అధ్యాయం 8: వ్యతికరణం మరియు యంగ్ ద్వి-చీలికల ప్రయోగం (Interference and Young's Double-Slit Experiment)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
రెండు కాంతి తరంగాల అధ్యారోపణం, ఫలిత తీవ్రత సూత్రం.
దశాంతరం, పథ భేదం రూపంలో నిర్మాణాత్మక, వినాశక వ్యతికరణ నిబంధనలు.
సంబద్ధ జనకాలు, స్థిర వ్యతికరణానికి నిబంధనలు.
యంగ్ ద్వి-చీలికల ప్రయోగం: పథ భేదం, పట్టీల స్థానాలు, పట్టీ వెడల్పు — ఉత్పాదనతో సహా.
యానకం, తెల్లని కాంతి, ఒక చీలికపై పలుచని పొర లేదా d, D, λ మార్పుతో వ్యతికరణ అమరిక ఎలా మారుతుంది.
8.1 రెండు తరంగాల అధ్యారోపణం
రెండు తరంగాలు కలిసినప్పుడు, ఏ బిందువు వద్దైనా స్థానభ్రంశం వేర్వేరు స్థానభ్రంశాల మొత్తానికి సమానం. ఇదే అధ్యారోపణ సూత్రం (Principle of superposition). సరసులో రెండు పడవల అలలు దీన్ని చూపిస్తాయి: శృంగం శృంగాన్ని కలిసిన చోట నీరు బాగా పైకి లేస్తుంది, శృంగం ద్రోణిని కలిసిన చోట సమతలంగా ఉంటుంది.
ఒకే పౌనఃపున్యం గల రెండు తరంగాలు a1, a2 కంపన పరిమితులతో, φ దశాంతరంతో ఒక బిందువును చేరుతాయనుకోండి:
వీటిని ఫేజర్లుగా (phasors) కలిపితే ఫలిత కంపన పరిమితి A ఇలా ఉంటుంది:
తీవ్రత కంపన పరిమితి వర్గానికి అనులోమానుపాతం, కాబట్టి
చివరి పదమే వ్యతికరణ పదం. దశాంతరం, పథ భేదం (Path difference) Δx మధ్య సంబంధం
| రకం | దశాంతరం | పథ భేదం | తీవ్రత |
|---|---|---|---|
| నిర్మాణాత్మక (ప్రకాశవంతం) | 0, 2π, 4π, … | 0, λ, 2λ, … | Imax = (√I1 + √I2)² |
| వినాశక (చీకటి) | π, 3π, 5π, … | λ/2, 3λ/2, … | Imin = (√I1 − √I2)² |
సమాన తీవ్రతలు గల రెండు జనకాలకు (I1 = I2 = I0):
గరిష్ఠం 4I0, కనిష్ఠం సున్నా. శక్తి సృష్టింపబడదు, నశించదు. అది చీకటి ప్రాంతాల నుంచి ప్రకాశవంతమైన ప్రాంతాలకు మాత్రమే చేరుతుంది. తెరపై సగటు తీవ్రత 2I0, వ్యతికరణం లేనప్పుడు ఉన్నంతే.
గరిష్ఠ, కనిష్ఠ తీవ్రతల నిష్పత్తి తరచూ అడుగుతారు:
8.2 సంబద్ధ జనకాలు, స్థిర వ్యతికరణం
ఒక గదిలో రెండు ఒకేలాంటి ట్యూబ్ లైట్లను వెలిగించండి. గోడపై ప్రకాశవంతమైన, చీకటి పట్టీలు ఎప్పుడూ కనిపించవు. ఎందుకు?
సాధారణ జనకంలోని అనేక పరమాణువులు చిన్న చిన్న విస్ఫోటాలుగా కాంతిని వెలువరిస్తాయి. ప్రతి విస్ఫోటం సుమారు 10⁻⁸ s ఉంటుంది, దాని దశ యాదృచ్ఛికం. కాబట్టి రెండు స్వతంత్ర జనకాల మధ్య దశాంతరం సెకనుకు లక్షలాది సార్లు మారుతుంది. cos φ పదం సగటున సున్నా అవుతుంది; కన్ను అన్ని చోట్లా I1 + I2 నే చూస్తుంది.
రెండు జనకాల మధ్య దశాంతరం కాలంతో మారకుండా స్థిరంగా ఉంటే వాటిని సంబద్ధ జనకాలు (Coherent sources) అంటారు. సంబద్ధ జనకాలే స్థిరమైన (నిలకడగల) వ్యతికరణ అమరికను ఇస్తాయి. ఆచరణలో సంబద్ధ జనకాలను ఒకే జనకం నుంచి తయారుచేస్తారు:
తరంగాగ్ర విభజన (Division of wavefront): రెండు చీలికలు ఒకే తరంగాగ్రం నుంచి కాంతిని తీసుకుంటాయి, యంగ్ ప్రయోగంలో లాగా.
కంపన పరిమితి విభజన (Division of amplitude): పాక్షిక పరావర్తనం ద్వారా ఒక కాంతి పుంజం రెండుగా విడిపోతుంది; సబ్బు బుడగలు, తడి రోడ్డుపై నూనె వంటి పలుచని పొరలలో లాగా.
స్థిరమైన, స్పష్టమైన వ్యతికరణానికి నిబంధనలు:
రెండు జనకాలు సంబద్ధంగా ఉండాలి.
వాటి కాంతి ఒకే పౌనఃపున్యం కలిగి ఉండాలి (ఏకవర్ణ కాంతి అత్యంత స్పష్టమైన అమరికను ఇస్తుంది).
చీకటి పట్టీలు నిజంగా చీకటిగా ఉండాలంటే వాటి కంపన పరిమితులు సమానంగా లేదా దాదాపు సమానంగా ఉండాలి.
పట్టీలు కనిపించేంత వెడలుగా ఉండాలంటే చీలికలు సన్నగా, దగ్గరగా (చిన్న d) ఉండాలి, తెర దూరంగా (పెద్ద D) ఉండాలి.
కాంతి ధ్రువణం చెందితే, రెండు తరంగాలకూ ఒకే ధ్రువణం ఉండాలి.
8.3 యంగ్ ద్వి-చీలికల ప్రయోగం
1801 లో థామస్ యంగ్ సూర్యకాంతిని S అనే సూది రంధ్రం గుండా, తర్వాత దగ్గరగా ఉన్న S1, S2 అనే రెండు సూది రంధ్రాల గుండా పంపాడు. ఆ రెండు రంధ్రాలు సంబద్ధ జనకాలుగా పనిచేస్తాయి. దూరంగా ఉన్న తెరపై ఆయన మారిమారి వచ్చే ప్రకాశవంతమైన, చీకటి పట్టీలను (fringes) చూశాడు. ఆధునిక ప్రయోగాల్లో చీలికలు, లేజర్ లేదా సోడియం దీపం వాడతారు.

S1, S2 నుంచి P ని చేరే కాంతి పథాల తేడా yd/D; ఆ తేడా తరంగదైర్ఘ్యాల పూర్ణసంఖ్య అయిన చోటల్లా ప్రకాశవంతమైన పట్టీలు ఏర్పడతాయి; అవి ఒకదానికొకటి β దూరంలో ఉంటాయి, కుడివైపు cos² తీవ్రత వక్రం చూపించినట్లు.
పథ భేదం. చీలికల మధ్య దూరం d, తెర దూరం D అనుకోండి (D, d కంటే చాలా ఎక్కువ). తెరపై కేంద్రం O కు y ఎత్తులో ఉన్న P బిందువును తీసుకోండి.
కాబట్టి (S2P − S1P)(S2P + S1P) = 2yd. D పెద్దది కాబట్టి S2P + S1P ≈ 2D:
ప్రకాశవంతమైన పట్టీలకు Δx = nλ కావాలి:
చీకటి పట్టీలకు Δx = (n + ½)λ కావాలి:
పట్టీ వెడల్పు (Fringe width) అంటే వరుసగా ఉన్న రెండు ప్రకాశవంతమైన (లేదా చీకటి) పట్టీల మధ్య దూరం:
ప్రకాశవంతమైన, చీకటి పట్టీలు సమాన దూరాల్లో, సమాన వెడల్పుతో ఉంటాయి (చిన్న కోణాలకు). కేంద్రం O ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశవంతం (పథ భేదం సున్నా). n వ చీకటి పట్టీ కేంద్రం నుంచి (n − ½)β దూరంలో ఉంటుంది.
8.4 అమరికను ఏవి మారుస్తాయి
| మార్పు | పట్టీ వెడల్పుపై ప్రభావం |
|---|---|
| చీలికల మధ్య దూరం d రెట్టింపు | β సగమవుతుంది |
| తెర దూరం D రెట్టింపు | β రెట్టింపవుతుంది |
| ఎరుపు కాంతికి బదులు నీలం | β తగ్గుతుంది (λ తక్కువ) |
| అమరిక మొత్తాన్ని n గుణకం గల ద్రవంలో ముంచితే | β, β/n అవుతుంది |
| చీలికల వెడల్పు మార్చితే (సమానంగా) | β మారదు; ప్రకాశం మారుతుంది |
| ఒక చీలిక మూసివేస్తే | వ్యతికరణం ఉండదు; ఏక-చీలిక వివర్తన అమరిక మాత్రమే |
తెల్లని కాంతి. ప్రతి రంగు తన సొంత β తో సొంత పట్టీలను ఏర్పరుస్తుంది. కేంద్రం వద్ద అన్ని రంగులకూ పథ భేదం సున్నా, కాబట్టి కేంద్ర పట్టీ తెలుపుగా ఉంటుంది. రెండు వైపులా రంగు పట్టీలు కనిపిస్తాయి. కొన్ని పట్టీల తర్వాత రంగులు బాగా అతివ్యాప్తి చెంది, తెర మళ్లీ ఏకరీతిగా తెల్లగా కనిపిస్తుంది.
ఒక చీలికపై పలుచని పొర. t మందం, μ గుణకం గల పారదర్శక పొరను S1 పై ఉంచితే S1 నుంచి వచ్చే కిరణాలకు (μ − 1)t అదనపు దృశా పథం చేరుతుంది. పథ భేదం సున్నా అయ్యే బిందువు S1 వైపు కదులుతుంది. β మారకుండా మొత్తం అమరిక ఇంత జరుగుతుంది:
కేంద్రాన్ని దాటి వెళ్ళే పట్టీల సంఖ్య (μ − 1)t/λ.
సాధారణ బిందువు వద్ద తీవ్రత. సమాన చీలికలు, కేంద్ర తీవ్రత I(max) = 4I0 అయితే, Δx పథ భేదం గల బిందువు వద్ద I = I(max) cos²(πΔx/λ).
సాధించిన ఉదాహరణ 8.1: ఒక ద్వి-చీలిక అమరికలో d = 0.5 mm, D = 1 m, λ = 600 nm. పట్టీ వెడల్పు కనుక్కోండి.
సాధన: β = λD/d = (6 × 10^−7 × 1)/(5 × 10^−4) = 1.2 × 10^−3 m = 1.2 mm.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.2: ఉదాహరణ 8.1 అమరికలో కేంద్రం నుంచి మూడవ ప్రకాశవంతమైన పట్టీ, మూడవ చీకటి పట్టీ దూరాలు కనుక్కోండి.
సాధన: మూడవ ప్రకాశవంతమైనది: 3β = 3.6 mm. మూడవ చీకటి: (3 − ½)β = 2.5 × 1.2 = 3.0 mm.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.3: రెండు సంబద్ధ తరంగాల తీవ్రతల నిష్పత్తి 9 : 1. Imax/Imin కనుక్కోండి.
సాధన: కంపన పరిమితుల నిష్పత్తి = 3 : 1. Imax/Imin = (3 + 1)²/(3 − 1)² = 16/4 = 4.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.4: ఉదాహరణ 8.1 పరికరాన్ని నీటిలో (n = 4/3) ఉంచారు. కొత్త పట్టీ వెడల్పు కనుక్కోండి.
సాధన: నీటిలో λ విలువ λ/n, కాబట్టి β = 1.2/(4/3) = 0.9 mm.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.5: 6 μm మందం గల మైకా పొర (μ = 1.5) ఉదాహరణ 8.1 అమరికలోని ఒక చీలికను కప్పుతుంది. ఎన్ని పట్టీలు, ఎంత దూరం జరుగుతాయి?
సాధన: పట్టీల సంఖ్య = (μ − 1)t/λ = (0.5 × 6 × 10^−6)/(6 × 10^−7) = 5. జరుగుదల = 5β = 6 mm, కప్పిన చీలిక వైపు.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.6: సమాన చీలికలతో కేంద్ర తీవ్రత I(max). పథ భేదం λ/4 ఉన్న చోట తీవ్రత కనుక్కోండి.
సాధన: φ = (2π/λ)(λ/4) = π/2. I = I(max) cos²(π/4) = I(max)/2.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.7: 650 nm, 520 nm తరంగదైర్ఘ్యాల కాంతిని d = 2 mm, D = 1.2 m తో కలిపి వాడారు. రెండింటి ప్రకాశవంతమైన పట్టీలు ఏకీభవించే కేంద్రం నుంచి అతి తక్కువ దూరం కనుక్కోండి.
సాధన: n1 × 650 = n2 × 520 కావాలి. 650/520 = 5/4, కాబట్టి అతి చిన్న ఎంపిక n1 = 4, n2 = 5; పథ భేదం 2600 nm.
ప్రకాశవంతమైన పట్టీలు మొదటిసారి కేంద్రం నుంచి 1.56 mm వద్ద ఏకీభవిస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.8 (NEET కఠినం): సమాన చీలికల ద్వి-చీలిక ప్రయోగంలో కేంద్ర గరిష్ఠం వద్ద తీవ్రత I(max). పథ భేదం λ/6 ఉన్న చోట తీవ్రత కనుక్కోండి; ఆ బిందువు కేంద్రం నుంచి β లో ఎంత దూరంలో ఉందో చెప్పండి.
సాధన: φ = (2π/λ)(λ/6) = π/3. I = I(max) cos²(π/6) = 3I(max)/4.
పథ భేదం yd/D = λ/6 నుంచి y = λD/(6d) = β/6.
త్వరిత పునశ్చరణ
I = I1 + I2 + 2√(I1I2) cos φ; సమాన జనకాలు: I = 4I0 cos²(φ/2).
φ = (2π/λ)Δx. ప్రకాశవంతం: Δx = nλ. చీకటి: Δx = (n + ½)λ.
Imax/Imin = [(a1 + a2)/(a1 − a2)]².
సంబద్ధ జనకాలు స్థిర దశాంతరాన్ని ఉంచుతాయి; స్వతంత్ర దీపాలు ఎప్పుడూ సంబద్ధం కావు.
YDSE: Δx = yd/D; β = λD/d; కోణీయ వెడల్పు λ/d.
యానకంలో β, β/n అవుతుంది. తెల్లని కాంతి తెల్లని కేంద్ర పట్టీని ఇస్తుంది.
ఒక చీలికపై పొర: ఆ చీలిక వైపు జరుగుదల = (μ − 1)tD/d; β మారదు.
వ్యతికరణం శక్తిని పునఃపంపిణీ మాత్రమే చేస్తుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ప్రకాశవంతమైన పట్టీ వద్ద తీవ్రతలను (I1 + I2) గా కలపడం. ముందు కంపన పరిమితులను కలిపి, తర్వాత వర్గం చేయాలి.
n వ చీకటి పట్టీని nβ వద్ద ఉంచడం. అది (n − ½)β వద్ద ఉంటుంది.
చీలికపై పొర β ని మారుస్తుందని అనుకోవడం. అది అమరికను జరుపుతుంది అంతే.
అమరికను కప్పిన చీలికకు దూరంగా జరపడం. అది ఆ చీలిక వైపుకే జరుగుతుంది.
చీకటి పట్టీల వద్ద వ్యతికరణం శక్తిని నాశనం చేస్తుందని నమ్మడం. శక్తి పునఃపంపిణీ అవుతుంది.
ఒకే పౌనఃపున్యం ఉన్నందున రెండు ఒకేలాంటి బల్బులు సంబద్ధం అని చెప్పడం. సంబద్ధతకు స్థిర దశాంతరం కావాలి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. యంగ్ ద్వి-చీలికల ప్రయోగంలో పట్టీ వెడల్పు (a) λd/D (b) Dd/λ (c) d/(λD) (d) λD/d
2. రెండు జనకాలు సంబద్ధం అవాలంటే వాటికి ఉండాల్సింది (a) స్థిర దశాంతరం (b) ఒకే కంపన పరిమితి మాత్రమే (c) ఒకే తీవ్రత మాత్రమే (d) యాదృచ్ఛికంగా మారే దశాంతరం
3. రెండు స్వతంత్ర సోడియం దీపాలు వ్యతికరణ అమరికను ఇవ్వకపోవడానికి కారణం (a) వేర్వేరు తరంగదైర్ఘ్యాలు (b) అవి మరీ ప్రకాశవంతంగా ఉంటాయి (c) అవి సంబద్ధం కావు (d) అవి ధ్రువణం చెందని కాంతిని ఇస్తాయి
4. నిర్మాణాత్మక వ్యతికరణం జరిగేది పథ భేదం (a) λ/2 యొక్క బేసి గుణితం (b) తరంగదైర్ఘ్యాల పూర్ణసంఖ్య (c) λ/4 (d) λ/4 యొక్క బేసి గుణితం అయినప్పుడు
5. వినాశక వ్యతికరణం జరిగేది పథ భేదం (a) λ/2 యొక్క బేసి గుణితం (b) సున్నా (c) 2λ (d) λ అయినప్పుడు
6. యంగ్ ప్రయోగంలో చీలికల మధ్య దూరం రెట్టింపు చేస్తే పట్టీ వెడల్పు (a) రెట్టింపవుతుంది (b) మారదు (c) నాలుగు రెట్లు అవుతుంది (d) సగమవుతుంది
7. యంగ్ ప్రయోగంలో తెల్లని కాంతి వాడితే కేంద్ర పట్టీ (a) ఎరుపు (b) ఊదా (c) తెలుపు (d) చీకటి
8. వ్యతికరణంలో శక్తి (a) చీకటి పట్టీల వద్ద నశిస్తుంది (b) చీకటి ప్రాంతాల నుంచి ప్రకాశవంతమైన ప్రాంతాలకు పునఃపంపిణీ అవుతుంది (c) ప్రకాశవంతమైన పట్టీల వద్ద సృష్టించబడుతుంది (d) ఉష్ణంగా నష్టమవుతుంది
9. λ/2 పథ భేదానికి సమానమైన దశాంతరం (a) π (b) π/2 (c) 2π (d) π/4
10. యంగ్ పరికరం మొత్తాన్ని నీటిలో ముంచితే పట్టీ వెడల్పు (a) పెరుగుతుంది (b) మారదు (c) తగ్గుతుంది (d) సున్నా అవుతుంది
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. యంగ్ ప్రయోగంలో d = 0.4 mm, D = 1.2 m, λ = 500 nm. పట్టీ వెడల్పు (a) 1.2 mm (b) 1.5 mm (c) 0.15 mm (d) 3 mm
12. I, 4I తీవ్రతలు గల రెండు సంబద్ధ తరంగాలు వ్యతికరణం చెందుతాయి. Imax/Imin నిష్పత్తి (a) 4 (b) 5 (c) 3 (d) 9
13. ఒక వ్యతికరణ అమరికలో Imax/Imin = 25. రెండు జనకాల తీవ్రతల నిష్పత్తి (a) 9 : 4 (b) 5 : 1 (c) 25 : 1 (d) 3 : 2
14. పట్టీ వెడల్పు 0.8 mm. కేంద్రానికి ఒకే వైపున ఉన్న 2వ, 5వ ప్రకాశవంతమైన పట్టీల మధ్య దూరం (a) 4 mm (b) 1.6 mm (c) 2.4 mm (d) 5.6 mm
15. పట్టీ వెడల్పు 2 mm. 4వ చీకటి పట్టీ కేంద్రం నుంచి ఉన్న దూరం (a) 8 mm (b) 7 mm (c) 9 mm (d) 6 mm
16. గాలిలో పట్టీ వెడల్పు 2.0 mm. 1.25 వక్రీభవన గుణకం గల ద్రవంలో అది (a) 2.5 mm (b) 2.0 mm (c) 1.25 mm (d) 1.6 mm
17. 600 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతి 0.3 mm దూరంలో ఉన్న రెండు చీలికలపై పడుతుంది. కోణీయ పట్టీ వెడల్పు (a) 2 × 10^−3 rad (b) 2 × 10^−4 rad (c) 5 × 10^−4 rad (d) 1.8 × 10^−2 rad
18. 4 μm మందం, 1.6 గుణకం గల పొర ఒక చీలికను కప్పుతుంది (λ = 600 nm). జరిగే పట్టీల సంఖ్య (a) 2 (b) 6 (c) 4 (d) 10
19. సమాన చీలికలతో కేంద్ర తీవ్రత I(max). పథ భేదం λ/3 ఉన్న చోట తీవ్రత (a) I(max)/2 (b) I(max)/4 (c) 3I(max)/4 (d) సున్నా
20. λ = 600 nm కు పట్టీ వెడల్పు 2.4 mm. అదే అమరికతో λ = 450 nm కు అది (a) 1.8 mm (b) 3.2 mm (c) 2.4 mm (d) 1.2 mm
21. 480 nm, 600 nm తరంగదైర్ఘ్యాల కాంతిని d = 1 mm, D = 1 m తో కలిపి వాడారు. రెండింటి ప్రకాశవంతమైన పట్టీలు మొదటిసారి ఏకీభవించే దూరం (a) 0.48 mm (b) 0.6 mm (c) 1.2 mm (d) 2.4 mm
22. సమాన తీవ్రత I గల రెండు సంబద్ధ జనకాల తరంగాలు π/2 దశాంతరంతో ఒక బిందువు వద్ద కలుస్తాయి. ఫలిత తీవ్రత (a) 4I (b) I (c) 2I (d) సున్నా
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక్కొక్కటి I0 తీవ్రత గల రెండు సంబద్ధ జనకాల తరంగాలు λ/6 పథ భేదంతో ఒక బిందువు వద్ద కలుస్తాయి. అక్కడ తీవ్రత (a) 2I0 (b) 3I0 (c) 4I0 (d) I0
24. 600 nm కాంతికి కోణీయ పట్టీ వెడల్పు 0.20°. తరంగదైర్ఘ్యం 10% పెరిగితే కోణీయ పట్టీ వెడల్పు (a) 0.18° (b) 0.20° (c) 0.24° (d) 0.22°
25. ఒక చీలికపై ఉంచిన గాజు పొర (μ = 1.5) కేంద్ర గరిష్ఠాన్ని ఇంతకు ముందు 5వ ప్రకాశవంతమైన పట్టీ ఉన్న చోటకు జరుపుతుంది. λ = 600 nm అయితే పొర మందం (a) 6 μm (b) 3 μm (c) 2 μm (d) 12 μm
26. యంగ్ ప్రయోగంలో d = 1 mm, λ = 600 nm. తెరను చీలికలకు 50 cm దగ్గరగా జరిపారు. పట్టీ వెడల్పులో మార్పు (a) 0.6 mm (b) 0.03 mm (c) 0.3 mm (d) 3 mm
27. λ1 తరంగదైర్ఘ్యానికి 10వ ప్రకాశవంతమైన పట్టీ, 500 nm కు 12వ ప్రకాశవంతమైన పట్టీతో ఏకీభవిస్తుంది. అప్పుడు λ1 (a) 417 nm (b) 600 nm (c) 550 nm (d) 650 nm
28. రెండు చీలికలపై 600 nm కాంతి పడుతుంది. తెరపై ఒక బిందువు వద్ద పథ భేదం 2100 nm. ఆ బిందువు ఉండేది (a) 3వ ప్రకాశవంతమైన పట్టీపై (b) 4వ ప్రకాశవంతమైన పట్టీపై (c) 3వ చీకటి పట్టీపై (d) 4వ చీకటి పట్టీపై
29. ప్రతిపాదన (A): ఒకే సామర్థ్యం గల రెండు స్వతంత్ర బల్బులు స్థిర వ్యతికరణ అమరికను ఇవ్వవు. కారణం (R): వాటి నుంచి వచ్చే కాంతి మధ్య దశాంతరం యాదృచ్ఛికంగా, వేగంగా మారుతుంది. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: యంగ్ ప్రయోగంలో పట్టీ వెడల్పు చీలికలకు, తెరకు మధ్య దూరంపై ఆధారపడదు. వాక్యం II: చిన్న కోణాలకు యంగ్ ప్రయోగంలో ప్రకాశవంతమైన, చీకటి పట్టీలు సమాన వెడల్పుతో ఉంటాయి. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | β = λD/d |
| 2 | a | సంబద్ధత నిర్వచనం |
| 3 | c | వాటి దశాంతరం యాదృచ్ఛికంగా మారుతుంది |
| 4 | b | Δx = nλ |
| 5 | a | Δx = (2n + 1)λ/2 |
| 6 | d | β, d కు విలోమానుపాతం |
| 7 | c | ప్రతి రంగుకూ పథ భేదం సున్నా |
| 8 | b | మొత్తం శక్తి నిత్యం |
| 9 | a | φ = (2π/λ)(λ/2) |
| 10 | c | λ, λ/n కు తగ్గుతుంది |
| 11 | b | 5 × 10^−7 × 1.2/4 × 10^−4 = 1.5 mm |
| 12 | d | (1 + 2)²/(2 − 1)² = 9 |
| 13 | a | (a1 + a2)/(a1 − a2) = 5 నుంచి a1/a2 = 3/2 |
| 14 | c | 3β = 2.4 mm |
| 15 | b | 3.5β = 7 mm |
| 16 | d | 2.0/1.25 = 1.6 mm |
| 17 | a | λ/d = 6 × 10^−7/3 × 10^−4 |
| 18 | c | 0.6 × 4 × 10^−6/6 × 10^−7 = 4 |
| 19 | b | φ = 2π/3; cos²(π/3) = 1/4 |
| 20 | a | β, λ కు అనులోమానుపాతం: 2.4 × 0.75 |
| 21 | d | 5 × 480 = 4 × 600 = 2400 nm; y = 2.4 mm |
| 22 | c | I + I + 2I cos 90° = 2I |
| 23 | b | 4I0 cos²(π/6) = 3I0 |
| 24 | d | కోణీయ వెడల్పు λ కు అనులోమానుపాతం |
| 25 | a | t = 5λ/(μ − 1) = 6 μm |
| 26 | c | Δβ = λΔD/d = 6 × 10^−7 × 0.5/10^−3 |
| 27 | b | 10λ1 = 12 × 500 nm |
| 28 | d | 2100/600 = 3.5, అంటే (4 − ½): 4వ చీకటి పట్టీ |
| 29 | a | అవి సంబద్ధం కాకపోవడానికి R యే కారణం |
| 30 | d | I తప్పు (β = λD/d); II సరైనది |
అధ్యాయం 8 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
అధ్యారోపణం: ఫలిత కంపన పరిమితి A² = a1² + a2² + 2a1a2 cos φ.
తీవ్రత: I = I1 + I2 + 2√(I1I2) cos φ; సమాన జనకాలకు I = 4I0 cos²(φ/2).
దశ, పథం: φ = (2π/λ)Δx.
నిర్మాణాత్మకం: Δx = nλ (φ = 2nπ); వినాశకం: Δx = (2n − 1)λ/2.
Imax = (√I1 + √I2)², Imin = (√I1 − √I2)²; Imax/Imin = [(r + 1)/(r − 1)]², ఇక్కడ r = a1/a2.
స్థిర వ్యతికరణానికి సంబద్ధ జనకాలు (స్థిర దశాంతరం), ఒకే పౌనఃపున్యం, దాదాపు సమాన కంపన పరిమితులు, దగ్గరగా ఉన్న సన్నని చీలికలు కావాలి.
రెండు స్వతంత్ర బల్బులు సంబద్ధం కావు; YDSE ఒకే తరంగాగ్రాన్ని విభజించి సంబద్ధతను పొందుతుంది.
YDSE పథ భేదం: Δx = yd/D. ప్రకాశవంతమైన పట్టీ yn = nλD/d; చీకటి పట్టీ yn = (2n − 1)λD/(2d).
పట్టీ వెడల్పు β = λD/d; కోణీయ పట్టీ వెడల్పు λ/d (D పై ఆధారపడదు).
n గుణకం గల యానకంలో: β, β/n అవుతుంది.
ఒక చీలికపై పలుచని పొర (n, t): అమరిక ఆ చీలిక వైపు (n − 1)tD/d జరుగుతుంది; జరిగే పట్టీల సంఖ్య = (n − 1)t/λ; β మారదు.
తెల్లని కాంతి: కేంద్ర పట్టీ తెలుపు, తర్వాత కొన్ని రంగు పట్టీలు (లోపలి అంచున ఊదా, బయటి అంచున ఎరుపు), ఆ తర్వాత ఏకరీతి వెలుతురు.
శక్తి పునఃపంపిణీ మాత్రమే అవుతుంది; సగటు తీవ్రత I1 + I2 గానే ఉంటుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అంశం | సూత్రం | గమనిక |
|---|---|---|
| పట్టీ వెడల్పు | β = λD/d | ప్రకాశవంత, చీకటి రెండింటికీ |
| n వ ప్రకాశవంత పట్టీ | nλD/d | n = 0 కేంద్ర పట్టీ |
| n వ చీకటి పట్టీ | (2n − 1)λD/(2d) | మొదటి చీకటి β/2 వద్ద |
| సమాన జనకాల తీవ్రత | 4I0 cos²(φ/2) | గరిష్ఠం 4I0 |
| తీవ్రత నిష్పత్తి | [(r + 1)/(r − 1)]² | r = కంపన పరిమితుల నిష్పత్తి |
| యానకంలో పట్టీ వెడల్పు | β/n | యానకం n |
| పొర వల్ల జరుగుదల | (n − 1)tD/d | కప్పిన చీలిక వైపు |
| జరిగే పట్టీలు | (n − 1)t/λ | β మారదు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"పెద్ద D పైన, చిన్న d కింద": β = λD/d; తెర దూరం D లవంలో, చీలికల దూరం d హారంలో. (ఇంగ్లీషులో: "Lady Dances over dad".)
"పొర జరుపుతుంది, కుదించదు": పలుచని పొర అమరికను జరుపుతుంది కానీ β ని మార్చదు.
"శిఖరం వద్ద నాలుగు I0": రెండు సమాన సంబద్ధ జనకాలు 4I0 గరిష్ఠాన్ని ఇస్తాయి.
"మూలం, కూడిక, వర్గం": Imax కోసం I1, I2 వర్గమూలాలు తీసి, కలిపి, వర్గం చేయండి.
"నీటిలో పట్టీలు సన్నబడతాయి": నీటిలో పట్టీ వెడల్పు n రెట్లు తగ్గుతుంది.
భావనల అనుసంధానం
అధ్యారోపణం, దశాంతరం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలు నుంచి వస్తాయి.
ఎలక్ట్రాన్ తరంగాల వ్యతికరణం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 17: ద్రవ్యరాశి, వికిరణాల ద్వంద్వ స్వభావం లోని డి బ్రోగ్లీ తరంగాలతో ముడిపడి ఉంది.
రెండు చీలికలు సంబద్ధ జనకాలుగా ఎందుకు పనిచేస్తాయో ఈ పుస్తకం అధ్యాయం 7 లోని హైగెన్స్ తరంగాగ్రాలు వివరిస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. ఒక YDSE లో λ = 600 nm, d = 0.5 mm, D = 1 m. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) పట్టీ వెడల్పు (B) కేంద్రం నుంచి 3వ ప్రకాశవంత పట్టీ దూరం (C) కేంద్రం నుంచి 2వ చీకటి పట్టీ దూరం (D) ఒకే వైపున 2వ ప్రకాశవంత, 5వ చీకటి పట్టీల మధ్య దూరం
జాబితా II: (i) 3.6 mm (ii) 1.8 mm (iii) 3.0 mm (iv) 1.2 mm
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
32. గాలిలో 600 nm కాంతితో ఒక YDSE పట్టీ వెడల్పు β. జాబితా I లోని ఒక్క మార్పును జాబితా II లోని కొత్త పట్టీ వెడల్పుతో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) తెర దూరం రెట్టింపు (B) చీలికల మధ్య దూరం రెట్టింపు (C) మొత్తం అమరిక నీటిలో (n = 4/3) (D) కాంతిని 400 nm కు మార్చితే
జాబితా II: (i) 3β/4 (ii) 2β/3 (iii) β/2 (iv) 2β
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
33. రెండు సంబద్ధ జనకాల తీవ్రతల నిష్పత్తి జాబితా I లో ఉంది. దాన్ని జాబితా II లోని Imax/Imin తో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) 1 : 1 (B) 4 : 1 (C) 9 : 1 (D) 16 : 9
జాబితా II: (i) 9 (ii) అనంతం (Imin = 0) (iii) 49 (iv) 4
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv
34. ఒక్కొక్కటి I0 తీవ్రత గల రెండు సంబద్ధ తరంగాలు జాబితా I లోని దశాంతరంతో కలుస్తాయి. ఫలిత తీవ్రత (జాబితా II) తో జతపరచండి.
జాబితా I: (A) 0 (B) π/2 (C) 2π/3 (D) π
జాబితా II: (i) I0 (ii) సున్నా (iii) 4I0 (iv) 2I0
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
35. సంబద్ధ జనకాల గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. రెండు స్వతంత్ర సోడియం దీపాలు సంబద్ధం కావు.
B. ఒకే జనకంతో వెలిగించిన YDSE లోని రెండు చీలికలు సంబద్ధ జనకాలుగా పనిచేస్తాయి.
C. లేజర్ కాంతి అత్యంత సంబద్ధమైనది.
D. సంబద్ధ జనకాలకు కచ్చితంగా సమాన కంపన పరిమితులు ఉండాలి.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, C మాత్రమే
36. తెల్లని కాంతితో YDSE చేశారు. ఈ వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. కేంద్ర పట్టీ తెలుపు.
B. ప్రతి వైపున మొదటి రంగు పట్టీలో ఎరుపు కంటే ఊదా కేంద్రానికి దగ్గరగా ఉంటుంది.
C. అన్ని పట్టీలూ తెలుపు.
D. కొన్ని రంగు పట్టీల తర్వాత తెర ఏకరీతిగా వెలిగినట్లు కనిపిస్తుంది.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 1
37. YDSE లోని ఒక చీలిక ముందు పలుచని పారదర్శక పొరను ఉంచారు. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. అమరిక కప్పిన చీలిక వైపు జరుగుతుంది.
B. పట్టీ వెడల్పు మారదు.
C. జరుగుదల (n − 1)tD/d.
D. ఒక బిందువును దాటి వెళ్ళే పట్టీల సంఖ్య (n − 1)t/λ.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) B, D మాత్రమే
38. వ్యతికరణంలో శక్తి గురించిన ఈ వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. శక్తి నిత్యం; అది ప్రకాశవంత, చీకటి పట్టీల మధ్య పునఃపంపిణీ మాత్రమే అవుతుంది.
B. అనేక పట్టీలపై సగటు తీవ్రత I1 + I2 కు సమానం.
C. I0 తీవ్రత గల రెండు సమాన జనకాలతో ప్రకాశవంతమైన పట్టీ తీవ్రత 2I0.
D. స్థిర వ్యతికరణానికి స్థిర దశాంతరం కావాలి.
(a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3
39. ఒక YDSE తెరపై తీవ్రత గ్రాఫ్లో 0.8 mm దూరంలో సమానంగా ఉన్న శిఖరాలు కనిపిస్తాయి. చీలికల మధ్య దూరం 0.75 mm, తెర 1 m దూరంలో ఉంది. తరంగదైర్ఘ్యం (a) 600 nm (b) 500 nm (c) 450 nm (d) 750 nm
40. d = 0.5 mm గల YDSE కు పట్టీ వెడల్పు β (y-అక్షం) – తెర దూరం D (x-అక్షం) గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్ళే సరళరేఖ, దాని వాలు 1.0 × 10⁻³. తరంగదైర్ఘ్యం (a) 400 nm (b) 600 nm (c) 500 nm (d) 250 nm
41. తెర 1.5 m దూరంలో ఉన్న YDSE ఈ రీడింగులను ఇస్తుంది.
| λ (nm) | 400 | 500 | 600 |
|---|---|---|---|
| β (mm) | 0.8 | 1.0 | ? |
చీలికల మధ్య దూరం, లేని పట్టీ వెడల్పు (a) 0.5 mm, 1.2 mm (b) 0.75 mm, 1.2 mm (c) 0.75 mm, 1.0 mm (d) 1.5 mm, 1.2 mm
Q42–Q43 కు సందర్భం: d = 1 mm, D = 1.2 m గల YDSE ని 500 nm, 600 nm రెండు తరంగదైర్ఘ్యాలను కలిపి ఇచ్చే దీపంతో వెలిగించారు. కేంద్రం తర్వాత రెండు రంగుల ప్రకాశవంతమైన పట్టీలు కలిసే మొదటి చోటు కోసం ఒక విద్యార్థి వెతుకుతాడు.
42. ఆ బిందువు కేంద్ర పట్టీ నుంచి ఉన్న దూరం (a) 3.0 mm (b) 0.6 mm (c) 7.2 mm (d) 3.6 mm
43. ఆ బిందువు వద్ద 500 nm ప్రకాశవంత పట్టీ క్రమం (a) 6 (b) 5 (c) 4 (d) 3
44. ఒక చీలికపై ఉంచిన మైకా పొర (n = 1.6) కేంద్ర ప్రకాశవంత పట్టీని ఇంతకు ముందు 5వ ప్రకాశవంత పట్టీ ఉన్న చోటకు జరుపుతుంది. λ = 600 nm అయితే పొర మందం (a) 3 µm (b) 5 µm (c) 7.5 µm (d) 2.5 µm
45. ఒక YDSE లో ఒక చీలిక తీవ్రత రెండో దానికి నాలుగు రెట్లు. λ/4 పథ భేదం ఉన్న చోట తీవ్రత, గరిష్ఠ తీవ్రతలో భిన్నంగా (a) 1/2 (b) 4/9 (c) 5/9 (d) 1/3
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | β = 1.2 mm; 3β = 3.6; 1.5β = 1.8; 4.5β − 2β = 2.5β = 3.0 mm |
| 32 | a | β ∝ λD/d, యానకంలో β/n |
| 33 | b | r = 1, 2, 3, 4/3 కు [(r + 1)/(r − 1)]² = అనంతం, 9, 4, 49 |
| 34 | c | 4I0 cos²(φ/2) = 4I0, 2I0, I0, 0 |
| 35 | d | సమాన కంపన పరిమితులు వైరుధ్యానికి సహాయపడతాయి, సంబద్ధతకు అవసరం లేదు |
| 36 | b | C మాత్రమే తప్పు |
| 37 | c | నాలుగూ ఒక మార్గంలో ఉంచిన పొర ప్రామాణిక ఫలితాలు |
| 38 | d | శిఖరం 4I0, 2I0 కాదు |
| 39 | a | λ = βd/D = 0.8 × 10⁻³ × 0.75 × 10⁻³/1 = 6 × 10⁻⁷ m |
| 40 | c | వాలు = λ/d, λ = 10⁻³ × 0.5 × 10⁻³ = 5 × 10⁻⁷ m |
| 41 | b | d = λD/β = 400 × 10⁻⁹ × 1.5/0.8 × 10⁻³ = 0.75 mm; β ∝ λ నుంచి 1.2 mm |
| 42 | d | 6 × 500 = 5 × 600 = 3000 nm; y = 3000 × 10⁻⁹ × 1.2/10⁻³ = 3.6 mm |
| 43 | a | n1 × 500 = 3000 నుంచి n1 = 6 |
| 44 | b | (n − 1)t = 5λ, t = 3000 nm/0.6 = 5 µm |
| 45 | c | φ = π/2: I = 4I + I = 5I; Imax = (2 + 1)²I = 9I |