APPSC, DSC, TET కోసం తెలుగు వ్యాకరణం: సంధులు, సమాసాలు, అలంకారాలు, ఛందస్సు

తెలుగు భాషా వ్యాకరణ ప్రశ్నలు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అనేక నియామక పరీక్షల్లో వస్తాయి: భాషా ఉపాధ్యాయుల కోసం DSC తెలుగు పేపర్, TET లోని తెలుగు విభాగం, కొన్ని APPSC పేపర్లు, శాఖాపరమైన పరీక్షల్లోని భాషా భాగాలు. ఈ ప్రశ్నలు పొడవైన సిద్ధాంతం గురించి కావు. ఒక పదాన్ని విడదీయమంటారు, సమాసం పేరు అడుగుతారు, అలంకారాన్ని గుర్తించమంటారు, పద్యపాదంలో అక్షరాలు లెక్కించమంటారు, సరైన పర్యాయపదాన్ని ఎంచుకోమంటారు. ఇవన్నీ నైపుణ్యాలు, కాబట్టి జాబితాలు కంఠస్థం చేయడం కన్నా ఉదాహరణలతో సాధన చేయడం ఎక్కువ ఫలితమిస్తుంది.

ఈ వ్యాసం తెలుగు మాధ్యమంలో చదివే అభ్యర్థుల కోసం, ప్రతి అంశాన్ని సూత్రం, ఉదాహరణ, పరీక్షలో పడే ఉచ్చు అనే క్రమంలో వివరిస్తుంది. పాఠ్యపుస్తకంలోని వాక్యాలను యథాతథంగా ఇవ్వకుండా, నియమం వెనుక ఉన్న తర్కాన్ని చెప్పి, ఆ తర్వాత ఉదాహరణలతో పరీక్షిస్తుంది. సాహిత్య భాగం, అంటే కవులు, గ్రంథాలు, పురస్కారాలు కావాలంటే తెలుగు భాష, సాహిత్యం: కవిత్రయం నుంచి ఆధునిక యుగం వరకు వ్యాసాన్ని చదవండి. అందులోని విషయాలను ఇక్కడ ఉద్దేశపూర్వకంగా పునరావృతం చేయలేదు.

ఉపయోగించిన మూలం గురించి. ఇక్కడి నిర్వచనాలు పంతొమ్మిదో శతాబ్దపు బాలవ్యాకరణ సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తాయి; చాలా పాఠశాల వ్యాకరణ పుస్తకాలు ఆ సంప్రదాయం మీదే ఆధారపడ్డాయి. ఈ పునశ్చరణ కోసం తెలుగు వ్యాకరణం, సంధి, సమాసం, అలంకారం, ఉత్పలమాల, చంపకమాల, శార్దూలం, మత్తేభం, కందం, సీసం, ఆటవెలది, తేటగీతి మీద తెలుగు, ఆంగ్ల వికీపీడియా పేజీలను తెరిచి నియమాలనూ ఛందస్సు సంఖ్యలనూ సరిపోల్చాను. తెలుగు అకాడమీ, AP SCERT, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ పాఠ్యగ్రంథాలను తెరిచి చూడలేదు. కాబట్టి ఏ వివరమైనా మీ నోటిఫికేషన్ సూచించిన పాఠ్యపుస్తకంతో సరిచూసుకోండి. ఏవి తెరిచాను, ఏవి తెరవలేదు అనే పూర్తి జాబితా వ్యాసం చివర ఉంది.

1. తెలుగు వ్యాకరణ పాఠ్యాంశాల నిర్మాణం

తెలుగు పాఠశాల వ్యాకరణం భాషను కొన్ని విభాగాలుగా విభజిస్తుంది, పరీక్ష ప్రశ్నలూ అదే విభజనను అనుసరిస్తాయి. ఏ అంశాన్ని చదవడానికి ముందైనా ఈ పటాన్ని మనసులో ఉంచుకుంటే సులువు.

విభాగం	పేరు	ఏమి వస్తుంది
శబ్దాల కలయిక	సంధి	రెండు పదాలు లేదా భాగాలు ఎలా కలుస్తాయి
సమాసాలు	సమాసము	రెండు పదాలు దాచిన సంబంధంతో ఒకటి కావడం
అలంకారాలు	అలంకారము	శబ్ద, అర్థ అలంకారాలు
ఛందస్సు	ఛందస్సు	గురులఘువులు, గణాలు, యతి, ప్రాస, పద్యాలు
విభక్తులు	విభక్తి	నామవాచక ప్రత్యయాలు, అర్థాలు
క్రియలు	క్రియ	సమాపక, అసమాపక క్రియలు, కాలం, పురుష
పదసంపద	పర్యాయపదాలు, వ్యుత్పత్తి	సమానార్థక పదాలు, పద మూలాలు
భాషా సొగసు	సామెతలు, జాతీయాలు	లోకోక్తులు, నుడికారాలు

మొదటి నాలుగు విభాగాలకు భాషా పత్రాల్లో ఎక్కువ మార్కులు వస్తాయి. అందుకే ఈ వ్యాసం ఎక్కువ స్థలం వాటికి ఇచ్చి, మిగిలినవాటిని సంక్షిప్తంగా, ఉదాహరణలతో చెబుతుంది.

2. సంధి: రెండు పదాలు కలిసే విధానం

సంధి అంటే ఒక పదంలోని చివరి శబ్దం, తర్వాతి పదంలోని మొదటి శబ్దంతో కలిసినప్పుడు, కలిసే చోట కలిగే మార్పు. తెలుగులో సంధులు రెండు కుటుంబాలు: సంస్కృత పదాల సంధులు (తత్సమ పదాలవి), అచ్చ తెలుగు పదాల సంధులు. పరీక్షల్లో రెండూ అడుగుతారు. విద్యార్థులు చేసే అతి సాధారణ పొరపాటు సంస్కృత సంధి సూత్రాన్ని తెలుగు పదానికి వర్తింపజేయడం, లేదా దానికి విరుద్ధంగా చేయడం. కాబట్టి ఏ సంధి ప్రశ్నలోనైనా మొదట అడగాల్సిన ప్రశ్న: ఈ పదం సంస్కృతమా, అచ్చ తెలుగా?

ప్రతి సంధి ప్రశ్నకూ పనిచేసే ఒక ఆచరణాత్మక పద్ధతి ఉంది. మొదట, మార్పు జరిగిన చోట పదాన్ని విడదీయండి. రెండవది, మొదటి భాగం చివరి అచ్చు, రెండవ భాగం మొదటి అచ్చు రాయండి. మూడవది, కలిసిన చోట ఏ రూపం వచ్చిందో చూసి నియమంతో సరిపోల్చండి. నాలుగవది, మీరు ఎంచుకున్న పేరు ఆ పదం భాషా కుటుంబానికి సరిపోతుందో లేదో సరిచూడండి.

2.1 సంస్కృత సంధులు

సవర్ణదీర్ఘ సంధి. ఒక అచ్చు తర్వాత దానికి సవర్ణమైన (అంటే ఒకే వర్గానికి చెందిన) అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గానికి చెందిన ఒక దీర్ఘాచ్చు అవుతాయి. వర్గాలు: అ, ఆ; ఇ, ఈ; ఉ, ఊ; ఋ, ౠ.

• రామ + ఆలయము = రామాలయము (అ + ఆ = ఆ).
• కవి + ఇంద్రుడు = కవీంద్రుడు (ఇ + ఇ = ఈ).
• భాను + ఉదయము = భానూదయము (ఉ + ఉ = ఊ).
• పితృ + ఋణము = పితౄణము (ఋ + ఋ = ౠ).

గుణసంధి. అ లేదా ఆ తర్వాత ఇ, ఈ వస్తే ఏ అవుతుంది. ఉ, ఊ వస్తే ఓ అవుతుంది. ఋ వస్తే అర్ అవుతుంది.

• రాజ + ఇంద్రుడు = రాజేంద్రుడు (అ + ఇ = ఏ).
• సూర్య + ఉదయము = సూర్యోదయము (అ + ఉ = ఓ).
• మహా + ఋషి = మహర్షి (ఆ + ఋ = అర్).
• రమా + ఈశుడు = రమేశుడు (ఆ + ఈ = ఏ).

వృద్ధిసంధి. అ లేదా ఆ తర్వాత ఏ, ఐ వస్తే ఐ అవుతుంది. ఓ, ఔ వస్తే ఔ అవుతుంది.

• ఏక + ఏక = ఏకైక (అ + ఏ = ఐ).
• మత + ఐక్యము = మతైక్యము (అ + ఐ = ఐ).
• వన + ఓషధి = వనౌషధి (అ + ఓ = ఔ).
• జల + ఓఘము = జలౌఘము (అ + ఓ = ఔ).

యణాదేశ సంధి. ఇ, ఈ తర్వాత అసవర్ణమైన అచ్చు వస్తే ఇ స్థానంలో య్ వస్తుంది. ఉ, ఊ తర్వాత వస్తే వ్ వస్తుంది. ఋ తర్వాత వస్తే ర్ వస్తుంది. తర్వాతి అచ్చు ఆ కొత్త హల్లు మీద చేరుతుంది.

• అతి + అంతము = అత్యంతము (ఇ → య్).
• ప్రతి + ఏకము = ప్రత్యేకము.
• సు + ఆగతము = స్వాగతము (ఉ → వ్).
• మను + అంతరము = మన్వంతరము.
• పితృ + ఆజ్ఞ = పిత్రాజ్ఞ (ఋ → ర్).

నాలుగింటినీ వేరు చేసే సులువైన దారి. మొదటి అచ్చు, రెండవ అచ్చు మాత్రమే చూడండి. రెండూ ఒకే వర్గం అయితే ఒక దీర్ఘం వచ్చింది: సవర్ణదీర్ఘం. మొదటిది అ లేదా ఆ, రెండవది ఇ, ఉ, ఋ అయితే గుణం. మొదటిది అ లేదా ఆ, రెండవది ఏ, ఓ (లేదా ఐ, ఔ) అయితే వృద్ధి. మొదటిది ఇ, ఉ, ఋ, రెండవది వేరే అచ్చు అయితే యణాదేశం. ఈ నాలుగు వరుసల నిర్ణయ వృక్షం ఆటోమేటిక్ అయ్యేలా సాధన చేస్తే మార్కులూ సమయమూ రెండూ మిగులుతాయి.

తక్కువగా వచ్చే ఇతర సంస్కృత సంధులు. జశ్త్వ సంధిలో పదం చివర కఠిన హల్లు అచ్చు ముందు మృదువుగా మారుతుంది: వాక్ + ఈశుడు = వాగీశుడు. అనునాసిక సంధిలో పదం చివరి హల్లు అనునాసికం ముందు అనునాసికంగా మారుతుంది: వాక్ + మయము = వాఙ్మయము. విసర్గ సంధిలో విసర్గ చాలా పదాల్లో ఓ గా మారుతుంది: మనః + హరము = మనోహరము. అయవాయావాదేశ సంధిలో ఐ, ఔ మొదలైనవి అచ్చు ముందు ఆయ్, ఆవ్ గా మారతాయి: నై + అకుడు = నాయకుడు; నౌ + ఇకుడు = నావికుడు.

2.2 అచ్చ తెలుగు సంధులు

ఇవి తెలుగు మూలపు పదాలకు వర్తిస్తాయి, విద్యార్థులు సంస్కృత సంధులతో ఎక్కువగా కలగాపులగం చేసేవి ఇవే. ప్రతి సందర్భంలోనూ నియమం ఒక్కటే: రెండవ పదం అచ్చుతో మొదలైతే మొదటి పదం చివరి అచ్చుకు ఏమవుతుంది.

ఉకార సంధి. ఉ తో అంతమయ్యే పదం తర్వాత అచ్చు వస్తే, ఆ ఉ లోపిస్తుంది, రెండవ పదంలోని అచ్చు మిగులుతుంది. ఈ నియమం క్రమబద్ధం, దాదాపు ఎప్పుడూ ఐచ్ఛికం కాదు.

• రాముడు + అతడు = రాముడతడు.
• మనము + ఉంటిమి = మనముంటిమి.
• అతడు + ఎవడు = అతడెవడు.

అకార సంధి. హ్రస్వ అ తో అంతమయ్యే పదం తర్వాత అచ్చు వస్తే ఆ అ లోపిస్తుంది. ఇది కొన్ని పదాలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది, అందుకే సాంప్రదాయ సూత్రం "చాలా సందర్భాల్లో" అని చెబుతుంది, "ఎల్లప్పుడూ" అని కాదు.

• మేన + అల్లుడు = మేనల్లుడు (అక్క లేదా చెల్లెలి కొడుకు).
• రామ + అయ్య = రామయ్య.

ఇకార సంధి. ఇ తో అంతమయ్యే పదం (ఏమి వంటిది) తర్వాత అచ్చు వస్తే ఇ లోపించవచ్చు. ఇక్కడ సంధి ఐచ్ఛికం: రెండు రూపాలూ సరైనవే.

• ఏమి + అంటివి = ఏమంటివి.
• ఏమి + అనెను = ఏమనెను.

త్రిక సంధి. ఆ, ఈ, ఏ అనే మూడు సర్వనామ శబ్దాలు త్రికము (మూడింటి సమూహం: ఆ, ఈ, ఏ). వీటి తర్వాత సామాన్య హల్లు వస్తే ఆ హల్లు ద్విత్వం అవుతుంది; అచ్చు వస్తే య్ అనే ఆగమం వస్తుంది.

• ఆ + చోటు = ఆచ్చోటు.
• ఆ + అబ్బాయి = ఆయబ్బాయి.

ఆమ్రేడిత సంధి. ఒక పదం రెట్టింపుగా (ఆమ్రేడితంగా) వచ్చినప్పుడు, ముఖ్యంగా ఆశ్చర్య వాక్యాల్లో, రెండింటి కలయికలో సంధి జరగవచ్చు. ఇది ఐచ్ఛికం.

• ఆహా + ఆహా = ఆహాహా.
• అయ్యో + అయ్యో = అయ్యయ్యో.

గసడదవాదేశ సంధి. రెండవ పదం కఠిన హల్లు (క, చ, ట, త, ప) తో మొదలై, మొదటి పదం కొన్ని రూపాల్లో అంతమైనప్పుడు, ఆ కఠిన హల్లు స్థానంలో గ, స, డ, ద, వ లు వస్తాయి. అందుకే ప్రాచీన కావ్యాల్లో ఇలాంటి రూపాలు కనిపిస్తాయి:

• అతడు + కలడు = అతడుగలడు.
• కృష్ణుడు + పోయెను = కృష్ణుడువోయెను.

సిలబస్‌లో ఉన్న ఇతర అచ్చ తెలుగు సంధులు: ద్విరుక్తటకార సంధి, పుంప్వాదేశ సంధి, రుగాగమ సంధి. ఇవి చాలా అరుదుగా వస్తాయి; వీటికి సిద్ధమవడానికి వేగవంతమైన మార్గం మీ పాఠ్యపుస్తకంలోని వాటి సొంత ఉదాహరణలను చదవడమే.

2.3 సంధిలో సాధారణంగా పడే ఉచ్చులు

మొదటి ఉచ్చు: తెలుగు పదాన్ని సంస్కృత సంధిగా చెప్పడం. "రాముడతడు" లో అచ్చు లోపించినా అది గుణసంధి, సవర్ణదీర్ఘం కాదు; అది ఉకార సంధి. రెండవ ఉచ్చు: చూడటానికి దగ్గరగా ఉండే గుణం, వృద్ధి. వృద్ధి "పెద్ద" రూపం, ఐ లేదా ఔ ఇస్తుంది అని గుర్తుపెట్టుకోండి. మూడవ ఉచ్చు: "అత్యంతము" లో కలిసిన చోట రెండు అ లు ఉన్నాయని సవర్ణదీర్ఘం అనడం. నిజానికి కలిసిన చోట ఇ + అ ఉంది, అది యణాదేశం. నాల్గవ ఉచ్చు: ఫలితం నిజమైన పదం కావాలి అని మరచిపోవడం. "మహర్షి" సరైనది, "మహారిషి" కాదు.

3. సమాసం: తెలుగులో సమాసాలు

సమాసం అంటే రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదాలను కలిపి, వాటిని కలిపే మధ్య పదాలను విడిచిపెట్టడం. ఒక సమాసాన్ని విశ్లేషించాలంటే దాని విగ్రహవాక్యం రాయాలి, అంటే దాచిన పదాలను తిరిగి చూపించే వాక్యం. సమాసం పేరు ఆ వాక్యం ఏమి చూపిస్తుందో దానిమీద ఆధారపడుతుంది.

తత్పురుష సమాసం. మొదటి పదం రెండవ పదంతో ఒక విభక్తి సంబంధంలో ఉంటుంది, ప్రధానార్థం రెండవ పదానిది. విభక్తి పేరుతో వీటిని పిలుస్తారు: ద్వితీయా, తృతీయా, చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ తత్పురుషాలు.

• ద్వితీయా: కృష్ణుని ఆశ్రయించినవాడు = కృష్ణాశ్రితుడు.
• చతుర్థీ: వంట కొఱకైన ఇల్లు = వంటయిల్లు.
• పంచమీ: దొంగవలన భయము = దొంగభయము.
• షష్ఠీ: రాజు యొక్క భటుడు = రాజభటుడు.
• సప్తమీ: కవులలో శ్రేష్ఠుడు = కవిశ్రేష్ఠుడు.

కర్మధారయ సమాసం. రెండు పదాలు ఒకే విభక్తిలో ఉంటాయి, మొదటిది రెండవదాన్ని వర్ణిస్తుంది (విశేషణం, విశేష్యం). ఉదాహరణలు: చిరునవ్వు (చిన్న నవ్వు), నల్లకలువ. దీనిలో మీరు పేరు చెప్పగలిగిన ఉపవిభాగాలు ఉన్నాయి. ఉపమాన పూర్వపద కర్మధారయంలో పోలిక వస్తువు మొదట ఉంటుంది: కమలము వంటి నేత్రము = కమలనేత్రము. ఉపమానోత్తరపద కర్మధారయంలో అది రెండవ స్థానంలో ఉంటుంది: పురుషుడు సింహము వలె = పురుషసింహము. రూపక సమాసం ఒక దాన్ని మరొకటిగా చెబుతుంది: విద్య అనెడి ధనము = విద్యాధనము. వ్యాకరణంలో ఉపమకూ రూపకానికీ ఉన్న తేడా కవిత్వంలో ఉన్నదే: పోలికకు "వలె", ఒకటిగా చెప్పడానికి "అనెడి".

ద్విగు సమాసం. మొదటి పదం సంఖ్యావాచకం. మూడు లోకములు = ముల్లోకములు. సంఖ్యతో కూడిన సమాసం ఒక సమూహాన్ని సూచిస్తే సమాహార ద్విగువు అంటారు: నవరత్నములు (తొమ్మిది రత్నాల సమూహం), పంచపాత్ర.

ద్వంద్వ సమాసం. రెండు పదాలూ సమాన ప్రాధాన్యం కలవి, "మరియు" తో కలుపుతారు: తల్లిదండ్రులు, రామలక్ష్మణులు. ఏ పదమూ ఆధిపత్యం వహించకపోవడమే పరీక్ష.

బహువ్రీహి సమాసం. సమాసం రెండు పదాలకూ బయట ఉన్నదాన్ని, సాధారణంగా ఆ గుణం కలిగిన వ్యక్తిని సూచిస్తుంది. నల్లని కంఠము కలవాడు = నీలకంఠుడు. పద్మము నాభిలో కలవాడు = పద్మనాభుడు. సమాసం ఇంకా రెండవ పదం సూచించే వస్తువునే చెబితే అది కర్మధారయం; బయటి వ్యక్తిని లేదా వస్తువును చెబితే అది బహువ్రీహి. చాలామంది ఈ రెండింటినీ కలగాపులగం చేస్తారు.

అవ్యయీభావ సమాసం. మొదటి పదం అవ్యయం (రూపం మారని పదం), సమాసం క్రియావిశేషణంలా పనిచేస్తుంది. యథాక్రమము (క్రమం ప్రకారం), ప్రతిదినము (ప్రతిరోజూ), యథాశక్తి (శక్తిని అనుసరించి).

నఞ్ తత్పురుష సమాసం. మొదటి భాగం రెండవదాన్ని నిషేధిస్తుంది: అనుచితము (తగనిది), అసత్యము (సత్యం కానిది).

సమాస ప్రశ్నకు జవాబు ఎలా రాయాలి. మొదట విగ్రహవాక్యం రాయండి. అందులో "యొక్క", "కొఱకు" వంటి విభక్తి ప్రత్యయం ఉంటే తత్పురుషం. "వంటి", "వలె" ఉంటే పోలిక రకం. సంఖ్య ఉంటే ద్విగువు. "మరియు" తో కలిపితే ద్వంద్వం. బయటి వ్యక్తిని సూచిస్తే బహువ్రీహి. ఇది పది సెకన్లు పడుతుంది, చాలా పొరపాట్లను నివారిస్తుంది.

4. అలంకారాలు

అలంకారాలు కవిత్వానికి సొబగులు. వాటిలో రెండు సమూహాలు: శబ్దాలంకారాలు (పదాల ధ్వనిపై ఆధారపడేవి), అర్థాలంకారాలు (అర్థంపై ఆధారపడేవి). తెలుగు కావ్యశాస్త్రం చాలా అలంకారాలను పేర్కొంటుంది, కానీ పరీక్ష ప్రశ్నలు ఒక కేంద్రక సమితి చుట్టూ తిరుగుతాయి.

4.1 శబ్దాలంకారాలు

వృత్త్యనుప్రాసం. ఒక హల్లు లేదా హల్లుల సమూహం పద్యపాదంలో అనేక మార్లు వస్తుంది. ఈ వ్యాసం కోసం రాసిన ఉదాహరణ: "తరుణీ తరళ తరంగ తాళమున తనివి తీర్చె" లో "త" అనేక మార్లు వస్తుంది. ఈ పునరావృతం శ్రావ్యత కోసమే, అర్థంలో మార్పు ఉండదు.

ఛేకానుప్రాసం. హల్లు, అచ్చుల సమూహం ఒక్కసారి మాత్రమే, ప్రతిసారీ వేరే అర్థంతో, సాధారణంగా పక్కపక్క పదాల్లో వస్తుంది. కీలకమైన మాటలు "ఒక్కసారి", "వేరే అర్థం". కాబట్టి ఒకే అక్షరం అనేక మార్లు వచ్చే పాదం ఛేకానుప్రాసం కాదు, వృత్త్యనుప్రాసం.

లాటానుప్రాసం. ఒకే పదం పునరావృతమై, అర్థం ఒకటే అయినా తాత్పర్యంలో భేదం ఉంటుంది. ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ "కమలాక్షునర్చించు కరములు కరములు". ఇక్కడ రెండవ "కరములు" అంటే కమలాక్షుని పూజించే చేతులే నిజంగా చేతులనిపించుకుంటాయి అని భావం.

యమకం. అక్షరాల సమూహం అదే క్రమంలో వేరే అర్థాలతో మళ్లీ వస్తుంది. పాఠశాల పుస్తకాల్లో సాధారణంగా ఇచ్చే "పురమునందు నందిపురమునందు" లో వలె. ఇక్కడ పునరావృతమయ్యే సమూహానికి రెండు చోట్లా వేర్వేరు అర్థాలున్నాయి.

ముక్తపదగ్రస్తం. ఒక పాదంలోని చివరి పదమే తర్వాతి పాదంలో మొదటి పదంగా వస్తుంది. ఇది పద్యంలో గొలుసులా పనిచేస్తుంది.

4.2 అర్థాలంకారాలు

ఉపమ. ఒక వస్తువును మరొక దానితో పోలుస్తారు. సంపూర్ణ ఉపమకు నాలుగు భాగాలుంటాయి: ఉపమేయం (వర్ణించే వస్తువు), ఉపమానం (పోల్చే వస్తువు), సమానధర్మం (ఇద్దరిలో ఉన్న ఉమ్మడి గుణం), ఉపమావాచకం (పోలికను సూచించే "వలె", "వంటి" వంటి మాట). ఉదాహరణ: "ఆమె ముఖము చంద్రునివలె ప్రకాశించుచున్నది." ఇక్కడ "ముఖము" ఉపమేయం, "చంద్రుడు" ఉపమానం, "ప్రకాశము" సమానధర్మం, "వలె" ఉపమావాచకం. నాలుగింటిలో ఒకటి లేకపోతే లుప్తోపమ, నాలుగూ ఉంటే పూర్ణోపమ.

ఉత్ప్రేక్ష. కవి ఒక వస్తువు మరొకటేమో అని ఊహిస్తాడు లేదా సందేహిస్తాడు. భాషలో "ఏమో", "కాబోలు", "అన్నట్లు" వంటి ఊహా సూచక పదాలు ఉంటాయి. ఉదాహరణ: "వీధి దీపాలు చుక్కలే నేలకు దిగెనేమో." వీధి దీపాలు భూమికి దిగిన నక్షత్రాలేమో అని ఊహ. ఉపమకూ దీనికీ తేడా: ఇక్కడ పోలిక సంభావనగా చెప్పబడుతుంది, సరూపతగా కాదు.

రూపకం. ఉపమేయమూ ఉపమానమూ ఒకటిగా చెప్పబడతాయి: పోలిక వాచకం ఉండదు, ఒకదాన్ని మరొకటే అంటారు. "ఆమె ముఖచంద్రము" ముఖాన్ని చంద్రుడని పిలుస్తుంది. పరీక్ష ఎప్పుడూ ఇదే: అర్థం మారకుండా "వలె" చేర్చగలమా? చేర్చగలిగి, కవి చేర్చకపోతే అది రూపకం.

శ్లేష. ఒక పదం లేదా పదబంధం ఒకేసారి రెండు, అంతకంటే ఎక్కువ అర్థాలను ఇస్తుంది. "హరి" అనే పదానికి సింహం, విష్ణువు, కోతి అనే అర్థాలున్నాయి; కాబట్టి దానిపై నిర్మించిన వాక్యాన్ని రెండు విధాలుగా చదవవచ్చు, పద్యం కావాలనే దాన్ని వినియోగిస్తుంది. "ద్వంద్వార్థ" ప్రశ్నలకు శ్లేషే మూలం.

అతిశయోక్తి. నమ్మశక్యం కాని అతిశయంతో ఒత్తిడి: "అతని ధనం ముందు కుబేరుని నిధి గుప్పెడు ధాన్యంలా కనిపించింది".

అర్థాంతరన్యాసం. ఒక విశేష విషయాన్ని సామాన్య సత్యంతో సమర్థిస్తారు. "హనుమంతుడు సముద్రము దాటెను; మహాత్ములకు అసాధ్యమేది?" మొదటి వాక్యం ఒక వాస్తవం చెబుతుంది; రెండవది దాన్ని వివరించే సాధారణ సూత్రం చెబుతుంది.

దృష్టాంతం. రెండు వాక్యాలు, ఒకటి విషయం గురించి, ఒకటి ఉదాహరణ గురించి; అవి వేరువేరుగా ఉన్నా ఒకదాన్నొకటి ప్రతిబింబిస్తాయి, పోలిక వాచకం ఉండదు.

స్వభావోక్తి. ఒక వస్తువును ఉన్నది ఉన్నట్లుగా, అతిశయం లేకుండా సహజంగా వర్ణించడం, ఉదాహరణకు పిల్లల ఆటను యథాతథంగా చిత్రించే పద్యం.

అలంకారాల్లో పరీక్ష ఉచ్చులు. ఉపమ, ఉత్ప్రేక్ష: సందేహ వాచకాన్ని వెతకండి. ఉపమ, రూపకం: పోలిక వాచకాన్ని వెతకండి. వృత్త్యనుప్రాసం, ఛేకానుప్రాసం: పునరావృత్తుల సంఖ్య లెక్కించండి. శ్లేష, యమకం: శ్లేషలో ఒక పదానికి రెండు అర్థాలు, యమకంలో అక్షరసమూహం వేరే అర్థాలతో మళ్లీ రావడం.

5. ఛందస్సు: పద్యనిర్మాణం, ముఖ్య ఛందోరీతులు

ఛందస్సు అంటే పద్య రూపాన్ని గురించిన శాస్త్రం. తెలుగు పద్యాన్ని అక్షరాల్లో కొలుస్తారు, స్థిర కాల పరిమాణం కలిగిన పాదాల్లో కాదు. ప్రాథమిక భేదం లఘువుకూ గురువుకూ.

5.1 లఘువు, గురువు

లఘువు అంటే తేలికైన అక్షరం: సంయుక్త హల్లు తర్వాత రాని హ్రస్వాచ్చు. గురువు అంటే బరువైన అక్షరం. దీర్ఘాచ్చు (ఆ, ఈ, ఊ, ఏ, ఓ) ఉన్నా, ఐ లేదా ఔ అయినా, సంయుక్తాక్షరం (ద్విత్వం లేదా సంయోగం) తర్వాత ఉన్నా, లేదా అనుస్వారం, విసర్గ ఉన్నా ఆ అక్షరం గురువు.

పదాలపై సాధన చేయండి:

పదం	అక్షరాలు	క్రమం
అమ్మ	అమ్ + మ	గురువు, లఘువు
తెలుగు	తె + లు + గు	లఘువు, లఘువు, లఘువు
ఆంధ్ర	ఆం + ధ్ర	గురువు, లఘువు
రాముడు	రా + ము + డు	గురువు, లఘువు, లఘువు
కృష్ణ	కృష్ + ణ	గురువు, లఘువు

చివరి రెండు పదాలు అతి సాధారణ పొరపాటును చూపిస్తాయి. "కృష్ణ" లో మొదటి అక్షరం గురువు కావడానికి కారణం దీర్ఘాచ్చు కాదు, దాని తర్వాత "ష్ణ" అనే సంయుక్తాక్షరం ఉండటం.

5.2 గణాలు

గణము అంటే మూడు అక్షరాల సమూహం, గణాలు ఎనిమిది. సాంప్రదాయిక జ్ఞాపకార్థక సూత్రం "య-మా-తా-రా-జ-భా-న-స-ల-గం". ఇందులో ప్రతి అక్షరం, సూత్రంలో దాని తర్వాతి రెండు అక్షరాలతో కలిసి ఒక క్రమాన్ని నిర్వచిస్తుంది. ఆ క్రమాలు:

గణం	తెలుగు	క్రమం
య	య	లఘువు, గురువు, గురువు
మ	మ	గురువు, గురువు, గురువు
త	త	గురువు, గురువు, లఘువు
ర	ర	గురువు, లఘువు, గురువు
జ	జ	లఘువు, గురువు, లఘువు
భ	భ	గురువు, లఘువు, లఘువు
న	న	లఘువు, లఘువు, లఘువు
స	స	లఘువు, లఘువు, గురువు

అక్షరాల సంఖ్య మూడు గుణిజం కానప్పుడు పాదాన్ని పూర్తి చేయడానికి తెలుగు ఛందస్సు "ల" (ఒక లఘువు), "గ" (ఒక గురువు) అనే రెండు ఒంటి అక్షర సంకేతాలను కూడా వాడుతుంది. కింది వృత్తాల్లోని చివరి "వ" ముగింపు జంట అక్షరాలను సూచిస్తుంది.

5.3 యతి, ప్రాస

యతి అంటే ఛందో విరామం. పద్యపాదంలో మొదటి అక్షరానికీ, ఒక నిర్ణీత స్థానంలోని అక్షరానికీ నిర్వచించిన "మైత్రి" ఉండాలని యతి నియమం. ఆచరణలో ఆ రెండు అక్షరాలు ఒకటే కావాలి, లేదా సరిపోయే అక్షరాల నిర్ణీత సమూహానికి చెందాలి. ప్రాస అంటే పద్యంలోని అన్ని పాదాల్లో రెండవ అక్షరం ఒకే హల్లుతో మొదలవ్వాలనే నియమం. "ప్రాసయతి" అంటే యతి నియమం బదులు రెండవ అక్షరాలు సరిపోయే రకం.

5.4 నాలుగు వృత్తాలు (సంస్కృత మూలపు ఛందోరీతులు)

వృత్తాల్లో ప్రతి పాదంలో అక్షరాల సంఖ్య, గణక్రమం, యతి స్థానం నిర్ణీతంగా ఉంటాయి. నాలుగు పాదాలూ ఒకే రీతిని అనుసరిస్తాయి, ప్రాస తప్పనిసరి. పరీక్షల్లో ఈ నాలుగే ఎక్కువగా వస్తాయి.

వృత్తం	పాదంలో గణక్రమం	అక్షరాలు	యతి స్థానం
ఉత్పలమాల	భ, ర, న, భ, భ, ర, వ	20	10వ అక్షరం
చంపకమాల	న, జ, భ, జ, జ, జ, ర	21	11వ అక్షరం
శార్దూలవిక్రీడితం	మ, స, జ, స, త, త, గ	19	13వ అక్షరం
మత్తేభవిక్రీడితం	స, భ, ర, న, మ, య, వ	20	14వ అక్షరం

ఈ సంఖ్యలను లెక్కతో సరిచూసుకోవచ్చు. ఉత్పలమాలలో ఆరు పూర్తి గణాలు (18 అక్షరాలు), చివరి రెండు అక్షరాల "వ" ఉన్నాయి, మొత్తం 20. చంపకమాలలో ఆరు గణాలు, చివర మూడు అక్షరాల "ర", మొత్తం 21. శార్దూలంలో ఆరు గణాలు (18), చివర ఒక అక్షరం "గ", మొత్తం 19. మత్తేభంలో ఆరు గణాలు, చివరి రెండు అక్షరాల "వ", మొత్తం 20. మొత్తాలను మనసులోనే పునర్నిర్మించగలిగితే గుడ్డిగా కంఠస్థం చేయాల్సిన అవసరం లేదు.

నాలుగింటినీ గుర్తుంచుకునే సులువైన సూచన అక్షరాల సంఖ్య క్రమం: శార్దూలం 19తో అతి చిన్నది, ఉత్పలమాల, మత్తేభం 20, చంపకమాల 21తో అతి పెద్దది. ఉత్పలమాల గురించి తెలుగు వికీపీడియా పేజీ, పోతన భాగవతంలో ఈ వృత్తం విస్తృతంగా వాడబడిందని పేర్కొంటుంది. యతి విషయంలో చంపకమాలలో మొదటి అక్షరానికీ పదకొండవ అక్షరానికీ యతిమైత్రి ఉండాలని గుర్తుంచుకోండి.

5.5 జాతులు (తెలుగు సొంత ఛందోరీతులు)

జాతి ఛందస్సులో అక్షరాల క్రమాన్ని కాకుండా, నిర్ణీత మాత్రాకాలం ఉన్న గణాలతో కొలుస్తారు, కాబట్టి ఇవి వృత్తాల కన్నా సరళమైనవి. లఘువుకు ఒక మాత్ర, గురువుకు రెండు మాత్రలు. ఇక్కడ రెండు ముఖ్య గణ సమూహాలు వాడతారు.

• సూర్యగణాలు: రెండు రకాలు, "న" (మూడు లఘువులు), "హ" (గురువు తర్వాత లఘువు). ప్రతీది మూడు మాత్రలు.
• ఇంద్రగణాలు: ఆరు రకాలు: నల (నాలుగు లఘువులు), నగ (మూడు లఘువులు, ఒక గురువు), సల (రెండు లఘువులు, ఒక గురువు, ఒక లఘువు), భ (గురువు, లఘువు, లఘువు), ర (గురువు, లఘువు, గురువు), త (గురువు, గురువు, లఘువు).

కందం. నాలుగు పాదాల పద్యం. 1, 3 పాదాల్లో మూడు గణాలు, 2, 4 పాదాల్లో ఐదు గణాలు. నాలుగు మాత్రల గణాలే వాడతారు: గగ (రెండు గురువులు), భ, జ, స, నల. బేసి స్థానాల్లో జ గణం రాకూడదు. ప్రతి రెండు పాదాల జంటలో ఆరవ గణం (అంటే 2వ లేదా 4వ పాదంలో మూడవ గణం) జ లేదా నల అయి ఉండాలి, 2, 4 పాదాలు గురువుతో ముగియాలి. 2, 4 పాదాల్లో పాదం మొదటి అక్షరానికీ నాలుగవ గణం మొదటి అక్షరానికీ యతి కుదరాలి. ప్రాస తప్పనిసరి, ప్రాసయతి చెల్లదు.

సీసం. నాలుగు పొడవైన పాదాలుండే పద్యం; ప్రతి పాదంలో ఎనిమిది గణాలు: ఆరు ఇంద్రగణాలు, తర్వాత రెండు సూర్యగణాలు. యతి సంబంధం మొదటి గణానికీ మూడవ గణానికీ, ఐదవ గణానికీ ఏడవ గణానికీ ఉంటుంది. ప్రాస నియమం లేదు. సీసపద్యాన్ని ఎప్పుడూ ఒక చిన్న ముగింపు పద్యంతో పూర్తి చేయాలి, అది ఆటవెలది లేదా తేటగీతి.

ఆటవెలది. నాలుగు పాదాలు. 1, 3 పాదాల్లో మూడు సూర్యగణాలు, తర్వాత రెండు ఇంద్రగణాలు; 2, 4 పాదాల్లో ఐదు సూర్యగణాలు. యతి నాలుగవ గణం మొదటి అక్షరం దగ్గర ఉంటుంది. వేమన పద్యాలు ఈ ఛందస్సులోనివే.

తేటగీతి. నాలుగు పాదాలు. ప్రతి పాదంలో ఒక సూర్యగణం, రెండు ఇంద్రగణాలు, ఇంకా రెండు సూర్యగణాలు. యతి నాలుగవ గణం మొదటి అక్షరం దగ్గర. ప్రాస తప్పనిసరి కాదు.

ఒక సులువైన జ్ఞాపిక: ఆటవెలదిలో అసమాన క్రమం ఉంది (3 సూర్య + 2 ఇంద్ర, తర్వాత 5 సూర్య), తేటగీతి ప్రతి పాదంలో ఒకే క్రమాన్ని పునరావృతం చేస్తుంది.

5.6 ఒక ఛందస్సు ప్రశ్న, దశలవారీగా

ప్రశ్న: ఒక పద్యపాదంలో 21 అక్షరాలున్నాయి, అది "ర" గణంతో ముగుస్తుంది. అది ఏ వృత్తం కావచ్చు? జవాబు: చంపకమాల, ఎందుకంటే దాని క్రమం న, జ, భ, జ, జ, జ, ర, అక్షరాలు 21 (ఆరు పూర్తి గణాలు 18, చివరి ర 3). చివర "ర" ఉన్న ఏకైక వృత్తం చంపకమాల, 21 అక్షరాలున్నదీ అదొక్కటే.

6. విభక్తులు: నామవాచక ప్రత్యయాలు

విభక్తి అంటే వాక్యంలో నామవాచకం పాత్రను చూపించే ప్రత్యయం. సాంప్రదాయిక తెలుగు జాబితాలో ఎనిమిది విభాగాలు ఉన్నాయి, ప్రతిదానికీ సాధారణ ప్రత్యయాలు, అర్థాలు ఉన్నాయి.

విభక్తి	సాధారణ ప్రత్యయాలు	సాధారణ అర్థం
ప్రథమా	డు, ము, వు, లు	కర్త
ద్వితీయా	ను, ని	కర్మ
తృతీయా	చేత, తోడ, తో	చేత, తో
చతుర్థీ	కొఱకు, కై	కోసం
పంచమీ	వలన, కంటె	నుంచి, కంటే
షష్ఠీ	కి, కు, యొక్క	యొక్క, కు
సప్తమీ	అందు, న, లో	లో, వద్ద
సంబోధనా	ఓ, ఓయి, ఓరి	పిలుపు

మొదటి విభక్తిని కర్తృ వాచక అని, చివరిది సంబోధన అని కూడా అంటారు. సంబోధనలో వాడుక భాషలో పురుషుడిని "ఓరి", స్త్రీని "ఓసి" అని పిలుస్తారు. కొన్ని ప్రత్యయాల విషయంలో, ముఖ్యంగా "లో" విషయంలో, పాఠ్యపుస్తకాల్లో కొద్ది తేడాలున్నాయి: కొన్ని దాన్ని షష్ఠిలో, కొన్ని సప్తమిలో చేరుస్తాయి. మీ పరీక్షకు నిర్దేశించిన పుస్తకంలోని వర్గీకరణనే అనుసరించండి.

వేగవంతమైన పరీక్ష. నామవాచకం ఏ ప్రశ్నకు జవాబో గుర్తించండి: ఎవరు, ఏది (ప్రథమ), ఎవరిని, దేనిని (ద్వితీయ), దేనితో (తృతీయ), ఎవరి కోసం (చతుర్థి), దేని నుంచి (పంచమి), ఎవరి (షష్ఠి), ఎక్కడ (సప్తమి).

7. క్రియలు

తెలుగు క్రియను పరీక్షల్లో వాడే కొన్ని విధాలుగా వర్గీకరిస్తారు.

సమాపక, అసమాపక క్రియలు. సమాపక క్రియ వాక్యాన్ని ముగిస్తుంది, కాలం, పురుష సూచన కలిగి ఉంటుంది: "వాడు వచ్చెను". అసమాపక క్రియ అసంపూర్ణం, ఒక వాక్యాంశాన్ని మరొకదానితో కలుపుతుంది: "తిని వెళ్లాడు".

సకర్మక, అకర్మక క్రియలు. సకర్మక క్రియకు కర్మ కావాలి ("పుస్తకం చదివెను"). అకర్మక క్రియకు అవసరం లేదు ("వాడు నిద్రించెను").

కాలం, పురుష. కాలాలు భూత (గతం), వర్తమాన, భవిష్యత్. పురుషలు ప్రథమ పురుష ("అతడు"), మధ్యమ పురుష ("నీవు"), ఉత్తమ పురుష ("నేను").

పరీక్షల్లో పేర్కొనే అసమాపక రూపాలు.

• క్త్వార్థకం: "చేసి" అనే అర్థం, "ఇ" లేదా "చి" తో అంతమవుతుంది: తిని, చూచి.
• శత్రర్థకం: "చేస్తూ" అనే అర్థం, "ఉచు" తో అంతమవుతుంది: తినుచు.
• చేదర్థకం: "అయితే" అనే అర్థం: తినిన.
• తుమున్నర్థకం: "చేయడానికి" అనే అర్థం: తినుటకు.
• ప్రేరణార్థకం: ఇతరులతో చేయించే రూపం: తినిపించు.
• నిషేధార్థకం: కాదనే రూపం: తినడు.

తెలుగు క్రియారూపాలు క్రమబద్ధమైన నమూనాలను అనుసరిస్తాయి కాబట్టి, మీకు తెలిసిన ఐదు క్రియలను తీసుకొని వీటన్నింటినీ రాసి చూడటమే ఉత్తమ సన్నద్ధత.

8. పర్యాయపదాలు

భాషా పత్రాల్లో నేరుగా మార్కులు తెచ్చేవి పర్యాయపద ప్రశ్నలు, వాటి పదసంపద పరిమితం. కింది సమూహాలను నేర్చుకోండి; ప్రతి దానిలో వాడుక పదం మొదట ఉంది.

పదం	అర్థం	పర్యాయపదాలు
నీరు	జలం	జలము, ఉదకము, తోయము, సలిలము
భూమి	ధరణి	ధరణి, అవని, ధాత్రి, ఇల, వసుధ
సూర్యుడు	భానుడు	భానుడు, రవి, ఆదిత్యుడు, దినకరుడు
చంద్రుడు	శశి	శశి, సోముడు, విధువు
ఆకాశము	నింగి	నింగి, గగనము, అంబరము, నభము
అడవి	వనం	వనము, కాననము, విపినము, అరణ్యము
కన్ను	నేత్రం	నేత్రము, నయనము, అక్షి, లోచనము
చెట్టు	వృక్షం	వృక్షము, తరువు, పాదపము
ఏనుగు	గజం	కరి, గజము, హస్తి, ద్విరదము
గుఱ్ఱము	అశ్వం	అశ్వము, హయము, తురగము
అగ్ని	నిప్పు	నిప్పు, వహ్ని, అనలము, పావకుడు
గాలి	వాయువు	పవనము, మారుతము, సమీరము

ఒక్కో సెషన్‌లో ఐదేసి సమూహాలను నేర్చుకోండి, ఆ తర్వాత కుడి వైపు కాలమ్ కప్పేసి సమూహాన్ని జ్ఞాపకం నుంచి చెప్పండి.

9. వ్యుత్పత్తి: పదాల మూలం

తెలుగు పదసంపదను మూలం ప్రకారం విభజిస్తారు, దీనినే వ్యుత్పత్తి వర్గీకరణ అంటారు.

• తత్సమం: సంస్కృత పదాలు మారకుండా వాడబడేవి: రాజా, భాష, పూజ.
• తద్భవం: సంస్కృత పదాలు తెలుగులో మారినవి: అగ్గి (అగ్ని నుంచి), ఆకసము (ఆకాశము నుంచి), బాస (భాష నుంచి), కథ నుంచి కత.
• దేశ్యం: సంస్కృత మూలం లేని స్వచ్ఛమైన తెలుగు పదాలు: అమ్మ, నాన్న, చెట్టు, కన్ను, ఇల్లు.
• గ్రామ్యం: మాట్లాడేటప్పుడు వాడే, ప్రామాణిక రచనలో అంగీకరించని వ్యావహారిక రూపాలు.
• అన్యదేశ్యం: ఇతర భాషల నుంచి వచ్చిన పదాలు: కుర్చీ (పార్శీ), కలము (అరబ్బీ), బస్సు (ఇంగ్లీషు).

తద్భవాన్ని గుర్తించడానికి మూల పదాన్ని చూడండి. క్రమబద్ధమైన ధ్వని మార్పుతో (సంయుక్తం సరళమై, దీర్ఘం హ్రస్వమై) ఒక సంస్కృత పదంతో సరిపోల్చగలిగితే అది తద్భవం. సంస్కృత మూలం కనబడకపోయి, అది ప్రాథమిక పదమైతే బహుశా దేశ్యం.

10. సామెతలు, జాతీయాలు

సామెత అంటే లోకోక్తి; జాతీయం అంటే నుడికారం. సామెత సాధారణ పాఠం చెప్పే సంపూర్ణ వాక్యం; జాతీయం అక్షరార్థానికి భిన్నమైన అర్థం కలిగిన పదబంధం. పరీక్షల్లో అర్థం లేదా దాన్ని వాడే సందర్భం అడుగుతారు.

సామెత	భావం
అందని ద్రాక్ష పుల్లన	అందుకోలేని దాన్ని తక్కువ చేసి మాట్లాడటం
ఇంటి దొంగను ఈశ్వరుడైనా పట్టలేడు	ఇంట్లోని వారే చేసే నష్టాన్ని పట్టుకోవడం కష్టం
నిదానమే ప్రధానము	వేగం కన్నా స్థిరత్వం ముఖ్యం
పిట్ట కొంచెం కూత ఘనం	ఆకారం చిన్నదైనా ప్రతిభ పెద్దది
రెంటికి చెడ్డ రేవడి	రెండు వైపులా నష్టపోయినవాడు
అడగందే అమ్మయినా పెట్టదు	అడగకపోతే తల్లి కూడా పెట్టదు
బూడిదలో పోసిన పన్నీరు	పనికిరాని చోట వ్యర్థమైన ప్రయత్నం
చెవిటివాని ముందు శంఖం ఊదినట్లు	వినని వాడికి చెప్పడం వ్యర్థం
తాడిని తన్నేవాడుంటే వాడి తల తన్నేవాడుంటాడు	ఎంతటి బలవంతునికైనా అతనికంటే బలవంతుడుంటాడు
ఏరు దాటాక తెప్ప తగలేసినట్టు	అవసరం తీరాక సాయం చేసినవారిని మరచిపోవడం

తెలుసుకోవలసిన జాతీయాలు: కంటికి రెప్పలా చూసుకోవడం (ఎంతో జాగ్రత్తగా కాపాడటం), ముక్కున వేలు వేసుకోవడం (ఆశ్చర్యపడటం), గాలిలో మేడలు కట్టడం (పగటి కలలు కనడం), నీళ్లు నమలడం (జవాబు చెప్పడానికి తటపటాయించడం), అరచేతిలో వైకుంఠం చూపడం (అసాధ్యమైన హామీ ఇవ్వడం), కాలికి బుద్ధి చెప్పడం (పారిపోవడం), తల పండిపోవడం (ఎంతో అనుభవం కలిగి ఉండటం), కొండంత అండ (గొప్ప ఆసరా), చెవిలో పువ్వులు పెట్టడం (మోసగించడం).

11. దశలవారీ సాధన ఉదాహరణలు

ఉదాహరణ 1 (సంధి). "సూర్యోదయము" ను విడదీసి పేరు చెప్పండి. విడదీత: సూర్య + ఉదయము. మొదటి భాగం చివరి అచ్చు: అ. రెండవ భాగం మొదటి అచ్చు: ఉ. అ తర్వాత ఉ వస్తే ఓ అవుతుంది, కాబట్టి గుణసంధి.

ఉదాహరణ 2 (సంధి). "అత్యంతము" ను విడదీసి పేరు చెప్పండి. విడదీత: అతి + అంతము. మొదటి భాగం చివరి అచ్చు: ఇ. రెండవ భాగం మొదటి అచ్చు: అ. ఇ తర్వాత వేరే అచ్చు వస్తే య్ అవుతుంది, కాబట్టి యణాదేశ సంధి.

ఉదాహరణ 3 (సంధి). "రాముడతడు" ను విడదీసి పేరు చెప్పండి. విడదీత: రాముడు + అతడు. పదం ఉ తో అంతమై ఆ ఉ అచ్చు ముందు లోపిస్తుంది, పదాలు తెలుగు, కాబట్టి ఉకార సంధి.

ఉదాహరణ 4 (సమాసం). "నీలకంఠుడు" సమాసం పేరు చెప్పండి. విగ్రహవాక్యం: నల్లని కంఠము కలవాడు. అర్థం రెండు పదాలకూ బయట ఉన్నదాన్ని సూచిస్తుంది, కాబట్టి బహువ్రీహి.

ఉదాహరణ 5 (సమాసం). "కమలనేత్రము" పేరు చెప్పండి. విగ్రహవాక్యం: కమలము వంటి నేత్రము. పోలిక వస్తువు మొదట ఉంది: ఉపమాన పూర్వపద కర్మధారయం.

ఉదాహరణ 6 (అలంకారం). "చంద్రుడు వెండి పళ్లెంలా ఉదయించెను." "లా" అనే మాట పోలికను సూచిస్తుంది, కాబట్టి ఉపమ; చంద్రుడు ఉపమేయం, పళ్లెం ఉపమానం.

ఉదాహరణ 7 (అలంకారం). "ఆమె ముఖచంద్రము." పోలిక వాచకం లేదు, ముఖాన్ని చంద్రుడని పిలిచారు, కాబట్టి రూపకం.

ఉదాహరణ 8 (ఛందస్సు). ఒక పాదంలో 19 అక్షరాలు, యతి 13వ అక్షరం వద్ద. సరిపోయేది శార్దూలం మాత్రమే, దాని క్రమం మ, స, జ, స, త, త, గ.

ఉదాహరణ 9 (ఛందస్సు). "కృష్ణ" క్రమం గురువు, లఘువు. మొదటి అక్షరం "కృష్" గురువు, ఎందుకంటే దాని తర్వాత "ష్ణ" సంయుక్తం ఉంది.

ఉదాహరణ 10 (విభక్తి). "రాజుయొక్క భటుడు": "యొక్క" ప్రత్యయం షష్ఠీ విభక్తి, కాబట్టి ఇది షష్ఠీ తత్పురుషం.

12. ఈ అంశాన్ని రెండు వారాల్లో ఎలా పునశ్చరణ చేయాలి

పద్నాలుగు రోజులుగా విభజించండి. మొదటి రెండు రోజులు సంధులు: రోజుకు పది విడదీసి పేరు చెప్పే ప్రశ్నలు. మూడు, నాలుగు రోజులు సమాసాలు: ఇరవై సమాసాలకు విగ్రహవాక్యాలు రాయడం. ఐదు, ఆరు రోజులు అలంకారాలు: పది పద్యాల్లో అలంకారాన్ని గుర్తించడం. ఏడు, ఎనిమిది రోజులు ఛందస్సు: పదాలను లఘువు, గురువుగా విభజించి, వృత్తాల పట్టికను కంఠస్థం చేయడం. తొమ్మిదో రోజు విభక్తులు, క్రియలు. పదో రోజు పర్యాయపదాలు. పదకొండో రోజు వ్యుత్పత్తి, సామెతలు. పన్నెండు నుంచి పద్నాలుగు రోజులు మిశ్రమ సాధన, సమయపాలనతో పూర్తి పరీక్షలు. మీ తప్పుల కోసం చిన్న నోట్‌బుక్ ఉంచండి; చాలామంది విద్యార్థులు అవే మూడు పొరపాట్లను మళ్లీ మళ్లీ చేస్తారు.

పరీక్షకు ముఖ్య వాస్తవాలు

• సంస్కృత సంధులు: సవర్ణదీర్ఘం (ఒకే వర్గం దీర్ఘం అవుతుంది), గుణం (అ + ఇ, ఉ, ఋ = ఏ, ఓ, అర్), వృద్ధి (అ + ఏ, ఐ, ఓ, ఔ = ఐ, ఔ), యణాదేశం (ఇ, ఉ, ఋ + వేరే అచ్చు = య్, వ్, ర్).
• అచ్చ తెలుగు సంధులు: ఉకార (దాదాపు ఎప్పుడూ), అకార, ఇకార (ఐచ్ఛికం), త్రిక, ఆమ్రేడిత, గసడదవాదేశ.
• సమాస రకాలు: తత్పురుష, కర్మధారయ, ద్విగు, ద్వంద్వ, బహువ్రీహి, అవ్యయీభావ, నఞ్ తత్పురుష.
• శబ్దాలంకారాలు: వృత్త్యనుప్రాస, ఛేకానుప్రాస, లాటానుప్రాస, యమకం, ముక్తపదగ్రస్తం. అర్థాలంకారాలు: ఉపమ, ఉత్ప్రేక్ష, రూపకం, శ్లేష, అతిశయోక్తి, అర్థాంతరన్యాసం, దృష్టాంతం, స్వభావోక్తి.
• వృత్తాలు: ఉత్పలమాల 20 అక్షరాలు, యతి 10; చంపకమాల 21, యతి 11; శార్దూలం 19, యతి 13; మత్తేభం 20, యతి 14.
• జాతులు: కందం (3, 5 గణాలు), సీసం (6 ఇంద్ర, 2 సూర్య), ఆటవెలది (3 సూర్య + 2 ఇంద్ర, తర్వాత 5 సూర్య), తేటగీతి (1 సూర్య, 2 ఇంద్ర, 2 సూర్య).
• లఘువు తేలిక; గురువు బరువు. గురువులు: దీర్ఘాచ్చు, ఐ, ఔ, సంయుక్తం ముందు, అనుస్వారం లేదా విసర్గ.
• ప్రథమా నుంచి సంబోధనా వరకు ఎనిమిది విభక్తులు. తద్భవాలు సంస్కృతం నుంచి ధ్వని మార్పుతో వచ్చినవి; దేశ్యాలు స్వచ్ఛమైన తెలుగు.

10 ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. "మహర్షి" ఏ సంధి వల్ల ఏర్పడింది? a) సవర్ణదీర్ఘ b) గుణ c) వృద్ధి d) యణాదేశ జవాబు: b. ఆ + ఋ = అర్, ఇది గుణసంధి.

2. "రాముడతడు" ఉదాహరణ: a) ఉకార సంధి b) గుణసంధి c) త్రిక సంధి d) యణాదేశ సంధి జవాబు: a. తెలుగు పదంలో రాముడు లోని చివరి ఉ అచ్చు ముందు లోపించింది.

3. "ఏకైక" (ఏక + ఏక) ఏ సంధి? a) గుణ b) వృద్ధి c) సవర్ణదీర్ఘ d) యణాదేశ జవాబు: b. అ + ఏ = ఐ.

4. "నీలకంఠుడు" ఏ సమాసం? a) కర్మధారయ b) ద్విగు c) బహువ్రీహి d) ద్వంద్వ జవాబు: c. అర్థం రెండు పదాలకూ బయట ఉన్నవాడిని సూచిస్తుంది.

5. "ముల్లోకములు" (మూడు లోకములు) ఏ సమాసం? a) ద్వంద్వ b) ద్విగు c) అవ్యయీభావ d) తత్పురుష జవాబు: b. మొదటి పదం సంఖ్యావాచకం.

6. "ఆమె ముఖచంద్రము" లో ఉన్న అలంకారం: a) ఉపమ b) ఉత్ప్రేక్ష c) రూపకం d) శ్లేష జవాబు: c. పోలిక వాచకం లేకుండా ముఖాన్ని చంద్రుడిగా చెప్పారు.

7. వీధి దీపాలు నేలకు దిగిన చుక్కలేమో అనే వాక్యంలో ఉన్న అలంకారం: a) ఉత్ప్రేక్ష b) అతిశయోక్తి c) దృష్టాంతం d) యమకం జవాబు: a. ఊహా సూచక పదంతో కల్పన చెప్పబడింది.

8. పాదానికి 21 అక్షరాలు, యతి 11వ అక్షరం ఉన్న వృత్తం: a) ఉత్పలమాల b) శార్దూలం c) మత్తేభం d) చంపకమాల జవాబు: d. చంపకమాలలో 21 అక్షరాలు, యతి 11.

9. సరి పాదాల్లో ఐదు సూర్యగణాలు, బేసి పాదాల్లో మూడు సూర్యగణాలు + రెండు ఇంద్రగణాలు ఉండే జాతి ఛందస్సు ఏది? a) తేటగీతి b) ఆటవెలది c) కందం d) సీసం జవాబు: b. ఇది ఆటవెలది క్రమం.

10. "అగ్గి" పదం "అగ్ని" కి సంబంధించి: a) తత్సమం b) తద్భవం c) దేశ్యం d) అన్యదేశ్యం జవాబు: b. సంస్కృత పదం తెలుగులో మారిన రూపం.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

పరీక్షలకు తెలుగు వ్యాకరణంలో ఏ అంశాలు ముఖ్యం? సంధి, సమాసం, అలంకారం, ఛందస్సు ఎక్కువ ప్రశ్నలు తెస్తాయి; తర్వాత విభక్తి, క్రియ, పర్యాయపదాలు, సామెతలు. మీ పోస్టుకు ప్రస్తుత నోటిఫికేషన్‌లోని సిలబస్ చూడండి.

బాలవ్యాకరణాన్నే నేర్చుకోవాలా? వద్దు, మీ నిర్దేశిత పాఠ్యపుస్తకం ఇచ్చిన నియమాలనే నేర్చుకోండి. ఈ వ్యాసంలోని నియమాలు ఆ వ్యాకరణ సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తాయి, కానీ పరీక్ష పాఠ్యపుస్తకం వెర్షన్‌నే పరీక్షిస్తుంది.

గుణానికీ వృద్ధికీ తేడాను త్వరగా ఎలా గుర్తించాలి? గుణం ఏ, ఓ లేదా అర్ ఇస్తుంది. వృద్ధి ఐ లేదా ఔ ఇస్తుంది. వృద్ధి పెద్ద ధ్వని.

"లో" షష్ఠి ప్రత్యయమా, సప్తమి ప్రత్యయమా? పాఠ్యపుస్తకాలు వేర్వేరుగా చెబుతాయి, కొన్ని రెండింటిలోనూ చేరుస్తాయి. మీ పరీక్షకు నిర్దేశించిన పుస్తకంలోని వర్గీకరణను అనుసరించండి.

వృత్తాల పట్టికలో చివర "వ" లేదా "గ" ఎందుకు ఉంది? పాదంలో అక్షరాల సంఖ్య ఎప్పుడూ మూడు గుణిజం కాదు కాబట్టి, పాదాన్ని పూర్తి చేయడానికి చిన్న ముగింపు సమూహం ఉంటుంది. మొత్తాలు సరిపోతాయో సరిచూడండి: 20, 21, 19, 20.

సాహిత్య విభాగానికి ఈ వ్యాసం సరిపోతుందా? సరిపోదు. కవులు, గ్రంథాలు, పురస్కారాల కోసం సాహిత్య మార్గదర్శిని చదవండి.

ఖచ్చితమైన పరీక్ష విధానం ఎక్కడ నిర్ధారించుకోవాలి? మీ పోస్టుకు సంబంధించిన నియామక సంస్థ తాజా అధికారిక నోటిఫికేషన్‌లో. నమూనా, సిలబస్ ఒక నోటిఫికేషన్ నుంచి మరొకదానికి మారతాయి.

సంబంధిత వ్యాసాలు

• తెలుగు భాష, సాహిత్యం: కవిత్రయం నుంచి ఆధునిక యుగం వరకు
• AP TET మార్గదర్శిని
• AP DSC స్కూల్ అసిస్టెంట్
• AP DSC SGT
• AP DSC సిలబస్ 2026
• APPSC గ్రూప్ 1, 2, 3, 4 పోలిక
• ఈ వ్యాసం ఆంగ్ల వెర్షన్

pareeksha.in లో ప్రాక్టీస్ చేయండి

చదివిన తర్వాత సమయపాలనతో ప్రశ్నలు సాధన చేయండి. ప్లాట్‌ఫామ్‌లో 10 Lakh+ MCQs, 100+ Exams, 5,000+ Full-Length Mocks ఉన్నాయి; భాషా ప్రశ్నలు సమయ ఒత్తిడిలో ఎలా అనిపిస్తాయో చూడటానికి మాక్ టెస్ట్ ప్రయత్నించండి. సిలబస్, పరీక్ష విధానం వివరాలను తాజా అధికారిక నోటిఫికేషన్‌లో నిర్ధారించుకోండి.

మూలాలు మరియు ధృవీకరణ

ఈ పునశ్చరణ కోసం తెరిచిన పేజీలు:

• తెలుగు వ్యాకరణం, ఇంగ్లీష్ వికీపీడియా (సంధి కుటుంబాలు, ఎనిమిది విభక్తులు, సమాస రకాలు, క్రియా విభాగాలు), కేవలం సరిచూడటానికి.
• ఛందస్ (కవిత్వం), ఇంగ్లీష్ వికీపీడియా (లఘువు, గురువు, ఎనిమిది గణాలు, యతి, ప్రాస).
• ఉత్పలమాల, చంపకమాల, శార్దూలం, మత్తేభం, కందం, సీసం, ఆటవెలది, తేటగీతిపై తెలుగు వికీపీడియా పేజీలు (అక్షరాల సంఖ్య, గణక్రమం, యతి స్థానం), అలాగే సమాసం, అలంకారం, సంధి, బాలవ్యాకరణంపై తెలుగు వికీపీడియా పేజీలు, సరిచూడటానికి.

ధృవీకరించనివి, వ్యాసంలో జాగ్రత్తగా చెప్పినవి: తెలుగు అకాడమీ, AP SCERT, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ పాఠ్యగ్రంథాలను తెరవలేదు. కాబట్టి విభక్తి ప్రత్యయాల వర్గీకరణ (ముఖ్యంగా "లో"), కొన్ని అచ్చ తెలుగు సంధుల ఐచ్ఛికత లేదా తప్పనిసరితనం, కందం గణ నియమాల ఖచ్చితమైన వివరాలను నిర్దేశిత పాఠ్యపుస్తకంతో సరిచూసుకోండి. బాలవ్యాకరణ కర్త, కాలం గురించిన విషయం సాధారణ జ్ఞానం నుంచి వచ్చింది; తెలుగు వికీపీడియా పేజీ నుంచి లభించిన సారాంశం ఈ విషయంలో అస్పష్టంగా ఉంది. ఈ గైడ్ కోసం రాసినవని సూచించిన ఉదాహరణ పంక్తులు అసలు ఉదాహరణలే, ఉటంకింపులు కావు. ప్రతి పోస్టుకు ఖచ్చితమైన పరీక్ష విధానం, సిలబస్ ఇక్కడ చెప్పలేదు; తాజా నోటిఫికేషన్ చూడండి.