అధ్యాయం 7: తరంగాగ్రాలు మరియు హైగెన్స్ సూత్రం (Wavefronts and Huygens' Principle)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
తరంగాగ్రం అంటే ఏమిటి, కిరణాలతో దానికి ఉన్న సంబంధం.
గోళాకార, స్థూపాకార, సమతల తరంగాగ్రాలు; దూరంతో వాటి కంపన పరిమితి, తీవ్రత ఎలా తగ్గుతాయి.
హైగెన్స్ సూత్రం, పాత తరంగాగ్రం నుంచి కొత్త తరంగాగ్రాన్ని ఎలా నిర్మించాలి.
హైగెన్స్ సూత్రం నుంచి పరావర్తన, వక్రీభవన నియమాల ఉత్పాదన.
పట్టకాలు, కటకాలు, దర్పణాలు సమతల తరంగాగ్రం ఆకారాన్ని ఎలా మారుస్తాయి.
7.1 కాంతి ఒక తరంగం
కిరణ దృశా శాస్త్రం కాంతిని సరళ రేఖలుగా చూస్తుంది. దర్పణాలు, కటకాలకు ఇది బాగా పనిచేస్తుంది, కానీ సబ్బు పొరలోని రంగులను గానీ, నీడ చుట్టూ కనిపించే ప్రకాశవంతమైన అంచులను గానీ ఇది వివరించలేదు. వీటికి తరంగ దృక్పథం కావాలి. 1678 లో క్రిస్టియాన్ హైగెన్స్ కాంతి ఒక తరంగం అని ప్రతిపాదించాడు. ఆయన సిద్ధాంతం ప్రకారం గాజులో కాంతి గాలిలో కంటే నెమ్మదిగా ప్రయాణిస్తుంది. న్యూటన్ కణ సిద్ధాంతం (corpuscular model) దీనికి వ్యతిరేకంగా చెప్పింది. 1850 లో ఫూకో నీటిలో కాంతి వడిని కొలిచి, తరంగ సిద్ధాంతం చెప్పినట్లే అది తక్కువ అని కనుగొన్నాడు.
7.2 తరంగాగ్రాలు
నిశ్చలంగా ఉన్న చెరువులో ఒక రాయి వేయండి. అలలు వృత్తాలుగా విస్తరిస్తాయి. ఒక వృత్తంపై ఉన్న ప్రతి బిందువు ఆ వృత్తంపై ఉన్న మిగతా అన్ని బిందువులతో ఒకే లయలో పైకీ కిందకీ కదులుతుంది. ఇలాంటి స్థిర దశ (constant phase) ఉపరితలమే తరంగాగ్రం (Wavefront).
ఒకే దశలో డోలనం చేసే బిందువుల బిందుపథమే తరంగాగ్రం.
కిరణాలు తరంగాగ్రాలకు లంబంగా ఉండే రేఖలు. అవి శక్తి ప్రవహించే దిశను చూపుతాయి.
ఒకే దశలో ఉన్న వరుస రెండు తరంగాగ్రాల మధ్య దూరం ఒక తరంగదైర్ఘ్యం (Wavelength).
ఒకే తరంగాగ్రంపై ఉన్న ఏ రెండు బిందువుల మధ్య దశాంతరం సున్నా.
| జనకం | తరంగాగ్రం ఆకారం | r దూరం వద్ద కంపన పరిమితి | r దూరం వద్ద తీవ్రత |
|---|---|---|---|
| బిందు జనకం (దగ్గరలోని బల్బు) | గోళాకారం | 1/r కు అనులోమానుపాతం | 1/r² కు అనులోమానుపాతం |
| రేఖా జనకం (పొడవైన ట్యూబ్ లైట్ లేదా చీలిక) | స్థూపాకారం | 1/√r కు అనులోమానుపాతం | 1/r కు అనులోమానుపాతం |
| చాలా దూరపు జనకం (సూర్యుడు, నక్షత్రం) | సమతలం | స్థిరం | స్థిరం |
తీవ్రత నియమాలు శక్తి నిత్యత్వం నుంచి వస్తాయి. ఒకే సామర్థ్యం (Power) 4πr² వైశాల్యం గల గోళంపై గానీ, r కు అనులోమానుపాతంలో ఉండే వైశాల్యం గల స్థూపంపై గానీ విస్తరిస్తుంది. తీవ్రత కంపన పరిమితి (Amplitude) వర్గానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
7.3 హైగెన్స్ సూత్రం
కొద్దిసేపటి తర్వాత తరంగాగ్రం ఎక్కడ ఉంటుందో కనుక్కోవడానికి హైగెన్స్ ఒక సులభమైన నియమం ఇచ్చాడు.
తరంగాగ్రంపై ఉన్న ప్రతి బిందువు ద్వితీయ తరంగికల (secondary wavelets) కొత్త జనకంగా పనిచేస్తుంది.
ఈ తరంగికలు ఆ యానకంలో తరంగ వడితో అన్ని దిశల్లో విస్తరిస్తాయి.
t కాలం తర్వాత, అన్ని తరంగికలకు ఉమ్మడి స్పర్శరేఖ (ముందుకు ఉండే ఆవరణం, forward envelope) కొత్త తరంగాగ్రం అవుతుంది.
ఈ నియమం ప్రకారం వెనుకకు వెళ్ళే తరంగం కూడా ఏర్పడాలి. వెనుక దిశలో ద్వితీయ తరంగికల కంపన పరిమితి సున్నా అని హైగెన్స్ సరళంగా ఊహించాడు. తర్వాత ఫ్రెనెల్, కిర్హాఫ్ చేసిన కృషి దీన్ని సమర్థించింది.
7.4 హైగెన్స్ సూత్రంతో పరావర్తనం
AB అనే సమతల తరంగాగ్రం MN దర్పణంపై i కోణంతో పడుతుంది. A చివర ముందుగా దర్పణాన్ని తాకుతుంది. t కాలంలో B చివర దర్పణంపై C వరకు ప్రయాణిస్తుంది, కాబట్టి BC = vt.
ఈలోగా A నుంచి వచ్చే తరంగిక అదే యానకంలోకి అదే వడితో వెనక్కి విస్తరిస్తుంది. t కాలం తర్వాత దాని వ్యాసార్ధం AE = vt. C నుంచి ఈ తరంగికకు స్పర్శరేఖ గీయండి. CE పరావర్తన తరంగాగ్రం.
ABC, CEA త్రిభుజాలకు AC ఉమ్మడి భుజం, రెండింటికీ (B, E ల వద్ద) లంబకోణం ఉంది, BC = AE = vt. కాబట్టి అవి సర్వసమానాలు:
ఇదే పరావర్తన నియమం.
7.5 హైగెన్స్ సూత్రంతో వక్రీభవనం
ఇప్పుడు AB సమతల తరంగాగ్రం యానకం 1 (వడి v1) నుంచి యానకం 2 (వడి v2) లోకి వెళ్తుందనుకోండి. వేరుచేసే తలం PP'. A చివర ముందుగా తలాన్ని చేరుతుంది.

B చివర v1t దూరం ప్రయాణించి C ని చేరే సమయానికి, నెమ్మదైన యానకంలో A నుంచి వచ్చే తరంగిక v2t వరకే పెరుగుతుంది; స్పర్శరేఖ CE కొత్త తరంగాగ్రం, అది తలానికి దగ్గరగా వంగుతుంది, కాబట్టి కిరణం లంబం వైపు వంగుతుంది.
t కాలంలో B చివర యానకం 1 గుండా BC = v1t ప్రయాణించి C ని చేరుతుంది. అదే కాలంలో A నుంచి వచ్చే తరంగిక యానకం 2 లో AE = v2t వ్యాసార్ధానికి పెరుగుతుంది. C నుంచి ఈ తరంగికకు గీసిన స్పర్శరేఖ CE వక్రీభవన తరంగాగ్రం.
ABC లంబకోణ త్రిభుజంలో కోణం BAC = i. AEC లంబకోణ త్రిభుజంలో కోణం ACE = r. కాబట్టి
ఒకదాన్ని మరొకదానితో భాగించండి:
ఇదే స్నెల్ నియమం, n1 sin i = n2 sin r. పతన తరంగాగ్రం, వక్రీభవన తరంగాగ్రం, లంబం ఒకే తలంలో ఉంటాయని కూడా ఇది చూపుతుంది.
తరంగదైర్ఘ్యం, పౌనఃపున్యం. తరంగికలు ఒక ఆవర్తన కాలంలో ఒక తరంగదైర్ఘ్యం దూరం విస్తరిస్తాయి; ఆవర్తన కాలాన్ని జనకమే నిర్ణయిస్తుంది. కాబట్టి
విరళ యానకంలోకి వెళ్ళినప్పుడు. v2, v1 కంటే ఎక్కువైతే యానకం 2 లోని తరంగిక పెద్దదిగా ఉంటుంది, తరంగాగ్రం లంబానికి దూరంగా వంగుతుంది. sin i = v1/v2 వద్ద sin r = 1 అవుతుంది, వక్రీభవన తరంగాగ్రం తలాన్ని ఒరుసుకుంటూ వెళ్తుంది. ఈ సందిగ్ధ కోణం దాటితే వక్రీభవన తరంగమే ఉండదు: సంపూర్ణ అంతర పరావర్తనం.
పుంజం వెడల్పు. w1 వెడల్పు గల సమాంతర కాంతి పుంజం తలాన్ని AC పొడవు మేర తాకుతుంది. వక్రీభవన పుంజం వెడల్పు w2. w1 = AC cos i, w2 = AC cos r కాబట్టి:
7.6 సమతల తరంగాగ్రానికి ఆకారం ఇవ్వడం
| దృశా సాధనం | వచ్చే తరంగాగ్రం | బయటకు వెళ్ళే తరంగాగ్రం | కారణం |
|---|---|---|---|
| పలుచని పట్టకం | సమతలం | సమతలం, పీఠం వైపు వాలినది | పీఠం దగ్గరి భాగం ఎక్కువ గాజును దాటుతుంది, ఎక్కువ ఆలస్యమవుతుంది |
| కుంభాకార కటకం | సమతలం | అభిసరించే గోళాకారం (F కేంద్రంగా) | మధ్య భాగం అత్యధిక మందం గాజును దాటి, అత్యధికంగా ఆలస్యమవుతుంది |
| పుటాకార కటకం | సమతలం | అపసరించే గోళాకారం | అంచులు ఎక్కువ గాజును దాటతాయి |
| పుటాకార దర్పణం | సమతలం | అభిసరించే గోళాకారం | మధ్య భాగం అంచుల కంటే ఆలస్యంగా పరావర్తనం చెందుతుంది |
తరంగాగ్రంపై ఉన్న అన్ని బిందువులూ నాభిని చేరడానికి ఒకే సమయం తీసుకుంటాయి. అందుకే ప్రతిబింబం స్పష్టంగా ఉంటుంది: వస్తువు నుంచి ప్రతిబింబానికి వెళ్ళే ప్రతి మార్గానికీ ఒకే దృశా పథ పొడవు ఉంటుంది.
దృశా పథం (Optical path). n గుణకం గల యానకం t మందానికి దృశా పథం nt. శూన్యంలో λ తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతికి అందులో nt/λ తరంగదైర్ఘ్యాలు పట్టుతాయి. అందువల్ల అదే మందం గల గాలితో పోలిస్తే గాజు పలక (n − 1)t అదనపు పథాన్ని చేరుస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: గాలిలో 600 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతి గాజులోకి (n = 1.5) ప్రవేశిస్తుంది. గాజులో దాని వడి, తరంగదైర్ఘ్యం, పౌనఃపున్యం కనుక్కోండి.
సాధన: v = c/n = 2 × 10^8 m/s. λ = 600/1.5 = 400 nm. ν = c/λ(గాలి) = 3 × 10^8 / 6 × 10^−7 = 5 × 10^14 Hz, రెండింటిలోనూ ఒకటే.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: గాలిలోని ఒక సమతల తరంగాగ్రం నీటి తలాన్ని (n = 4/3) 30° పతన కోణంతో తాకుతుంది. వక్రీభవన కోణం కనుక్కోండి.
సాధన: sin r = sin 30° × (3/4) = 0.375, కాబట్టి r ≈ 22°.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: ఒక చిన్న బల్బు నుంచి 2 m వద్ద తీవ్రత I. 2 m తో పోలిస్తే 4 m వద్ద తీవ్రత, కంపన పరిమితి ఎంత?
సాధన: బల్బు గోళాకార తరంగాగ్రాలను ఇస్తుంది. తీవ్రత 1/r² గా మారుతుంది, కాబట్టి I/4 అవుతుంది. కంపన పరిమితి 1/r గా మారుతుంది, కాబట్టి సగమవుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: ఒక పొడవైన సన్నని ఫ్లోరోసెంట్ ట్యూబ్ స్థూపాకార తరంగాగ్రాలను పంపుతుంది. 9 m వద్ద కంపన పరిమితిని 1 m వద్ద ఉన్నదానితో పోల్చండి.
సాధన: కంపన పరిమితి 1/√r గా మారుతుంది. నిష్పత్తి = √(1/9) = 1/3.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: వక్రీభవనానికి హైగెన్స్ నిర్మాణంలో కాంతి యానకం 1 లో 3 × 10^8 m/s, యానకం 2 లో 2 × 10^8 m/s వడితో ప్రయాణిస్తుంది. తరంగాగ్రం దూరపు చివర యానకం 1 లో BC = 6 cm ప్రయాణిస్తుంది. ఆ క్షణంలో యానకం 2 లోని తరంగిక AE ఎంత?
సాధన: రెండింటికీ ఒకే సమయం పడుతుంది, కాబట్టి AE/BC = v2/v1 = 2/3. AE = 4 cm.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: 1 mm మందం గల గాజు పలకలో (n = 1.5) కాంతి (శూన్యంలో λ = 500 nm) ఎన్ని తరంగదైర్ఘ్యాలు పట్టుతాయి? 1 mm గాలి కంటే ఎన్ని ఎక్కువ?
సాధన: గాజులో N = nt/λ = 1.5 × 10^−3 / 5 × 10^−7 = 3000. గాలిలో N = 10^−3 / 5 × 10^−7 = 2000. గాజులో 1000 తరంగదైర్ఘ్యాలు ఎక్కువ.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: ఒక ద్రవంలో కాంతి వడి 2.25 × 10^8 m/s. ద్రవం–గాలి తలానికి సందిగ్ధ కోణం కనుక్కోండి.
సాధన: n = c/v = 3/2.25 = 4/3. sin C = v(ద్రవం)/v(గాలి) = 3/4, కాబట్టి C ≈ 48.6°.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.8 (NEET కఠినం): గాలిలోని ఒక సమాంతర కాంతి పుంజం గాజు తలాన్ని (n = √3) 60° వద్ద తాకుతుంది. పతన పుంజం వెడల్పుకు, వక్రీభవన పుంజం వెడల్పుకు నిష్పత్తి కనుక్కోండి.
సాధన: sin r = sin 60°/√3 = 1/2, కాబట్టి r = 30°.
గాజులోకి ప్రవేశించినప్పుడు పుంజం వెడల్పు పెరుగుతుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
తరంగాగ్రం: స్థిర దశ గల ఉపరితలం. కిరణాలు తరంగాగ్రాలకు లంబంగా ఉంటాయి.
బిందు జనకం: గోళాకారం, A ∝ 1/r, I ∝ 1/r². రేఖా జనకం: స్థూపాకారం, A ∝ 1/√r, I ∝ 1/r. దూరపు జనకం: సమతలం.
హైగెన్స్: ప్రతి బిందువు ద్వితీయ తరంగికల జనకం; కొత్త తరంగాగ్రం = ముందుకు ఉండే ఆవరణం.
పరావర్తనం: BC = AE నుంచి i = r. వక్రీభవనం: sin i/sin r = v1/v2 = n2/n1.
పౌనఃపున్యం మారదు; λ, v కు అనులోమానుపాతం.
సాంద్రతర యానకంలో కాంతి నెమ్మదిగా ప్రయాణిస్తుందని తరంగ సిద్ధాంతం చెప్పింది; ప్రయోగాలు దీన్ని నిరూపిస్తాయి.
పట్టకం సమతల తరంగాగ్రాన్ని వాలుస్తుంది; కుంభాకార కటకం, పుటాకార దర్పణం దాన్ని అభిసరించేలా చేస్తాయి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
కిరణాలు తరంగాగ్రాలకు సమాంతరం అని చెప్పడం. అవి లంబంగా ఉంటాయి.
స్థూపాకార తరంగ తీవ్రతకు 1/r² వాడటం. సరైనది 1/r.
sin i/sin r = v2/v1 అని రాయడం. వేగంగా ఉన్న యానకం వడి దాని కోణంతోపాటు పైన ఉంటుంది: v1/v2.
వక్రీభవనంలో పౌనఃపున్యం మారుతుందని అనుకోవడం.
కణ సిద్ధాంతం నీటిలో తక్కువ వడిని చెప్పిందని అనడం. అది ఎక్కువ వడిని చెప్పింది, అది తప్పు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. తరంగాగ్రం అనేది ఏ బిందువులన్నింటి బిందుపథం? (a) ఒకే దశలో కంపించేవి (b) ఒకే కంపన పరిమితి మాత్రమే ఉన్నవి (c) తెర నుంచి ఒకే దూరంలో ఉన్నవి (d) స్థానభ్రంశం సున్నా ఉన్నవి
2. పరిమిత దూరంలో ఉన్న బిందు జనకం ఇచ్చేది (a) సమతల తరంగాగ్రం (b) స్థూపాకార తరంగాగ్రం (c) గోళాకార తరంగాగ్రం (d) తరంగాగ్రమే ఉండదు
3. ఒక కిరణానికి, దాని తరంగాగ్రానికి మధ్య కోణం (a) 0° (b) 90° (c) 45° (d) 180°
4. వెనుక నుంచి కాంతి పడుతున్న పొడవైన సన్నని చీలిక దేనికి జనకంగా పనిచేస్తుంది? (a) సమతల తరంగాగ్రాలు (b) గోళాకార తరంగాగ్రాలు (c) దీర్ఘవృత్తాకార తరంగాగ్రాలు (d) స్థూపాకార తరంగాగ్రాలు
5. హైగెన్స్ సూత్రం ప్రకారం తరంగాగ్రంపై ఉన్న ప్రతి బిందువు (a) ద్వితీయ తరంగికల జనకంగా పనిచేస్తుంది (b) నిశ్చలంగా ఉంటుంది (c) దానిపై పడే కాంతిని శోషిస్తుంది (d) ధ్వని వడితో కదులుతుంది
6. సూర్యుని నుంచి భూమిని చేరే కాంతిని బాగా వర్ణించేవి (a) గోళాకార తరంగాగ్రాలు (b) స్థూపాకార తరంగాగ్రాలు (c) సమతల తరంగాగ్రాలు (d) తరంగాగ్రాలు ఉండవు
7. కాంతి గాలి నుంచి గాజులోకి వెళ్ళినప్పుడు మారకుండా ఉండే రాశి (a) తరంగదైర్ఘ్యం (b) పౌనఃపున్యం (c) వడి (d) ఏటవాలు పతనంలో దిశ
8. తరంగ సిద్ధాంతం ప్రకారం నీటిలో కాంతి వడి (a) గాలిలో కంటే ఎక్కువ (b) గాలిలో ఉన్నంతే (c) అనంతం (d) గాలిలో కంటే తక్కువ
9. ఒకే తరంగాగ్రంపై ఉన్న రెండు బిందువుల మధ్య దశాంతరం (a) సున్నా (b) π/2 (c) π (d) 2π/3
10. కుంభాకార కటకం సమతల తరంగాగ్రాన్ని దేనిగా మారుస్తుంది? (a) సమతల తరంగాగ్రం (b) అభిసరించే గోళాకార తరంగాగ్రం (c) అపసరించే గోళాకార తరంగాగ్రం (d) స్థూపాకార తరంగాగ్రం
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. బిందు జనకానికి r దూరం వద్ద ఉన్న కంపన పరిమితితో పోలిస్తే 3r దూరం వద్ద కంపన పరిమితి (a) 1/9 (b) 3 (c) 1/3 (d) 1/√3
12. రేఖా జనకానికి r దూరం వద్ద తీవ్రత దేనికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది? (a) 1/r (b) 1/r² (c) 1/√r (d) r
13. గాలిలో 540 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతి నీటిలోకి (n = 4/3) ప్రవేశిస్తుంది. నీటిలో దాని తరంగదైర్ఘ్యం (a) 720 nm (b) 540 nm (c) 600 nm (d) 405 nm
14. హైగెన్స్ నిర్మాణంలో i = 45°, r = 30°. యానకం 1 లో వడి 3 × 10^8 m/s అయితే యానకం 2 లో వడి సుమారుగా (a) 1.5 × 10^8 m/s (b) 2.12 × 10^8 m/s (c) 4.24 × 10^8 m/s (d) 2.6 × 10^8 m/s
15. పుటాకార దర్పణం నుంచి పరావర్తనం చెందిన సమతల తరంగాగ్రం (a) సమతల తరంగాగ్రం (b) అపసరించే గోళాకార తరంగాగ్రం (c) అభిసరించే గోళాకార తరంగాగ్రం (d) స్థూపాకార తరంగాగ్రం అవుతుంది
16. పలుచని పట్టకం గుండా వెళ్ళిన సమతల తరంగాగ్రం బయటకు వచ్చేటప్పుడు (a) పీఠం వైపు వాలిన సమతల తరంగాగ్రం (b) గోళాకార తరంగాగ్రం (c) పీఠానికి దూరంగా వాలిన సమతల తరంగాగ్రం (d) స్థూపాకార తరంగాగ్రం
17. శూన్యంలో 600 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతి 2 mm మందం గల గాజు పలకను (n = 1.5) దాటుతుంది. పలకలోని తరంగదైర్ఘ్యాల సంఖ్య (a) 3333 (b) 2000 (c) 3000 (d) 5000
18. ఒక యానకంలో కాంతి వడి శూన్యంలోని వడిలో 75% కు తగ్గుతుంది. ఆ యానకం వక్రీభవన గుణకం (a) 0.75 (b) 1.25 (c) 4/3 (d) 1.5
19. పరావర్తన నియమానికి హైగెన్స్ నిరూపణలో ముఖ్యమైన అంశం (a) పరావర్తనం తర్వాత తరంగికలు వేగంగా ప్రయాణిస్తాయి (b) పతన, పరావర్తన తరంగికలు సమాన కాలాల్లో సమాన దూరాలు ప్రయాణిస్తాయి (c) దర్పణం తరంగంలో కొంత భాగాన్ని శోషిస్తుంది (d) పరావర్తనంలో పౌనఃపున్యం రెట్టింపు అవుతుంది
20. ఒక చిన్న దీపం నుంచి 5 m వద్ద కాంతి తీవ్రత 0.8 W/m². 10 m వద్ద అది (a) 0.2 W/m² (b) 0.4 W/m² (c) 0.1 W/m² (d) 1.6 W/m²
21. హైగెన్స్ అసలు నిర్మాణం వెనుకకు వెళ్ళే తరంగాన్ని ఇవ్వకపోవడానికి కారణం (a) కాంతి వెనక్కి ప్రయాణించలేదు (b) వెనుక తరంగాన్ని యానకం శోషిస్తుంది (c) వెనుక తరంగం జనకంతో వినాశక వ్యతికరణం చెందుతుంది (d) వెనుక దిశలో తరంగికల కంపన పరిమితి సున్నా అని ఆయన ఊహించాడు
22. గాలిలోని సమాంతర కాంతి పుంజం గాజును (n = √3) 60° వద్ద తాకుతుంది. పతన పుంజం వెడల్పుకు, వక్రీభవన పుంజం వెడల్పుకు నిష్పత్తి (a) √3 (b) 1/√3 (c) 1/2 (d) 1
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక కిరణం 1 mm గాజును (n = 1.5), మరొకటి 1 mm గాలిని దాటుతాయి. λ = 500 nm కు, మొదటి కిరణంలో ఎన్ని తరంగదైర్ఘ్యాలు ఎక్కువ? (a) 500 (b) 2000 (c) 1000 (d) 3000
24. కాంతి ఒక మార్గంలో 3 cm గాజును (n = 1.5), మరో మార్గంలో 4 cm నీటిని (n = 4/3) దాటుతుంది. ప్రయాణ కాలాల తేడా సుమారుగా (a) 2.8 × 10^−11 s (b) 1.5 × 10^−10 s (c) 3.3 × 10^−11 s (d) సున్నా
25. నీటిలోని (n = 4/3) సమతల తరంగాగ్రం నీరు–గాలి తలాన్ని 30° పతన కోణంతో తాకుతుంది. గాలిలో వక్రీభవన కోణం సుమారుగా (a) 22° (b) 30° (c) 60° (d) 41.8°
26. కాంతి యానకం 1 నుంచి యానకం 2 లోకి వెళుతుంది; యానకం 2 లో వడి యానకం 1 లో వడికి రెట్టింపు. సందిగ్ధ కోణం (a) 60° (b) 30° (c) 45° (d) 90°
27. 6 × 10^14 Hz పౌనఃపున్యం గల కాంతి 1.5 గుణకం గల యానకంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. యానకంలో దాని తరంగదైర్ఘ్యం సుమారుగా (a) 500 nm (b) 750 nm (c) 333 nm (d) 450 nm
28. గాలి నుంచి నీటిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు కాంతి లంబం వైపు వంగుతుంది. దీన్ని వివరించడానికి న్యూటన్ కణ సిద్ధాంతానికి (నీటిలో వడి)/(గాలిలో వడి) నిష్పత్తి ఎంత కావాలి? (a) 4/3 (b) 3/4 (c) 1 (d) 9/16
29. ప్రతిపాదన (A): కుంభాకార కటకం గుండా వెళ్ళిన తర్వాత కూడా సమతల తరంగాగ్రం సమతలంగానే ఉంటుంది. కారణం (R): కుంభాకార కటకం సమతల తరంగాగ్రాన్ని అభిసరించే గోళాకార తరంగాగ్రంగా మారుస్తుంది. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: తరంగ సిద్ధాంతం ప్రకారం దృశా సాంద్రతర యానకంలో కాంతి నెమ్మదిగా ప్రయాణిస్తుంది. వాక్యం II: పరిమిత దూరంలోని బిందు జనకం సమతల తరంగాగ్రాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | తరంగాగ్రం నిర్వచనం |
| 2 | c | తరంగాలు అన్ని దిశల్లో సమానంగా విస్తరిస్తాయి |
| 3 | b | కిరణాలు తరంగాగ్రాలకు లంబం |
| 4 | d | రేఖా జనకం స్థూపాకార తరంగాగ్రాలను ఇస్తుంది |
| 5 | a | హైగెన్స్ సూత్ర ప్రవచనం |
| 6 | c | చాలా దూరపు జనకం |
| 7 | b | పౌనఃపున్యాన్ని జనకం నిర్ణయిస్తుంది |
| 8 | d | v = c/n, n విలువ 1 కంటే ఎక్కువ |
| 9 | a | తరంగాగ్రంపై అన్ని బిందువులూ ఒకే దశలో ఉంటాయి |
| 10 | b | మధ్య భాగం అత్యధికంగా ఆలస్యమవుతుంది |
| 11 | c | కంపన పరిమితి 1/r గా మారుతుంది |
| 12 | a | సామర్థ్యం r కు అనులోమానుపాత వైశాల్యం గల స్థూపంపై విస్తరిస్తుంది |
| 13 | d | 540 × 3/4 = 405 nm |
| 14 | b | v2 = v1 sin r/sin i = 3 × 10^8 × 0.5/0.707 |
| 15 | c | దర్పణం తరంగాన్ని F వద్ద కేంద్రీకరిస్తుంది |
| 16 | a | పీఠం దగ్గరి భాగం ఎక్కువ ఆలస్యమవుతుంది |
| 17 | d | 1.5 × 2 × 10^−3/6 × 10^−7 = 5000 |
| 18 | c | n = 1/0.75 |
| 19 | b | BC = AE = vt వల్ల త్రిభుజాలు సర్వసమానం |
| 20 | a | తీవ్రత 1/r² గా: 0.8/4 |
| 21 | d | అది ఒక ఊహ; తర్వాత సమర్థించబడింది |
| 22 | b | cos 60°/cos 30° = 1/√3 |
| 23 | c | (n − 1)t/λ = 0.5 × 10^−3/5 × 10^−7 |
| 24 | a | దృశా పథాలు 4.5 cm, 5.33 cm; 0.83 cm/c |
| 25 | d | sin r = (4/3)(0.5) = 2/3 |
| 26 | b | sin C = v1/v2 = 1/2 |
| 27 | c | λ = c/(nν) = 5 × 10^−7/1.5 |
| 28 | a | కణాల వడి పెరుగుతుంది: v(నీరు)/v(గాలి) = n |
| 29 | d | A తప్పు; R సరైనది |
| 30 | c | I సరైనది; బిందు జనకం గోళాకార తరంగాగ్రాన్ని ఇస్తుంది |
అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
అన్ని బిందువులూ ఒకే దశలో కంపించే ఉపరితలమే తరంగాగ్రం.
కిరణాలు ఎల్లప్పుడూ తరంగాగ్రాలకు లంబంగా ఉంటాయి; శక్తి కిరణాల వెంట ప్రవహిస్తుంది.
ఆకారాలు: బిందు జనకం గోళాకార, రేఖా జనకం (చీలిక) స్థూపాకార, చాలా దూరపు జనకం సమతల తరంగాగ్రాలను ఇస్తాయి.
తీవ్రత బిందు జనకానికి 1/r² గా, రేఖా జనకానికి 1/r గా తగ్గుతుంది, సమతల తరంగానికి స్థిరంగా ఉంటుంది; కంపన పరిమితి తీవ్రత వర్గమూలానికి అనులోమానుపాతం.
హైగెన్స్ సూత్రం: తరంగాగ్రంపై ప్రతి బిందువు తరంగ వడితో కదిలే ద్వితీయ తరంగికల జనకం; t కాలం తర్వాత ముందుకు ఉండే ఆవరణమే కొత్త తరంగాగ్రం.
వెనుకకు వెళ్ళే ద్వితీయ తరంగికలను వదిలేస్తాం (వాటి కంపన పరిమితి సున్నా అని తీసుకుంటాం).
హైగెన్స్ ప్రకారం పరావర్తనం: ఒకే యానకంలో సమాన తరంగిక వ్యాసార్ధాలు i = r ఇస్తాయి.
హైగెన్స్ ప్రకారం వక్రీభవనం: sin i/sin r = v1/v2 = n2/n1 = n21.
సాంద్రతర యానకంలో కాంతి నెమ్మదిస్తుంది, కాబట్టి లంబం వైపు వంగుతుంది; కణ సిద్ధాంతం నీటిలో వేగం ఎక్కువ అని తప్పుగా చెప్పింది.
వక్రీభవనంలో పౌనఃపున్యం మారదు; λ2/λ1 = v2/v1.
పట్టకం సమతల తరంగాగ్రాన్ని వాలుస్తుంది; కుంభాకార కటకం లేదా పుటాకార దర్పణం దాన్ని అభిసరించే గోళాకారంగా మారుస్తాయి; పుటాకార కటకం లేదా కుంభాకార దర్పణం దాన్ని అపసరించేలా చేస్తాయి.
వక్రీభవనంలో పుంజం వెడల్పు: w2/w1 = cos r/cos i.
యానకంలో దృశా పథం = n × మందం; గాలిలో ఉంచిన పలక వల్ల అదనపు పథం = (n − 1)t, దశాంతరం = (2π/λ)(n − 1)t.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అంశం | సంబంధం | గమనిక |
|---|---|---|
| వక్రీభవనం (హైగెన్స్) | sin i/sin r = v1/v2 | = n2/n1 |
| యానకంలో తరంగదైర్ఘ్యం | λ = λ0/n | పౌనఃపున్యం స్థిరం |
| యానకంలో వడి | v = c/n | సాంద్రతర యానకంలో తక్కువ |
| బిందు జనకం | I ∝ 1/r², A ∝ 1/r | గోళాకారం |
| రేఖా జనకం | I ∝ 1/r, A ∝ 1/√r | స్థూపాకారం |
| పుంజం వెడల్పు | w2/w1 = cos r/cos i | సాంద్రతర యానకంలో వెడలుగా |
| దృశా పథం | n × t | సమాన దృశా పథానికి సమాన కాలం |
| పథం నుంచి దశ | φ = (2π/λ)Δx | λ శూన్యంలోనిది, Δx దృశా పథం |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"కిరణం లంబం": కిరణం ఎల్లప్పుడూ తరంగాగ్రానికి లంబకోణంలో ఉంటుంది.
"బిందువుకు వర్గం, రేఖకు సాదా": బిందు జనకం I ∝ 1/r², రేఖా జనకం I ∝ 1/r.
"హైగెన్స్ ముందుకే దూకుతాడు": ద్వితీయ తరంగికల ముందుకు ఉండే ఆవరణాన్నే తీసుకోండి.
"v1 పై v2 = sin పై sin": sin i/sin r = v1/v2, వడుల నిష్పత్తి కోణాల క్రమంలోనే.
భావనల అనుసంధానం
తరంగ వడి, దశ, పౌనఃపున్యం భావనలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలు నుంచి వస్తాయి.
c = 1/√(μ0ε0) వడితో కాంతి ఒక విద్యుదయస్కాంత తరంగం అనే అంశం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 15: విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు లో ఉంది.
హైగెన్స్ నమూనా విఫలమయ్యే కాంతి కణ చిత్రం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 17: ద్రవ్యరాశి, వికిరణాల ద్వంద్వ స్వభావం లో ఉంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I లోని జనకం లేదా సందర్భాన్ని జాబితా II లోని తరంగాగ్రంతో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) దగ్గరలోని బిందు జనకం (B) కాంతివంతమైన పొడవైన సన్నని చీలిక (C) దూరపు నక్షత్రం నుంచి కాంతి (D) కుంభాకార కటకం దాటిన వెంటనే సమాంతర కాంతి పుంజం
జాబితా II: (i) స్థూపాకారం (ii) సమతలం (iii) అపసరించే గోళాకారం (iv) అభిసరించే గోళాకారం
(a) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv
32. జాబితా I లోని రాశిని, అది r దూరంతో ఎలా మారుతుందో (జాబితా II) దానితో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) బిందు జనకం నుంచి తీవ్రత (B) రేఖా జనకం నుంచి తీవ్రత (C) సమతల తరంగం తీవ్రత (D) రేఖా జనకం నుంచి కంపన పరిమితి
జాబితా II: (i) r పై ఆధారపడదు (ii) 1/r² కు అనులోమానుపాతం (iii) 1/√r కు అనులోమానుపాతం (iv) 1/r కు అనులోమానుపాతం
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
33. గాలిలో 600 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతి నీటిలోకి (n = 4/3) ప్రవేశిస్తుంది. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) నీటిలో వడి (B) నీటిలో తరంగదైర్ఘ్యం (C) నీటిలో పౌనఃపున్యం (D) 0.9 mm నీటిలో తరంగాల సంఖ్య
జాబితా II: (i) 2000 (ii) 450 nm (iii) 5 × 10¹⁴ Hz (iv) 2.25 × 10⁸ m/s
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
34. హైగెన్స్ నిర్మాణంలోని భాగాన్ని (జాబితా I) దాని నియమంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) తరంగాగ్రంపై ప్రతి బిందువు (B) కొత్త తరంగాగ్రం (C) కిరణం (D) వెనుకకు వెళ్ళే ద్వితీయ తరంగం
జాబితా II: (i) తరంగాగ్రానికి లంబం (ii) తరంగికలకు కొత్త జనకం (iii) t కాలం తర్వాత తరంగికలకు ముందు ఉమ్మడి స్పర్శరేఖ (iv) కంపన పరిమితి సున్నా అని తీసుకుంటాం
(a) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (b) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
35. హైగెన్స్ నిర్మాణం ద్వారా వక్రీభవనం గురించిన ఈ వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సాంద్రతర యానకంలోకి వెళ్ళే కాంతి నెమ్మదిస్తుంది కాబట్టి లంబం వైపు వంగుతుంది.
B. సాపేక్ష గుణకం n21 = v1/v2.
C. వక్రీభవనం తర్వాత పౌనఃపున్యం అలాగే ఉంటుంది.
D. కిరణాలు వక్రీభవన తరంగాగ్రానికి లంబంగానే ఉంటాయి.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
36. తరంగాగ్రాల గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. తరంగాగ్రంపై అన్ని బిందువులూ ఒకే దశలో ఉంటాయి.
B. ఒక ఆవర్తన కాలం తేడాతో గీసిన వరుస తరంగాగ్రాల మధ్య దూరం ఒక తరంగదైర్ఘ్యం.
C. కిరణాలు తరంగాగ్రాలకు సమాంతరంగా వెళ్తాయి.
D. పుటాకార కటకం సమతల తరంగాగ్రాన్ని అపసరించే గోళాకారంగా మారుస్తుంది.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. కాంతి నమూనాల గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. న్యూటన్ కణ నమూనా కాంతి గాలిలో కంటే నీటిలో వేగంగా వెళ్తుందని చెప్పింది.
B. తరంగ నమూనా కాంతి గాలిలో కంటే నీటిలో నెమ్మదిగా వెళ్తుందని చెప్తుంది.
C. నీటిలో కాంతి వడి కొలతలు తరంగ నమూనాను సమర్థించాయి.
D. హైగెన్స్ తరంగ నమూనా కాంతివిద్యుత్ ఫలితాన్ని వివరిస్తుంది.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. ఒక సమతల తరంగాగ్రం కింద పేర్కొన్న దృశా సాధనాన్ని చేరుతుంది. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. పలుచని పట్టకం తర్వాత అది సమతలంగానే ఉంటుంది, కానీ వాలుతుంది.
B. కుంభాకార కటకం తర్వాత అది అభిసరించే గోళాకార తరంగాగ్రం అవుతుంది.
C. పుటాకార దర్పణం నుంచి పరావర్తనం తర్వాత అది అభిసరించే గోళాకార తరంగాగ్రం అవుతుంది.
D. కుంభాకార దర్పణం నుంచి పరావర్తనం తర్వాత అది అభిసరించే గోళాకార తరంగాగ్రం అవుతుంది.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 1
39. P, Q అనే రెండు జనకాల నుంచి r దూరం వద్ద కొలిచిన తీవ్రతలు (ఏకపక్ష ప్రమాణాలలో) ఇవ్వబడ్డాయి.
| r (m) | 1 | 2 | 4 |
|---|---|---|---|
| P నుంచి తీవ్రత | 16 | 4 | 1 |
| Q నుంచి తీవ్రత | 8 | 4 | 2 |
ఈ జనకాలు ఎక్కువగా (a) P రేఖా జనకం, Q బిందు జనకం (b) రెండూ బిందు జనకాలు (c) P బిందు జనకం, Q సమతల తరంగ జనకం (d) P బిందు జనకం, Q రేఖా జనకం
40. వక్రీభవనానికి హైగెన్స్ నిర్మాణంలో పతన తరంగాగ్రం యానకం 1 లో 3.0 cm కదిలే సమయంలో యానకం 2 లోని ద్వితీయ తరంగిక 2.0 cm వ్యాసార్ధానికి పెరుగుతుంది. పతన కోణం 30°. వక్రీభవన కోణం, n21 (a) సుమారు 19.5°, 1.5 (b) 30°, 1.5 (c) సుమారు 48.6°, 0.67 (d) సుమారు 19.5°, 0.67
41. గాలిలో 4 cm వెడలుగల సమాంతర పుంజం సమతల గాజు తలంపై (n = √3) 60° పతన కోణంతో పడుతుంది. వక్రీభవన పుంజం వెడల్పు సుమారుగా (a) 2.31 cm (b) 4 cm (c) 6.93 cm (d) 8 cm
Q42–Q43 కు సందర్భం: గాలిలో 500 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతి ఒక పారదర్శక ప్లాస్టిక్ దిమ్మలోకి ప్రవేశిస్తుంది; అందులో దాని వడి 2 × 10⁸ m/s. దిమ్మ మందం 2 cm, కాంతి దాన్ని లంబంగా దాటుతుంది.
42. దిమ్మ లోపల తరంగదైర్ఘ్యం సుమారుగా (a) 750 nm (b) 333 nm (c) 500 nm (d) 250 nm
43. దిమ్మను దాటడానికి పట్టే సమయం (a) 6.7 × 10⁻¹¹ s (b) 1.5 × 10⁻¹⁰ s (c) 3 × 10⁻¹⁰ s (d) 1 × 10⁻¹⁰ s
44. 600 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల సమతల తరంగాగ్రంలో సగం 3 µm మందం గల గాజు పొర (n = 1.5) గుండా, మిగతా సగం అదే దూరం గాలిలో ప్రయాణిస్తాయి. రెండు సగాల మధ్య దశాంతరం (a) 5π rad (b) 2.5π rad (c) 10π rad (d) π rad
45. గాలిలోని సమతల తరంగాగ్రం నీటి తలాన్ని (n = 4/3) sin i = 0.8 అయ్యే పతన కోణంతో తాకుతుంది. పరావర్తన, వక్రీభవన కిరణాల మధ్య కోణం, పరావర్తన కాంతి స్వభావం (a) సుమారు 74°, పరావర్తన కాంతి ధ్రువణం చెందనిది (b) 90°, వక్రీభవన కాంతి పూర్తిగా ధ్రువణం చెందుతుంది (c) 90°, పరావర్తన కాంతి సమతల ధ్రువణం చెందుతుంది (d) సుమారు 106°, పరావర్తన కాంతి సమతల ధ్రువణం చెందుతుంది
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | బిందువు: గోళాకారం; చీలిక: స్థూపాకారం; దూరపు నక్షత్రం: సమతలం; కటకం సమతల తరంగాన్ని అభిసరింపజేస్తుంది |
| 32 | a | బిందువు I ∝ 1/r²; రేఖ I ∝ 1/r కాబట్టి A ∝ 1/√r; సమతల తరంగం స్థిరం |
| 33 | d | v = 3 × 10⁸ × 3/4; λ = 600 × 3/4 = 450 nm; f = c/λ0; 0.9 mm/450 nm = 2000 |
| 34 | b | హైగెన్స్ నిర్మాణ నియమాలు |
| 35 | d | నాలుగూ నిర్మాణం నుంచి వస్తాయి |
| 36 | a | కిరణాలు తరంగాగ్రాలకు లంబం, కాబట్టి C తప్పు |
| 37 | c | కాంతివిద్యుత్ ఫలితానికి ఫోటాన్ చిత్రం కావాలి |
| 38 | b | కుంభాకార దర్పణం అపసరించే తరంగాగ్రాన్ని ఇస్తుంది, కాబట్టి D తప్పు |
| 39 | d | P కు I × r² స్థిరం (బిందువు); Q కు I × r స్థిరం (రేఖ) |
| 40 | a | n21 = v1/v2 = 3/2; sin r = sin 30°/1.5 = 1/3 |
| 41 | c | sin r = (√3/2)/√3 = 1/2, r = 30°; w2 = 4 × cos 30°/cos 60° = 4√3 |
| 42 | b | n = 1.5, λ = 500/1.5 = 333 nm |
| 43 | d | t = 0.02/(2 × 10⁸) = 1 × 10⁻¹⁰ s |
| 44 | a | (n − 1)t = 1.5 µm = 2.5λ, దశ = 2π × 2.5 = 5π |
| 45 | c | i = 53.1°, sin r = 0.6, r = 36.9°; 180 − 53.1 − 36.9 = 90°, బ్రూస్టర్ నిబంధన |