అధ్యాయం 3: గోళాకార తలాల వద్ద వక్రీభవనం మరియు కటకాలు (Refraction at Spherical Surfaces and Lenses)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఒకే గోళాకార తలం వద్ద వక్రీభవనానికి సూత్రం, దాని ఉత్పాదనతో సహా.
కటక తయారీదారుని సూత్రం (Lens maker formula), చుట్టూ ఉన్న యానకం కటకాన్ని (Lens) ఎలా మారుస్తుంది.
పలుచని కటక సూత్రం, ఆవర్ధనం, కుంభాకార మరియు పుటాకార కటకాలు ప్రతిబింబాలను ఎలా ఏర్పరుస్తాయి.
కటక సామర్థ్యం (Power) డయాప్టర్లలో.
ఉపయోగకరమైన ఫలితాలు: 4f నియమం, స్థానభ్రంశ పద్ధతి, కటకాన్ని కోసినా లేదా కప్పినా ఏమవుతుంది.
3.1 ఒకే గోళాకార తలం వద్ద వక్రీభవనం
గాజు గోలీ, చేపల తొట్టి యొక్క వక్రమైన ముందు భాగం, మీ కంటిలోని కార్నియా: ప్రతి ఒక్కటీ రెండు యానకాలను వేరుచేసే ఒకే వక్ర తలం. అలాంటి తలానికి వస్తు, ప్రతిబింబ దూరాలను కలిపే సూత్రం కావాలి.
అమరిక. R వ్యాసార్థం గల కుంభాకార గోళాకార తలం యానకం 1 (గుణకం n1, ఎడమవైపు) ను యానకం 2 (గుణకం n2, కుడివైపు) నుంచి వేరుచేస్తుంది. దాని ధ్రువం P, వక్రతా కేంద్రం C యానకం 2 లో ఉంటాయి. అక్షంపై ఉన్న బిందు వస్తువు O, అక్షానికి చిన్న ఎత్తు h వద్ద తలంపై ఉన్న N బిందువుకు కిరణాన్ని పంపుతుంది. కిరణం వక్రీభవనం చెంది అక్షాన్ని I వద్ద కలుస్తుంది.
ON కిరణం అక్షంతో α, NC రేఖ β, NI రేఖ γ కోణాలు చేస్తాయనుకోండి. ఉపాక్షీయ కిరణాలకు ప్రతి కోణం దాని టాజెంట్కు సమానం:
NC అనేది N వద్ద లంబం. త్రిభుజాల నుంచి పతన కోణం i = α + β, వక్రీభవన కోణం r = β − γ. చిన్న కోణాలకు స్నెల్ నియమం n1 i = n2 r ఇస్తుంది:
ఇప్పుడు సంజ్ఞలు వర్తింపజేయండి: OP = −u, PI = +v, PC = +R.
సంజ్ఞలను నిజాయతీగా వాడితే ఈ ఒక్క సూత్రమే కుంభాకార, పుటాకార తలాలకు, కాంతి ఏ దిశలో వెళ్లినా వర్తిస్తుంది. ఇక్కడ n1 ఎప్పుడూ కాంతి వచ్చే యానకం.
ఒకే తలం ఇచ్చే ఆవర్ధనం
ఒక చక్కని ఫలితం: తలం వక్రతా కేంద్రం వద్ద ఉన్న వస్తువు సరిగ్గా అదే చోట కనిపిస్తుంది. C నుంచి వచ్చే కిరణాలు లంబం వెంబడి తలాన్ని తాకి వంగవు. కాబట్టి గాజు గోళం కేంద్రంలోని గాలి బుడగ కేంద్రంలోనే కనిపిస్తుంది.
3.2 కటక తయారీదారుని సూత్రం
పలుచని కటకం అంటే చాలా దగ్గరగా ఉన్న రెండు వక్రీభవన తలాలు. కటకం గుణకం n2, చుట్టూ ఉన్న యానకం గుణకం n1, తలాల వ్యాసార్థాలు R1 (కాంతి మొదట తాకే తలం), R2 (రెండోది) అనుకోండి.
మొదటి తలం. అది కటకం నుంచి v1 దూరంలో I1 ప్రతిబింబాన్ని ఏర్పరుస్తుంది:
రెండో తలం. I1 వస్తువుగా పనిచేస్తుంది; ఇప్పుడు కాంతి n2 నుంచి n1 లోకి వెళుతుంది. కటకం పలుచనిది కాబట్టి రెండు తలాల నుంచి దూరాలు ఒకేలా ఉంటాయి:
రెండింటినీ కలపండి. n2/v1 పదాలు రద్దవుతాయి:
అనంతం వద్ద వస్తువుకు ప్రతిబింబం నాభి వద్ద ఏర్పడుతుంది, v = f. n1 తో భాగిస్తే:
ఇదే కటక తయారీదారుని సూత్రం. గాలిలో n1 = 1, n2 = n.
| కటక ఆకారం | R1 | R2 | f సంజ్ఞ (చుట్టూ ఉన్నదాని కంటే n ఎక్కువ) |
|---|---|---|---|
| సమకుంభాకారం | +R | −R | ధనాత్మకం, f = R/[2(n − 1)] |
| సమతల-కుంభాకారం (వక్ర వైపు ముందు) | +R | అనంతం | ధనాత్మకం, f = R/(n − 1) |
| సమపుటాకారం | −R | +R | ఋణాత్మకం |
| కుంభ-పుటాకార మెనిస్కస్ | +R1 | +R2 (ఎక్కువ) | ధనాత్మకం |
ద్రవంలో కటకం. (n2/n1 − 1) అనే గుణకం చుట్టూ ఉన్న యానకంతో మారుతుంది, కానీ వ్యాసార్థాలు మారవు. కాబట్టి అదే కటకానికి ద్రవంలోని f, గాలిలోని f మధ్య సంబంధం
ద్రవం గాజు కంటే దృశా విరళమైతే, f పెరుగుతుంది.
ద్రవం గుణకం గాజు గుణకానికి సమానమైతే, f అనంతం: కటకం దృశాపరంగా కనిపించదు.
ద్రవం సాంద్రతరమైతే f సంజ్ఞ మారుతుంది: కుంభాకార గాజు కటకం అపసారిగా మారుతుంది.
3.3 పలుచని కటక సూత్రం మరియు ఆవర్ధనం
రెండు తలాల సమీకరణాల మొత్తాన్ని కటక తయారీదారుని సూత్రంతో పోల్చండి. కుడివైపులు సమానం, కాబట్టి
ఇదే పలుచని కటక సూత్రం. దర్పణ సూత్రానికి భిన్నంగా ఇక్కడ మైనస్ గురుతు ఉందని గమనించండి.
పలుచని కటకం ఆవర్ధనం దృక్ కేంద్రం (Optical centre) గుండా విచలనం లేకుండా వెళ్లే కిరణం నుంచి వస్తుంది. సరూప త్రిభుజాలు ఇస్తాయి
నిజ వస్తువుకు, నిజ ప్రతిబింబానికి m ఋణాత్మకం (తలకిందులు), మిథ్యా ప్రతిబింబానికి m ధనాత్మకం (నిటారు).
కటక సూత్రాన్ని అవకలనం చేస్తే dv/du = v²/u² = m². కాబట్టి అక్షం వెంబడి కటక ప్రతిబింబం వస్తువు కదిలే దిశలోనే, దాని వడికి m² రెట్ల వడితో కదులుతుంది.
3.4 కటకాలలో ప్రతిబింబ ఏర్పడటం
కిరణ చిత్రాల నియమాలు:
అక్షానికి సమాంతర కిరణం F2 గుండా పోతుంది (కుంభాకారం) లేదా F1 నుంచి వస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది (పుటాకారం).
దృక్ కేంద్రం గుండా వెళ్లే కిరణం నేరుగా సాగుతుంది.
F1 వైపు వెళ్లే (కుంభాకారానికి F1 గుండా వచ్చే) కిరణం అక్షానికి సమాంతరంగా బయటకు వస్తుంది.

(a) లో సమాంతర కిరణం F2 గుండా వంగి కేంద్ర కిరణాన్ని F2, 2F2 మధ్య కలిసి చిన్న నిజ, తలకిందులు ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది; (b) లో కిరణాలు విస్తరిస్తాయి, వస్తువు వైపే మిథ్యా, నిటారు, చిన్న ప్రతిబింబం ఏర్పడుతుంది.
| వస్తువు స్థానం (కుంభాకార కటకం) | ప్రతిబింబ స్థానం | స్వభావం మరియు పరిమాణం |
|---|---|---|
| అనంతం వద్ద | F2 వద్ద | నిజ, తలకిందులు, బిందు పరిమాణం |
| 2F1 కి ఆవల | F2, 2F2 మధ్య | నిజ, తలకిందులు, చిన్నది |
| 2F1 వద్ద | 2F2 వద్ద | నిజ, తలకిందులు, అదే పరిమాణం |
| F1, 2F1 మధ్య | 2F2 కి ఆవల | నిజ, తలకిందులు, పెద్దది |
| F1 వద్ద | అనంతం వద్ద | నిజ, తలకిందులు, చాలా పెద్దది |
| F1, O మధ్య | వస్తువు ఉన్న వైపే | మిథ్యా, నిటారు, పెద్దది |
పుటాకార కటకం నిజ వస్తువుకు ఎప్పుడూ O, F1 మధ్య మిథ్యా, నిటారు, చిన్న ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది.
4f నియమం. కుంభాకార కటకానికి నిజ వస్తువు, దాని నిజ ప్రతిబింబాల మధ్య దూరం D, రెండూ 2f వద్ద ఉన్నప్పుడు కనిష్ఠం. అప్పుడు D = 4f. D, 4f కంటే తక్కువైతే తెరపై నిజ ప్రతిబింబం ఏర్పడదు.
స్థానభ్రంశ పద్ధతి (Displacement method). వస్తువు, తెర మధ్య దూరం D (D > 4f) గా ఉంచండి. d దూరంలో ఉన్న కటకం యొక్క రెండు స్థానాలు స్పష్టమైన ప్రతిబింబాలను ఇస్తాయి. ఈ స్థానాలలో u, v పరస్పరం మారిపోతాయి. అప్పుడు
కప్పడం, కోయడం.
కటకంలో సగాన్ని నల్లటి కాగితంతో కప్పితే: పూర్తి ప్రతిబింబమే ఏర్పడుతుంది, కాకపోతే మసకగా ఉంటుంది. కటకంలోని ప్రతి భాగం మొత్తం ప్రతిబింబాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.
సమకుంభాకార కటకాన్ని అక్షం వెంబడి (ఎడమ, కుడి సగాలుగా) కోస్తే: ప్రతి సగానికి అదే f.
అక్షానికి లంబమైన తలంతో కోస్తే (రెండు సమతల-కుంభాకార కటకాలుగా): ప్రతి దానికి 2f, సామర్థ్యం సగమవుతుంది.
3.5 కటక సామర్థ్యం
తక్కువ నాభ్యంతరం గల కటకం కాంతిని ఎక్కువగా వంచుతుంది. దాని సామర్థ్యం
SI ప్రమాణం డయాప్టర్ (D), ఇది m⁻¹ కు సమానం. కుంభాకార కటకానికి ధన సామర్థ్యం, పుటాకార కటకానికి ఋణ సామర్థ్యం. కంటి వైద్యుడి ప్రిస్క్రిప్షన్లో −2.5 D అంటే 40 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకం.
n1 గుణకం గల యానకంలోని కటకానికి సాధారణ నిర్వచనం P = n1/f. NEET లెక్కల్లో సామర్థ్యం దాదాపు ఎప్పుడూ గాలిలోనే ఇస్తారు.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: ఒక గాజు కడ్డీ (n = 1.5) చివర 10 cm వ్యాసార్థం గల కుంభాకార తలం ఉంది. గాలిలో ఉన్న వస్తువు అక్షంపై చివర నుంచి 30 cm దూరంలో ఉంది. ప్రతిబింబం ఎక్కడ ఏర్పడుతుంది?
సాధన: n1 = 1, n2 = 1.5, u = −30 cm, R = +10 cm.
v = +90 cm. ప్రతిబింబం నిజమైనది, కడ్డీ లోపల 90 cm వద్ద.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: ఒక సమకుంభాకార కటకం (n = 1.5) రెండు వ్యాసార్థాలూ 20 cm. దాని నాభ్యంతరం, సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: R1 = +20, R2 = −20.
f = 20 cm = 0.2 m, కాబట్టి P = +5 D.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: ఉదాహరణ 3.2 లోని కటకాన్ని నీటిలో (n = 4/3) ఉంచారు. కొత్త నాభ్యంతరం కనుక్కోండి.
సాధన: సాపేక్ష గుణకం = 1.5/(4/3) = 1.125. కాబట్టి 1/f = 0.125 × (1/10) = 1/80, f = 80 cm. నీటిలో కటకం నాలుగు రెట్లు బలహీనమవుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: 20 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం నుంచి 30 cm దూరంలో వస్తువు ఉంది. ప్రతిబింబాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: 1/v = 1/f + 1/u = 1/20 − 1/30 = 1/60. కాబట్టి v = +60 cm, m = v/u = 60/(−30) = −2. నిజ, తలకిందులు, రెట్టింపు పరిమాణం, కటకం వెనుక 60 cm వద్ద.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: 15 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకం నుంచి 30 cm దూరంలో వస్తువు ఉంది. ప్రతిబింబాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: 1/v = −1/15 − 1/30 = −3/30. కాబట్టి v = −10 cm, m = (−10)/(−30) = +1/3. మిథ్యా, నిటారు, మూడో వంతు పరిమాణం, కటకం ముందు 10 cm వద్ద.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: ఒక కళ్ళద్దాల ప్రిస్క్రిప్షన్లో −2.5 D అని ఉంది. అది ఏ రకమైన కటకం, దాని నాభ్యంతరం ఎంత?
సాధన: ఋణ సామర్థ్యం అంటే పుటాకార (అపసారి) కటకం. f = 1/P = −1/2.5 = −0.4 m = −40 cm.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: ఒక కొవ్వొత్తి, తెర మధ్య దూరం 90 cm. కుంభాకార కటకం యొక్క 30 cm దూరంలో ఉన్న రెండు స్థానాలు 8 cm, 2 cm ఎత్తు గల స్పష్టమైన ప్రతిబింబాలను ఇస్తాయి. f, కొవ్వొత్తి ఎత్తు కనుక్కోండి.
సాధన:
కొవ్వొత్తి ఎత్తు = √(8 × 2) = 4 cm.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.8 (NEET కఠినం): గాలిలో f = 20 cm గల గాజు (n = 1.5) సమకుంభాకార కటకాన్ని 1.6 గుణకం గల ద్రవంలో ముంచారు. అక్కడ దాని నాభ్యంతరం కనుక్కొని, అది ఎలా ప్రవర్తిస్తుందో చెప్పండి.
సాధన: గాలిలో: 1/20 = 0.5 × K, ఇక్కడ K = 1/R1 − 1/R2 = 0.1 cm⁻¹. ద్రవంలో సాపేక్ష గుణకం 1.5/1.6 = 0.9375.
f' = −160 cm. కుంభాకార కటకం ఇప్పుడు 160 cm నాభ్యంతరం గల అపసారి కటకంలా పనిచేస్తుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
ఒకే తలం: n2/v − n1/u = (n2 − n1)/R; ఆవర్ధనం n1v/(n2u).
కటక తయారీదారుని సూత్రం: 1/f = (n2/n1 − 1)(1/R1 − 1/R2).
పలుచని కటకం: 1/v − 1/u = 1/f; m = v/u.
కుంభాకార కటకం: f, P ధనాత్మకం; పుటాకార కటకం: ఋణాత్మకం.
P = 1/f (మీటర్లలో), ప్రమాణం డయాప్టర్.
కుంభాకార కటకానికి వస్తువు–నిజ ప్రతిబింబాల కనిష్ఠ దూరం: 4f. స్థానభ్రంశ పద్ధతి: f = (D² − d²)/4D, వస్తువు ఎత్తు √(h1h2).
కటకంలో సగం కప్పితే ప్రతిబింబం మసకబారుతుంది కానీ పూర్తిగానే ఉంటుంది. అక్షానికి లంబంగా కోస్తే f రెట్టింపవుతుంది.
సాంద్రతర ద్రవంలో కటకం తన స్వభావాన్ని మార్చుకుంటుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
కటకానికి దర్పణ సూత్రం సంజ్ఞ (1/v + 1/u) వాడటం.
కటకానికి m = −v/u వాడటం. కటకాలకు m = +v/u.
P = 1/f లో f ని cm లలోనే పెట్టి తప్పు ప్రమాణంలో సామర్థ్యం రాబట్టడం. f ని మీటర్లలోకి మార్చండి.
సగం కప్పిన కటకం సగం ప్రతిబింబాన్నే ఇస్తుందని అనుకోవడం.
కుంభాకార కటకం ఎప్పుడూ అభిసరిస్తుందని అనుకోవడం. సాంద్రతర ద్రవంలో అది అపసరిస్తుంది.
ఒకే తలం సూత్రంలో n1 అంటే కాంతి వచ్చే యానకం అని మర్చిపోవడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. ఒక కుంభాకార కటకం నాభ్యంతరం 25 cm. దాని సామర్థ్యం (a) +4 D (b) −4 D (c) +0.04 D (d) +25 D
2. ఒక డయాప్టర్ దీనికి సమానం (a) 1 m (b) 1 cm⁻¹ (c) 1 m⁻¹ (d) 1 cm
3. నిజ వస్తువుకు పుటాకార కటకం ఎల్లప్పుడూ ఇచ్చే ప్రతిబింబం (a) నిజ, తలకిందులు (b) మిథ్యా, నిటారు, చిన్నది (c) మిథ్యా, నిటారు, పెద్దది (d) నిజ, చిన్నది
4. కుంభాకార కటకం 2F1 వద్ద వస్తువును ఉంచారు. ప్రతిబింబం (a) F2 వద్ద, బిందు పరిమాణం (b) 2F2 కి ఆవల, పెద్దది (c) మిథ్యా, నిటారు (d) 2F2 వద్ద, నిజ, తలకిందులు, అదే పరిమాణం
5. కటక తయారీదారుని సూత్రం ఇచ్చే నాభ్యంతరం దీనిపై ఆధారపడదు (a) వస్తు దూరం (b) కటకం వక్రీభవన గుణకం (c) వక్రతా వ్యాసార్థాలు (d) చుట్టూ ఉన్న యానకం
6. గాజు కుంభాకార కటకాన్ని అదే వక్రీభవన గుణకం గల ద్రవంలో ఉంచారు. దాని నాభ్యంతరం (a) సున్నా (b) సగమవుతుంది (c) అనంతం (d) మారదు
7. ఒక కటకం సామర్థ్యం −2 D. అది (a) 50 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం (b) 50 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకం (c) 2 m నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకం (d) 2 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం
8. కుంభాకార కటకం కింది సగాన్ని నల్లటి కాగితంతో కప్పారు. వస్తువు ప్రతిబింబం (a) కింది సగాన్ని కోల్పోతుంది (b) పై సగాన్ని కోల్పోతుంది (c) అదృశ్యమవుతుంది (d) పూర్తిగా ఉంటుంది కానీ మసకగా
9. వస్తువు కుంభాకార కటకం నాభి, దృక్ కేంద్రాల మధ్య ఉంది. ప్రతిబింబం (a) మిథ్యా, నిటారు, పెద్దది (b) నిజ, తలకిందులు, పెద్దది (c) మిథ్యా, నిటారు, చిన్నది (d) అనంతం వద్ద
10. పలుచని కటకం ఇచ్చే ఆవర్ధనం (a) −v/u (b) u/v (c) v/u (d) −u/v
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ఒక సమకుంభాకార కటకం (n = 1.5) రెండు వ్యాసార్థాలూ 30 cm. దాని నాభ్యంతరం (a) 15 cm (b) 30 cm (c) 60 cm (d) 20 cm
12. 10 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం నుంచి 15 cm దూరంలో వస్తువు ఉంది. ప్రతిబింబం ఏర్పడేది (a) అదే వైపు 6 cm వద్ద (b) అదే వైపు 30 cm వద్ద (c) అవతలి వైపు 6 cm వద్ద (d) అవతలి వైపు 30 cm వద్ద
13. 20 cm నాభ్యంతరం గల పుటాకార కటకం నుంచి 20 cm దూరంలో వస్తువు ఉంది. ఆవర్ధనం (a) +0.5 (b) −0.5 (c) +2 (d) +1
14. ఒక సమతల-కుంభాకార కటకం (n = 1.6) వక్ర తలం వ్యాసార్థం 15 cm. దాని సామర్థ్యం (a) +2.5 D (b) +6 D (c) +4 D (d) −4 D
15. గాలిలో 20 cm నాభ్యంతరం గల గాజు కటకం (n = 1.5) నీటిలో (n = 4/3) నాభ్యంతరం (a) 40 cm (b) 80 cm (c) 26.7 cm (d) 160 cm
16. ఒక కుంభాకార కటకం దాని నుంచి 20 cm దూరంలో ఉన్న వస్తువుకు మూడు రెట్ల నిజ ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. దాని నాభ్యంతరం (a) 30 cm (b) 10 cm (c) 60 cm (d) 15 cm
17. 12 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకానికి వస్తువు, దాని నిజ ప్రతిబింబాల మధ్య కనిష్ఠ దూరం (a) 48 cm (b) 24 cm (c) 12 cm (d) 36 cm
18. వస్తువు, తెర మధ్య దూరం 100 cm. కుంభాకార కటకం యొక్క 20 cm దూరంలో ఉన్న రెండు స్థానాలు స్పష్టమైన ప్రతిబింబాలను ఇస్తాయి. నాభ్యంతరం (a) 25 cm (b) 20 cm (c) 24 cm (d) 16 cm
19. గాలిలోని సమాంతర కిరణాలు పొడవైన గాజు కడ్డీ (n = 1.5) కుంభాకార చివర (వ్యాసార్థం 20 cm) పై పడతాయి. అవి కడ్డీ లోపల చివర నుంచి కేంద్రీకరించబడే దూరం (a) 40 cm (b) 60 cm (c) 20 cm (d) 30 cm
20. 20 cm నాభ్యంతరం గల సమకుంభాకార కటకాన్ని అక్షానికి లంబమైన తలంతో రెండు సమాన సమతల-కుంభాకార కటకాలుగా కోశారు. ప్రతి ముక్క నాభ్యంతరం (a) 10 cm (b) 20 cm (c) 30 cm (d) 40 cm
21. స్థానభ్రంశ పద్ధతిలో రెండు స్పష్ట ప్రతిబింబాల ఎత్తులు 9 cm, 4 cm. వస్తువు ఎత్తు (a) 6 cm (b) 6.5 cm (c) 5 cm (d) 13 cm
22. గాజు (n = 1.5) కుంభాకార కటకాన్ని కార్బన్ డైసల్ఫైడ్లో (n = 1.63) ముంచారు. ఇప్పుడు అది (a) తక్కువ నాభ్యంతరం గల అభిసారి కటకం (b) సమతల గాజు పలక (c) అపసారి కటకం (d) ఎక్కువ నాభ్యంతరం గల అభిసారి కటకంలా పనిచేస్తుంది
స్థాయి 3: సవాలు
23. గాలిలో 20 cm నాభ్యంతరం గల గాజు (n = 1.5) సమకుంభాకార కటకాన్ని 1.6 గుణకం గల ద్రవంలో ఉంచారు. దాని నాభ్యంతరం (a) +160 cm (b) −160 cm (c) −80 cm (d) +32 cm
24. 10 cm వ్యాసార్థం గల గాజు గోళం (n = 1.5) పై సమాంతర కాంతి పడుతుంది. గోళం దూరపు తలం నుంచి కాంతి కేంద్రీకరించబడే దూరం (a) 15 cm (b) 10 cm (c) 20 cm (d) 5 cm
25. ఒక వస్తువు 20 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం వైపు అక్షం వెంబడి 1 cm/s తో కదులుతుంది. అది కటకం నుంచి 30 cm దూరంలో ఉన్నప్పుడు ప్రతిబింబం (a) 4 cm/s తో కటకం నుంచి దూరంగా కదులుతుంది (b) 4 cm/s తో కటకం వైపు కదులుతుంది (c) 2 cm/s తో కటకం నుంచి దూరంగా కదులుతుంది (d) 0.25 cm/s తో కటకం వైపు కదులుతుంది
26. ఒక సమతల-కుంభాకార కటకం (n = 1.5) నాభ్యంతరం 20 cm. దాని వక్ర తలం వ్యాసార్థం (a) 40 cm (b) 20 cm (c) 10 cm (d) 30 cm
27. ఒక కుంభ-పుటాకార కటకం (n = 1.5) కు R1 = +10 cm, R2 = +20 cm. దాని నాభ్యంతరం (a) +20 cm (b) +40 cm (c) −40 cm (d) +13.3 cm
28. 6 cm వ్యాసార్థం గల ఘన గాజు గోళం (n = 1.5) కేంద్రంలో ఒక చిన్న గాలి బుడగ ఉంది. బయటనుంచి చూసినప్పుడు బుడగ కనిపించేది (a) కేంద్రం వద్ద (b) దగ్గరి తలం నుంచి 4 cm వద్ద (c) దగ్గరి తలం నుంచి 9 cm వద్ద (d) దగ్గరి తలం వద్ద
29. ప్రతిపాదన (A): కుంభాకార కటకంలో సగం కప్పితే వస్తువు ప్రతిబింబంలో సగమే ఏర్పడుతుంది. కారణం (R): కటకంలోని ప్రతి భాగం వస్తువు పూర్తి ప్రతిబింబాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: గాజు కటకం నాభ్యంతరం ఊదా కాంతి కంటే ఎరుపు కాంతికి ఎక్కువ. వాక్యం II: కటక తయారీదారుని సూత్రం ఏ మందం గల కటకానికైనా ఖచ్చితంగా వర్తిస్తుంది. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | P = 1/0.25 m = +4 D |
| 2 | c | డయాప్టర్ అంటే విలోమ మీటర్ |
| 3 | b | ప్రతిబింబం O, F మధ్య, మిథ్యా, చిన్నది |
| 4 | d | 2F నుంచి 2F, ఆవర్ధనం −1 |
| 5 | a | f, n మరియు వ్యాసార్థాలపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది |
| 6 | c | సాపేక్ష గుణకం 1 అయితే 1/f సున్నా |
| 7 | b | f = −1/2 m = −50 cm |
| 8 | d | ప్రతి భాగం పూర్తి ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది; కాంతి తక్కువ |
| 9 | a | భూతదార్శిని (మ్యాగ్నిఫైయింగ్ గ్లాస్) లాగానే |
| 10 | c | కటకాలకు m = v/u |
| 11 | b | 1/f = 0.5(1/30 + 1/30) = 1/30 |
| 12 | d | 1/v = 1/10 − 1/15 = 1/30, v = +30 cm |
| 13 | a | v = −10 cm, m = (−10)/(−20) = 0.5 |
| 14 | c | f = 15/0.6 = 25 cm, P = 4 D |
| 15 | b | (0.5)/(0.125) = 4 రెట్లు ఎక్కువ |
| 16 | d | v = +60, 1/f = 1/60 + 1/20 = 1/15 |
| 17 | a | 4f = 48 cm |
| 18 | c | (10000 − 400)/400 = 24 cm |
| 19 | b | 1.5/v = 0.5/20, v = 60 cm |
| 20 | d | ప్రతి సగానికి ఒకే వక్ర తలం: f రెట్టింపవుతుంది |
| 21 | a | √(9 × 4) = 6 cm |
| 22 | c | సాపేక్ష గుణకం 1 కంటే తక్కువ అయితే f ఋణాత్మకం |
| 23 | b | (1.5/1.6 − 1)(0.1) = −1/160 |
| 24 | d | మొదటి ప్రతిబింబం ముందు తలం నుంచి 30 cm; రెండో తలం v = +5 cm ఇస్తుంది |
| 25 | a | v = 60, m = −2, dv/dt = m² du/dt = +4 cm/s |
| 26 | c | 1/20 = 0.5/R నుంచి R = 10 cm |
| 27 | b | 1/f = 0.5(1/10 − 1/20) = 1/40 |
| 28 | a | కేంద్రం నుంచి వచ్చే కిరణాలు లంబం వెంబడి, విచలనం లేకుండా బయటకు వస్తాయి |
| 29 | d | A తప్పు (పూర్తి, మసక ప్రతిబింబం); R సరైనది |
| 30 | c | n(ఎరుపు) తక్కువ కాబట్టి f(ఎరుపు) ఎక్కువ; సూత్రం పలుచని కటకాలకే |
అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఒకే గోళాకార తలం: n2/v − n1/u = (n2 − n1)/R; కాంతి వెళ్లే వైపు కేంద్రం ఉంటే R ధనాత్మకం.
తలం ఆవర్ధనం: m = (n1 v)/(n2 u).
తలం మొదటి నాభ్యంతరం: −n1R/(n2 − n1); రెండో నాభ్యంతరం: n2R/(n2 − n1).
కటక తయారీదారుని సూత్రం: గాలిలో పలుచని కటకానికి 1/f = (n − 1)(1/R1 − 1/R2).
nm గుణకం గల యానకంలో (n − 1) కు బదులు (n/nm − 1) వాడండి.
గాజు కటకం (1.5) నీటిలో (4/3): నాభ్యంతరం 4 రెట్లు; n = 1.5 ద్రవంలో సమతల పలకలా; సాంద్రతర ద్రవంలో కుంభాకార కటకం అపసరిస్తుంది.
పలుచని కటక సూత్రం: 1/v − 1/u = 1/f; ఆవర్ధనం m = v/u = f/(f + u).
కుంభాకార కటకం: 2F కి ఆవల వస్తువు → F, 2F మధ్య నిజ, చిన్న ప్రతిబింబం; 2F వద్ద → 2F వద్ద అదే పరిమాణం; F, 2F మధ్య → నిజ, పెద్దది; F లోపల → మిథ్యా, పెద్దది.
నిజ వస్తువుతో పుటాకార కటకం: ఎప్పుడూ మిథ్యా, నిటారు, చిన్నది.
కుంభాకార కటకానికి నిజ వస్తువు, దాని నిజ ప్రతిబింబాల కనిష్ఠ దూరం 4f.
స్థానభ్రంశ పద్ధతి: f = (D² − x²)/(4D), వస్తువు ఎత్తు = √(h1 h2), D > 4f అవసరం.
కటకంలో కొంత భాగం కప్పితే ప్రతిబింబం పూర్తిగానే ఉంటుంది, కానీ మసకబారుతుంది.
సామర్థ్యం P = 1/f (f మీటర్లలో); ప్రమాణం డయాప్టర్ (D). అభిసారి కటకం ధన, అపసారి ఋణ.
f, n ద్వారా తరంగదైర్ఘ్యంపై ఆధారపడుతుంది: కుంభాకార కటకానికి f(ఊదా) < f(ఎరుపు).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అంశం | సూత్రం లేదా విలువ | గమనిక |
|---|---|---|
| గోళాకార తలం | n2/v − n1/u = (n2 − n1)/R | కటకాలలాగే సంజ్ఞలు |
| కటక తయారీదారుని సూత్రం | 1/f = (n − 1)(1/R1 − 1/R2) | సమకుంభాకారం: f = R/[2(n − 1)] |
| సమతల-కుంభాకారం | f = R/(n − 1) | n = 1.5 అయితే f = 2R |
| పలుచని కటకం | 1/v − 1/u = 1/f | నిజ వస్తువుకు u ఋణం |
| ఆవర్ధనం | m = v/u = f/(f + u) | ఋణం = నిజం, తలకిందులు |
| సామర్థ్యం | P = 1/f (మీటర్లు) | 1 D = 1 m⁻¹ |
| ద్రవంలో కటకం | f'/f = (n − 1)/(n/nl − 1) | నీటిలో గాజు: ×4 |
| స్థానభ్రంశ పద్ధతి | f = (D² − x²)/(4D) | h0 = √(h1 h2) |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"New over V minus Old over U": n2/v − n1/u — కొత్త (New) యానకం v తో, పాత (Old) యానకం u తో వెళ్తాయి.
"నీటిలో నాలుగు రెట్లు": 1.5 గాజు కటకానికి నీటిలో గాలి నాభ్యంతరానికి నాలుగు రెట్లు నాభ్యంతరం.
"HWW" (Half covered, Whole image, Weaker light): సగం కప్పితే — ప్రతిబింబం పూర్తిగానే, కాంతి మాత్రమే తగ్గుతుంది.
"4f అట్టడుగు": నిజ ప్రతిబింబానికి వస్తువు–తెర కనిష్ఠ దూరం 4f.
"Plus Power Pulls together": ధన సామర్థ్యం అంటే కిరణాలను దగ్గరకు లాగే అభిసారి కటకం.
భావనల అనుసంధానం
అధ్యాయం 2 లోని స్నెల్ నియమమే ఒకే తలం ఉత్పాదనకు పునాది; అవే చిన్న కోణ భావనలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 1: భౌతిక శాస్త్రం మరియు కొలతలలో ఉన్నాయి.
కుంభాకార కటకానికి u–v పద్ధతి, 1/v–1/u గ్రాఫ్ — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాయోగిక నైపుణ్యాలలో ఉన్నాయి.
కంటిలోని కటకం, కళ్ళద్దాలు — జీవశాస్త్రం పుస్తకం 5: మానవ శరీర ధర్మశాస్త్రంలోని దృష్టి జీవశాస్త్రంతో అనుసంధానమవుతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. గాలిలోని ప్రతి పలుచని కటకాన్ని (జాబితా I) దాని నాభ్యంతరంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) సమకుంభాకారం, R = 20 cm, n = 1.5 (B) సమతల-కుంభాకారం, R = 20 cm, n = 1.5 (C) సమపుటాకారం, R = 30 cm, n = 1.5 (D) సమకుంభాకారం, R = 20 cm, n = 1.6
జాబితా II: (i) −30 cm (ii) 40 cm (iii) 20 cm (iv) సుమారు 16.7 cm
(a) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv
32. ఒక కుంభాకార కటకానికి f = 20 cm. వస్తు దూరాన్ని (జాబితా I) ప్రతిబింబంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) u = −60 cm (B) u = −40 cm (C) u = −30 cm (D) u = −10 cm
జాబితా II: (i) మిథ్యా, నిటారు, m = +2 (ii) నిజ, m = −1 (iii) నిజ, m = −0.5 (iv) నిజ, m = −2
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
33. నాభ్యంతరాన్ని (జాబితా I) సామర్థ్యంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: (A) +25 cm (B) −50 cm (C) +2 m (D) −20 cm
జాబితా II: (i) −5 D (ii) +0.5 D (iii) +4 D (iv) −2 D
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
34. జాబితా I లోని భావనను జాబితా II లోని సంబంధంతో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) ఒకే గోళాకార తలం వద్ద వక్రీభవనం (B) కటక తయారీదారుని సూత్రం (C) పలుచని కటకం ఆవర్ధనం (D) కటక సామర్థ్యం
జాబితా II: (i) v/u (ii) n2/v − n1/u = (n2 − n1)/R (iii) 1/f, f మీటర్లలో (iv) 1/f = (n − 1)(1/R1 − 1/R2)
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
35. గాలిలో f = 20 cm గల గాజు కుంభాకార కటకం (n = 1.5). కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. నీటిలో (n = 4/3) దాని నాభ్యంతరం 80 cm అవుతుంది.
B. n = 1.5 ద్రవంలో అది సమతల గాజు పలకలా ప్రవర్తిస్తుంది.
C. n = 1.7 ద్రవంలో అది అపసారి కటకంలా పనిచేస్తుంది.
D. ఎరుపు, ఊదా కాంతులకు దాని నాభ్యంతరం ఒకేలా ఉంటుంది.
(a) 2 (b) 4 (c) 1 (d) 3
36. కుంభాకార కటకం కింది సగాన్ని నల్లటి కాగితంతో కప్పారు. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వస్తువు పూర్తి ప్రతిబింబం ఇంకా ఏర్పడుతుంది.
B. ప్రతిబింబం ప్రకాశం తగ్గుతుంది.
C. ప్రతిబింబ పరిమాణం సగమవుతుంది.
D. నాభ్యంతరం మారదు.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. పలుచని కటకాల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. కుంభాకార కటకం ఎప్పుడూ నిజ ప్రతిబింబాన్నే ఇస్తుంది.
B. నిజ వస్తువుకు పుటాకార కటకం ఎప్పుడూ మిథ్యా, నిటారు, చిన్న ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది.
C. కుంభాకార కటకం ఇచ్చే నిజ వస్తువు, దాని నిజ ప్రతిబింబాల కనిష్ఠ దూరం 4f.
D. కటకానికి రెండు ప్రధాన నాభులు, ఇరువైపులా ఒక్కోటి.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. ఒక కుంభాకార వక్రీభవన తలం (R = +10 cm) గాలిని గాజు (n = 1.5) నుంచి వేరుచేస్తుంది. గాలిలోని బిందు వస్తువు తలం నుంచి 30 cm దూరంలో ఉంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ప్రతిబింబం నిజమైనది, గాజు లోపల 90 cm వద్ద.
B. పార్శ్వ ఆవర్ధనం −2.
C. రెండో నాభ్యంతరం 30 cm.
D. మొదటి నాభ్యంతరం −30 cm.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B మాత్రమే
39. ఒక కుంభాకార కటకానికి సంజ్ఞలతో కూడిన విలువలతో 1/v (y-అక్షం) ను 1/u (x-అక్షం) కి వ్యతిరేకంగా గీసిన గ్రాఫ్ వాలు +1 గల సరళ రేఖ; అది 1/v అక్షాన్ని +0.05 cm⁻¹ వద్ద ఖండిస్తుంది. కటక సామర్థ్యం (a) −5 D (b) +0.05 D (c) +5 D (d) +20 D
40. ఒక విద్యార్థి ఒకే కుంభాకార కటకాన్ని వాడి ఈ రీడింగులు నమోదు చేసింది.
| u (cm) | −25 | −30 | −40 | −60 |
|---|---|---|---|---|
| v (cm) | +90 | +60 | +40 | +30 |
మిగిలినవాటితో సరిపోని రీడింగు ఏది? (a) u = −30 cm (b) u = −40 cm (c) u = −60 cm (d) u = −25 cm
41. కుంభాకార కటకం, నిజ వస్తువుకు v–u వక్రం v = −u రేఖను (−40 cm, +40 cm) బిందువు వద్ద కలుస్తుంది. u = −30 cm వద్ద వస్తువుకు ప్రతిబింబం (a) +60 cm (b) +30 cm (c) +40 cm (d) −60 cm
Q42–Q43 కు సందర్భం: దృశా బెంచ్పై ఒక కొవ్వొత్తి, తెర 90 cm దూరంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి. వాటి మధ్య ఉంచిన కుంభాకార కటకం 30 cm దూరంలో ఉన్న రెండు స్థానాలలో స్పష్ట ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది. రెండు ప్రతిబింబాల ఎత్తులు 9 cm, 4 cm.
42. కటకం నాభ్యంతరం (a) 22.5 cm (b) 20 cm (c) 18 cm (d) 15 cm
43. కొవ్వొత్తి జ్వాల ఎత్తు (a) 6.5 cm (b) 5 cm (c) 6 cm (d) 13 cm
44. గాలిలో f = +20 cm గల గాజు కటకం (n = 1.5) ఒక ద్రవంలో −60 cm నాభ్యంతరం గల అపసారి కటకంగా మారుతుంది. ద్రవం వక్రీభవన గుణకం (a) 1.6 (b) 1.65 (c) 2.0 (d) 1.8
45. 12 cm నాభ్యంతరం గల కుంభాకార కటకం తెరపై వస్తువుకు మూడు రెట్ల ప్రతిబింబాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. వస్తువు, తెర మధ్య దూరం (a) 48 cm (b) 64 cm (c) 60 cm (d) 72 cm
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | R/[2(n − 1)] = 20; R/(n − 1) = 40; −30; 20/(2 × 0.6) = 16.7 cm |
| 32 | a | v = 30, 40, 60, −20 cm వల్ల m = −0.5, −1, −2, +2 |
| 33 | c | P = 1/f (మీటర్లలో): +4, −2, +0.5, −5 D |
| 34 | b | నాలుగు సంబంధాల ప్రామాణిక రూపాలు |
| 35 | d | A: గుణకం (0.5)/(0.125) = 4; B, C సరైనవి; n రంగుపై ఆధారపడుతుంది కాబట్టి D తప్పు |
| 36 | c | కటకంలోని ప్రతి భాగం పూర్తి ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది; తక్కువ కాంతి వల్ల మసక ప్రతిబింబం |
| 37 | b | A తప్పు: F లోపల వస్తువు మిథ్యా ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది |
| 38 | a | 1.5/v = 0.05 − 1/30 నుంచి v = 90; m = 90/(1.5 × −30) = −2; f2 = 1.5 × 10/0.5 = 30; f1 = −20 cm |
| 39 | c | అంతర ఖండం = 1/f, కాబట్టి f = 20 cm = 0.2 m, P = +5 D |
| 40 | d | మిగిలినవి f = 20 cm ఇస్తాయి; u = −25 cm కి v = +100 cm ఉండాలి |
| 41 | a | u = −2f వద్ద v = −u, కాబట్టి f = 20 cm; 1/v = 1/20 − 1/30 నుంచి v = +60 cm |
| 42 | b | f = (90² − 30²)/(4 × 90) = 7200/360 = 20 cm |
| 43 | c | h0 = √(9 × 4) = 6 cm |
| 44 | d | −3 = 0.5/(1.5/nl − 1) నుంచి 1.5/nl = 5/6, nl = 1.8 |
| 45 | b | v = 3x, u = −x: 1/(3x) + 1/x = 1/12 నుంచి x = 16 cm, v = 48 cm, మొత్తం 64 cm |