Chapter 6 of 13 · 31 min read

అధ్యాయం 4: కటకాల సంయోగం మరియు కటక–దర్పణ వ్యవస్థలు (Combination of Lenses and Lens–Mirror Systems)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • స్పర్శలో ఉన్న పలుచని కటకాల (Lenses) నాభ్యంతరం, సామర్థ్యం (Power) — ఉత్పాదనతో.

  • కొంత దూరంలో ఉన్న రెండు కటకాలను వరుస ప్రతిబింబాల పద్ధతితో ఎలా సాధించాలి.

  • అనేక కటకాల వ్యవస్థ ఆవర్ధనం (Magnification).

  • వెండి పూత కటకాలు (Silvered lenses), P = 2P(కటకం) + P(దర్పణం) నియమం.

  • కటక–దర్పణ (Lens–mirror) అమరికలు, సూది సంపాత (autocollimation) పద్ధతితో సహా.

4.1 స్పర్శలో ఉన్న పలుచని కటకాలు: ఉత్పాదన

కెమెరా కటకాలు, సూక్ష్మదర్శిని వస్తుకటకాలు, మీ కళ్ళద్దాలు కూడా అవసరమైన సామర్థ్యం కోసం కటకాలను కలుపుతాయి. f1, f2 నాభ్యంతరాలు గల A, B అనే రెండు పలుచని కటకాలు ఉమ్మడి అక్షంపై ఒకదానినొకటి తాకుతూ ఉన్నాయనుకోండి.

వస్తువు O జత నుంచి u దూరంలో ఉంది. A ఒక్కటే ఉంటే v1 దూరంలో I1 ప్రతిబింబాన్ని ఏర్పరుస్తుంది:

1v1−1u=1f1\frac{1}{v_1} - \frac{1}{u} = \frac{1}{f_1}

B కి చేరే కాంతి I1 వైపు వెళుతూ ఉంటుంది, కాబట్టి B కి I1 వస్తువు. కటకాలు పలుచనివి, తాకుతూ ఉన్నాయి కాబట్టి I1, B నుంచి కూడా v1 దూరంలోనే ఉంటుంది. B చివరి ప్రతిబింబాన్ని v వద్ద ఏర్పరుస్తుంది:

1v−1v1=1f2\frac{1}{v} - \frac{1}{v_1} = \frac{1}{f_2}

రెండు సమీకరణాలను కలపండి. 1/v1 పదాలు రద్దవుతాయి:

1v−1u=1f1+1f2\frac{1}{v} - \frac{1}{u} = \frac{1}{f_1} + \frac{1}{f_2}

ఈ జత F నాభ్యంతరం గల ఒకే కటకంలా పనిచేస్తుంది, ఇక్కడ

1F=1f1+1f2+⋯ ,P=P1+P2+⋯\frac{1}{F} = \frac{1}{f_1} + \frac{1}{f_2} + \cdots, \qquad P = P_1 + P_2 + \cdots

సామర్థ్యాలు వాటి సంజ్ఞలతో సహా కలుస్తాయి. స్పర్శలో ఉన్న +5 D కటకం, −3 D కటకం కలిసి +2 D ఇస్తాయి.

కటకాల వ్యవస్థకు (స్పర్శలో ఉన్నా లేకపోయినా) మొత్తం ఆవర్ధనం వేర్వేరు ఆవర్ధనాల లబ్ధం:

m=m1×m2×m3⋯m = m_1 \times m_2 \times m_3 \cdots

జత స్వభావం. f1 నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం, f2 నాభ్యంతర పరిమాణం గల పుటాకార కటకం స్పర్శలో ఉన్నప్పుడు:

నిబంధనమొత్తం సామర్థ్యంప్రవర్తన
f1, f2 కంటే తక్కువధనాత్మకంఅభిసారి
f1, f2 కి సమానంసున్నాసమతల గాజు పలకలా
f1, f2 కంటే ఎక్కువఋణాత్మకంఅపసారి

బలమైన కటకం (తక్కువ నాభ్యంతరం) జత స్వభావాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.

4.2 కొంత దూరంలో ఉన్న కటకాలు

రెండు కటకాలు d దూరంలో ఉన్నప్పుడు వరుస ప్రతిబింబాల పద్ధతి అతి సులభమైనది. మొదటి కటకం ఇచ్చే ప్రతిబింబాన్ని కనుక్కోండి. దాని స్థానాన్ని రెండో కటకం నుంచి కొలవండి. దాన్ని రెండో కటకానికి వస్తువుగా వాడండి. మొదటి ప్రతిబింబం రెండో కటకానికి ఆవల ఉంటే, అది ధన u గల మిథ్యా వస్తువు.

సమాంతర కిరణ పుంజానికి ఇది గాలిలో కొంత దూరంలో ఉన్న రెండు పలుచని కటకాల తుల్య నాభ్యంతరాన్ని ఇస్తుంది:

1F=1f1+1f2−df1f2\frac{1}{F} = \frac{1}{f_1} + \frac{1}{f_2} - \frac{d}{f_1 f_2}

d = 0 పెడితే స్పర్శ సూత్రం వస్తుంది. d = f1 + f2 అయితే 1/F = 0: సమాంతర కిరణ పుంజం సమాంతరంగానే బయటకు వస్తుంది. సాధారణ సర్దుబాటులో దూరదర్శిని సరిగ్గా ఇలాగే పనిచేస్తుంది (అధ్యాయం 6).

4.3 వెండి పూత కటకాలు

కటకం ఒక ముఖానికి వెండి పూస్తే అది దర్పణంగా మారుతుంది. కాంతి కటకం గుండా వెళ్లి, వెండి పూత ముఖం నుంచి పరావర్తనం చెంది, మళ్లీ కటకం గుండా వెళుతుంది. కాబట్టి కటకం రెండుసార్లు, దర్పణం ఒకసారి పనిచేస్తాయి.

ప్రతి భాగాన్నీ దాని అభిసరణ సామర్థ్యంతో లెక్కించండి: కుంభాకార కటకం +1/f(కటకం), పుటాకార దర్పణం +1/f(దర్పణం) — పరిమాణంతో, సమతల దర్పణం సున్నా. వ్యవస్థ పుటాకార దర్పణంలా పనిచేస్తుంది, ఇక్కడ

P=2Plens+Pmirror,F=1PP = 2P_{\text{lens}} + P_{\text{mirror}}, \qquad F = \frac{1}{P}
వెండి పూత కటకం (గుణకం n, వ్యాసార్థం R)P(కటకం)P(దర్పణం)తుల్య నాభ్యంతరం F
సమతల-కుంభాకారం, సమతల ముఖానికి వెండి పూత(n − 1)/R0R/[2(n − 1)]
సమతల-కుంభాకారం, వక్ర ముఖానికి వెండి పూత(n − 1)/R2/RR/(2n)
సమకుంభాకారం, ఒక ముఖానికి వెండి పూత2(n − 1)/R2/RR/(4n − 2)

n = 1.5 అయితే ఈ మూడు ఫలితాలు R, R/3, R/4. వీటిని గుర్తుంచుకోండి: NEET వీటిని అనేక రూపాల్లో అడిగింది.

4.4 కటక–దర్పణ అమరికలు

వెనుక సమతల దర్పణం ఉన్న కుంభాకార కటకం. కుంభాకార కటకం ముందు ఒక సూది, వెనుక దగ్గరగా సమతల దర్పణం ఉంచండి. సూది నాభి వద్ద ఉన్నప్పుడు కాంతి కటకం నుంచి సమాంతరంగా వెళి, నేరుగా వెనక్కి పరావర్తనం చెంది, కటకం దాన్ని మళ్లీ సూదిపైనే కేంద్రీకరిస్తుంది. ప్రతిబింబం సూదితో కలుస్తుంది, దృష్టి విభేదం (parallax) ఉండదు. ఈ సూది సంపాత (autocollimation) పద్ధతి నేరుగా f ను ఇస్తుంది.

వెనుక కుంభాకార దర్పణం ఉన్న కుంభాకార కటకం. ఇక్కడ కటకం తన ప్రతిబింబాన్ని దర్పణం వక్రతా కేంద్రం వద్ద ఏర్పరిచినప్పుడు ప్రతిబింబం వస్తువుతో కలుస్తుంది. అప్పుడు కిరణాలు దర్పణాన్ని లంబంగా తాకి అదే దారిలో వెనక్కి వస్తాయి.

కటకం, దర్పణాల మధ్య ద్రవం. సమతల దర్పణంపై ఉంచిన కుంభాకార కటకం కింద కొన్ని నీటి చుక్కలు వేస్తే అవి పలుచని సమతల-పుటాకార నీటి కటకంగా ఏర్పడతాయి. అప్పుడు సూది సంపాత దూరం గాజు–నీరు జత నాభ్యంతరాన్ని ఇస్తుంది. దాని నుంచి ద్రవం వక్రీభవన గుణకాన్ని కనుగొనవచ్చు.

అభిసరించే కిరణ పుంజంలో పలక. ఒక బిందువు వైపు అభిసరిస్తున్న కాంతిలో t మందం గల గాజు పలక ఉంచితే ఆ బిందువు కాంతి ప్రయాణించే దిశలో t(1 − 1/n) జరుగుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: 20 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం 40 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకాన్ని తాకుతూ ఉంది. జత నాభ్యంతరం, సామర్థ్యం కనుక్కోండి.

సాధన:

1F=120−140=140\frac{1}{F} = \frac{1}{20} - \frac{1}{40} = \frac{1}{40}

F = +40 cm = 0.4 m, సామర్థ్యం +2.5 D గల అభిసారి జత.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: +5 D, −3 D సామర్థ్యాల కటకాలు స్పర్శలో ఉన్నాయి. నాభ్యంతరం కనుక్కోండి.

సాధన: P = +2 D, కాబట్టి F = 1/2 m = 50 cm, అభిసారి.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: 10 cm, 20 cm నాభ్యంతరాలు గల రెండు కుంభాకార కటకాలు 5 cm దూరంలో ఉన్నాయి. తుల్య నాభ్యంతరం కనుక్కోండి.

సాధన:

1F=110+120−510×20=0.1+0.05−0.025=0.125\frac{1}{F} = \frac{1}{10} + \frac{1}{20} - \frac{5}{10 \times 20} = 0.1 + 0.05 - 0.025 = 0.125

F = 8 cm.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: 20 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం ముందు 30 cm వద్ద వస్తువు ఉంది. 10 cm నాభ్యంతరం గల రెండో కుంభాకార కటకం మొదటిదానికి 40 cm వెనుక ఉంది. చివరి ప్రతిబింబం, మొత్తం ఆవర్ధనం కనుక్కోండి.

సాధన: మొదటి కటకం: 1/v1 = 1/20 − 1/30 = 1/60, కాబట్టి v1 = 60 cm, m1 = 60/(−30) = −2.

ఈ ప్రతిబింబం రెండో కటకానికి 20 cm ఆవల ఏర్పడేది, కాబట్టి అది రెండో కటకానికి మిథ్యా వస్తువు: u2 = +20 cm.

1v2=110+120=320\frac{1}{v_2} = \frac{1}{10} + \frac{1}{20} = \frac{3}{20}

v2 = రెండో కటకం వెనుక 6.67 cm, m2 = 6.67/20 = 1/3. మొత్తం m = −2 × 1/3 = −2/3. చివరి ప్రతిబింబం నిజమైనది, తలకిందులు, వస్తువు పరిమాణంలో మూడింట రెండు వంతులు.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: ఒక సమతల-కుంభాకార కటకం (n = 1.5, R = 20 cm) సమతల ముఖానికి వెండి పూత ఉంది. దాని ముందు 30 cm వద్ద వస్తువు ఉంది. ప్రతిబింబాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: F = R/[2(n − 1)] = 20 cm. దీనిని f = −20 cm గల పుటాకార దర్పణంగా, u = −30 cm తో తీసుకోండి:

1v=−120+130=−160\frac{1}{v} = -\frac{1}{20} + \frac{1}{30} = -\frac{1}{60}

v = −60 cm: ముందు 60 cm వద్ద నిజ ప్రతిబింబం.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: అదే కటకానికి బదులుగా వక్ర ముఖానికి వెండి పూశారు. తుల్య నాభ్యంతరం కనుక్కోండి.

సాధన: P = 2(n − 1)/R + 2/R = 2n/R. F = R/(2n) = 20/3 ≈ 6.7 cm.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: ఒక సమకుంభాకార కటకం (n = 1.5, R = 30 cm) ఒక ముఖానికి వెండి పూత ఉంది. దాని ముందు 10 cm వద్ద వస్తువు ఉంది. ప్రతిబింబం ఎక్కడ?

సాధన: F = R/(4n − 2) = 30/4 = 7.5 cm. పుటాకార దర్పణంగా f = −7.5, u = −10:

1v=−17.5+110=−130\frac{1}{v} = -\frac{1}{7.5} + \frac{1}{10} = -\frac{1}{30}

v = −30 cm: ముందు 30 cm వద్ద నిజ ప్రతిబింబం.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.8 (NEET కఠినం): ఒక సమకుంభాకార గాజు కటకం (n = 1.5, R = 20 cm) సమతల దర్పణంపై ఉంది, కింద ఖాళీని నీరు (n = 4/3) నింపింది. కటకం పైన ఉన్న సూది తన ప్రతిబింబంతో కలుస్తుంది. సూది ఎంత ఎత్తులో ఉంది?

సాధన: గాజు కటకం: 1/fg = 0.5(2/20), కాబట్టి fg = 20 cm. నీరు 20 cm వ్యాసార్థం గల సమతల-పుటాకార కటకాన్ని ఏర్పరుస్తుంది:

1fw=(43−1)(−120)=−160\frac{1}{f_w} = \left(\frac{4}{3} - 1\right)\left(-\frac{1}{20}\right) = -\frac{1}{60}

జత: 1/F = 1/20 − 1/60 = 1/30, కాబట్టి F = 30 cm. కింద సమతల దర్పణం ఉంటే సూది నాభి వద్ద తన ప్రతిబింబంతో కలుస్తుంది. సూది కటకం పై 30 cm ఎత్తులో ఉంది.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • స్పర్శలో ఉన్న కటకాలు: 1/F = 1/f1 + 1/f2; P = P1 + P2 (సంజ్ఞలతో).

  • మొత్తం ఆవర్ధనం = వేర్వేరు ఆవర్ధనాల లబ్ధం.

  • దూరంలో ఉన్న కటకాలు: 1/F = 1/f1 + 1/f2 − d/(f1f2), లేదా ప్రతిబింబం తర్వాత ప్రతిబింబంగా సాధించండి.

  • d = f1 + f2 అయితే సామర్థ్యం సున్నా: సమాంతర కాంతి సమాంతరంగానే ఉంటుంది.

  • వెండి పూత కటకం: P = 2P(కటకం) + P(దర్పణం); 1/P నాభ్యంతరం గల పుటాకార దర్పణంలా పనిచేస్తుంది.

  • సమతల-కుంభాకారం (n = 1.5): సమతల ముఖం వెండి పూత F = R; వక్ర ముఖం వెండి పూత F = R/3. సమకుంభాకారం వెండి పూత: F = R/4.

  • కాంతి దర్పణాన్ని లంబంగా తాకినప్పుడు సూది తన ప్రతిబింబంతో కలుస్తుంది: F వద్ద (సమతల దర్పణం) లేదా కటక ప్రతిబింబం C వద్ద ఉన్నప్పుడు (వక్ర దర్పణం).

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • స్పర్శలో ఉన్న కటకాలకు సామర్థ్యాలకు బదులు నాభ్యంతరాలను కలపడం.

  • సామర్థ్యాలు కలిపేటప్పుడు పుటాకార కటకం సంజ్ఞను వదిలేయడం.

  • వెండి పూత కటకంలో కటకాన్ని ఒక్కసారే లెక్కించడం. కాంతి దాన్ని రెండుసార్లు దాటుతుంది.

  • రెండో కటకానికి ఆవల ఏర్పడే మొదటి ప్రతిబింబం ధన u గల మిథ్యా వస్తువు అని మర్చిపోవడం.

  • కటక వ్యవస్థ ఆవర్ధనాలను గుణించకుండా కలపడం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. +3 D, −1 D సామర్థ్యాల కటకాలు స్పర్శలో ఉన్నాయి. జత సామర్థ్యం (a) +4 D (b) +2 D (c) −2 D (d) −3 D

2. ఒక్కొక్కటి 20 cm నాభ్యంతరం గల రెండు కుంభాకార కటకాలు స్పర్శలో ఉన్నాయి. జత నాభ్యంతరం (a) 40 cm (b) 20 cm (c) 5 cm (d) 10 cm

3. స్పర్శలో ఉన్న పలుచని కటకాల తుల్య సామర్థ్యం (a) సామర్థ్యాల బీజీయ మొత్తం (b) సామర్థ్యాల లబ్ధం (c) సామర్థ్యాల సగటు (d) నాభ్యంతరాల మొత్తం

4. 25 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం 25 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకాన్ని తాకుతూ ఉంది. జత ప్రవర్తించేది (a) 12.5 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకంలా (b) 50 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకంలా (c) సమతల గాజు పలకలా (d) 50 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకంలా

5. రెండు కటకాల వ్యవస్థ ఆవర్ధనం (a) m1 + m2 (b) m1 × m2 (c) m1/m2 (d) m1 − m2

6. సమతల ముఖానికి వెండి పూత ఉన్న సమతల-కుంభాకార కటకం దీనిలా ప్రవర్తిస్తుంది (a) పుటాకార దర్పణం (b) కుంభాకార దర్పణం (c) సమతల దర్పణం (d) అపసారి కటకం

7. +4 D, −2.5 D సామర్థ్యాల కటకాలు స్పర్శలో ఉన్నాయి. జత నాభ్యంతరం సుమారుగా (a) 15 cm (b) −66.7 cm (c) 40 cm (d) 66.7 cm

8. కుంభాకార కటకం నాభి వద్ద ఒక సూది, కటకం వెనుక దగ్గరగా సమతల దర్పణం ఉన్నాయి. చివరి ప్రతిబింబం ఏర్పడేది (a) అనంతం వద్ద (b) కటకం వెనుక 2f వద్ద (c) సూది వద్దే (d) దర్పణం వెనుక f వద్ద

9. f1 నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం f2 నాభ్యంతర పరిమాణం గల పుటాకార కటకాన్ని తాకుతూ ఉంది. జత అపసారి అయ్యేది (a) f1, f2 కంటే తక్కువైతే (b) f1, f2 కంటే ఎక్కువైతే (c) f1 = f2 అయితే (d) ఎప్పుడూ కాదు

10. ఒక్కొక్కటి P సామర్థ్యం గల రెండు పలుచని కటకాలు స్పర్శలో ఉన్నాయి. మొత్తం సామర్థ్యం (a) 2P (b) P/2 (c) P² (d) P

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. 15 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం 30 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకాన్ని తాకుతూ ఉంది. జత (a) అపసారి, 30 cm (b) అభిసారి, 10 cm (c) అభిసారి, 30 cm (d) అపసారి, 10 cm

12. +5 D, −2 D కటకాలు స్పర్శలో ఉన్నాయి. జత నాభ్యంతరం (a) 33.3 cm (b) 20 cm (c) 50 cm (d) 14.3 cm

13. 20 cm, 30 cm నాభ్యంతరాల రెండు కుంభాకార కటకాలు 10 cm దూరంలో ఉన్నాయి. తుల్య నాభ్యంతరం (a) 12 cm (b) 25 cm (c) 50 cm (d) 15 cm

14. సమతల ముఖానికి వెండి పూత ఉన్న సమతల-కుంభాకార కటకం (n = 1.5, R = 30 cm) ఏ నాభ్యంతరం గల పుటాకార దర్పణంలా పనిచేస్తుంది (a) 15 cm (b) 30 cm (c) 10 cm (d) 60 cm

15. వక్ర ముఖానికి వెండి పూత ఉన్న సమతల-కుంభాకార కటకం (n = 1.5, R = 30 cm) ఏ నాభ్యంతరం గల పుటాకార దర్పణంలా పనిచేస్తుంది (a) 30 cm (b) 15 cm (c) 10 cm (d) 7.5 cm

16. రెండు వ్యాసార్థాలూ 20 cm గల సమకుంభాకార కటకం (n = 1.5) ఒక ముఖానికి వెండి పూత ఉంది. తుల్య నాభ్యంతరం (a) 5 cm (b) 10 cm (c) 20 cm (d) 6.7 cm

17. 5 D సామర్థ్యం గల కుంభాకార కటకాన్ని మరో కటకంతో స్పర్శలో ఉంచి +2 D సామర్థ్యం రావాలి. రెండో కటకం నాభ్యంతరం (a) +50 cm (b) +33.3 cm (c) −50 cm (d) −33.3 cm

18. 20 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం ముందు 40 cm వద్ద వస్తువు ఉంది. 10 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం మొదటిదానికి 60 cm వెనుక ఉంది. మొత్తం ఆవర్ధనం (a) −1 (b) +1 (c) −2 (d) +0.5

19. రెండు సర్వసమాన సమతల-కుంభాకార కటకాలు (n = 1.5, R = 20 cm) వాటి వక్ర ముఖాలు తాకేలా ఉంచారు. జత నాభ్యంతరం (a) 40 cm (b) 10 cm (c) 20 cm (d) 80 cm

20. 10 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం ఒక పుటాకార కటకాన్ని తాకుతూ ఉంది. జత 40 cm నాభ్యంతరం గల అభిసారి. పుటాకార కటకం నాభ్యంతర పరిమాణం (a) 13.3 cm (b) 8 cm (c) 30 cm (d) 50 cm

21. ఒక కుంభాకార కటకం కాంతిని దాని వెనుక 30 cm వద్ద కేంద్రీకరిస్తుంది. అభిసరిస్తున్న కాంతిలో అక్షానికి లంబంగా 3 cm మందం గల గాజు పలక (n = 1.5) ఉంచారు. ఇప్పుడు కాంతి కటకం నుంచి కేంద్రీకరించబడే దూరం (a) 29 cm (b) 30 cm (c) 32 cm (d) 31 cm

22. 40 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం 25 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకాన్ని తాకుతూ ఉంది. జత సామర్థ్యం (a) +1.5 D (b) −1.5 D (c) +6.5 D (d) −6.5 D

స్థాయి 3: సవాలు

23. 20 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం, 10 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకం ఉమ్మడి అక్షంపై 10 cm దూరంలో ఉన్నాయి. కుంభాకార కటకంపై సమాంతర కిరణ పుంజం పడుతుంది. బయటకు వచ్చే పుంజం (a) 10 cm దూరంలోని బిందువుకు అభిసరిస్తుంది (b) 20 cm దూరంలోని బిందువు నుంచి అపసరిస్తుంది (c) సమాంతరంగా ఉంటుంది (d) 20 cm దూరంలోని బిందువుకు అభిసరిస్తుంది

24. 20 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం ముందు 30 cm వద్ద వస్తువు ఉంది. కటకం వెనుక 10 cm వద్ద అక్షానికి లంబంగా సమతల దర్పణం ఉంది. పరావర్తనం, కటకం గుండా రెండోసారి ప్రయాణం తర్వాత చివరి ప్రతిబింబం (a) వస్తువు వైపు కటకం నుంచి 13.3 cm (b) వస్తువు వైపు కటకం నుంచి 40 cm (c) కటకం వెనుక 60 cm (d) వస్తువు వద్దే

25. 24 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం ముందు 36 cm వద్ద వస్తువు ఉంది. చివరి ప్రతిబింబం వస్తువుతో కలిసేలా కటకం వెనుక 48 cm వక్రతా వ్యాసార్థం గల కుంభాకార దర్పణం ఉంచారు. కటకం–దర్పణం మధ్య దూరం (a) 72 cm (b) 48 cm (c) 12 cm (d) 24 cm

26. సమకుంభాకార గాజు కటకం (n = 1.5, R = 20 cm) సమతల దర్పణంపై ఉంది, ఖాళీని నీరు (n = 4/3) నింపింది. సూది తన ప్రతిబింబంతో కలిసే ఎత్తు (కటకం పై) (a) 20 cm (b) 30 cm (c) 60 cm (d) 15 cm

27. 30 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం 20 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకాన్ని తాకుతూ ఉంది. జత నుంచి 60 cm దూరంలో వస్తువు ఉంది. ప్రతిబింబం (a) నిజ, జత వెనుక 60 cm (b) మిథ్యా, వస్తువు వైపు 60 cm (c) మిథ్యా, వస్తువు వైపు 30 cm (d) నిజ, జత వెనుక 30 cm

28. వక్ర ముఖానికి వెండి పూత ఉన్న సమతల-కుంభాకార కటకం (n = 1.5, R = 15 cm) ముందు ఉంచిన వస్తువు తన ప్రతిబింబంతో కలిసే దూరం (కటకం నుంచి) (a) 5 cm (b) 15 cm (c) 30 cm (d) 10 cm

29. ప్రతిపాదన (A): సమాన, వ్యతిరేక సామర్థ్యాలు గల కుంభాకార, పుటాకార కటకాలు స్పర్శలో ఉంటే సమతల గాజు పలకలా పనిచేస్తాయి. కారణం (R): స్పర్శలో ఉన్న పలుచని కటకాల సామర్థ్యాలు బీజీయంగా కలుస్తాయి. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: స్పర్శలో ఉన్న పలుచని కటకాల నాభ్యంతరం వాటి నాభ్యంతరాల మొత్తం. వాక్యం II: కటక వ్యవస్థ మొత్తం ఆవర్ధనం వేర్వేరు ఆవర్ధనాల లబ్ధం. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1b3 − 1 = +2 D
2d1/F = 1/20 + 1/20 = 1/10
3aP = P1 + P2, సంజ్ఞలతో
4cసామర్థ్యాలు రద్దవుతాయి, P = 0
5bఆవర్ధనాలు గుణించబడతాయి
6aఅభిసారి కటకం + దర్పణం = పుటాకార దర్పణం
7dP = 1.5 D, F = 1/1.5 m = 66.7 cm
8cసమాంతర కాంతి వెనక్కి పరావర్తనం చెంది మళ్లీ సూది వద్ద కేంద్రీకరించబడుతుంది
9bపుటాకార కటకం బలమైనది, కాబట్టి మొత్తం సామర్థ్యం ఋణం
10aP + P = 2P
11c1/15 − 1/30 = 1/30, ధనాత్మకం
12aP = 3 D, F = 33.3 cm
13d1/20 + 1/30 − 10/600 = 1/15
14bF = R/[2(n − 1)] = 30 cm
15cF = R/(2n) = 30/3 = 10 cm
16aF = R/(4n − 2) = 20/4 = 5 cm
17dP2 = 2 − 5 = −3 D, f = −33.3 cm
18bm1 = −1 (ప్రతిబింబం 40 cm వద్ద), u2 = −20 నుంచి v2 = 20, m2 = −1; లబ్ధం +1
19cప్రతి f = 40 cm; జత 20 cm
20a1/40 − 1/10 = −3/40, f = −13.3 cm
21dజరుగు t(1 − 1/n) = 1 cm, కాంతి దిశలో
22b2.5 − 4 = −1.5 D
23cd = f1 + f2 (20 − 10 = 10 cm), కాబట్టి 1/F = 0
24aకటక ప్రతిబింబం 60 cm; దర్పణ ప్రతిబింబం కటకానికి ముందు 40 cm వద్ద — మిథ్యా వస్తువు; v = 13.3 cm
25d72 cm వద్ద కటక ప్రతిబింబం C వద్ద ఉండాలి: 72 − 48 = 24 cm
26bfg = 20, fw = −60, జత 30 cm
27cF = −60 cm; 1/v = −1/60 − 1/60, v = −30 cm
28dF = R/(2n) = 5 cm; 2F = 10 cm వద్ద ప్రతిబింబం కలుస్తుంది
29aసమాన, వ్యతిరేక సామర్థ్యాల మొత్తం సున్నా
30dI తప్పు (సామర్థ్యాలు కలుస్తాయి, నాభ్యంతరాలు కాదు); II సరైనది

అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • స్పర్శలో ఉన్న పలుచని కటకాలు: 1/F = 1/f1 + 1/f2 + …, కాబట్టి సామర్థ్యాలు కలుస్తాయి: P = P1 + P2 + …

  • వ్యవస్థ మొత్తం ఆవర్ధనం లబ్ధం: m = m1 × m2 × …

  • సమాన |f| గల కుంభాకార, పుటాకార కటకాలు స్పర్శలో ఉంటే P = 0: సమతల పలక.

  • d దూరంలో ఉన్న రెండు కటకాలు: 1/F = 1/f1 + 1/f2 − d/(f1 f2), లేదా P = P1 + P2 − d P1 P2.

  • d = f1 + f2 అయితే సమాంతర కిరణ పుంజం సమాంతరంగానే బయటకు వస్తుంది (సాధారణ సర్దుబాటులో దూరదర్శిని).

  • దశలవారీ పద్ధతి: మొదటి కటకం ప్రతిబింబం రెండో కటకానికి వస్తువు; u ని రెండో కటకం నుంచి కొలవాలి.

  • మిథ్యా వస్తువు (కటకానికి ఆవల బిందువు వైపు అభిసరిస్తున్న కాంతి) కు u ధనాత్మకం.

  • వెండి పూత కటకం దర్పణంలా పనిచేస్తుంది: P = 2P(కటకం) + P(దర్పణం); P ధనాత్మకమైతే పుటాకార దర్పణంగా F = −1/P.

  • సమతల-కుంభాకారం, సమతల ముఖం వెండి పూత: F = R/[2(n − 1)]; వక్ర ముఖం వెండి పూత: F = R/(2n).

  • సమకుంభాకారం, ఒక ముఖం వెండి పూత: F = R/[2(2n − 1)].

  • సమతల దర్పణంపై కటకం: సూది కటకం (లేదా కటకం + ద్రవం) నాభి వద్ద ఉన్నప్పుడు తన ప్రతిబింబంతో కలుస్తుంది.

  • కుంభాకార కటకం, సమతల దర్పణాల మధ్య కొన్ని ద్రవ చుక్కలు సమతల-పుటాకార ద్రవ కటకాన్ని ఏర్పరుస్తాయి; 1/F(మొత్తం) = 1/f(గాజు) + 1/f(ద్రవం).

  • కటక–దర్పణ వ్యవస్థలు: కాంతిని కటకం → దర్పణం → కటకం అని అనుసరించండి; పరావర్తనం తర్వాత కొత్త దిశను గమనించండి.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

అంశంసూత్రం లేదా విలువగమనిక
స్పర్శలో కటకాలుP = P1 + P2D కోసం f మీటర్లలో
దూరంలో ఉన్న కటకాలుP = P1 + P2 − dP1P2d మీటర్లలో
వ్యవస్థ ఆవర్ధనంm = m1 m2సంజ్ఞలు గుణించబడతాయి
వెండి పూత కటకంP = 2PL + PMదర్పణంలా పనిచేస్తుంది
సమతల ముఖం వెండి పూతF = R/[2(n − 1)]n = 1.5: F = R
వక్ర ముఖం వెండి పూతF = R/(2n)n = 1.5: F = R/3
సమకుంభాకారం, ఒక ముఖం వెండి పూతF = R/[2(2n − 1)]n = 1.5: F = R/4
ద్రవ కటకం (సమతల-పుటాకారం)f = −R/(nl − 1)కటక ముఖం R

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Powers Plus, focals Flip": సామర్థ్యాలను నేరుగా కలపండి; నాభ్యంతరాలను వాటి వ్యుత్క్రమాలుగా మాత్రమే కలపాలి.

  • "గాజు గుండా రెండుసార్లు, దర్పణం నుంచి ఒకసారి" (2L + M): వెండి పూత కటకానికి P = 2PL + PM.

  • "PIPO" (d = f1 + f2, Parallel In, Parallel Out): సమాంతరంగా లోపలికి, సమాంతరంగా బయటకి — దూరదర్శిని నిబంధన.

  • "ఒకదాని ప్రతిబింబం, తర్వాతదాని వస్తువు": దూరంలో ఉన్న కటకాలకు ఎప్పుడూ ప్రతిబింబాన్ని ముందుకు పంపండి.

భావనల అనుసంధానం

  • d = fo + fe దూరంలో ఉన్న కటకాలే ఈ పుస్తకంలోని అధ్యాయం 6 లోని దూరదర్శిని.

  • కళ్ళద్దాల సామర్థ్యం, కలిసిన సామర్థ్యాలు — జీవశాస్త్రం పుస్తకం 5: మానవ శరీర ధర్మశాస్త్రంలోని కన్ను, దృష్టితో అనుసంధానమవుతాయి.

  • సూది పద్ధతి, ద్రవ కటక పద్ధతితో కుంభాకార కటకం f కనుగొనడం — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాయోగిక నైపుణ్యాలలో ఉంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. స్పర్శలో ఉన్న పలుచని కటకాల జతను (జాబితా I) జత నాభ్యంతరంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) +10 D మరియు −4 D (B) f = +20 cm మరియు f = −20 cm (C) f = +20 cm మరియు f = +20 cm (D) f = +30 cm మరియు f = +60 cm
జాబితా II: (i) 10 cm (ii) 20 cm (iii) సుమారు 16.7 cm (iv) అనంతం
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii

32. n = 1.5 గల గాజు కటకాలకు జాబితా I లో చెప్పినట్లు వెండి పూశారు. తుల్య పుటాకార దర్పణం నాభ్యంతరంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) సమతల-కుంభాకారం, R = 20 cm, సమతల ముఖం వెండి పూత (B) సమతల-కుంభాకారం, R = 20 cm, వక్ర ముఖం వెండి పూత (C) సమకుంభాకారం, R = 20 cm, ఒక ముఖం వెండి పూత (D) సమకుంభాకారం, R = 40 cm, ఒక ముఖం వెండి పూత
జాబితా II: (i) సుమారు 6.67 cm (ii) 20 cm (iii) 5 cm (iv) 10 cm
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv

33. రెండు పలుచని కటకాలు ఉమ్మడి అక్షంపై d దూరంలో ఉన్నాయి. జాబితా I ని తుల్య నాభ్యంతరంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) f1 = f2 = +20 cm, d = 10 cm (B) f1 = f2 = +20 cm, d = 40 cm (C) f1 = +20 cm, f2 = −20 cm, d = 10 cm (D) f1 = f2 = +20 cm, d = 0
జాబితా II: (i) 10 cm (ii) 40 cm (iii) అనంతం (iv) సుమారు 13.3 cm
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv

34. రెండు అంశాల వ్యవస్థలో రెండింటి ఆవర్ధనాలు జాబితా I లో ఇచ్చారు. మొత్తం ఆవర్ధనంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) −2 మరియు −3 (B) −0.5 మరియు −4 (C) −2 మరియు +1.5 (D) +0.5 మరియు −1
జాబితా II: (i) +6 (ii) −3 (iii) +2 (iv) −0.5
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-i, B-iii, C-iv, D-ii

35. స్పర్శలో ఉన్న పలుచని కటకాల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వాటి సామర్థ్యాలు కలుస్తాయి.
B. సమాన నాభ్యంతరం గల కుంభాకార, పుటాకార కటకాలు స్పర్శలో సమతల గాజు పలకలా పనిచేస్తాయి.
C. వాటి నాభ్యంతరాలు కలుస్తాయి.
D. వ్యవస్థ మొత్తం ఆవర్ధనం వేర్వేరు ఆవర్ధనాల లబ్ధం.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

36. వెండి పూత ఉన్న సమతల-కుంభాకార కటకం గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. అది పుటాకార దర్పణంలా ప్రవర్తిస్తుంది.
B. వక్ర ముఖానికి వెండి పూస్తే, సమతల ముఖానికి పూసినదాని కంటే తక్కువ నాభ్యంతరం వస్తుంది.
C. దాని సామర్థ్యం P = 2P(కటకం) + P(దర్పణం).
D. అది కుంభాకార దర్పణంలా ప్రవర్తిస్తుంది.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 1

37. 20 cm, 30 cm నాభ్యంతరాల రెండు కుంభాకార కటకాలు ఉమ్మడి అక్షంపై d దూరంలో ఉన్నాయి. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. d = 50 cm అయితే లోపలికి వచ్చే సమాంతర పుంజం సమాంతరంగానే బయటకు వెళుతుంది.
B. d = 0 అయితే తుల్య నాభ్యంతరం 12 cm.
C. d = 10 cm అయితే తుల్య నాభ్యంతరం 15 cm.
D. d = 60 cm అయితే వ్యవస్థ అభిసారి.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

38. ఒక సమకుంభాకార కటకం (n = 1.5, f = 20 cm) సమతల దర్పణంపై ఉంది. దాని పై ఉంచిన సూది 20 cm వద్ద తన ప్రతిబింబంతో కలుస్తుంది. తర్వాత కటకం, దర్పణాల మధ్య కొంచెం ద్రవం వేస్తే సంపాత బిందువు 30 cm కు జరుగుతుంది. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ద్రవం లేనప్పుడు సంపాత దూరం కటకం నాభ్యంతరానికి సమానం.
B. ద్రవం సమతల-పుటాకార కటకాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.
C. ద్రవ కటకం నాభ్యంతరం −30 cm.
D. ద్రవం వక్రీభవన గుణకం 1.5.
(a) 1 (b) 3 (c) 4 (d) 2

39. రెండు సర్వసమాన కుంభాకార కటకాలు d దూరంలో ఉన్నాయి. మొత్తం సామర్థ్యాన్ని కొలిచారు.

d (cm)01020
మొత్తం సామర్థ్యం (D)107.55

ప్రతి కటకం నాభ్యంతరం, మొత్తం సామర్థ్యం సున్నా అయ్యే దూరం (a) 10 cm, 20 cm (b) 20 cm, 20 cm (c) 20 cm, 40 cm (d) 40 cm, 80 cm

40. ప్రయోగశాలలో +2 D, +5 D, −3 D, −1 D సామర్థ్యాల నాలుగు పలుచని కటకాలు ఉన్నాయి. ఏ జతను స్పర్శలో ఉంచితే 50 cm నాభ్యంతరం గల అభిసారి వ్యవస్థ వస్తుంది? (a) +2 D, −1 D (b) +5 D, −3 D (c) +2 D, +5 D (d) −3 D, −1 D

41. అమరిక: 20 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం x = 0 వద్ద ఉంది. x = 40 cm వద్ద సమతల దర్పణం దాని వైపు ఉంది. అక్షంపై x = −30 cm వద్ద వస్తువు ఉంది. కాంతి కటకం దాటి, దర్పణం నుంచి పరావర్తనం చెంది, మళ్లీ కటకం దాటిన తర్వాత చివరి ప్రతిబింబం (a) కటకానికి 20 cm ఎడమవైపు (b) వస్తువు వద్దే (c) కటకానికి 60 cm ఎడమవైపు (d) అనంతం వద్ద

Q42–Q43 కు సందర్భం: 15 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం L1 కు 30 cm ఎడమవైపు వస్తువు ఉంది. 20 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకం L2 అదే అక్షంపై L1 కు 20 cm కుడివైపు ఉంది.

42. చివరి ప్రతిబింబం ఏర్పడేది (a) L2 కు 20 cm కుడివైపు (b) L2 కు 10 cm కుడివైపు (c) L2 కు 40 cm కుడివైపు (d) అనంతం వద్ద

43. మొత్తం ఆవర్ధనం, చివరి ప్రతిబింబ స్వభావం (a) +2, మిథ్యా, నిటారు (b) −1, నిజ, తలకిందులు (c) −2, నిజ, తలకిందులు (d) +1, మిథ్యా, నిటారు

44. ఒక సమకుంభాకార కటకం (n = 1.5, R = 30 cm) ఒక ముఖానికి వెండి పూత ఉంది. దాని ముందు 20 cm వద్ద వస్తువు ఉంది. ప్రతిబింబం (a) ముందు 7.5 cm, నిజం (b) ముందు 12 cm, నిజం, చిన్నది (c) వెనుక 12 cm, మిథ్యా (d) ముందు 30 cm, నిజం, పెద్దది

45. 20 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం, 5 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార దర్పణం ఉమ్మడి అక్షంపై 50 cm దూరంలో ఎదురెదురుగా ఉన్నాయి. కటకానికి 40 cm ఎడమవైపు వస్తువు ఉంది. కటకం, దర్పణం, మళ్లీ కటకం తర్వాత చివరి ప్రతిబింబం (a) అనంతం వద్ద (b) కటకానికి 20 cm ఎడమవైపు, నిటారు (c) కటకానికి 40 cm ఎడమవైపు, మిథ్యా (d) వస్తువు స్థానంలోనే, తలకిందులు, అదే పరిమాణం

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cP = 6 D వల్ల 16.7 cm; P = 0; 1/F = 2/20; 1/F = 1/30 + 1/60 = 1/20
32dR/[2(n − 1)] = 20; R/(2n) = 6.67; R/[2(2n − 1)] = 5, 10 cm
33a1/F = 1/f1 + 1/f2 − d/(f1f2): 13.3, అనంతం (d = f1 + f2), 40, 10 cm
34bm = m1 × m2, సంజ్ఞలతో
35cనాభ్యంతరాలు వ్యుత్క్రమాలుగా మాత్రమే కలుస్తాయి, కాబట్టి C తప్పు
36aA, B, C సరైనవి: R/(2n), R/[2(n − 1)] కంటే తక్కువ; అది పుటాకార దర్పణం, కుంభాకారం కాదు
37bd = 60: 1/F = (30 + 20 − 60)/600 ఋణాత్మకం, కాబట్టి అపసారి
38d1/30 = 1/20 + 1/fl నుంచి fl = −60 cm; 60 = 20/(nl − 1) నుంచి nl = 4/3
39cd = 0 వద్ద P = 2/f నుంచి f = 0.2 m; d = 2f = 40 cm వద్ద P = 2/f − d/f² = 0
40b+5 − 3 = +2 D, f = 50 cm; మరే జత +2 D ఇవ్వదు
41dకటక ప్రతిబింబం x = 60; దర్పణ ప్రతిబింబం x = 20, అంటే కటక నాభి వద్ద, కాబట్టి కాంతి సమాంతరంగా వెళుతుంది
42av1 = 30 cm, కాబట్టి u2 = +10 cm (మిథ్యా వస్తువు); 1/v2 = −1/20 + 1/10, v2 = +20 cm
43cm1 = 30/(−30) = −1, m2 = 20/10 = 2, m = −2
44bF = 30/4 = 7.5 cm పుటాకారం; 1/v = −1/7.5 + 1/20, v = −12 cm, m = −0.6
45dకటక ప్రతిబింబం 40 cm = దర్పణ వక్రతా కేంద్రం; కాంతి అదే దారిలో వెనక్కి, ప్రతి దశలో m = −1, మొత్తం −1
31 min left
‹
›