అధ్యాయం 5: పట్టకం మరియు విక్షేపణం (Prism and Dispersion)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
పట్టకం (Prism) గుండా వెళ్లే కిరణ జ్యామితి: r1 + r2 = A మరియు δ = i + e − A.
i–δ గ్రాఫ్, కనిష్ఠ విచలనం (Minimum deviation) నిబంధన.
వక్రీభవన గుణకానికి పట్టక సూత్రం, దాని ఉత్పాదనతో.
పలుచని పట్టకం వల్ల విచలనం, కిరణం బయటకు రావడానికి ఉన్న పరిమితులు.
విక్షేపణం (Dispersion), కోణీయ విక్షేపణం (Angular dispersion), విక్షేపణ సామర్థ్యం (Dispersive power).
5.1 పట్టకం గుండా వక్రీభవనం
పట్టకం అంటే ఒకదానికొకటి A కోణంలో వాలి ఉన్న రెండు సమతల ముఖాలు గల గాజు దిమ్మె. ఈ A ని పట్టక కోణం (Angle of prism) లేదా వక్రీభవన కోణం అంటారు. మూడో ముఖాన్ని భూమి (Base) అంటారు. ఎండ పడే కిటికీలో గాజు షాండ్లియర్ ముక్కను వేలాడదీస్తే పట్టకం ఏం చేస్తుందో కనిపిస్తుంది: అది కాంతిని భూమి వైపు వంచుతుంది, రంగులుగా విడదీస్తుంది.

కిరణం లోపలికి వెళ్లేటప్పుడు లంబం వైపు, బయటకు వచ్చేటప్పుడు లంబం నుంచి దూరంగా వంగుతుంది; చుక్కల పొడిగింపులు కలిసే కోణం δ యే భూమి వైపు జరిగిన మొత్తం మలుపు.
జ్యామితి. ఒక కిరణం AB ముఖాన్ని i పతన కోణం (Angle of incidence) తో తాకి, r1 కోణంతో వక్రీభవనం చెందుతుంది. లోపల అది AC ముఖాన్ని r2 కోణంతో చేరి, e నిర్గమన కోణం (Angle of emergence) తో బయటకు వస్తుంది. రెండు పతన బిందువులు Q, R ల వద్ద లంబాలు గీయండి. అవి N వద్ద కలుస్తాయి.
AQNR చతుర్భుజంలో Q, R ల వద్ద కోణాలు రెండూ 90°. కాబట్టి QNR కోణం = 180° − A. QNR త్రిభుజంలో కోణాల మొత్తం 180°:
విచలనం (Deviation). మొదటి ముఖం వద్ద కిరణం (i − r1) కోణం తిరుగుతుంది. రెండో ముఖం వద్ద అదే దిశలో (e − r2) తిరుగుతుంది. మొత్తం విచలనం
5.2 i–δ గ్రాఫ్ మరియు కనిష్ఠ విచలనం
i యొక్క అనేక విలువలకు δ ని కొలిస్తే, గ్రాఫ్ మొదట తగ్గి, కనిష్ఠ విలువను చేరి, మళ్లీ పెరుగుతుంది. ఈ అతి తక్కువ విలువే కనిష్ఠ విచలన కోణం δm.

δm కంటే ఎక్కువైన ప్రతి విచలనం రెండు పతన కోణాల వద్ద వస్తుంది; i = e అయిన అత్యల్ప బిందువు మాత్రమే ఒక్కసారే వస్తుంది.
ఈ గ్రాఫ్ ఒక ఉపయోగకరమైన విషయం చెబుతుంది. చాలా δ విలువలు రెండు పతన కోణాల వద్ద వస్తాయి. కాంతి తన మార్గాన్ని తిరిగి అనుసరించగలదు కాబట్టి ఆ రెండూ i, e లు పరస్పరం మారినవే. కనిష్ఠం వద్ద ఒకే ఒక్క కోణం ఉంటుంది, కాబట్టి కనిష్ఠ విచలనం వద్ద i = e.
i = e అయితే స్నెల్ నియమం వల్ల r1 = r2 = r అవుతుంది. r1 + r2 = A కాబట్టి:
మొదటి ముఖం వద్ద స్నెల్ నియమం n = sin i / sin r ను వాడండి:
ప్రయోగశాలలో గాజు వక్రీభవన గుణకాన్ని (Refractive index) ఈ పట్టక సూత్రంతోనే కొలుస్తారు. కనిష్ఠ విచలనం వద్ద సమద్విబాహు పట్టకం లోపలి కిరణం భూమికి సమాంతరంగా ప్రయాణిస్తుంది.
ఒక ఉపయోగకరమైన ప్రత్యేక సందర్భం: δm = A అయితే n = sin A / sin(A/2) = 2 cos(A/2).
5.3 పలుచని పట్టకం
A చిన్నది (కొన్ని డిగ్రీలు), i కూడా చిన్నది అయితే అన్ని కోణాలూ చిన్నవే, sin x ≈ x. అప్పుడు i = n r1, e = n r2, కాబట్టి
పలుచని పట్టకం (Thin prism) విచలనం పతన కోణంపై ఆధారపడదు (అది చిన్నదిగా ఉన్నంత వరకు). n0 గుణకం గల యానకంలో n స్థానంలో n/n0 వాడండి.
మెల్లకన్ను (squint) సరిచేయడానికి కళ్ళద్దాల్లో పలుచని పట్టకాలు వాడతారు. భూములు వ్యతిరేక దిశల్లో ఉన్న రెండు పలుచని పట్టకాలు (n1 − 1)A1 = (n2 − 1)A2 అయినప్పుడు ఒకదాని విచలనాన్ని మరొకటి రద్దు చేస్తాయి.
5.4 కాంతి ఎప్పుడు బయటకు రాదు?
r2 సందిగ్ధ కోణం (Critical angle) C కంటే ఎక్కువ కానప్పుడు మాత్రమే కిరణం రెండో ముఖం నుంచి బయటకు రాగలదు. r1 యొక్క గరిష్ఠ విలువ కూడా C నే (స్పర్శీయ పతనం, grazing incidence వద్ద). r1 + r2 = A కాబట్టి:
A, 2C కంటే ఎక్కువైతే పతన కోణం ఏదైనా సరే, ఏ కిరణమూ బయటకు రాదు.
A, 2C కి సమానం లేదా తక్కువైతే, ఒక పరిమిత విలువ కంటే ఎక్కువ i కి మాత్రమే కిరణాలు బయటకు వస్తాయి. ఆ విలువను r2 = C, r1 = A − C నుంచి కనుక్కోవచ్చు.
మొదటి ముఖంపై లంబంగా (i = 0) పడే కిరణానికి r1 = 0, r2 = A. A, C కంటే తక్కువైతేనే అది బయటకు వస్తుంది.
వెనుక ముఖానికి వెండి పూత ఉన్న పట్టకం. కిరణం తన మార్గాన్ని తిరిగి అనుసరించాలంటే అది వెండి పూత ముఖాన్ని లంబంగా తాకాలి. అప్పుడు r2 = 0, కాబట్టి r1 = A మరియు sin i = n sin A.
5.5 విక్షేపణం
గాజు వక్రీభవన గుణకం రంగుపై ఆధారపడుతుంది. ఊదా రంగుకు అది అత్యధికం, ఎరుపుకు అత్యల్పం. కాబట్టి ఊదా ఎక్కువగా, ఎరుపు తక్కువగా విచలనం చెందుతాయి; తెల్లని కాంతి వర్ణపటంగా (Spectrum) విడిపోతుంది. ఇదే విక్షేపణం. న్యూటన్ సూర్యకాంతి, పట్టకంతో దీన్ని చూపించాడు; గాజు పేపర్వెయిట్ గోడపై వేసే రంగుల పట్టీలో మీరూ దీన్ని చూడవచ్చు.
పలుచని పట్టకానికి:
ఇదే కోణీయ విక్షేపణం. పసుపు కాంతికి సగటు విచలనం δ = (n − 1)A, ఇక్కడ n సగటు గుణకం. వీటి నిష్పత్తే విక్షేపణ సామర్థ్యం:
విక్షేపణ సామర్థ్యం పదార్థంపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది, పట్టక కోణంపై కాదు. క్రౌన్ గాజు (Crown glass) కంటే ఫ్లింట్ గాజు (Flint glass) ω ఎక్కువ.
| రంగు | తరంగదైర్ఘ్యం | గాజులో వక్రీభవన గుణకం | విచలనం |
|---|---|---|---|
| ఎరుపు | అత్యధికం | అత్యల్పం | అతి తక్కువ |
| పసుపు (సగటు) | మధ్యస్థం | మధ్యస్థం | సగటు |
| ఊదా | అత్యల్పం | అత్యధికం | అతి ఎక్కువ |
సందిగ్ధ కోణం కూడా రంగుపై ఆధారపడుతుంది: ఎరుపుకు అది అత్యధికం, ఊదాకు అత్యల్పం.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: 60° కోణం గల పట్టకం వక్రీభవన గుణకం √2. కనిష్ఠ విచలన కోణం కనుక్కోండి.
సాధన:
కాబట్టి (60° + δm)/2 = 45°, δm = 30°.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: ఒక సమబాహు పట్టకం కనిష్ఠ విచలనం 60°. దాని వక్రీభవన గుణకం కనుక్కోండి.
సాధన: n = sin[(60° + 60°)/2] / sin 30° = sin 60°/sin 30° = √3 ≈ 1.73. δm = A కాబట్టి n = 2 cos(A/2) నుంచి కూడా ఇదే వస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: 5° కోణం గల పలుచని పట్టకాన్ని 1.5 గుణకం గల గాజుతో చేశారు. విచలనం కనుక్కోండి.
సాధన: δ = (1.5 − 1) × 5° = 2.5°.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: 60° పట్టకం కనిష్ఠ విచలనం 40°. కనిష్ఠ విచలనం వద్ద పతన కోణం కనుక్కోండి.
సాధన: i = (A + δm)/2 = (60° + 40°)/2 = 50°.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: √2 గుణకం గల 30° పట్టకం ఒక ముఖంపై కిరణం లంబంగా పడుతుంది. విచలనం కనుక్కోండి.
సాధన: i = 0, కాబట్టి r1 = 0, r2 = 30°. రెండో ముఖం వద్ద sin e = √2 sin 30° = 1/√2, కాబట్టి e = 45°. విచలనం δ = i + e − A = 0 + 45° − 30° = 15°.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: కొంత కాంతి అయినా బయటకు రావాలంటే గాజు పట్టకం (n = 1.5) కోణం గరిష్ఠంగా ఎంత ఉండవచ్చు?
సాధన: sin C = 1/1.5, కాబట్టి C ≈ 41.8°. పట్టక కోణం 2C ≈ 83.6° మించకూడదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: ఒక పలుచని క్రౌన్ గాజు పట్టకం కోణం 6°, nv = 1.532, nr = 1.514. కోణీయ విక్షేపణం, సగటు విచలనం, విక్షేపణ సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: కోణీయ విక్షేపణం = (1.532 − 1.514) × 6° = 0.108°. సగటు గుణకం = 1.523, కాబట్టి సగటు విచలనం = 0.523 × 6° ≈ 3.14°. విక్షేపణ సామర్థ్యం ω = 0.018/0.523 ≈ 0.034.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8 (NEET కఠినం): √2 గుణకం గల 60° పట్టకానికి, రెండో ముఖం నుంచి కాంతి ఇంకా బయటకు వచ్చే అతి చిన్న పతన కోణం కనుక్కోండి.
సాధన: sin C = 1/√2, కాబట్టి C = 45°. పరిమితి వద్ద r2 = C = 45°, కాబట్టి r1 = A − r2 = 15°.
కాబట్టి i ≈ 21.5°. ఇంతకంటే చిన్న i కి రెండో ముఖం వద్ద కిరణం సంపూర్ణ అంతర పరావర్తనం చెందుతుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
r1 + r2 = A; δ = i + e − A.
i–δ గ్రాఫ్ కనిష్ఠానికి దిగుతుంది; δm వద్ద i = e, r1 = r2 = A/2, లోపలి కిరణం భూమికి సమాంతరం (సమద్విబాహు పట్టకం).
n = sin[(A + δm)/2] / sin(A/2). δm = A అయితే n = 2 cos(A/2).
పలుచని పట్టకం: δ = (n − 1)A, చిన్న i పై ఆధారపడదు.
A, 2C కంటే ఎక్కువైతే కాంతి బయటకు రాదు. వెనుక ముఖం వెండి పూత, కిరణం తిరిగి వస్తే: sin i = n sin A.
విక్షేపణం: n(ఊదా) > n(ఎరుపు); కోణీయ విక్షేపణం (nv − nr)A; ω = (nv − nr)/(n − 1).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
δ = i + e + A అని రాయడం లేదా A ను తీసివేయడం మర్చిపోవడం.
కనిష్ఠ విచలనం వద్ద r = A/2 కి బదులు r = A వాడటం.
δ = (n − 1)A ను 60° పట్టకానికి వాడటం. ఇది పలుచని పట్టకాలకు మాత్రమే.
ఎరుపుకు తరంగదైర్ఘ్యం ఎక్కువ కాబట్టి అదే ఎక్కువ వంగుతుందని అనుకోవడం. ఎక్కువ వంగేది ఊదా.
విక్షేపణ సామర్థ్యం పట్టక కోణంపై ఆధారపడుతుందని నమ్మడం. అది పదార్థంపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
అన్ని కోణాలూ చిన్నవేనా అని చూడకుండా పలుచని పట్టక ఫలితంలో డిగ్రీలు పెట్టేయడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. A కోణం గల పట్టకం కలిగించే విచలనం (a) i + e + A (b) i − e + A (c) i + e − A (d) A − i − e
2. కనిష్ఠ విచలనం వద్ద సమబాహు పట్టకం లోపలి కిరణం (a) భూమికి సమాంతరం (b) భూమికి లంబం (c) మొదటి ముఖం వెంబడి (d) సంపూర్ణంగా పరావర్తనం చెందుతుంది
3. 1.5 గుణకం గల గాజుతో చేసిన 4° కోణం గల పలుచని పట్టకం. విచలనం (a) 6° (b) 2° (c) 4° (d) 1°
4. పట్టకం గుండా వక్రీభవనంలో r1 + r2 దీనికి సమానం (a) 2A (b) A/2 (c) 180° − A (d) A
5. తెల్లని కాంతి గాజు పట్టకం గుండా వెళ్లినప్పుడు అత్యధికంగా విచలనం చెందే రంగు (a) ఎరుపు (b) పసుపు (c) ఊదా (d) ఆకుపచ్చ
6. కనిష్ఠ విచలనం వద్ద పతన కోణం, నిర్గమన కోణం (a) సమానం (b) పూరకాలు (c) 1 : 2 నిష్పత్తిలో (d) రెండూ 90°
7. పలుచని పట్టకం కలిగించే విచలనం దేనిపై ఆధారపడదు (a) వక్రీభవన గుణకం (b) చిన్న పతన కోణం (c) పట్టక కోణం (d) చుట్టూ ఉన్న యానకం
8. పట్టకం తెల్లని కాంతిని రంగులుగా విడదీయడాన్ని ఏమంటారు (a) వివర్తనం (b) ధ్రువణం (c) వ్యతికరణం (d) విక్షేపణం
9. పట్టకంపై పతన కోణం చిన్న విలువ నుంచి పెరుగుతున్నప్పుడు విచలనం (a) పెరుగుతూనే ఉంటుంది (b) తగ్గుతూనే ఉంటుంది (c) మొదట తగ్గి, తర్వాత పెరుగుతుంది (d) స్థిరంగా ఉంటుంది
10. గాజు వక్రీభవన గుణకం దేనికి అత్యధికం (a) ఊదా (b) ఎరుపు (c) నారింజ (d) పసుపు
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 60° పట్టకం కనిష్ఠ విచలనం 30°. దాని వక్రీభవన గుణకం (a) 1.5 (b) √3 (c) 1.33 (d) √2
12. 60° పట్టకం వక్రీభవన గుణకం √3. దాని కనిష్ఠ విచలన కోణం (a) 30° (b) 60° (c) 45° (d) 90°
13. 1.6 గుణకం గల పలుచని పట్టకం 3° విచలనం ఇస్తుంది. దాని కోణం (a) 5° (b) 1.8° (c) 4.8° (d) 3°
14. 60° పట్టకం కనిష్ఠ విచలనం 40°. కనిష్ఠ విచలనం వద్ద పతన కోణం (a) 40° (b) 60° (c) 50° (d) 30°
15. ఒక కిరణం కనిష్ఠ విచలనంలో సమబాహు పట్టకం గుండా వెళుతుంది. మొదటి ముఖం వద్ద వక్రీభవన కోణం (a) 60° (b) 45° (c) 15° (d) 30°
16. √2 గుణకం గల 30° పట్టకం ఒక ముఖంపై కిరణం లంబంగా పడుతుంది. విచలనం (a) 45° (b) 15° (c) 30° (d) సున్నా
17. √2 గుణకం గల పట్టకానికి, కొంత కాంతి బయటకు రాగలిగే గరిష్ఠ పట్టక కోణం (a) 90° (b) 45° (c) 60° (d) 120°
18. 5° కోణం గల పలుచని పట్టకానికి nv = 1.66, nr = 1.62. కోణీయ విక్షేపణం (a) 0.02° (b) 0.4° (c) 0.2° (d) 3.2°
19. ఒక గాజుకు nv = 1.66, nr = 1.62, సగటు గుణకం 1.64. దాని విక్షేపణ సామర్థ్యం (a) 0.024 (b) 0.04 (c) 0.64 (d) 0.0625
20. 30° పట్టకం (n = √2) ఒక ముఖానికి వెండి పూశారు. మరో ముఖంపై పడిన కిరణం తన మార్గాన్ని తిరిగి అనుసరిస్తుంది. పతన కోణం (a) 30° (b) 45° (c) 60° (d) సున్నా
21. 6° కోణం గల పలుచని గాజు పట్టకాన్ని (n = 1.5) నీటిలో (n = 4/3) ఉంచారు. దాని విచలనం (a) 0.75° (b) 3° (c) 1.5° (d) 2°
22. 4° కోణం గల పలుచని పట్టకం (n = 1.54) ను 1.72 గుణకం గల పలుచని పట్టకంతో కలిపారు, నికర విచలనం సున్నా. రెండో పట్టక కోణం (a) 4° (b) 2° (c) 3° (d) 5.3°
స్థాయి 3: సవాలు
23. √2 గుణకం గల 60° పట్టకానికి, రెండో ముఖం నుంచి కాంతి బయటకు వచ్చే అతి చిన్న పతన కోణం సుమారుగా (a) 15° (b) 45° (c) 30° (d) 21.5°
24. ఒక పట్టకం కనిష్ఠ విచలన కోణం దాని కోణం A కి సమానం. వక్రీభవన గుణకం (a) 2 cos(A/2) (b) 2 sin(A/2) (c) cos(A/2) (d) tan(A/2)
25. గుణకం 2 గల పట్టకానికి, పట్టక కోణం దేనిని మించితే రెండో ముఖం నుంచి కాంతి బయటకు రాదు (a) 30° (b) 90° (c) 60° (d) 45°
26. 1.5 గుణకం గల సమబాహు పట్టకం కనిష్ఠ విచలన కోణం సుమారుగా (a) 30° (b) 37.2° (c) 48.6° (d) 41.8°
27. 45° పట్టకం ఒక ముఖంపై కాంతి లంబంగా పడి, రెండో ముఖం వద్ద సరిగ్గా సంపూర్ణ అంతర పరావర్తనం చెందుతుంది. వక్రీభవన గుణకం (a) 1.5 (b) 2 (c) √3 (d) √2
28. 6° కోణం గల పలుచని క్రౌన్ గాజు పట్టకానికి nv − nr = 0.02. nv − nr = 0.03 గల పలుచని ఫ్లింట్ గాజు పట్టకాన్ని దానితో కలిపారు, నికర విక్షేపణం సున్నా. ఫ్లింట్ పట్టక కోణం (a) 4° (b) 9° (c) 6° (d) 3°
29. ప్రతిపాదన (A): చిన్న కోణాలకు, పలుచని పట్టకం కలిగించే విచలనం పతన కోణంపై దాదాపు ఆధారపడదు. కారణం (R): కనిష్ఠ విచలనం వద్ద పతన కోణం నిర్గమన కోణానికి సమానం. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: గాజు పట్టకం కనిష్ఠ విచలన కోణం వేర్వేరు రంగులకు వేర్వేరుగా ఉంటుంది. వాక్యం II: సమబాహు పట్టకంలో కనిష్ఠ విచలనం వద్ద ప్రతి ముఖం వద్ద వక్రీభవన కోణం 30°. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | రెండు ముఖాల వద్ద విచలనాల మొత్తం |
| 2 | a | r1 = r2, కాబట్టి కిరణం సౌష్ఠవంగా, భూమికి సమాంతరంగా ఉంటుంది |
| 3 | b | (1.5 − 1) × 4° = 2° |
| 4 | d | లంబాలతో ఏర్పడే చతుర్భుజం నుంచి |
| 5 | c | ఊదాకు n అత్యధికం |
| 6 | a | ఒకే ఒక i కనిష్ఠాన్ని ఇస్తుంది, కాబట్టి i = e |
| 7 | b | δ = (n − 1)A లో i లేదు |
| 8 | d | వేర్వేరు రంగులు, వేర్వేరు n |
| 9 | c | i–δ వక్రానికి ఒక కనిష్ఠం ఉంది |
| 10 | a | అతి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం, అత్యధిక n |
| 11 | d | sin 45°/sin 30° = √2 |
| 12 | b | sin[(60 + δ)/2] = √3/2 నుంచి δ = 60° |
| 13 | a | A = 3/0.6 = 5° |
| 14 | c | i = (60 + 40)/2 |
| 15 | d | r = A/2 |
| 16 | b | e = 45°, δ = 45° − 30° |
| 17 | a | C = 45°, గరిష్ఠ A = 2C |
| 18 | c | 0.04 × 5° = 0.2° |
| 19 | d | 0.04/0.64 = 0.0625 |
| 20 | b | r1 = A = 30°, sin i = √2 × 0.5 |
| 21 | a | (1.125 − 1) × 6° |
| 22 | c | 0.54 × 4 = 0.72 × A2 |
| 23 | d | r2 = 45°, r1 = 15°, sin i = √2 sin 15° = 0.366 |
| 24 | a | n = sin A/sin(A/2) = 2 cos(A/2) |
| 25 | c | C = 30°, పరిమితి 2C = 60° |
| 26 | b | sin[(60 + δ)/2] = 0.75 నుంచి δ ≈ 37.2° |
| 27 | d | r2 = 45° = C, n = 1/sin 45° |
| 28 | a | 0.02 × 6 = 0.03 × A |
| 29 | b | రెండూ సరైనవి; R కనిష్ఠ విచలనం గురించి, పలుచని పట్టకాల గురించి కాదు |
| 30 | a | n రంగుపై ఆధారపడుతుంది; r = A/2 = 30° |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
పట్టక జ్యామితి: r1 + r2 = A.
ఏ కిరణానికైనా విచలనం: δ = i + e − A.
δ–i గ్రాఫ్ కనిష్ఠ విలువ δm కు తగ్గి మళ్లీ పెరుగుతుంది; మిగతా ప్రతి δ రెండు i విలువల వద్ద వస్తుంది, అవి i, e లుగా పాత్రలు మార్చుకుంటాయి.
కనిష్ఠ విచలనం వద్ద: i = e, r1 = r2 = A/2; సమద్విబాహు పట్టకంలో లోపలి కిరణం భూమికి సమాంతరంగా వెళుతుంది.
పట్టక సూత్రం: n = sin[(A + δm)/2]/sin(A/2).
పలుచని పట్టకం (చిన్న A, చిన్న i): δ = (n − 1)A, i పై దాదాపు ఆధారపడదు.
ద్రవంలో సాపేక్ష గుణకం n/nl వాడండి; n = nl అయితే విచలనమే ఉండదు.
r2 = C అయినప్పుడు కిరణం రెండో ముఖాన్ని ఒరుసుకుంటూ (grazing) బయటకు వస్తుంది; A, 2C కంటే ఎక్కువైతే ఏ కిరణమూ రెండో ముఖం నుంచి బయటకు రాదు.
మొదటి ముఖంపై లంబ పతనం: r1 = 0, కాబట్టి r2 = A.
n తరంగదైర్ఘ్యంపై ఆధారపడటం వల్లే విక్షేపణం జరుగుతుంది; ఊదాకు n అత్యధికం, విచలనమూ అత్యధికం.
పలుచని పట్టకం కోణీయ విక్షేపణం: δv − δr = (nv − nr)A.
సగటు విచలనం: δy = (ny − 1)A. విక్షేపణ సామర్థ్యం ω = (nv − nr)/(ny − 1) — ఇది పదార్థ ధర్మం, A పై ఆధారపడదు.
విక్షేపణం లేని విచలనం, విచలనం లేని విక్షేపణం — రెండింటికీ వేర్వేరు గాజుల రెండు పట్టకాలను వ్యతిరేక దిశల్లో కలుపుతారు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అంశం | సూత్రం లేదా విలువ | గమనిక |
|---|---|---|
| జ్యామితి | r1 + r2 = A | ఎల్లప్పుడూ |
| విచలనం | δ = i + e − A | ఎల్లప్పుడూ |
| పట్టక సూత్రం | n = sin[(A + δm)/2]/sin(A/2) | δm వద్ద మాత్రమే |
| పలుచని పట్టకం | δ = (n − 1)A | చిన్న A |
| కోణీయ విక్షేపణం | (nv − nr)A | పలుచని పట్టకం |
| విక్షేపణ సామర్థ్యం | ω = (nv − nr)/(ny − 1) | ప్రమాణం లేదు |
| 60° పట్టకం, n = √2 | δm = 30°, i = 45° | ప్రామాణిక జత |
| 60° పట్టకం, n = √3 | δm = 60°, i = 60° | ప్రామాణిక జత |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"I + E − A" ("I EAt"): విచలనం δ = i + e − A.
"VIBGYOR, V ఎక్కువ వంగుతుంది": ఊదా (Violet) కు n అత్యధికం, కాబట్టి విచలనమూ అత్యధికం.
"కనిష్ఠం అంటే అద్దంలో ప్రతిబింబంలా సమం": δm వద్ద i = e, r1 = r2 = A/2.
"పలుచని పట్టకం, (n − 1) గుణించి A": కటక తయారీదారుని సూత్రంలోని అదే (n − 1).
భావనల అనుసంధానం
i–δ వక్రం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రయోగ నైపుణ్యాలు లో ఒక ప్రయోగం.
తరంగదైర్ఘ్యంతో వక్రీభవన గుణకం మారడం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 15: విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు లోని విద్యుదయస్కాంత వర్ణపటంతో ముడిపడి ఉంది.
కిరణం రెండో ముఖం నుంచి ఎప్పుడు బయటకు రాదో ఈ పుస్తకం అధ్యాయం 2 లోని సందిగ్ధ కోణం, సంపూర్ణ అంతర పరావర్తనం నిర్ణయిస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I లోని సంబంధాన్ని అది వర్తించే సందర్భంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) n = sin[(A + δm)/2]/sin(A/2) (B) δ = (n − 1)A (C) r1 + r2 = A (D) δ = i + e − A
జాబితా II: (i) పట్టక జ్యామితి (ii) ఏ కిరణానికైనా విచలనం (iii) పలుచని పట్టకం, చిన్న i (iv) కనిష్ఠ విచలనంలో పట్టకం
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
32. జాబితా I లోని పదార్థంతో సమబాహు పట్టకం చేశారు. దాని కనిష్ఠ విచలన కోణంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) n = √2 (B) n = √3 (C) n = 1.5 (D) n = 1 (గాలికి సమానం)
జాబితా II: (i) 60° (ii) 0° (iii) 30° (iv) సుమారు 37.2°
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
33. ఒక పలుచని పట్టకానికి A = 5°. జాబితా I లోని సందర్భాన్ని విచలనంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) n = 1.5, గాలిలో (B) n = 1.6, గాలిలో (C) n = 1.5, నీటిలో (n = 4/3) (D) n = 1.8, గాలిలో
జాబితా II: (i) 3° (ii) 0.625° (iii) 4° (iv) 2.5°
(a) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
34. జాబితా I లోని పదాన్ని దాని సూత్రం లేదా అర్థంతో (జాబితా II) జతపరచండి (పలుచని పట్టకం).
జాబితా I: (A) కోణీయ విక్షేపణం (B) విక్షేపణ సామర్థ్యం (C) సగటు విచలనం (D) విక్షేపణానికి కారణం
జాబితా II: (i) (ny − 1)A (ii) (nv − nr)A (iii) n తరంగదైర్ఘ్యంపై ఆధారపడుతుంది (iv) (nv − nr)/(ny − 1)
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
35. కనిష్ఠ విచలనంలో ఉన్న పట్టకం గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. పతన కోణం నిర్గమన కోణానికి సమానం.
B. r1 = r2 = A/2.
C. సమబాహు పట్టకంలో లోపలి కిరణం భూమికి సమాంతరంగా వెళుతుంది.
D. విచలనం సాధ్యమైనంత గరిష్ఠం.
(a) 3 (b) 4 (c) 2 (d) 1
36. గాలిలోని గాజు పట్టకం విక్షేపణం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఊదా కాంతి అత్యధికంగా విచలనం చెందుతుంది.
B. గాజు లోపల ఎరుపు కాంతి అతి వేగంగా ప్రయాణిస్తుంది.
C. విక్షేపణ సామర్థ్యం పట్టక కోణంపై ఆధారపడుతుంది.
D. చుట్టూ ఉన్న యానకం కంటే తక్కువ n గల పట్టకం కాంతిని దాని భూమి వైపు వంచుతుంది.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B మాత్రమే
37. 60° కోణం గల పట్టకానికి n = √2. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. దాని కనిష్ఠ విచలన కోణం 30°.
B. కనిష్ఠ విచలనం వద్ద పతన కోణం 45°.
C. దాని సందిగ్ధ కోణం 45°.
D. మొదటి ముఖంపై లంబంగా పడిన కిరణం రెండో ముఖం నుంచి బయటకు వస్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. ఒక పలుచని గాజు పట్టకానికి A = 6°, n = 1.5. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. గాలిలో దాని విచలనం 3°.
B. నీటిలో (n = 4/3) దాని విచలనం 1.5° అవుతుంది.
C. చిన్న పతన కోణాలకు విచలనం పతన కోణంపై దాదాపు ఆధారపడదు.
D. n = 1.5 గల ద్రవంలో దాని విచలనం ఇంకా 3°.
(a) 1 (b) 3 (c) 2 (d) 4
39. ఒక పట్టకం δ–i గ్రాఫ్ అత్యల్ప బిందువు i = 45° వద్ద ఉంది, అక్కడ δ = 30°. పట్టక కోణం, వక్రీభవన గుణకం (a) 60°, √3 (b) 45°, √2 (c) 60°, √2 (d) 30°, 1.5
40. ఒక పట్టకం δ–i గ్రాఫ్లో 35°, 65° అనే రెండు పతన కోణాల వద్ద విచలనం 40°. పట్టక కోణం (a) 50° (b) 60° (c) 70° (d) 40°
41. ఒక గాజు మూడు రంగులకు వక్రీభవన గుణకాన్ని పట్టిక ఇస్తుంది.
| రంగు | ఎరుపు | పసుపు | ఊదా |
|---|---|---|---|
| n | 1.514 | 1.517 | 1.532 |
గాజు విక్షేపణ సామర్థ్యం, 10° కోణం గల పలుచని పట్టకం కలిగించే కోణీయ విక్షేపణం సుమారుగా (a) 0.018, 0.18° (b) 0.035, 0.36° (c) 0.52, 0.18° (d) 0.035, 0.18°
Q42–Q43 కు సందర్భం: ఒక విద్యార్థి స్పెక్ట్రోమీటర్పై n = 1.6 గల గాజు సమబాహు పట్టకాన్ని వాడుతున్నాడు.
42. కనిష్ఠ విచలన కోణం సుమారుగా (a) 46.3° (b) 37.2° (c) 53.1° (d) 60°
43. రెండో ముఖం నుంచి కాంతి ఇంకా బయటకు వచ్చే మొదటి ముఖంపై అతి చిన్న పతన కోణం సుమారుగా (a) 38.7° (b) 21.3° (c) 35.6° (d) 48.6°
44. 30° కోణం గల పట్టకం ఒక ముఖంపై కాంతి లంబంగా పడి, మరో ముఖం నుంచి లంబానికి 60° వద్ద బయటకు వస్తుంది. పట్టక వక్రీభవన గుణకం, విచలనం (a) √2, 30° (b) √3, 60° (c) 2, 30° (d) √3, 30°
45. ఒక పలుచని క్రౌన్ గాజు పట్టకాన్ని (A = 6°, n = 1.5) తలకిందుగా ఉంచిన పలుచని ఫ్లింట్ గాజు పట్టకంతో (n = 1.75) కలిపారు; సగటు రంగు కిరణం నికర విచలనం లేకుండా వెళుతుంది. ఫ్లింట్ పట్టక కోణం (a) 6° (b) 4° (c) 3° (d) 2°
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | ప్రామాణిక పట్టక సంబంధాలు, అవి వర్తించే సందర్భాలు |
| 32 | a | sin[(60 + δm)/2] = n/2 నుంచి 30°, 60°, 37.2°; n = 1 అయితే విచలనం లేదు |
| 33 | c | (n − 1)A = 2.5°, 3°, (1.125 − 1) × 5 = 0.625°, 4° |
| 34 | b | ప్రామాణిక పలుచని పట్టక విక్షేపణ సంబంధాలు |
| 35 | a | A, B, C సరైనవి; ఆ బిందువు వద్ద విచలనం కనిష్ఠం |
| 36 | d | ω పదార్థ ధర్మం; చుట్టూ ఉన్నదాని కంటే n తక్కువైతే కిరణం శీర్షం వైపు వంగుతుంది |
| 37 | b | లంబ పతనంలో r2 = 60°, ఇది C = 45° కంటే ఎక్కువ, కాబట్టి రెండో ముఖం వద్ద సంపూర్ణ అంతర పరావర్తనం |
| 38 | c | A, C సరైనవి; నీటిలో δ = 0.125 × 6 = 0.75°; n = 1.5 ద్రవంలో δ = 0 |
| 39 | c | A = 2i − δm = 60°; n = sin 45°/sin 30° = √2 |
| 40 | b | రెండు కోణాలు ఒకే కిరణం i, e లు: 40 = 35 + 65 − A |
| 41 | d | ω = 0.018/0.517 = 0.0348; (nv − nr)A = 0.018 × 10 = 0.18° |
| 42 | a | sin[(60 + δm)/2] = 0.8, కాబట్టి (60 + δm)/2 = 53.13°, δm = 46.3° |
| 43 | c | C = 38.7°, r1 = 60 − 38.7 = 21.3°, sin i = 1.6 sin 21.3° = 0.582 |
| 44 | d | r1 = 0 కాబట్టి r2 = 30°; n = sin 60°/sin 30° = √3; δ = 0 + 60 − 30 = 30° |
| 45 | b | (1.5 − 1) × 6 = (1.75 − 1)A2, కాబట్టి A2 = 4° |