/f = −0.05, f = −20 cm, R = 40 cm |
| 40 | a | 1/f = 1/(−60) + 1/(−15) నుంచి f = −12 cm; m = −v/u = −4 |
| 41 | b | u = 2f = −30 cm వద్ద v = u, కాబట్టి f = −15 cm; u = f అయితే ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద |
| 42 | d | f = +1 m, 1/v = 1 + 1/9, v = +0.9 m |
| 43 | c | ప్రతిబింబ వడి = (v/u)² × 10 = (0.1)² × 10 = 0.1 m/s |
| 44 | b | v = +10 cm, (v/u)² = 1/4, వడి 1 cm/s; u తగ్గితే v కూడా తగ్గుతుంది |
| 45 | a | m = f/(f − u): m = −3 కి u = 4f/3, m = −2 కి u = 3f/2; తేడా f/6 = 5 cm |