అధ్యాయం 6: దృశా పరికరాలు (Optical Instruments)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఆవర్ధన సామర్థ్యం (Magnifying power) లేదా కోణీయ ఆవర్ధనం (Angular magnification) అంటే ఏమిటి, అది కోణాలను ఎందుకు వాడుతుంది.
సరళ సూక్ష్మదర్శిని (Simple microscope): సమీప బిందువు వద్ద, అనంతం వద్ద ఆవర్ధన సామర్థ్యం.
సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని (Compound microscope): కిరణ చిత్రం, ఆవర్ధన సామర్థ్యం, గొట్టం పొడవు.
వక్రీభవన ఖగోళ దూరదర్శిని (Astronomical telescope) — సాధారణ సర్దుబాటులో, సమీప బిందువు వద్ద.
పరావర్తన (కాసెగ్రెయిన్) దూరదర్శిని (Reflecting telescope), పెద్ద దూరదర్శినులు దర్పణాలను ఎందుకు వాడతాయి.
6.1 కోణీయ పరిమాణం మరియు ఆవర్ధన సామర్థ్యం
ఒక వస్తువు ఎంత పెద్దగా కనిపిస్తుందనేది దాని అసలు పరిమాణంపై కాదు, అది కంటి వద్ద చేసే కోణంపై ఆధారపడుతుంది. దగ్గరగా పట్టుకున్న క్రికెట్ బంతి పౌర్ణమి చంద్రుడి కంటే పెద్దగా కనిపిస్తుంది. రెటీనాపై ప్రతిబింబం ఈ కోణంతో పాటు పెరుగుతుంది.
కన్ను సుమారు 25 cm కంటే దగ్గరగా ఉన్న వస్తువులపై కేంద్రీకరించలేదు. ఈ దూరాన్ని స్పష్ట దృష్టి కనీస దూరం (Least distance of distinct vision) D = 25 cm అంటారు; దీనినే సమీప బిందువు (Near point) అని కూడా అంటారు. ఏ సహాయం లేకుండా, h ఎత్తు గల చిన్న వస్తువు స్పష్టంగా కనిపిస్తూ కంటి వద్ద చేయగల గరిష్ఠ కోణం h/D.
దృశా పరికరం ఈ కోణాన్ని పెంచుతుంది. దాని ఆవర్ధన సామర్థ్యం
అంటే M = (పరికరంతో చివరి ప్రతిబింబం కంటి వద్ద చేసే కోణం) / (పరికరం లేకుండా వస్తువు కంటి వద్ద చేసే కోణం). సూక్ష్మదర్శినికి α అంటే వస్తువు సమీప బిందువు వద్ద ఉన్నప్పుడు చేసే కోణం. దూరదర్శినికి α అంటే దూరపు వస్తువు నేరుగా కంటి వద్ద చేసే కోణం.
6.2 సరళ సూక్ష్మదర్శిని (భూతద్దం)
గడియారాలు బాగుచేసేవారు వాడే కంటి అద్దం లేదా చదివే కటకం, తక్కువ నాభ్యంతరం f గల ఒకే కుంభాకార కటకం. వస్తువును f లోపల ఉంచుతారు, కాబట్టి కటకం మిథ్యా, నిటారు, పెద్ద ప్రతిబింబాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.
సమీప బిందువు వద్ద ప్రతిబింబం (శ్రమ పడే కన్ను, గరిష్ఠ M). కటక సూత్రంలో v = −D పెట్టండి. వస్తు దూరం
కన్ను కటకానికి దగ్గరగా ఉంటే β = h/|u|, α = h/D:
అనంతం వద్ద ప్రతిబింబం (విశ్రాంత కన్ను). వస్తువు నాభి వద్ద ఉంటుంది, కాబట్టి β = h/f:
నాభ్యంతరం తక్కువైతే ఆవర్ధనం ఎక్కువ. కానీ చాలా తక్కువ నాభ్యంతరం గల కటకాలు ప్రతిబింబాన్ని వికృతం చేస్తాయి, కాబట్టి సరళ సూక్ష్మదర్శిని ఆవర్ధనం సాధారణంగా 10 దాటదు.
6.3 సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని
ఎక్కువ ఆవర్ధనం కోసం రెండు కటకాలు వాడతారు. వస్తుకటకం (Objective) చాలా తక్కువ నాభ్యంతరం, చిన్న ద్వారం (aperture) కలిగి వస్తువు వైపు ఉంటుంది. అక్షికటకం (Eyepiece) కూడా తక్కువ నాభ్యంతరం కలిగి ఉంటుంది (వస్తుకటకం కంటే కొంచెం ఎక్కువ), అది కంటి దగ్గర ఉంటుంది.

వస్తుకటకం అక్షికటకం నాభికి కొంచెం లోపల నిజ, తలకిందులు, పెద్ద ప్రతిబింబాన్ని ఏర్పరుస్తుంది; అక్షికటకం దాన్ని ఇంకా చాలా పెద్ద మిథ్యా ప్రతిబింబంగా మార్చి కంటికి చూపిస్తుంది.
వస్తువును వస్తుకటకం నాభికి కొంచెం ఆవల ఉంచుతారు.
వస్తుకటకం నిజ, తలకిందులు, పెద్ద ప్రతిబింబం A'B' ను ఏర్పరుస్తుంది.
A'B' అక్షికటకం నాభి లోపల పడుతుంది. అక్షికటకం సరళ సూక్ష్మదర్శినిలా పనిచేసి పెద్ద మిథ్యా ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది.
చివరి ప్రతిబింబం వస్తువుతో పోలిస్తే తలకిందులుగా ఉంటుంది.
ఆవర్ధన సామర్థ్యం. మొత్తం ఆవర్ధనం రెండు దశల ఆవర్ధనాల లబ్ధం:
వస్తుకటకం ప్రతిబింబం దాని నుంచి సుమారు L దూరంలో ఉంటుంది; ఇక్కడ L గొట్టం పొడవు (Tube length): వస్తుకటకం రెండో నాభి బిందువుకు, అక్షికటకం మొదటి నాభి బిందువుకు మధ్య దూరం. వస్తుకటకానికి m = (f − v)/f వాడితే, పరిమాణంలో mo ≈ L/fo.
| చివరి ప్రతిబింబం ఎక్కడ | అక్షికటక ఆవర్ధనం | మొత్తం ఆవర్ధన సామర్థ్యం (పరిమాణం) |
|---|---|---|
| అనంతం (విశ్రాంత కన్ను) | D/fe | (L/fo)(D/fe) |
| సమీప బిందువు | 1 + D/fe | (vo/uo)(1 + D/fe) |
ఎక్కువ M కోసం fo, fe రెండూ చిన్నవిగా ఉండాలి. రెండింటిలో వస్తుకటకానిదే తక్కువ.
6.4 ఖగోళ (వక్రీభవన) దూరదర్శిని
దూరదర్శిని చంద్రుడు, శని వలయాల వంటి చాలా దూరపు వస్తువులను పెద్దగా కనిపించేలా చేస్తుంది. ఎక్కువ కాంతిని సేకరించడానికి దీని వస్తుకటకం ఎక్కువ నాభ్యంతరం, పెద్ద ద్వారం కలిగి ఉంటుంది. అక్షికటకం నాభ్యంతరం తక్కువ.

దూరపు వస్తువు నుంచి వచ్చే సమాంతర కిరణాలు రెండు కటకాల ఉమ్మడి నాభి వద్ద కేంద్రీకరించబడతాయి; అక్షికటకం వాటిని మళ్లీ సమాంతరంగా, కానీ పెద్ద కోణంతో పంపుతుంది, కాబట్టి వస్తువు పెద్దగా కనిపిస్తుంది.
దూరపు వస్తువు నుంచి వచ్చే సమాంతర కిరణాలు వస్తుకటకం నాభి తలంలో నిజ, తలకిందులు ప్రతిబింబాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. అక్షికటకం ఈ ప్రతిబింబాన్ని ఆవర్ధనం చేస్తుంది.
సాధారణ సర్దుబాటు (Normal adjustment — చివరి ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద). వస్తుకటకం ప్రతిబింబం అక్షికటకం నాభి వద్ద కూడా ఉంటుంది. ప్రతిబింబం ఎత్తు h అనుకోండి. వస్తువు వస్తుకటకం వద్ద (కాబట్టి కంటి వద్ద) చేసే కోణం α = h/fo. చివరి ప్రతిబింబం చేసే కోణం β = h/fe:
చివరి ప్రతిబింబం సమీప బిందువు వద్ద. ఇప్పుడు అక్షికటకానికి వస్తువు |ue| వద్ద ఉంటుంది, ఇక్కడ 1/|ue| = 1/fe + 1/D. అప్పుడు β = h/|ue|:
చివరి ప్రతిబింబం తలకిందులుగా ఉంటుంది. నక్షత్రాలకు ఇది సమస్య కాదు. భూమిపై దృశ్యాల కోసం భూ దూరదర్శిని (terrestrial telescope) ప్రతిబింబాన్ని నిటారు చేసే అదనపు కటకాన్ని వాడుతుంది.
వస్తుకటకం పెద్ద ద్వారం ఎంత మసకగా ఉన్న వస్తువును చూడగలమో కూడా నిర్ణయిస్తుంది. సేకరించే కాంతి వైశాల్యానికి, అంటే ద్వార వ్యాసం వర్గానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
6.5 పరావర్తన దూరదర్శిని
ఆధునిక పెద్ద దూరదర్శినులు వస్తుకటకానికి బదులు పుటాకార దర్పణాన్ని వాడతాయి. కాసెగ్రెయిన్ (Cassegrain) అమరికలో పెద్ద పుటాకార (పరావలయ) ప్రాథమిక దర్పణం కాంతిని సేకరించి చిన్న కుంభాకార ద్వితీయ దర్పణం వైపు పరావర్తనం చేస్తుంది. ద్వితీయ దర్పణం కాంతిని ప్రాథమిక దర్పణంలోని రంధ్రం గుండా అక్షికటకం లేదా కెమెరా వైపు వెనక్కి పంపుతుంది.
సాధారణ సర్దుబాటులో M = fo/fe, ఇక్కడ fo = ప్రాథమిక దర్పణం R/2.
| అంశం | వక్రీభవన దూరదర్శిని | పరావర్తన దూరదర్శిని |
|---|---|---|
| వస్తుకటకం / వస్తు భాగం | పెద్ద కుంభాకార కటకం | పెద్ద పుటాకార దర్పణం |
| వర్ణ విపథనం (Chromatic aberration) | ఉంటుంది | ఉండదు (పరావర్తనం అన్ని రంగులకూ ఒకటే) |
| గోళీయ విపథనం (Spherical aberration) | ఉంటుంది | పరావలయ దర్పణం తొలగిస్తుంది |
| ఆధారం | అంచు వద్ద మాత్రమే, కాబట్టి పెద్ద కటకాలు కుంగిపోతాయి | వెనుక ఉపరితలం మొత్తానికీ ఆధారం ఇవ్వొచ్చు |
| పెద్ద ద్వారం ఖర్చు | చాలా ఎక్కువ (గాజు అంతటా దోషరహితంగా ఉండాలి) | తక్కువ (ఒక్క ఉపరితలమే దోషరహితంగా ఉండాలి) |
| ఆవర్ధన సామర్థ్యం | fo/fe | fo/fe, fo = R/2 |
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: చదవడానికి వాడే ఒక కటకం నాభ్యంతరం 5 cm. ప్రతిబింబం సమీప బిందువు వద్ద ఉన్నప్పుడు, అనంతం వద్ద ఉన్నప్పుడు దాని ఆవర్ధన సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: సమీప బిందువు: M = 1 + 25/5 = 6. అనంతం: M = 25/5 = 5.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: ఒక సంయుక్త సూక్ష్మదర్శినిలో fo = 1 cm, fe = 5 cm. వస్తువు వస్తుకటకం నుంచి 1.1 cm దూరంలో ఉంది, చివరి ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద ఏర్పడుతుంది. M ను, కటకాల మధ్య దూరాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: వస్తుకటకం: 1/vo = 1/1 − 1/1.1 = 1/11, కాబట్టి vo = 11 cm, mo = 11/(−1.1) = −10. అక్షికటకం (అనంతం వద్ద ప్రతిబింబం): me = 25/5 = 5. M = −50, పరిమాణం 50. వస్తుకటకం ప్రతిబింబం అక్షికటకం నాభి వద్ద ఉండాలి, కాబట్టి కటకాల మధ్య దూరం 11 + 5 = 16 cm.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: ఉదాహరణ 6.2 లోని సూక్ష్మదర్శినిలో చివరి ప్రతిబింబాన్ని సమీప బిందువుకు జరిపారు. M ను, కటకాల మధ్య కొత్త దూరాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: me = 1 + 25/5 = 6, కాబట్టి M పరిమాణం = 10 × 6 = 60. అక్షికటకానికి 1/|ue| = 1/5 + 1/25 = 6/25, కాబట్టి |ue| ≈ 4.17 cm. కటకాల మధ్య దూరం ≈ 11 + 4.17 = 15.17 cm.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: ఒక దూరదర్శినిలో fo = 150 cm, fe = 5 cm. సాధారణ సర్దుబాటులో M ను, గొట్టం పొడవును కనుక్కోండి.
సాధన: M = 150/5 = 30. L = 150 + 5 = 155 cm.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: అదే దూరదర్శినిని చివరి ప్రతిబింబం 25 cm వద్ద ఏర్పడేలా సర్దుబాటు చేశారు. M ను, గొట్టం పొడవును కనుక్కోండి.
సాధన: M = 30(1 + 5/25) = 36. |ue| = (25 × 5)/(25 + 5) ≈ 4.17 cm, కాబట్టి L ≈ 154.2 cm.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: ఒక దూరదర్శిని వస్తుకటకం నాభ్యంతరం 15 m. చంద్రుని వ్యాసం 3.48 × 10^6 m, భూమి నుంచి దూరం 3.8 × 10^8 m. వస్తుకటకం ఏర్పరిచే చంద్రుని ప్రతిబింబం వ్యాసం కనుక్కోండి.
సాధన: చంద్రుడు చేసే కోణం α = 3.48 × 10^6 / 3.8 × 10^8 ≈ 9.16 × 10^−3 rad. ప్రతిబింబం పరిమాణం = fo × α = 15 × 9.16 × 10^−3 ≈ 0.137 m, అంటే సుమారు 13.7 cm.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: ఒక పరావర్తన దూరదర్శిని ప్రాథమిక దర్పణం వక్రతా వ్యాసార్ధం 4 m, అక్షికటకం నాభ్యంతరం 2 cm. సాధారణ సర్దుబాటులో దాని ఆవర్ధన సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: fo = R/2 = 2 m = 200 cm. M = 200/2 = 100.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.8 (NEET కఠినం): ఒక సంయుక్త సూక్ష్మదర్శినిలో fo = 2 cm, fe = 5 cm, కటకాల మధ్య దూరం 20 cm. చివరి ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద ఉంది. వస్తు దూరాన్ని, ఆవర్ధన సామర్థ్యాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: చివరి ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద ఉండాలంటే వస్తుకటకం ప్రతిబింబం అక్షికటకం నాభి వద్ద ఉండాలి: vo = 20 − 5 = 15 cm.
mo = 15/(−2.31) = −6.5, me = 25/5 = 5. M పరిమాణం = 6.5 × 5 = 32.5.
త్వరిత పునశ్చరణ
M = పరికరంతో కంటి వద్ద కోణం / పరికరం లేకుండా కోణం. D = 25 cm.
సరళ సూక్ష్మదర్శిని: M = 1 + D/f (సమీప బిందువు), D/f (అనంతం).
సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని: M = mo × me; అనంతం వద్ద సుమారు (L/fo)(D/fe); రెండు నాభ్యంతరాలూ తక్కువ, fo ఇంకా తక్కువ.
దూరదర్శిని, సాధారణ సర్దుబాటు: M = fo/fe, పొడవు fo + fe. సమీప బిందువు వద్ద: M = (fo/fe)(1 + fe/D).
దూరదర్శిని వస్తుకటకం: ఎక్కువ నాభ్యంతరం, పెద్ద ద్వారం. సేకరించే కాంతి ద్వారం వర్గానికి అనులోమంగా పెరుగుతుంది.
పరావర్తన దూరదర్శిని: వర్ణ విపథనం ఉండదు, పరావలయ దర్పణం గోళీయ విపథనాన్ని తొలగిస్తుంది, పెద్ద పరిమాణంలో ఆధారం ఇవ్వడం సులభం, ఖర్చూ తక్కువ.
సూక్ష్మదర్శినిలో, ఖగోళ దూరదర్శినిలో చివరి ప్రతిబింబం తలకిందులుగా ఉంటుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
దూరదర్శినికి fe/fo వాడటం. సరైనది fo/fe.
దూరదర్శిని వస్తుకటకానికి తక్కువ నాభ్యంతరం ఇవ్వడం. తక్కువ నాభ్యంతరం సూక్ష్మదర్శిని వస్తుకటకానికి.
చివరి ప్రతిబింబం సమీప బిందువు వద్ద ఉన్నప్పుడు “1 +” మర్చిపోవడం.
సమీప బిందువు సర్దుబాటులో దూరదర్శిని పొడవును fo + fe గా తీసుకోవడం. అది fo + |ue|, కొంచెం తక్కువ.
పరావర్తన దూరదర్శినికి ఆవర్ధనం తక్కువ అని చెప్పడం. దాని ప్రయోజనం ప్రతిబింబ నాణ్యత, కాంతి సేకరణ; M కాదు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. సాధారణ కంటికి స్పష్ట దృష్టి కనిష్ఠ దూరం సుమారుగా (a) 10 cm (b) 25 cm (c) 50 cm (d) 100 cm
2. ప్రతిబింబం సమీప బిందువు వద్ద ఉన్నప్పుడు సరళ సూక్ష్మదర్శిని ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) D/f (b) f/D (c) 1 − D/f (d) 1 + D/f
3. సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని వస్తుకటకానికి ఉండేది (a) తక్కువ నాభ్యంతరం, చిన్న ద్వారం (b) ఎక్కువ నాభ్యంతరం, పెద్ద ద్వారం (c) ఎక్కువ నాభ్యంతరం, చిన్న ద్వారం (d) శూన్య సామర్థ్యం
4. సాధారణ సర్దుబాటులో ఖగోళ దూరదర్శిని ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) fe/fo (b) fo × fe (c) fo/fe (d) fo + fe
5. ఎక్కువ ఆవర్ధన సామర్థ్యం కోసం ఖగోళ దూరదర్శినికి కావలసింది (a) చిన్న fo, పెద్ద fe (b) పెద్ద fo, చిన్న fe (c) సమాన fo, fe (d) పెద్ద fo, పెద్ద fe
6. ఖగోళ దూరదర్శిని ఏర్పరిచే చివరి ప్రతిబింబం (a) నిజ, నిటారు (b) మిథ్యా, నిటారు (c) నిజ, తలకిందులు (d) మిథ్యా, తలకిందులు
7. పరావర్తన దూరదర్శిని వక్రీభవన దూరదర్శిని కంటే మెరుగు కావడానికి ముఖ్య కారణం, దాని వస్తు భాగం (a) వర్ణ విపథనం లేనిది (b) తక్కువ నాభ్యంతరం గలది (c) నిటారు ప్రతిబింబం ఇస్తుంది (d) ఎక్కువ ఆవర్ధనం ఇస్తుంది
8. సాధారణ సర్దుబాటులో ఖగోళ దూరదర్శిని పొడవు (a) fo − fe (b) fo/fe (c) fo + fe (d) fo × fe
9. 2.5 cm నాభ్యంతరం గల సరళ సూక్ష్మదర్శిని అనంతం వద్ద ప్రతిబింబం ఏర్పరుస్తుంది. దాని ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) 11 (b) 10 (c) 2.5 (d) 25
10. సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని ఆవర్ధన సామర్థ్యం దేనికి సమానం? (a) వస్తుకటకం, అక్షికటకం ఆవర్ధనాల లబ్ధం (b) వాటి మొత్తం (c) వాటి నిష్పత్తి (d) అక్షికటకం ఆవర్ధనం మాత్రమే
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ఒక దూరదర్శినిలో fo = 100 cm, fe = 5 cm. సాధారణ సర్దుబాటులో దాని ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) 500 (b) 105 (c) 20 (d) 0.05
12. ప్రశ్న 11 లోని దూరదర్శిని సాధారణ సర్దుబాటులో పొడవు (a) 105 cm (b) 95 cm (c) 20 cm (d) 100 cm
13. 5 cm నాభ్యంతరం గల కటకాన్ని, ప్రతిబింబం సమీప బిందువు వద్ద ఉండేలా సరళ సూక్ష్మదర్శినిగా వాడారు. దాని ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) 5 (b) 4 (c) 25 (d) 6
14. ఒక దూరదర్శినిలో fo = 120 cm, fe = 6 cm. చివరి ప్రతిబింబం 25 cm వద్ద ఉంటే ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) 20 (b) 24.8 (c) 15.2 (d) 26
15. ఒక సూక్ష్మదర్శిని వస్తుకటకం వస్తువు పరిమాణానికి 8 రెట్లు ప్రతిబింబం ఏర్పరుస్తుంది. అక్షికటకం fe = 2.5 cm, చివరి ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద ఉంది. ఆవర్ధన సామర్థ్యం పరిమాణం (a) 18 (b) 20 (c) 80 (d) 88
16. సాధారణ సర్దుబాటులో ఒక దూరదర్శిని పొడవు 44 cm, ఆవర్ధన సామర్థ్యం 10. వస్తుకటకం, అక్షికటకం నాభ్యంతరాలు (a) 40 cm, 4 cm (b) 4 cm, 40 cm (c) 22 cm, 22 cm (d) 30 cm, 3 cm
17. ఒక పరావర్తన దూరదర్శిని ప్రాథమిక దర్పణం వక్రతా వ్యాసార్ధం 3 m, అక్షికటకం నాభ్యంతరం 1.5 cm. సాధారణ సర్దుబాటులో దాని ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) 200 (b) 50 (c) 150 (d) 100
18. ఒక సంయుక్త సూక్ష్మదర్శినిలో fo = 1 cm, వస్తువు వస్తుకటకం నుంచి 1.25 cm దూరంలో ఉంది. అక్షికటకం fe = 2.5 cm, చివరి ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద ఉంది. ఆవర్ధన సామర్థ్యం పరిమాణం (a) 20 (b) 40 (c) 50 (d) 44
19. దూరదర్శిని వస్తుకటకం ద్వారాన్ని రెట్టింపు చేశారు. అది సేకరించే కాంతి (a) రెట్టింపు అవుతుంది (b) సగం అవుతుంది (c) నాలుగు రెట్లు అవుతుంది (d) మారదు
20. 2 m నాభ్యంతరం గల దూరదర్శిని వస్తుకటకంతో 0.5° కోణం చేసే చంద్రుణ్ణి చూస్తున్నారు. వస్తుకటకం ఏర్పరిచే ప్రతిబింబం వ్యాసం సుమారుగా (a) 1.75 cm (b) 1 cm (c) 3.5 cm (d) 0.87 cm
21. ఒక ఖగోళ దూరదర్శిని సాధారణ సర్దుబాటులో ఆవర్ధన సామర్థ్యం 15, అక్షికటకం నాభ్యంతరం 4 cm. వస్తుకటకం నాభ్యంతరం (a) 3.75 cm (b) 19 cm (c) 11 cm (d) 60 cm
22. 10 cm నాభ్యంతరం గల కటకాన్ని, ప్రతిబింబం సమీప బిందువు వద్ద ఉండేలా భూతద్దంగా వాడారు. ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) 2.5 (b) 3.5 (c) 1.5 (d) 10
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక సంయుక్త సూక్ష్మదర్శినిలో fo = 2 cm, fe = 5 cm, కటకాల మధ్య దూరం 20 cm. చివరి ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద ఉంటే ఆవర్ధన సామర్థ్యం పరిమాణం (a) 25 (b) 50 (c) 32.5 (d) 37.5
24. ఒక సంయుక్త సూక్ష్మదర్శినిలో fo = 1 cm, fe = 5 cm. వస్తువు వస్తుకటకం నుంచి 1.1 cm దూరంలో ఉంది, చివరి ప్రతిబింబం సమీప బిందువు (25 cm) వద్ద ఉంది. కటకాల మధ్య దూరం సుమారుగా (a) 15.2 cm (b) 16 cm (c) 11 cm (d) 21 cm
25. fo = 150 cm, fe = 5 cm గల దూరదర్శినిని చివరి ప్రతిబింబం 25 cm వద్ద ఉండేలా అమర్చారు. కటకాల మధ్య దూరం సుమారుగా (a) 155 cm (b) 145 cm (c) 175 cm (d) 154.2 cm
26. ఒక దూరదర్శిని సాధారణ సర్దుబాటులో ఆవర్ధన సామర్థ్యం 20. దాన్ని వస్తుకటకం వైపు నుంచి చూస్తే కోణీయ ఆవర్ధనం (a) 20 (b) 0.05 (c) 1 (d) 400
27. మీ దగ్గర 1 D, 4 D, 20 D, 25 D సామర్థ్యం గల నాలుగు కటకాలు ఉన్నాయి. సాధారణ సర్దుబాటులో అత్యధిక ఆవర్ధన సామర్థ్యం గల దూరదర్శిని M విలువ (a) 20 (b) 6.25 (c) 25 (d) 5
28. ఒక సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని గొట్టం పొడవు 16 cm, fo = 0.8 cm, fe = 2.5 cm. చివరి ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద ఉంటే ఆవర్ధన సామర్థ్యం సుమారుగా (a) 20 (b) 10 (c) 30 (d) 200
29. ప్రతిపాదన (A): అతిపెద్ద ఆధునిక దృశా దూరదర్శినులు వస్తు భాగంగా కటకాలను కాకుండా దర్పణాలను వాడతాయి. కారణం (R): దర్పణానికి వర్ణ విపథనం ఉండదు, దాని వెనుక ఉపరితలం మొత్తానికీ ఆధారం ఇవ్వవచ్చు. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: దూరదర్శిని వస్తుకటకం ద్వారం దాని అక్షికటకం ద్వారం కంటే చిన్నది. వాక్యం II: ఖగోళ దూరదర్శిని ఏర్పరిచే చివరి ప్రతిబింబం నిటారుగా ఉంటుంది. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | సమీప బిందువు D = 25 cm |
| 2 | d | D వద్ద ప్రతిబింబం M = 1 + D/f ఇస్తుంది |
| 3 | a | దగ్గరి వస్తువుకు పెద్ద నిజ ప్రతిబింబం ఏర్పరచాలి |
| 4 | c | β/α = (h/fe)/(h/fo) |
| 5 | b | M = fo/fe |
| 6 | d | అక్షికటకం ప్రతిబింబం మిథ్యా; దృశ్యం తలకిందులుగా కనిపిస్తుంది |
| 7 | a | పరావర్తనం అన్ని రంగులకూ ఒకటే |
| 8 | c | రెండు కటకాల నాభి బిందువులు వాటి మధ్య ఏకీభవిస్తాయి |
| 9 | b | 25/2.5 = 10 |
| 10 | a | M = mo × me |
| 11 | c | 100/5 = 20 |
| 12 | a | 100 + 5 = 105 cm |
| 13 | d | 1 + 25/5 = 6 |
| 14 | b | 20 × (1 + 6/25) = 24.8 |
| 15 | c | 8 × 25/2.5 = 80 |
| 16 | a | fo + fe = 44, fo = 10fe నుంచి fe = 4 cm |
| 17 | d | fo = 1.5 m = 150 cm; 150/1.5 = 100 |
| 18 | b | vo = 5 cm, mo = −4, me = 10 |
| 19 | c | సేకరించే కాంతి వ్యాసం వర్గానికి అనులోమానుపాతం |
| 20 | a | 2 m × (0.5° రేడియన్లలో) = 0.0175 m |
| 21 | d | fo = 15 × 4 = 60 cm |
| 22 | b | 1 + 25/10 = 3.5 |
| 23 | c | vo = 15 cm, uo = −30/13 cm, mo = −6.5, me = 5 |
| 24 | a | vo = 11 cm, ue = 25/6 ≈ 4.17 cm; మొత్తం 15.17 cm |
| 25 | d | ue = 125/30 ≈ 4.17 cm; 150 + 4.17 |
| 26 | b | పాత్రలు మారతాయి: M = fe/fo = 1/20 |
| 27 | c | వస్తుకటకం 1 D (100 cm), అక్షికటకం 25 D (4 cm) |
| 28 | d | (16/0.8)(25/2.5) = 20 × 10 |
| 29 | a | A కు అసలు కారణాలను R ఇస్తుంది |
| 30 | b | వస్తుకటకం ద్వారమే పెద్దది; చివరి ప్రతిబింబం తలకిందులు |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
వస్తువు కనిపించే పరిమాణం అది కంటి వద్ద చేసే కోణంపై ఆధారపడుతుంది; కన్ను సమీప బిందువు D = 25 cm కంటే దగ్గరగా స్పష్టంగా చూడలేదు.
ఆవర్ధన సామర్థ్యం M = పరికరంతో కోణం ÷ నేరుగా కంటితో కోణం (సూక్ష్మదర్శినులకు వస్తువు D వద్ద, దూరదర్శినులకు దాని అసలు స్థానంలో).
సరళ సూక్ష్మదర్శిని (కుంభాకార కటకం): ప్రతిబింబం D వద్ద అయితే M = 1 + D/f; అనంతం వద్ద అయితే M = D/f.
f తక్కువైతే M ఎక్కువ, కానీ కటక దోషాల వల్ల ఒక్క కటకంతో M సుమారు 10 వరకే సాధ్యం.
సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని: వస్తుకటకం (చాలా తక్కువ fo, చిన్న ద్వారం) నిజ, తలకిందులు, ఆవర్ధిత ప్రతిబింబం ఏర్పరుస్తుంది; అక్షికటకం సరళ సూక్ష్మదర్శినిలా పనిచేస్తుంది.
M = mo × me. ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద: M ≈ (L/fo)(D/fe); D వద్ద: M ≈ (L/fo)(1 + D/fe).
సూక్ష్మదర్శిని చివరి ప్రతిబింబం వస్తువుతో పోలిస్తే మిథ్యా, తలకిందులు.
ఖగోళ దూరదర్శిని: వస్తుకటకానికి ఎక్కువ fo, పెద్ద ద్వారం; అక్షికటకానికి తక్కువ fe.
సాధారణ సర్దుబాటు (చివరి ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద): M = fo/fe, గొట్టం పొడవు L = fo + fe.
చివరి ప్రతిబింబం D వద్ద: M = (fo/fe)(1 + fe/D), గొట్టం పొడవు L = fo + feD/(fe + D).
α కోణీయ పరిమాణం గల దూరపు వస్తువు మధ్యంతర ప్రతిబింబం పరిమాణం fo × α.
పెద్ద ద్వారం: ఎక్కువ కాంతి సేకరణ (ప్రకాశవంతమైన ప్రతిబింబం), మెరుగైన విభేదన సామర్థ్యం (resolving power).
పరావర్తన దూరదర్శిని (న్యూటోనియన్ లేదా కాసెగ్రెయిన్): పుటాకార పరావలయ ప్రాథమిక దర్పణం, వర్ణ విపథనం ఉండదు, గోళీయ విపథనం తక్కువ, ఆధారం ఇవ్వడం సులభం, పెద్ద పరిమాణంలో చౌక. కాసెగ్రెయిన్ కుంభాకార ద్వితీయ దర్పణాన్ని వాడుతుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| పరికరం | ఆవర్ధన సామర్థ్యం | గొట్టం పొడవు |
|---|---|---|
| సరళ సూక్ష్మదర్శిని, ప్రతిబింబం D వద్ద | 1 + D/f | వర్తించదు |
| సరళ సూక్ష్మదర్శిని, ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద | D/f | వర్తించదు |
| సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని, ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద | (L/fo)(D/fe) | సుమారు vo + fe |
| సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని, ప్రతిబింబం D వద్ద | (L/fo)(1 + D/fe) | vo + ue |
| దూరదర్శిని, సాధారణ సర్దుబాటు | fo/fe | fo + fe |
| దూరదర్శిని, ప్రతిబింబం D వద్ద | (fo/fe)(1 + fe/D) | fo + feD/(fe + D) |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"సూక్ష్మదర్శినిలో రెండూ చిన్నవి; దూరదర్శినిలో పెద్దది పైన, చిన్నది కింద": సూక్ష్మదర్శినిలో fo, fe రెండూ చిన్నవి; దూరదర్శినిలో fo పెద్దది, fe చిన్నది (M = fo/fe).
"సమీప బిందువు వద్ద ఒకటి అదనం": సరళ సూక్ష్మదర్శినిలో ప్రతిబింబం D వద్ద ఉంటే D/f కు 1 కలుస్తుంది.
"దూరదర్శిని గొట్టం = f ల మొత్తం": సాధారణ సర్దుబాటులో గొట్టం పొడవు L = fo + fe.
"దర్పణాలకు రంగుల బాధ లేదు": పరావర్తన దూరదర్శినులకు వర్ణ విపథనం ఉండదు.
భావనల అనుసంధానం
సాధారణ సర్దుబాటులో దూరదర్శిని అంటే ఈ పుస్తకం అధ్యాయం 4 లోని d = f1 + f2 దూరంలో ఉన్న రెండు కటకాల సందర్భమే.
పెద్ద ద్వారం విభేదన సామర్థ్యానికి హద్దులు వివర్తనం వల్ల వస్తాయి — ఈ పుస్తకం అధ్యాయం 9.
సమీప బిందువు, సర్దుబాటు సామర్థ్యం (accommodation), కళ్ళద్దాలు జీవశాస్త్రం పుస్తకం 5: మానవ శరీరధర్మ శాస్త్రం తో ముడిపడి ఉన్నాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I లోని పరికర అమరికను జాబితా II లోని దాని ఆవర్ధన సామర్థ్యంతో జతపరచండి (D = 25 cm).
జాబితా I: (A) సరళ సూక్ష్మదర్శిని, ప్రతిబింబం D వద్ద (B) సరళ సూక్ష్మదర్శిని, ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద (C) సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని, చివరి ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద (సుమారు) (D) సాధారణ సర్దుబాటులో దూరదర్శిని
జాబితా II: (i) fo/fe (ii) D/f (iii) (L/fo)(D/fe) (iv) 1 + D/f
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
32. ఒక సరళ సూక్ష్మదర్శిని f = 5 cm కటకాన్ని, ఒక దూరదర్శిని fo = 100 cm, fe = 5 cm కటకాలను వాడుతున్నాయి (D = 25 cm). జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) సూక్ష్మదర్శిని, ప్రతిబింబం సమీప బిందువు వద్ద (B) సూక్ష్మదర్శిని, ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద (C) దూరదర్శిని, సాధారణ సర్దుబాటు (D) దూరదర్శిని, చివరి ప్రతిబింబం సమీప బిందువు వద్ద
జాబితా II: (i) 24 (ii) 5 (iii) 6 (iv) 20
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
33. జాబితా I లోని భాగాన్ని జాబితా II లోని దాని సాధారణ రూపకల్పనతో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) వక్రీభవన దూరదర్శిని వస్తుకటకం (B) దూరదర్శిని అక్షికటకం (C) సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని వస్తుకటకం (D) పరావర్తన దూరదర్శిని ప్రాథమిక దర్పణం
జాబితా II: (i) చాలా తక్కువ నాభ్యంతరం, చిన్న ద్వారం (ii) ఎక్కువ నాభ్యంతరం, పెద్ద ద్వారం (iii) పుటాకార పరావలయ దర్పణం (iv) తక్కువ నాభ్యంతరం గల కటకం
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
34. సాధారణ సర్దుబాటులో ఉన్న దూరదర్శినులు జాబితా I లోని కటకాలను వాడతాయి. వాటిని జాబితా II లోని ఆవర్ధన సామర్థ్యం, గొట్టం పొడవుతో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) fo = 100 cm, fe = 5 cm (B) fo = 50 cm, fe = 2 cm (C) fo = 90 cm, fe = 3 cm (D) fo = 60 cm, fe = 6 cm
జాబితా II: (i) 30, 93 cm (ii) 10, 66 cm (iii) 20, 105 cm (iv) 25, 52 cm
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
35. సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. వస్తుకటకం నిజ, తలకిందులు, ఆవర్ధిత ప్రతిబింబాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.
B. చివరి ప్రతిబింబం వస్తువుతో పోలిస్తే మిథ్యా, తలకిందులు.
C. ఎక్కువ ఆవర్ధన సామర్థ్యం కోసం fo, fe రెండూ చిన్నవిగా ఉండాలి.
D. వస్తుకటకం, అక్షికటకాలను పరస్పరం మార్చినా ఆవర్ధన సామర్థ్యం మారదు.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
36. ఖగోళ దూరదర్శిని గురించిన ఈ వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వస్తుకటకం ద్వారం పెద్దదైతే ప్రతిబింబం ప్రకాశవంతంగా, విభేదనం మెరుగ్గా ఉంటుంది.
B. fe పెంచితే ఆవర్ధన సామర్థ్యం పెరుగుతుంది.
C. సాధారణ సర్దుబాటులో చివరి ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద ఉంటుంది.
D. పరావర్తన దూరదర్శినులకు వక్రీభవన దూరదర్శినుల కంటే ఎక్కువ వర్ణ విపథనం ఉంటుంది.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
37. ఒక సరళ సూక్ష్మదర్శిని f = 5 cm కుంభాకార కటకాన్ని వాడుతుంది (D = 25 cm). సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. దాని గరిష్ఠ ఆవర్ధన సామర్థ్యం 6.
B. f = 10 cm కటకం ఇంకా ఎక్కువ ఆవర్ధన సామర్థ్యాన్ని ఇస్తుంది.
C. ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద ఉంటే M = 5.
D. ప్రతిబింబం సమీప బిందువు వద్ద ఉండాలంటే వస్తువు కటకం నుంచి సుమారు 4.17 cm దూరంలో ఉండాలి.
(a) A, C, D మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. కాసెగ్రెయిన్ పరావర్తన దూరదర్శిని గురించిన ఈ వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. దాని ప్రాథమిక దర్పణం పుటాకార దర్పణం.
B. దాని ద్వితీయ దర్పణం కుంభాకారం.
C. అదే పరిమాణం గల పెద్ద కటకం కంటే పెద్ద దర్పణానికి ఆధారం ఇవ్వడం సులభం.
D. చిన్న ప్రాథమిక దర్పణం ఎక్కువ ప్రకాశవంతమైన ప్రతిబింబాన్ని ఇస్తుంది.
(a) 2 (b) 1 (c) 4 (d) 3
39. ప్రతిబింబం సమీప బిందువు వద్ద ఉన్న సరళ సూక్ష్మదర్శినికి M (y-అక్షం) – 1/f (x-అక్షం) గ్రాఫ్ వాలు 25 cm, అంతఃఖండం 1 గల సరళరేఖ. f = 2.5 cm కటకానికి ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) 10 (b) 11 (c) 12.5 (d) 9
40. ఒక విద్యార్థిని దగ్గర నాలుగు కుంభాకార కటకాలు ఉన్నాయి.
| కటకం | L1 | L2 | L3 | L4 |
|---|---|---|---|---|
| నాభ్యంతరం (cm) | 100 | 4 | 50 | 2 |
| ద్వారం (cm) | 10 | 1 | 5 | 0.5 |
ఆమె తయారుచేయగల అత్యుత్తమ ఖగోళ దూరదర్శిని సాధారణ సర్దుబాటులో ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) 25 (b) 12.5 (c) 50 (d) 200
41. ఒక వక్రీభవన దూరదర్శినిలో fo = 200 cm, fe = 5 cm. దూరంగా ఉన్న ఒక గోపురం వస్తుకటకం వద్ద 0.01 rad కోణం చేస్తుంది. సాధారణ సర్దుబాటులో వస్తుకటకం ఏర్పరిచే ప్రతిబింబం పరిమాణం, చివరి ప్రతిబింబం కంటి వద్ద చేసే కోణం (a) 2 cm, 0.4 rad (b) 0.5 cm, 0.4 rad (c) 2 cm, 0.25 rad (d) 20 cm, 0.04 rad
Q42–Q43 కు సందర్భం: ఒక సంయుక్త సూక్ష్మదర్శినిలో fo = 1 cm, fe = 5 cm. ఒక చిన్న కీటకం రెక్కను వస్తుకటకం నుంచి 1.1 cm దూరంలో ఉంచారు; చివరి ప్రతిబింబం సమీప బిందువు (D = 25 cm) వద్ద ఏర్పడుతుంది.
42. ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) 50 (b) 66 (c) 55 (d) 60
43. వస్తుకటకం, అక్షికటకాల మధ్య దూరం సుమారుగా (a) 16 cm (b) 15.2 cm (c) 13.5 cm (d) 11 cm
44. ఒక దూరదర్శినిలో fo = 100 cm, fe = 10 cm; చివరి ప్రతిబింబం సమీప బిందువు (D = 25 cm) వద్ద ఉంది. దాని ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) 10 (b) 12.5 (c) 14 (d) 16
45. ఒక వృద్ధుడి సమీప బిందువు 50 cm. అతను f = 10 cm కుంభాకార కటకాన్ని భూతద్దంగా వాడుతూ, ప్రతిబింబాన్ని తన సమీప బిందువు వద్దే ఏర్పరుచుకుంటాడు. అతనికి లభించే ఆవర్ధన సామర్థ్యం (a) 6 (b) 3.5 (c) 5 (d) 2.5
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | ప్రామాణిక ఆవర్ధన సామర్థ్య సూత్రాలు |
| 32 | c | 1 + 25/5 = 6; 25/5 = 5; 100/5 = 20; 20(1 + 5/25) = 24 |
| 33 | a | దూరదర్శిని వస్తుకటకం: ఎక్కువ f, పెద్ద ద్వారం; సూక్ష్మదర్శిని వస్తుకటకం: చాలా తక్కువ f |
| 34 | d | ప్రతి జతకూ M = fo/fe, L = fo + fe |
| 35 | c | M, fo, fe లపై వేర్వేరుగా ఆధారపడుతుంది, కాబట్టి మార్చితే M మారుతుంది |
| 36 | b | A, C మాత్రమే సరైనవి; fe పెరిగితే M = fo/fe తగ్గుతుంది; దర్పణాలకు వర్ణ విపథనం ఉండదు |
| 37 | a | f పెరిగితే M తగ్గుతుంది, కాబట్టి B తప్పు; u = 25 × 5/30 = 4.17 cm |
| 38 | d | A, B, C సరైనవి; పెద్ద ప్రాథమిక దర్పణమే ఎక్కువ కాంతిని సేకరిస్తుంది |
| 39 | b | M = 1 + 25/2.5 = 11 |
| 40 | c | వస్తుకటకం L1 (అత్యధిక f, ద్వారం), అక్షికటకం L4: M = 100/2 = 50 |
| 41 | a | ప్రతిబింబం పరిమాణం = fo × α = 200 × 0.01 = 2 cm; M = 40, కోణం = 40 × 0.01 = 0.4 rad |
| 42 | d | vo = 11 cm, mo = −10; me = 1 + 25/5 = 6; పరిమాణం 60 |
| 43 | b | ue = 5 × 25/30 = 4.17 cm; L = 11 + 4.17 = 15.2 cm |
| 44 | c | M = (100/10)(1 + 10/25) = 14 |
| 45 | a | అతని సొంత సమీప బిందువు పరంగా M = 1 + 50/10 = 6 |