భారత, ప్రపంచ భూగోళశాస్త్రం నోట్స్: APPSC, DSC, AP పోలీస్ కోసం

భూగోళశాస్త్రం ఒక్కసారి చదివితే మూడు పరీక్షలకు ఉపయోగపడే అరుదైన సబ్జెక్టు. APPSC జనరల్ స్టడీస్ పేపర్లు, AP DSC లోని జనరల్ నాలెడ్జ్ మరియు కంటెంట్ విభాగాలు, AP పోలీస్ కానిస్టేబుల్, SI పేపర్లు అన్నీ దాదాపు ఒకే రకమైన ప్రశ్నలు అడుగుతాయి: ఒక లక్షణం ఎక్కడ ఉంది, దాని పొడవు ఎంత, ఏ రాష్ట్రం గుండా ప్రవహిస్తుంది, ఎందుకు అలా జరుగుతుంది. ప్రశ్నలు లోతైనవి కావు, కానీ రెండు పోలిన వాస్తవాలను కలిపేసేవారు మార్కులు కోల్పోతారు. ఉదాహరణకు గంగ పొడవు, సింధు పొడవు; లేదా రుతుపవనాలు కేరళను తాకే తేదీ, దేశమంతా వ్యాపించే తేదీ.

ఈ నోట్స్ రెండు భాగాలుగా ఉంది. మొదటి భాగం భారతదేశం: స్థానం, నిర్మాణం, భూ స్వరూపం, నదీ వ్యవస్థ, శీతోష్ణస్థితి, రుతుపవనాలు, నేలలు, సహజ వృక్ష సంపద, వ్యవసాయం, ఖనిజాలు, జనాభా. రెండో భాగం ప్రపంచ భూగోళ ముఖ్యాంశాలు: ఖండాలు, మహాసముద్రాలు, పర్వతాలు, నదులు, ఎడారులు, అక్షాంశ రేఖాంశాలు, సమయ మండలాలు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు సంబంధించిన విషయాలను ఇక్కడ పునరావృతం చేయలేదు. రాష్ట్ర నదులు, జిల్లాలు, ఓడరేవులు, నీటిపారుదల, పంటలు, ఖనిజాల కోసం ప్రతి విభాగంలో, చివరి జాబితాలో ఇచ్చిన ప్రత్యేక వ్యాసాలను చూడండి.

వాస్తవాలను ఎలా సరిచూశామంటే: వివరణాత్మక అంశాలకు ప్రస్తుత NCERT భూగోళ పాఠ్యపుస్తకాలను (10వ, 11వ తరగతుల 2026-27 పునర్ముద్రణలు, 12వ తరగతి India: People and Economy) ఆధారంగా తీసుకున్నాం. కాలంతో మారే సంఖ్యలకు సంవత్సరం, మూలం ఇచ్చాం. 2026 రుతుపవనాల వివరాలు భారత వాతావరణ శాఖ (IMD) నుంచి, పంటల ఉత్పత్తి వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ 2025-26 మూడో ముందస్తు అంచనాల నుంచి, ఖనిజ విలువ ఇండియన్ బ్యూరో ఆఫ్ మైన్స్ నుంచి, అటవీ విస్తీర్ణం India State of Forest Report 2023 నుంచి తీసుకున్నవి. ప్రాథమిక మూలంలో నిర్ధారించలేని అంకెలను పాఠ్యంలోనే సూచించాం.

1. స్థానం, పరిమాణం, సరిహద్దులు

భారత ప్రధాన భూభాగం ఉత్తరాన కశ్మీర్ నుంచి దక్షిణాన కన్యాకుమారి వరకు, తూర్పున అరుణాచల్ ప్రదేశ్ నుంచి పశ్చిమాన గుజరాత్ వరకు విస్తరించి ఉంది. ప్రధాన భూభాగం సుమారు 8°4' ఉత్తర అక్షాంశం నుంచి 37°6' ఉత్తర అక్షాంశం వరకు, 68°7' తూర్పు రేఖాంశం నుంచి 97°25' తూర్పు రేఖాంశం వరకు ఉంది. అండమాన్ నికోబార్ దీవులను కలిపితే దక్షిణ చివర గ్రేట్ నికోబార్‌లోని ఇందిరా పాయింట్, సుమారు 6°45' ఉత్తర అక్షాంశం; దేశ దక్షిణ పరిమితిగా NCERT ఇచ్చే అంకె ఇదే. అక్షాంశ, రేఖాంశ విస్తీర్ణాలు రెండూ దాదాపు 30 డిగ్రీలు కావడంతో ఉత్తర-దక్షిణ, తూర్పు-పశ్చిమ దూరాలు సమానమని చాలామంది భావిస్తారు. అది తప్పు. NCERT ప్రకారం ఉత్తర-దక్షిణ విస్తీర్ణం 3,214 కి.మీ., తూర్పు-పశ్చిమ విస్తీర్ణం 2,933 కి.మీ. కారణం: రేఖాంశాల మధ్య దూరం ధ్రువాల వైపు తగ్గుతుంది, అక్షాంశాల మధ్య దూరం ఎక్కడైనా ఒకేలా ఉంటుంది.

భారతదేశ వైశాల్యం సుమారు 3.28 మిలియన్ చ.కి.మీ., ఇది ప్రపంచ భూభాగంలో 2.4 శాతం; ప్రపంచంలో ఏడో అతిపెద్ద దేశం. ప్రాదేశిక జలాలు తీరం నుంచి 12 నాటికల్ మైళ్ల (సుమారు 21.9 కి.మీ.) వరకు ఉంటాయి. ప్రామాణిక రేఖాంశం 82°30' తూర్పు; ప్రామాణిక రేఖాంశాలను సాధారణంగా 7°30' గుణకాలుగా ఎంచుకుంటారు కాబట్టి దీన్ని తీసుకున్నారు. భారత ప్రామాణిక కాలం (IST) గ్రీన్‌విచ్ సగటు కాలం కంటే 5 గంటల 30 నిమిషాలు ముందు ఉంటుంది. దేశం దాదాపు 30 డిగ్రీల రేఖాంశంలో విస్తరించి ఉండడం వల్ల ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో సూర్యోదయం పశ్చిమ రాజస్థాన్ కంటే సుమారు రెండు గంటలు ముందే అవుతుంది, అయినా దేశమంతా ఒకే గడియారం వాడతారు.

హోం మంత్రిత్వ శాఖ 2023-24 వార్షిక నివేదిక ప్రకారం భూ సరిహద్దు 15,106.7 కి.మీ., దీవులతో కలిపి తీరరేఖ 7,516.6 కి.మీ. పొరుగు దేశాలవారీ సరిహద్దు పట్టిక పరీక్షల్లో ఇష్టమైన ప్రశ్న.

సరిహద్దు	పొడవు (కి.మీ., MHA వార్షిక నివేదిక 2023-24)
బంగ్లాదేశ్	4,096.7
చైనా	3,488.0
పాకిస్థాన్	3,323.0
నేపాల్	1,751.0
మయన్మార్	1,643.0
భూటాన్	699.0
ఆఫ్ఘనిస్థాన్	106.0

క్రమం గుర్తుంచుకోండి: బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు అతి పొడవైనది, తర్వాత చైనా, పాకిస్థాన్, నేపాల్, మయన్మార్, భూటాన్. ఇతర మూలాలు భూ సరిహద్దు మొత్తాన్ని కొంచెం భిన్నంగా చెబుతాయి కాబట్టి, ప్రశ్నలో 15,000 కి.మీ. దగ్గర ఒకే ఆప్షన్ ఉంటే 15,106.7కు దగ్గరిదాన్ని ఎంచుకోండి. కర్కాటక రేఖ (23°30' ఉత్తరం) దేశం మధ్యలోంచి వెళుతుంది; అందుకే దక్షిణ భాగం ఉష్ణమండలంలో, ఉత్తర భాగం ఉపఉష్ణమండలంలో ఉంది. ప్రామాణిక అట్లాస్ జాబితా ప్రకారం ఇది ఎనిమిది రాష్ట్రాల గుండా వెళుతుంది: గుజరాత్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఝార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్, త్రిపుర, మిజోరం.

భూ స్వరూపం ప్రకారం భారతదేశ భూమి మూడు విస్తృత వర్గాలుగా విడిపోతుంది. NCERT 10వ తరగతి పాఠం ప్రకారం సుమారు 43 శాతం మైదానాలు, సుమారు 30 శాతం పర్వతాలు, సుమారు 27 శాతం పీఠభూమి. వ్యవసాయం, ఖనిజాలు, నివాసాల గురించి ఏ సమాధానం రాసినా ఇక్కడినుంచే మొదలుపెట్టడం సురక్షితం.

2. నిర్మాణం, ఆరు భౌతిక విభాగాలు

NCERT భారతదేశాన్ని మూడు భౌగోళిక విభాగాలుగా విభజిస్తుంది. ద్వీపకల్ప భాగం (Peninsular Block) అతి ప్రాచీనమైనది; అతి పురాతన నీస్, గ్రానైట్ శిలలతో ఏర్పడి, కేంబ్రియన్ కాలం నుంచి దృఢమైన దిమ్మెలా నిలిచి ఉంది. హిమాలయాలు, ఇతర ద్వీపకల్ప పర్వతాలు యువమైనవి, టెక్టోనిక్ మూలం కలిగి ఇప్పటికీ క్రియాశీలంగా ఉన్నవి; అందుకే వాటిలో భంగాలు, ముడుతలు, తోసుడు తలాలు ఉంటాయి. సింధు-గంగా-బ్రహ్మపుత్ర మైదానం మొదట ఒక నిమ్న ద్రోణి; అది సుమారు 64 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం నుంచి నిండడం మొదలైంది; అక్కడి ఒండ్రు మట్టి లోతు సాధారణంగా 1,000 నుంచి 2,000 మీటర్లు.

ఉపరితలంపై భౌతిక స్వరూపాన్ని సంప్రదాయంగా ఆరు ప్రాంతాలుగా విభజిస్తారు. ఈ క్రమాన్ని గుర్తుంచుకోండి, ఎందుకంటే ఆప్షన్లలో తరచూ క్రమం మార్చి ఇస్తారు.

విభాగం	లక్షణం	పరీక్ష సూచన
ఉత్తర, ఈశాన్య పర్వతాలు	హిమాలయాలు, ఈశాన్య కొండలు	యువ ముడత పర్వతాలు, వేగమైన నదులు
ఉత్తర మైదానాలు	సింధు, గంగ, బ్రహ్మపుత్ర ఒండ్రు	భాబర్, తరాయ్, భంగర్, ఖాదర్
ద్వీపకల్ప పీఠభూమి	అతి పురాతన, స్థిరమైన భూభాగం	దక్కన్, మధ్య ఎత్తైన ప్రాంతాలు, ఈశాన్య పీఠభూమి
భారత ఎడారి	ఆరావళికి వాయవ్యం	మరుస్థలి, లూని, 150 మి.మీ. కంటే తక్కువ వర్షం
తీర మైదానాలు	పశ్చిమ, తూర్పు తీరాలు	మునిగిన తీరం, పైకి లేచిన తీరం
దీవులు	బంగాళాఖాతం, అరేబియా సముద్ర సమూహాలు	అండమాన్ నికోబార్, లక్షద్వీప్

భూ స్వరూపం ఎందుకు భిన్నంగా ఉంటుందో వివరించడానికి రెండు అంశాలు పదేపదే వాడతారు. ద్వీపకల్పంలో ఎక్కువగా అరావళి, నల్లమల, జవ్వాది, వెలికొండ, పాలకొండ, మహేంద్రగిరి కొండల వంటి అవశేష పర్వతాలు ఉంటాయి; ఇక్కడి నదీ లోయలు లోతు తక్కువగా, తక్కువ వాలుతో ఉంటాయి. హిమాలయం దీనికి విరుద్ధం: యువమైనది, నిటారైనది, లోతైన గండ్లు, V-ఆకార లోయలు, జలపాతాలతో కూడినది. ఏది పురాతనం అని అడిగితే సమాధానం ఎప్పుడూ ద్వీపకల్ప భాగం, ద్వీపకల్ప నదీ వ్యవస్థ.

3. హిమాలయాలు, ఉత్తర మైదానాలు

హిమాలయాలు సమాంతరంగా ఉండే పర్వత శ్రేణుల వరుస. ఉత్తరం నుంచి దక్షిణానికి ప్రధానమైనవి: గ్రేట్ హిమాలయాలు (హిమాద్రి, కేంద్ర అక్షీయ శ్రేణి), లెస్సర్ హిమాలయాలు (హిమాచల్), బయటి శివాలిక్ కొండలు. NCERT ప్రకారం గ్రేట్ హిమాలయ శ్రేణి తూర్పు-పశ్చిమంగా సుమారు 2,500 కి.మీ. పొడవు, ఉత్తర-దక్షిణంగా 160 నుంచి 400 కి.మీ. వెడల్పు ఉంటుంది. ఈ శ్రేణులు వంపు తిరుగుతాయి: వాయవ్యంలో వాయవ్యం నుంచి ఆగ్నేయానికి, డార్జిలింగ్-సిక్కిం ప్రాంతంలో తూర్పు-పశ్చిమంగా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో నైరుతి నుంచి వాయవ్యానికి, నాగాలాండ్, మణిపూర్, మిజోరంలలో ఉత్తర-దక్షిణంగా ఉంటాయి. హిమాలయాలు భౌతిక గోడ మాత్రమే కాదు, శీతోష్ణ, నదీ, సాంస్కృతిక విభజన రేఖ కూడా; అవి మధ్య ఆసియా నుంచి వచ్చే చల్లని గాలులను అడ్డుకుంటాయి, రుతుపవనాలను ఇక్కడే ఆపుతాయి. సిక్కిం-నేపాల్ సరిహద్దులో 8,586 మీటర్ల ఎత్తున్న కాంచనగంగ భారత్‌తో ముడిపడిన ఎత్తైన శిఖరం, ప్రపంచంలో మూడో ఎత్తైనది. ఎవరెస్టు 8,848.86 మీటర్లు; నేపాల్, చైనాల 2020 సంయుక్త సర్వేలో ఇది చివరిసారి కొలిచారు.

ఉత్తర మైదానాలు తూర్పు-పశ్చిమంగా సుమారు 3,200 కి.మీ. విస్తరించి, సగటు వెడల్పు 150 నుంచి 300 కి.మీ., ఎత్తు ఎక్కువగా సముద్ర మట్టానికి 50 నుంచి 150 మీటర్లు ఉంటాయి. హిమాలయ పాదం నుంచి దక్షిణానికి నాలుగు పట్టీలు ఉంటాయి; ప్రశ్నల్లో వాటి క్రమం తరచూ అడుగుతారు.

పట్టీ	వెడల్పు, స్వభావం	గుర్తుంచుకోండి
భాబర్	8 నుంచి 10 కి.మీ., వాలు తగ్గే చోట ముతక రాళ్లు	ప్రవాహాలు ఇక్కడ అదృశ్యమవుతాయి
తరాయ్	10 నుంచి 20 కి.మీ., చిత్తడి	ప్రవాహాలు మళ్లీ పైకి వస్తాయి, దట్టమైన వృక్షసంపద, వన్యప్రాణులు
భంగర్	పాత ఒండ్రు	ఎత్తైన నేల, కంకర్ గుళికలు ఉంటాయి
ఖాదర్	కొత్త ఒండ్రు	ప్రతి వరదతో కొత్త మట్టి, ఎక్కువ సారవంతం

హర్యానా, ఢిల్లీ ప్రాంతం సింధు, గంగా వ్యవస్థల మధ్య జల విభాజక. బ్రహ్మపుత్ర ఈశాన్యం నుంచి నైరుతికి ప్రవహించి, ధుబ్రి వద్ద దాదాపు 90 డిగ్రీల దక్షిణ మలుపు తీసుకుని బంగ్లాదేశ్‌లోకి వెళుతుంది. గంగ-బ్రహ్మపుత్ర ముఖద్వారంలో ఏర్పడిన సుందర్‌బన్స్ డెల్టా ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద డెల్టాల్లో ఒకటి. ఈ మైదానాల్లో గోధుమ, వరి, చెరకు, జనపనార పండుతాయి, జనసాంద్రత ఎక్కువ.

4. ద్వీపకల్ప పీఠభూమి, ఎడారి, తీరాలు, దీవులు

ద్వీపకల్ప పీఠభూమి నది మైదానాల కంటే సుమారు 150 మీటర్ల నుంచి 600-900 మీటర్ల ఎత్తు వరకు లేచి, క్రమరహిత త్రిభుజాకారంలో ఉంటుంది. దీనికి మూడు భాగాలు. దక్కన్ పీఠభూమికి పశ్చిమాన పశ్చిమ కనుమలు, తూర్పున తూర్పు కనుమలు, ఉత్తరాన సాత్పురా, మైకల్, మహాదేవ్ కొండలు ఉన్నాయి. మధ్య ఎత్తైన ప్రాంతాలు నర్మదా-సాత్పురా రేఖకు ఉత్తరాన ఉండి పశ్చిమాన ఆరావళితో సరిహద్దు పొందుతాయి; వాటి సాధారణ ఎత్తు 700 నుంచి 1,000 మీటర్లు, వింధ్య, కైమూర్ శ్రేణులు యమునా ఉపనదులకు పుట్టినిల్లు. ఈశాన్య పీఠభూమి (మేఘాలయ, కార్బీ ఆంగ్లాంగ్) ఒక వేరుపడిన పొడిగింపు; అక్కడి లోయ ఎప్పుడో నదుల అవక్షేపాలతో నిండింది. ఇందులో గారో, ఖాసీ, జైంతియా కొండలు ఉన్నాయి; బొగ్గు, ఇనుప ఖనిజం, సున్నపురాయి, యురేనియం సమృద్ధిగా ఉంటాయి.

పశ్చిమ కనుమలు తూర్పు కనుమల కంటే ఎత్తైనవి, మరింత నిరంతరమైనవి; సగటు ఎత్తు సుమారు 1,500 మీటర్లు. అనైముడి (2,695 మీ.) అనైమలై కొండల్లోని ద్వీపకల్పంలోనే ఎత్తైన శిఖరం; నీలగిరిలోని దొడ్డబెట్ట (2,637 మీ.) తర్వాతిది. రెండు కనుమలు నీలగిరిలో కలుస్తాయి. తూర్పు కనుమలు నిరంతరం కాని తక్కువ ఎత్తు కొండలు; మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి వాటిని ఛేదించాయి. వాటి శ్రేణుల్లో జవ్వాది కొండలు, పాలకొండ శ్రేణి, నల్లమల కొండలు, మహేంద్రగిరి కొండలు ఉన్నాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్ తూర్పు కనుమలు, తూర్పు తీరం వెంట ఉంది కాబట్టి రాష్ట్రస్థాయి సమాచారం కోసం AP భూగోళ నోట్స్: నదులు, జిల్లాలు, ఓడరేవులు చూడండి.

భారత ఎడారి ఆరావళికి వాయవ్యంగా ఉంది. ఏడాదికి 150 మి.మీ. కంటే తక్కువ వర్షం పడుతుంది; రేఖాంశ ఇసుక దిబ్బలు, అర్ధచంద్రాకార బర్ఖాన్లు, పుట్టగొడుగు రాళ్లు, ఒయాసిస్సులు ఉంటాయి. ఇక్కడి నదులు ఎక్కువగా కాలానుగుణమైనవి; దక్షిణ భాగంలో ప్రవహించి రాన్ ఆఫ్ కచ్‌లో కలిసే లూని ముఖ్యమైనది. ఉప్పు నీటి సరస్సులు (ప్లేయాలు) ఉప్పును ఇస్తాయి.

తీర మైదానాలు ఏర్పడిన తీరును బట్టి భిన్నంగా ఉంటాయి. పశ్చిమ మైదానం మునిగిన తీరం; మధ్యలో ఇరుకుగా, ఉత్తరం దక్షిణాల్లో వెడల్పుగా ఉంటుంది; సహజ ఓడరేవులు (కాండ్ల, ముంబై, మర్మగోవా, మంగళూరు, కొచ్చి) ఉన్నాయి, డెల్టాలు లేవు, మలబార్ కయ్యాల్ (వెనుక జలాలు) ఉన్నాయి. తూర్పు మైదానం వెడల్పుగా ఉండి పైకి లేచిన తీరం; మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి డెల్టాలు బాగా అభివృద్ధి చెందాయి. ఖండ తిట్ట సుమారు 500 కి.మీ. వరకు సముద్రంలోకి విస్తరించడం వల్ల సహజ ఓడరేవులు తక్కువ, నిర్మాణం కష్టం.

బంగాళాఖాతంలోని దీవుల సమూహంలో సుమారు 572 దీవులు, ద్వీపికలు ఉన్నాయని NCERT చెబుతుంది; అవి సుమారు 6° ఉత్తరం నుంచి 14° ఉత్తరం మధ్య ఉన్నాయి; ఉత్తరాన అండమాన్, దక్షిణాన నికోబార్, వాటిని టెన్ డిగ్రీ ఛానల్ వేరు చేస్తుంది. భారతదేశంలోని ఏకైక క్రియాశీల అగ్నిపర్వతం బారెన్ ద్వీపం ఈ సమూహంలోనిదే. అరేబియా సముద్రంలోని లక్షద్వీప్ సమూహం పగడాలతో ఏర్పడింది, కేరళ తీరం నుంచి 220 నుంచి 440 కి.మీ. దూరంలో ఉంది, సుమారు 36 దీవులు, వాటిలో 11 జనావాసాలు; నైన్ డిగ్రీ ఛానల్ దాన్ని విభజిస్తుంది. రెండు ఛానళ్లను తారుమారు చేయడం సాధారణ తప్పు: టెన్ డిగ్రీ ఛానల్ బంగాళాఖాతం సమూహానికి, నైన్ డిగ్రీ ఛానల్ అరేబియా సముద్ర సమూహానికి చెందినవి.

5. నదీ వ్యవస్థ: వర్గీకరణ, హిమాలయ నదులు

నది పరీవాహక ప్రాంతం అంటే ఒక నది, దాని ఉపనదులు నీటిని సేకరించే మొత్తం ప్రాంతం; రెండు పరీవాహక ప్రాంతాలను వేరు చేసే సరిహద్దు జల విభాజకం (watershed). భారత నదీ వ్యవస్థను మూడు విధాలుగా వర్గీకరిస్తారు. సముద్రం ఆధారంగా: పారుదల ప్రాంతంలో సుమారు 77 శాతం బంగాళాఖాతానికి (గంగ, బ్రహ్మపుత్ర, మహానది, కృష్ణా తదితరాలు), సుమారు 23 శాతం అరేబియా సముద్రానికి (సింధు, నర్మద, తాపి, మహి, పెరియార్) వెళుతుంది. పరీవాహక పరిమాణం ఆధారంగా: 20,000 చ.కి.మీ. కంటే పెద్దవి 14 ప్రధాన బేసిన్లు, 2,000 నుంచి 20,000 చ.కి.మీ. మధ్య 44 మధ్యస్థ బేసిన్లు, మిగిలినవి చిన్నవి. మూలం ఆధారంగా: హిమాలయ నదులు, ద్వీపకల్ప నదులు. హిమాలయ నదులకు మంచు, వర్షం రెండూ నీరిస్తాయి కాబట్టి అవి సంవత్సరమంతా ప్రవహిస్తాయి; ద్వీపకల్ప నదులు ఎక్కువగా రుతువును బట్టి ప్రవహిస్తాయి.

నదీ వ్యవస్థ నమూనాలు చిన్న, క్రమమైన ప్రశ్న. చెట్టు కొమ్మల్లా ఉంటే డెండ్రిటిక్ (ఉత్తర మైదాన నదులు). కొండ నుంచి అన్ని వైపులా వ్యాపిస్తే రేడియల్ (అమరకంటక్ శ్రేణిలో పుట్టే నదులు). ప్రధాన ప్రవాహాలు సమాంతరంగా ఉండి ఉపనదులు లంబకోణంలో కలిస్తే ట్రెల్లిస్. అన్ని వైపుల నుంచి సరస్సు లేదా నిమ్నంలో కలిస్తే సెంట్రిపెటల్.

హిమాలయ నదీ వ్యవస్థకు మూడు విభాగాలు. సింధు మొత్తం పొడవు సుమారు 2,880 కి.మీ., భారతదేశంలో సుమారు 1,114 కి.మీ.; ఇది టిబెట్‌లోని బోఖర్ చు సమీపంలో పుట్టింది; పంజాబ్ ఉపనదులు (జీలం, చీనాబ్, రావి, బియాస్, సట్లెజ్) కలిసి పంజ్‌నాద్ ఏర్పడుతుంది; చీనాబ్ దాని అతిపెద్ద ఉపనది. గంగ పొడవు 2,525 కి.మీ.; భారతదేశంలో దాని పరీవాహక ప్రాంతం సుమారు 8.6 లక్షల చ.కి.మీ. గౌముఖ్ సమీపంలోని గంగోత్రి వద్ద భాగీరథిగా పుట్టి, దేవప్రయాగ వద్ద అలకనందను కలిసి గంగ అవుతుంది, హరిద్వార్ వద్ద మైదానంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. యమున దాని అతి పొడవైన ఉపనది; దక్షిణం నుంచి చంబల్, సింధ్, బేత్వా, కెన్ కలుస్తాయి; ఉత్తరం నుంచి ఘాఘ్రా, గండక్, కోసి, మహానంద కలుస్తాయి. కోసి నది దారి మారుస్తూ ఉండడం వల్ల "బిహార్ దుఃఖదాయని"; దామోదర్‌ను దామోదర్ వ్యాలీ కార్పొరేషన్ అదుపులోకి తెచ్చే వరకు "బెంగాల్ దుఃఖదాయని" అనేవారు. బ్రహ్మపుత్ర మానస సరోవరం సమీపంలో మొదలై, టిబెట్‌లో సాంగ్పో, అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోకి వచ్చేటప్పుడు సియాంగ్ లేదా దిహాంగ్, దిబాంగ్, లోహిత్ కలిశాక బ్రహ్మపుత్ర అని పిలవబడుతుంది. వరదలు, ప్రవాహ మార్పులు, ఒడ్డు కోతకు ఇది ప్రసిద్ధి. 2014 జూన్‌లో ప్రధాన పథకంగా ఆమోదించిన నమామి గంగే కార్యక్రమం కాలుష్య నివారణ, గంగ పునరుజ్జీవనం కోసం ఉద్దేశించింది.

పంజ్‌నాద్ గుర్తుపెట్టుకునే సూత్రం: "సట్లెజ్, బియాస్, రావి, చీనాబ్, జీలం". ఈ నాలుగింటిలో ఏది లేదని అడిగితే ఆప్షన్‌గా సాధారణంగా సింధు నదినే ఇస్తారు.

6. ద్వీపకల్ప నదులు

ద్వీపకల్ప నదులు వెడల్పాటి లోతు తక్కువ లోయల్లో, స్థిర ప్రవాహ మార్గంతో, తక్కువ మెలికలతో ప్రవహిస్తాయి; చాలావి పశ్చిమం నుంచి తూర్పుకు వెళతాయి. నర్మద, తాపి రెండు ముఖ్యమైన మినహాయింపులు: అవి పగులు లోయల్లో పశ్చిమంగా ప్రవహించి డెల్టా లేకుండా అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తాయి. కింది పొడవులు NCERT 11వ తరగతి నదీ వ్యవస్థ అధ్యాయం నుంచి తీసుకున్నవి; పరీక్షల్లో సాధారణంగా అడిగే సమితి ఇదే.

నది	పొడవు (కి.మీ.)	పుట్టుక	ముగింపు, గమనిక
గోదావరి	1,465	నాసిక్ జిల్లా, మహారాష్ట్ర	బంగాళాఖాతం, అతిపెద్ద ద్వీపకల్ప వ్యవస్థ, దక్షిణ గంగ
కృష్ణా	1,401	మహాబలేశ్వర్ సమీపం	బంగాళాఖాతం, ఉపనదులు కొయినా, తుంగభద్ర, భీమా
మహానది	851	ఛత్తీస్‌గఢ్‌లో సిహావా సమీపం	ఒడిశా మీదుగా బంగాళాఖాతం
కావేరి	800	కర్ణాటకలో బ్రహ్మగిరి కొండలు	బంగాళాఖాతం, సంవత్సరమంతా ప్రవహిస్తుంది
నర్మద	1,312	అమరకంటక్ పీఠభూమి	అరేబియా సముద్రం, 27 కి.మీ. ఈస్ట్యూరీ, ధువాంధార్ జలపాతం
తాపి	724	బేతుల్ జిల్లా ముల్తాయ్	అరేబియా సముద్రం, పరీవాహకంలో 79 శాతం మహారాష్ట్రలో

నదులను వేరు చేసే గమనికలు: గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతం సుమారు 3.13 లక్షల చ.కి.మీ.; అందులో 49 శాతం మహారాష్ట్రలో, 20 శాతం మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్‌లలో, మిగిలినది ఆంధ్రప్రదేశ్ సహా ఇతర రాష్ట్రాల్లో ఉంది. కృష్ణా పరీవాహకం 27 శాతం మహారాష్ట్ర, 44 శాతం కర్ణాటక, 29 శాతం ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ. కావేరి ఎగువ పరీవాహకానికి నైరుతి రుతుపవనం, దిగువకు ఈశాన్య రుతుపవనం వర్షాన్నివ్వడం వల్ల సంవత్సరమంతా నీరుంటుంది. నర్మద సాత్పురా, వింధ్యాల మధ్య పగులు లోయలో ప్రవహిస్తుంది; సర్దార్ సరోవర్ ప్రాజెక్టు దానిపైనే ఉంది. పుష్కర్ దగ్గర పుట్టే లూని, ఆరావళికి పశ్చిమంగా రాజస్థాన్‌లోని అతిపెద్ద నది, కాలానుగుణం.

పోలవరం, శ్రీశైలం, కృష్ణా డెల్టా, గోదావరి డెల్టా వంటి ఆంధ్రప్రదేశ్ దృష్టికోణం కోసం AP నదులు, ఆనకట్టలు, సాగునీటి ప్రాజెక్టుల నోట్స్ చదవండి; ఇక్కడ వివరాలను పునరావృతం చేయలేదు.

7. శీతోష్ణస్థితి, రుతుపవనాలు

భారత శీతోష్ణస్థితి లయలో రుతుపవన స్వభావం కలిగి ఉంటుంది. మాన్‌సూన్ అంటే గాలి దిశ రుతువుల వారీగా తిరగబడడం. అనేక నియంత్రణలు కలిసి పనిచేస్తాయి: అక్షాంశం (కర్కాటక రేఖ దేశాన్ని చీలుస్తుంది), హిమాలయాలు (చల్లని ఉత్తర గాలులకు కవచం, తేమ గాలులకు అడ్డుగోడ), భూమి-నీటి పంపిణీ, సముద్రం నుంచి దూరం, ఎత్తు, భూ స్వరూపం. ఎత్తుకు క్లాసిక్ ఉదాహరణ: ఆగ్రా, డార్జిలింగ్ ఒకే అక్షాంశంలో ఉన్నా జనవరి ఉష్ణోగ్రతల్లో సుమారు 12 డిగ్రీల తేడా ఉంటుంది.

క్రియా విధానాన్ని దశల వారీగా గుర్తుపెట్టుకోవడం సులభం. ఏప్రిల్, మేలో వాయవ్య మైదానాలు వేడెక్కి అల్పపీడనం ఏర్పడుతుంది. అంతర ఉష్ణమండల అభిసరణ మండలి (ITCZ) అంటే వాణిజ్య పవనాలు కలిసే అల్పపీడన పట్టీ; జూలైలో ఇది సుమారు 20° నుంచి 25° ఉత్తరానికి కదులుతుంది, దీనినే రుతుపవన ద్రోణి అంటారు. ఆగ్నేయ వాణిజ్య పవనాలు 40° తూర్పు నుంచి 60° తూర్పు రేఖాంశాల మధ్య భూమధ్యరేఖను దాటి, కోరియోలిస్ బలం వల్ల నైరుతి రుతుపవనంగా మారతాయి. ఉత్తర భారతం నుంచి పశ్చిమ జెట్ ప్రవాహం తొలగిపోతుంది; సుమారు 15° ఉత్తర వెంట తూర్పు జెట్ ప్రవాహం రుతుపవన "విస్ఫోటనానికి" కారణమని భావిస్తారు. ఎల్ నినో అంటే పెరూ తీరంలో భూమధ్యరేఖ పసిఫిక్ వేడెక్కడం, ప్రతి మూడు నుంచి ఏడేళ్లకు వస్తుంది; ఇది బలహీన రుతుపవనాలతో ముడిపడి ఉంది.

వాతావరణ శాస్త్రవేత్తల విభజనలో భారతదేశానికి నాలుగు రుతువులు ఉన్నాయి: శీతాకాలం (నవంబర్ మధ్య నుంచి ఫిబ్రవరి), వేసవి (మార్చి నుంచి మే), నైరుతి రుతుపవన కాలం (జూన్ నుంచి సెప్టెంబర్), తిరోగమన రుతుపవన కాలం (అక్టోబర్, నవంబర్). తెలుసుకోవాల్సిన స్థానిక తుపానులు: మామిడి జల్లులు (కేరళ, కర్ణాటకలో వర్షపూర్వ జల్లులు; మామిడి పండడానికి సహాయపడతాయి), పూల జల్లులు (కేరళలో కాఫీ పూత), బెంగాల్, అస్సామ్‌లో నార్ వెస్టర్స్ లేదా కాల్‌బైశాఖి, పంజాబ్ నుంచి బిహార్ వరకు ఉత్తర మైదానాల్లో వీచే వేడి, పొడి గాలి లూ. శీతాకాలంలో మధ్యధరా నుంచి వచ్చే పశ్చిమ అవాంతరాలు వాయవ్య భారతంలో తేలికపాటి వర్షం, మంచు తెస్తాయి; ఇది రబీ పంటలకు మేలు. తిరోగమన రుతుపవనాలు "అక్టోబర్ వేడి"ని తెస్తాయి, ఈశాన్య రుతుపవనం ద్వారా తమిళనాడు తీరానికి ఎక్కువ వర్షం ఇస్తాయి.

NCERT ప్రకారం కేరళలో సాధారణ ఆరంభం జూన్ 1, ముంబై, కోల్‌కతా జూన్ 10 నుంచి 13 మధ్య, ఉపఖండమంతా జూలై మధ్యనాటికి. IMD 2026 సీజన్ సారాంశంలో దేశమంతా వ్యాపించే సాధారణ తేదీని జూలై 8గా చెప్పింది. ఈ తేడా ఒక ఉచ్చు: ప్రశ్న పాఠ్యపుస్తకాన్ని ఉటంకిస్తే పాఠ్యపుస్తకం తేదీ, IMDను ఉటంకిస్తే IMD తేదీ ఎంచుకోండి.

2026 రుతుపవనాలు కాలబద్ధమైన, అధికారిక అంకెలకు మంచి ఉదాహరణ. IMD సీజన్ సారాంశం ప్రకారం రుతుపవనాలు 2026 మే 16న అండమాన్ సముద్రాన్ని చేరాయి, జూన్ 4న కేరళలో ప్రవేశించాయి (సాధారణ తేదీకి మూడు రోజులు ఆలస్యం), జూలై 9న దేశమంతా వ్యాపించాయి, సెప్టెంబర్ 19న పశ్చిమ రాజస్థాన్ నుంచి తిరోగమనం మొదలైంది. జూన్ నుంచి సెప్టెంబర్ వరకు దేశవ్యాప్త వర్షపాతం 759.4 మి.మీ.; ఇది దీర్ఘకాలిక సగటు 868.6 మి.మీ.లో 87 శాతం, అంటే లోటు (90 శాతం కంటే తక్కువ) విభాగం. ప్రాంతాల వారీగా వాయవ్యంలో 94 శాతం, మధ్య భారతంలో 97 శాతం, దక్షిణ ద్వీపకల్పంలో 76 శాతం, తూర్పు, ఈశాన్య భారతంలో 74 శాతం. మూలం: IMD, Salient Features of the 2026 Southwest Monsoon Season, 2026 సెప్టెంబర్ 30.

NCERT ప్రకారం వర్షపాత పంపిణీ: జాతీయ సగటు సుమారు 125 సెం.మీ.; పశ్చిమ తీరం, పశ్చిమ కనుమలు, ఈశాన్యంలో 200 సెం.మీ. కంటే ఎక్కువ; తూర్పు ప్రాంతాలు, గంగా మైదానంలో కొన్ని భాగాల్లో 100 నుంచి 200 సెం.మీ.; వాయవ్య భారతం, దక్కన్‌లో 50 నుంచి 100 సెం.మీ.; పశ్చిమ రాజస్థాన్, లద్దాఖ్, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కొన్ని భాగాలతో సహా ద్వీపకల్పంలోని వర్షచ్ఛాయ ప్రాంతాల్లో 50 సెం.మీ. కంటే తక్కువ. ఖాసీ కొండల్లోని మౌసిన్‌రామ్, చిరపుంజిల్లో ఏడాదికి 1,000 సెం.మీ. కంటే ఎక్కువ వర్షం పడుతుంది; జైసల్మేర్‌లో 9 సెం.మీ. కంటే అరుదుగా ఎక్కువ.

8. నేలలు

NCERT 10వ తరగతి అధ్యాయం నేలలను ఒండ్రు, నల్ల (రేగుర్), ఎర్ర-పసుపు, లేటరైట్, ఎడారి, అటవీ నేలలుగా వర్గీకరిస్తుంది. పట్టిక ఆప్షన్లను వేరుగా ఉంచడంలో సహాయపడుతుంది.

నేల	ఎక్కడ	ముఖ్య లక్షణాలు	పంటలు
ఒండ్రు	ఉత్తర మైదానాలు, తూర్పు తీర డెల్టాలు	అత్యంత విస్తృతం; బాంగర్ (పాత, కంకర్), ఖాదర్ (కొత్త); పొటాష్, సున్నం, ఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం పుష్కలం	వరి, గోధుమ, చెరకు, పప్పుధాన్యాలు
నల్ల (రేగుర్)	దక్కన్ ట్రాప్: మహారాష్ట్ర, మాల్వా, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, గోదావరి-కృష్ణా లోయలు	బంకమట్టి, తేమను నిలుపుతుంది, వేసవిలో పగుళ్లు, భాస్వరం తక్కువ	పత్తి
ఎర్ర, పసుపు	దక్కన్ తూర్పు, దక్షిణం, ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్	స్ఫటిక శిలలపై ఏర్పడుతుంది, ఇనుము వల్ల ఎరుపు	చిరుధాన్యాలు, వేరుశెనగ, పప్పులు
లేటరైట్	దక్షిణ రాష్ట్రాలు, పశ్చిమ కనుమలు, ఒడిశా, ఈశాన్యం	భారీ వర్షంలో కొట్టుకుపోయిన ఫలితం, ఆమ్లం, పోషకాలు తక్కువ	తేయాకు, కాఫీ, జీడిమామిడి
ఎడారి	పశ్చిమ రాజస్థాన్	ఇసుక, లవణీయం, కింద కంకర్ పొర	నీటిపారుదలతో సాగు
అటవీ	కొండలు, పర్వతాలు	లోయల్లో ఒండ్రు-ఇసుక, మంచు ప్రాంతాల్లో ఆమ్లం	తోటలు, పరిరక్షిత వాలుల్లో తేయాకు

నల్ల నేల లావా (బసాల్ట్) మీద ఏర్పడుతుంది; రేగుర్ అనే పేరు తరచూ సమాధానంగా వస్తుంది. తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్, కేరళల్లోని ఎర్ర లేటరైట్ నేలలు జీడిమామిడికి అనుకూలం, అందుకే జీడిమామిడిని తూర్పు తీరంతో ముడిపెడతారు. నేల కోత రెండు రకాలు: గల్లీ కోత (చంబల్ లోయలు వంటివి), పొర కోత; పరిరక్షణ చర్యల్లో కాంటూర్ దున్నకం, మెట్ల సాగు, పట్టీ పంటలు, ఆశ్రయ వనాలు ఉన్నాయి.

9. సహజ వృక్ష సంపద, అడవులు

NCERT భారత అడవులను ఐదు రకాలుగా వర్గీకరిస్తుంది. ఉష్ణమండల సతత హరిత, అర్ధ సతత హరిత అడవులకు 200 సెం.మీ. కంటే ఎక్కువ వర్షం, 22 డిగ్రీల కంటే ఎక్కువ సగటు వార్షిక ఉష్ణోగ్రత అవసరం; ఇవి పశ్చిమ కనుమల పశ్చిమ వాలు, ఈశాన్య కొండలు, అండమాన్ నికోబార్ దీవుల్లో ఉంటాయి; ఇక్కడ రోజ్‌వుడ్, మహాగని, ఎబోనీ, ఐనీ చెట్లు ఉంటాయి. ఉష్ణమండల ఆకురాల్చు అడవులు (రుతుపవన అడవులు) అత్యంత విస్తృతమైనవి, 70 నుంచి 200 సెం.మీ. వర్షం పొందుతాయి; తేమ రకం (100 నుంచి 200 సెం.మీ.)లో టేకు, సాల్, షీషమ్, చందనం ఉంటాయి; పొడి రకం (70 నుంచి 100 సెం.మీ.) పీఠభూమి, ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్ మైదానాల్లో ఉంటుంది. ఉష్ణమండల ముళ్ల అడవులు 50 సెం.మీ. కంటే తక్కువ వర్షం ఉన్నచోట ఉంటాయి; తుమ్మ, రేగు, కాచు, వేప వంటివి ఇందులో ఉంటాయి. పర్వత అడవులు ఎత్తుతో మారతాయి: పాదాల వద్ద ఆకురాల్చు, 1,000 నుంచి 2,000 మీటర్ల మధ్య ఓక్, చెస్ట్‌నట్‌తో తేమతో కూడిన సమశీతోష్ణం, తర్వాత పైన్, దేవదారు, బ్లూ పైన్, ఆపైన ఆల్పైన్ పచ్చిక బయళ్లు, టండ్రా; నీలగిరి, అనైమలై, పళని దక్షిణ పర్వత అడవులను షోలాలు అంటారు. తీర, చిత్తడి అడవుల్లో మడ అడవులు ఉన్నాయి.

India State of Forest Report 2023 (ISFR 2023, ఫారెస్ట్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా ప్రచురణ) నేను తెరిచి చూడగలిగిన తాజా అంచనా. మొత్తం అటవీ, చెట్ల విస్తీర్ణం 8,27,356.95 చ.కి.మీ.; ఇది భౌగోళిక వైశాల్యంలో 25.17 శాతం. వీటిలో అటవీ విస్తీర్ణం 7,15,342.61 చ.కి.మీ. (21.76 శాతం), చెట్ల విస్తీర్ణం 1,12,014.34 చ.కి.మీ. (3.41 శాతం). మడ అడవుల విస్తీర్ణం 4,991.68 చ.కి.మీ., దేశ వైశాల్యంలో సుమారు 0.15 శాతం; 2021తో పోలిస్తే మడ అడవులు గణనీయంగా పెరిగిన రాష్ట్రాల్లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఉందని ISFR 2023 పేర్కొంది. అటవీ విస్తీర్ణం (వైశాల్యపరంగా) మధ్యప్రదేశ్‌లో ఎక్కువ, తర్వాత అరుణాచల్ ప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్. భూమిలో మూడో వంతు అటవీ, చెట్ల విస్తీర్ణం ఉండాలన్నది భారతదేశ దీర్ఘకాలిక అటవీ విధాన లక్ష్యం; ఇది ISFR లోని అటవీ విస్తీర్ణ శాతానికి భిన్నమైన కొలబద్ద కాబట్టి ప్రశ్నను జాగ్రత్తగా చదవండి. ఆంధ్రప్రదేశ్ అడవులు, జాతీయ ఉద్యానవనాల కోసం AP అడవులు, వన్యప్రాణులు, జాతీయ పార్కులు వ్యాసం చూడండి.

10. వ్యవసాయం, భూ వినియోగం

NCERT మూడు పంట కాలాలను వివరిస్తుంది. రబీ పంటలు (గోధుమ, బార్లీ, బఠానీ, శనగ, ఆవాలు) అక్టోబర్ నుంచి డిసెంబర్ వరకు శీతాకాలంలో విత్తి వేసవిలో కోస్తారు. ఖరీఫ్ పంటలు (వరి, మొక్కజొన్న, జొన్న, సజ్జ, పత్తి, జనపనార, వేరుశెనగ, సోయాబీన్) రుతుపవనాల ఆరంభంతో విత్తి సెప్టెంబర్, అక్టోబర్‌లో కోస్తారు. జాయద్ పంటలు (పుచ్చకాయ, ఖర్బూజా, దోసకాయ, కూరగాయలు, పశుగ్రాసం) మధ్యలోని చిన్న వేసవి కాలంలో పండిస్తారు. వరి, గోధుమ, చెరకు, అనేక పండ్ల ఉత్పత్తిలో భారతదేశం ప్రపంచంలో రెండో స్థానం, పప్పుధాన్యాలు, పాల ఉత్పత్తిలో మొదటి స్థానంలో ఉంది; "ర్యాంక్" ప్రశ్నల్లో మీ పాఠ్యపుస్తకం ఎడిషన్ అధికారిక అంకెల కంటే పాతదా అని పరిశీలించండి.

ఉత్పత్తికి స్పష్టమైన అధికారిక మూలం వ్యవసాయ, రైతు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ. 2026 మేలో విడుదలైన 2025-26 మూడో ముందస్తు అంచనాల ప్రకారం మొత్తం ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి 376.56 మిలియన్ టన్నులు; 2024-25లో ఇది 357.73 మిలియన్ టన్నులు. వరి 154.02, గోధుమ 120.65, మొక్కజొన్న 55.09, మొత్తం నూనెగింజలు 43.05, చెరకు 500.06 మిలియన్ టన్నులు. ముందస్తు అంచనాలు తర్వాత సవరిస్తారు, కాబట్టి వీటిని ఉటంకించేటప్పుడు "2025-26, మూడో ముందస్తు అంచనా" అని రాయండి. పైన చెప్పిన లోటు 2026 రుతుపవనాలు 2026-27 ఖరీఫ్ దిగుబడిపై ప్రభావం చూపుతాయి; కానీ ఆ సంవత్సరానికి అధికారిక అంచనాలు ఈ రచన సమయానికి విడుదల కాలేదు.

భూ వినియోగ పట్టికను NCERT 10వ తరగతి పుస్తకం వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ డేటాతో రూపొందిస్తుంది: మొత్తం భౌగోళిక వైశాల్యంలో సుమారు 93 శాతానికి నివేదిక అందుబాటులో ఉంది; ప్రస్తుత బీడుతో కలిపి నికర విత్తిన విస్తీర్ణం నివేదిత విస్తీర్ణంలో సుమారు 54 శాతం. ఇది రాష్ట్రాన్ని బట్టి మారుతుంది: పంజాబ్, హర్యానాలో 80 శాతం పైగా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, మిజోరం, మణిపూర్, అండమాన్ నికోబార్‌లో 10 శాతం కంటే తక్కువ. ఆంధ్రప్రదేశ్ పంటల సరళి, కాలువలు, చెరువుల కోసం AP వ్యవసాయం, నీటిపారుదల, పంటల నోట్స్ చదవండి.

11. ఖనిజాలు, శక్తి వనరులు

ఖనిజాలు అసమానంగా పంపిణీ అయి ఉన్నాయి. ద్వీపకల్ప శిలల్లో ఎక్కువ బొగ్గు, లోహ ఖనిజాలు, అభ్రకం ఉన్నాయి; ద్వీపకల్ప పార్శ్వాల్లోని అవక్షేప శిలలు, గుజరాత్, అస్సాంలలో పెట్రోలియం ఉంది; ఉత్తర ఒండ్రు మైదానాల్లో ఆర్థికంగా ఉపయోగపడే ఖనిజాలు దాదాపు లేవు. NCERT ఇచ్చే ఖనిజ లభ్యత రూపాల జాబితా ప్రామాణిక ప్రశ్న: అగ్ని, రూపాంతర శిలల్లో సిరలు, లోడ్లు (రాగి, జింక్, సీసం, తగరం); అవక్షేప శిలల్లో పొరలు (బొగ్గు, కొన్ని ఇనుప ఖనిజాలు, జిప్సం, పొటాష్); శిలా క్షయ అవశేషాలు (బాక్సైట్); ప్లేసర్ నిక్షేపాలు (బంగారం, వెండి, తగరం); సముద్ర నీరు (ఉప్పు, మెగ్నీషియం, బ్రోమిన్).

గుర్తుంచుకోవాల్సిన ఇనుప ఖనిజ పట్టీలు: ఒడిశా-ఝార్ఖండ్ పట్టీ (మయూర్‌భంజ్, కెందుఝర్‌లో బాదంపహార్; సింగ్‌భూమ్‌లో గువా, నోవాముండి), దుర్గ్-బస్తర్-చంద్రపూర్ పట్టీ (బస్తర్‌లోని బైలదిలా కొండలు, విశాఖపట్నం ద్వారా ఎగుమతి), కర్ణాటకలో బళ్లారి-చిత్రదుర్గ-చిక్కమగళూరు-తుమకూరు పట్టీ (కుద్రేముఖ్ సహా), మహారాష్ట్ర-గోవా పట్టీ. 2018-19లో దాదాపు 97 శాతం ఇనుప ఖనిజం ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్, కర్ణాటక, ఝార్ఖండ్ నుంచి వచ్చిందని NCERT చెబుతుంది. మ్యాగ్నెటైట్ 70 శాతం వరకు ఇనుముతో అత్యుత్తమం; హెమటైట్ (50 నుంచి 60 శాతం) ఎక్కువగా వాడతారు.

ఉత్పత్తి విలువకు ఇండియన్ బ్యూరో ఆఫ్ మైన్స్ మూలం, ఎప్పుడూ సంవత్సరం చెప్పండి. 2025 మేలో విడుదలైన Indian Mineral Industry at a Glance 2022-23 ప్రకారం ఇంధన, అణు ఖనిజాలను మినహాయించి లోహ, అలోహ ఖనిజాల ఉత్పత్తి విలువ 2022-23లో రూ. 1,20,108 కోట్లు; అంతకుముందు సంవత్సరం కంటే సుమారు 13 శాతం తక్కువ. లోహ ఖనిజాలు విలువలో సుమారు 90 శాతం. ఇనుప ఖనిజం ఉత్పత్తి 257 మిలియన్ టన్నులు, బాక్సైట్ 23 మిలియన్ టన్నులు, సున్నపురాయి 406 మిలియన్ టన్నులు. రాష్ట్రాల వారీగా ఒడిశా రూ. 50,291 కోట్లతో ముందుంది; తర్వాత రాజస్థాన్ (రూ. 21,037 కోట్లు), ఛత్తీస్‌గఢ్ (రూ. 18,400 కోట్లు), కర్ణాటక (రూ. 13,423 కోట్లు). ఆంధ్రప్రదేశ్ వాటా రూ. 1,326 కోట్లు. నేను తెరవగలిగిన తాజా ఎడిషన్ ఇదే; కొత్త ఎడిషన్ ఉండవచ్చు. రాష్ట్ర ఖనిజాలు, పరిశ్రమలు, ఓడరేవుల కోసం AP ఖనిజాలు, పరిశ్రమలు, SEZలు, ఓడరేవుల నోట్స్ చూడండి.

12. జనాభా మౌలికాంశాలు

పూర్తయిన తాజా జనగణన 2011 జనగణన. భారత జనాభా 1,210,854,977 (సుమారు 121 కోట్లు); అందులో పురుషులు 623,724,568, స్త్రీలు 586,469,294. లింగ నిష్పత్తి వెయ్యి మంది పురుషులకు 943 మంది స్త్రీలు, బాల లింగ నిష్పత్తి (0 నుంచి 6 ఏళ్లు) 919, జనసాంద్రత చ.కి.మీ.కు 382, దశాబ్ద వృద్ధి రేటు 17.7 శాతం, అక్షరాస్యత 74.04 శాతం (పురుషులు 82.14, స్త్రీలు 65.46). పట్టణ నివాసులు సుమారు 31.1 శాతం. ఉత్తరప్రదేశ్ అత్యధిక జనాభా రాష్ట్రం, సిక్కిం అత్యల్ప జనాభా; బిహార్‌లో సాంద్రత అత్యధికం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో అత్యల్పం. NCERT 12వ తరగతి పుస్తకం సాంద్రత 1951లో చ.కి.మీ.కు 117 నుంచి 2011లో 382కు పెరిగిందని నమోదు చేసింది.

తదుపరి జనగణన జరుగుతోంది. ప్రభుత్వం జనగణన 2027ను రెండు దశల్లో ప్రకటించింది: 2026 ఏప్రిల్ నుంచి సెప్టెంబర్ మధ్య ఇళ్ల జాబితా (houselisting), 2027 ఫిబ్రవరిలో జనాభా గణన; దీని సూచనా తేదీ 2027 మార్చి 1 (మంచు కప్పిన ప్రాంతాలను ముందుగా లెక్కిస్తారు, వాటి సూచనా తేదీ 2026 అక్టోబర్ 1). 2026 ఏప్రిల్ 25 నాటి ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో నోట్ దీన్ని మొదటి డిజిటల్ జనగణనగా వర్ణించి, కులగణన చేర్చినట్లు చెబుతుంది. దీని ఫలితాలు 2027కు ముందు రావు; కాబట్టి "తాజా జనగణన ప్రకారం" అని అడిగే పరీక్ష ప్రశ్న ఇప్పటికీ 2011ను సూచిస్తుంది.

13. ప్రపంచ భూగోళం: ఖండాలు, మహాసముద్రాలు

భారత పరీక్షల్లో ఏడు ఖండాల నమూనానే వాడతారు. దిగువ వైశాల్యాలు పరీక్ష ఉపయోగం కోసం ప్రామాణిక సూచన విలువలు.

ఖండం	వైశాల్యం (మిలియన్ చ.కి.మీ.)	ప్రపంచ భూభాగంలో వాటా	గమనిక
ఆసియా	44.6	29.8 శాతం	అతిపెద్దది, అత్యధిక జనాభా
ఆఫ్రికా	30.4	20.3 శాతం	రెండో పెద్దది
ఉత్తర అమెరికా	24.2	16.2 శాతం
దక్షిణ అమెరికా	17.8	11.9 శాతం
అంటార్కిటికా	14.2	9.5 శాతం	శాశ్వత జనాభా లేదు
యూరప్	10.0	6.7 శాతం
ఓషియానియా (ఆస్ట్రేలియా)	8.5	5.7 శాతం	అతి చిన్నది

సముద్రం భూమిలో సుమారు 71 శాతం కప్పి ఉంది. NOAA చెప్పినట్లు నిజానికి ఒకే ప్రపంచ మహాసముద్రం ఉంది, దాన్ని పేరున్న ప్రాంతాలుగా విభజించారు; దక్షిణ మహాసముద్రం అందులో ఇటీవల పేరు పెట్టినది. సాధారణ వైశాల్యాలు: పసిఫిక్ సుమారు 168.7 మిలియన్ చ.కి.మీ., అట్లాంటిక్ సుమారు 85.1, హిందూ మహాసముద్రం సుమారు 70.6, దక్షిణ మహాసముద్రం సుమారు 22.0, ఆర్కిటిక్ సుమారు 15.6. పసిఫిక్ అతిపెద్దది, అత్యంత లోతైనది కూడా. అత్యంత లోతైన ప్రదేశం మరియానా ట్రెంచ్‌లోని ఛాలెంజర్ డీప్, సుమారు 10,935 మీటర్లు.

దేశం పేరుతో ఉన్న ఏకైక మహాసముద్రం హిందూ మహాసముద్రం; దాని రెండు శాఖలు బంగాళాఖాతం, అరేబియా సముద్రం. పరీక్షలకు ముఖ్యమైన జలసంధులు: మలేయ్ ద్వీపకల్పం, సుమత్రా మధ్య మలక్కా జలసంధి, హోర్ముజ్ జలసంధి, బాబ్-ఎల్-మందెబ్, మధ్యధరా, ఎర్ర సముద్రాలను కలిపే సూయెజ్ కాలువ, అట్లాంటిక్, పసిఫిక్‌లను కలిపే పనామా కాలువ, భారత్, శ్రీలంక మధ్య పాక్ జలసంధి.

14. ప్రపంచ పర్వతాలు, నదులు, ఎడారులు

ఖండాల వారీగా పర్వత శ్రేణులను చిన్న పట్టికగా చూడండి.

ఖండం	ప్రధాన శ్రేణులు	ఎత్తైన శిఖరం (మీ.)
ఆసియా	హిమాలయాలు, కారకోరం, హిందూకుష్, టియన్ షాన్, ఉరల్ (కొంత భాగం)	ఎవరెస్టు, 8,848.86 (2020 సర్వే)
దక్షిణ అమెరికా	అండీస్ (అతి పొడవైన ఖండాంతర శ్రేణి)	అకాన్‌కాగ్వా, 6,961
ఉత్తర అమెరికా	రాకీలు, అప్పలేచియన్లు	డెనాలి, 6,194
ఆఫ్రికా	అట్లాస్, డ్రేకెన్స్‌బర్గ్	కిలిమంజారో, 5,895
యూరప్	ఆల్ప్స్, పైరినీస్, కాకసస్	ఎల్‌బ్రస్, 5,642
అంటార్కిటికా	ట్రాన్స్‌అంటార్కిటిక్	విన్సన్ మాసిఫ్, 4,892
ఓషియానియా	గ్రేట్ డివైడింగ్ రేంజ్	పున్‌చక్ జయ, 4,884 (ప్రధాన భూభాగం ఆస్ట్రేలియా మాత్రమైతే కోసియుష్కో, 2,228)

పొడవైన నదుల సాధారణ జాబితా: నైలు సుమారు 6,650 కి.మీ., అమెజాన్ సుమారు 6,400 కి.మీ., యాంగ్జీ 6,300, మిసిసిపి-మిసౌరీ 6,275, యెనిసీ-అంగారా, పసుపు నది (హ్వాంగ్ హో). మూలం, ముఖద్వారం ఎక్కడ కొలుస్తారనే దాని మీద నైలు, అమెజాన్‌లో ఏది పొడవు అనే చర్చ పరిశోధకుల మధ్య ఇంకా ఉంది; "సంప్రదాయంగా" అని అడిగితే నైలు, "నీటి పరిమాణంలో అతిపెద్దది" అని అడిగితే అమెజాన్ సమాధానాలు.

వైశాల్యపరంగా అతిపెద్ద ఎడారులు: అంటార్కిటిక్ ఎడారి (14.2 మిలియన్ చ.కి.మీ.), ఆర్కిటిక్ ఎడారి (సుమారు 13.9 మిలియన్), తర్వాత సహారా (సుమారు 9.2 మిలియన్ చ.కి.మీ.), ఇది అతిపెద్ద వేడి ఎడారి; తర్వాత అరేబియా, గోబీ, కలహారి, పటగోనియా. ఎడారి నిర్వచనం తక్కువ వర్షపాతం ఆధారంగా ఉంటుంది కాబట్టి ధ్రువ మంచు ఎడారులు కూడా అర్హమైనవే. శీతల ఎడారి గోబీ, భారత థార్ గుర్తుంచుకోండి. తరచూ వచ్చే మరికొన్ని: గ్రీన్‌లాండ్ అతిపెద్ద ద్వీపం, రష్యా వైశాల్యపరంగా అతిపెద్ద దేశం, వాటికన్ సిటీ అతి చిన్న దేశం.

15. అక్షాంశాలు, రేఖాంశాలు, సమయ మండలాలు

అక్షాంశాలు భూమధ్యరేఖ (0°) నుంచి ఉత్తరం లేదా దక్షిణంగా కొలిచే సమాంతర రేఖలు. ముఖ్యమైనవి: కర్కాటక రేఖ (23°30' ఉత్తరం), మకర రేఖ (23°30' దక్షిణం), ఆర్కిటిక్ వృత్తం (66°30' ఉత్తరం), అంటార్కిటిక్ వృత్తం (66°30' దక్షిణం). రేఖాంశాలు గ్రీన్‌విచ్ గుండా వెళ్లే ప్రధాన మధ్యాహ్న రేఖ (0°) నుంచి తూర్పు లేదా పశ్చిమంగా కొలిచే రేఖలు. ఒక డిగ్రీ రేఖాంశం నాలుగు నిమిషాల కాలానికి సమానం, అంటే 15 డిగ్రీలు ఒక గంట. ప్రపంచాన్ని 24 ప్రధాన సమయ మండలాలుగా విభజించారని, 180° రేఖాంశం వద్ద అంతర్జాతీయ తేదీ రేఖ ఉందని NCERT వివరిస్తుంది. దాన్ని తూర్పు వైపు దాటితే ఒక క్యాలెండర్ రోజు వెనక్కి, పడమర వైపు దాటితే ఒక రోజు ముందుకు వెళతారు.

ఉదాహరణ 1. గ్రీన్‌విచ్‌లో మధ్యాహ్నం 12 అయినప్పుడు 90° తూర్పు వద్ద సమయం ఎంత? తేడా 90 డిగ్రీలు, అంటే 360 నిమిషాలు లేదా 6 గంటలు. తూర్పు వైపు సమయం పెరుగుతుంది కాబట్టి స్థానిక సమయం సాయంత్రం 6. NCERT ఇదే ఉదాహరణను థింఫూతో, 90° పశ్చిమంలోని న్యూ ఓర్లీన్స్‌తో (ఉదయం 6) ఇస్తుంది.

ఉదాహరణ 2. భారత ప్రామాణిక రేఖాంశం 82°30' తూర్పు; 82.5 × 4 = 330 నిమిషాలు, అంటే గ్రీన్‌విచ్ కంటే 5 గంటల 30 నిమిషాలు ముందు. త్వరిత పోలిక: సుమారు 95° తూర్పులో ఉన్న దిబ్రూగఢ్ ప్రామాణిక రేఖాంశానికి 12.5 డిగ్రీలు తూర్పున ఉంది, కాబట్టి దాని సూర్య సమయం IST కంటే సుమారు 50 నిమిషాలు ముందు; సుమారు 70° తూర్పులోని జైసల్మేర్ సుమారు 50 నిమిషాలు వెనుక. అందుకే ఈశాన్యంలో సూర్యోదయం త్వరగా అవుతుంది, భారతదేశానికి రెండో సమయ మండలం అనే చర్చ మళ్లీ మళ్లీ వస్తుంది.

తూర్పు-పశ్చిమ విస్తీర్ణం చాలా ఎక్కువున్న దేశాలు అనేక ప్రామాణిక రేఖాంశాలు వాడవచ్చు. NCERT ఏడు సమయ మండలాలున్న అమెరికాను ఉదాహరిస్తుంది. కొన్ని దేశాలు అరగంట లేదా 45 నిమిషాల తేడా వాడతాయి. భారతదేశం UTC+5:30, నేపాల్ UTC+5:45.

16. సాధారణ పరీక్ష ఉచ్చులు

• సింధు (మొత్తం సుమారు 2,880 కి.మీ., భారతదేశంలో 1,114 కి.మీ.)ను గంగ (2,525 కి.మీ.)తో కలిపేయడం. దేశం లోపల పొడవైన నది గంగ.
• ఎవరెస్టు ఎత్తుకు బదులు కాంచనగంగ ఎత్తు, లేదా వ్యతిరేకంగా చెప్పడం. ఎవరెస్టు భారతదేశంలో లేదు, కాంచనగంగ కూడా పూర్తిగా భారతదేశంలో లేదు.
• పశ్చిమ, తూర్పు కనుమలు సహ్యాద్రి వద్ద కలుస్తాయని భావించడం. అవి నీలగిరిలో కలుస్తాయి.
• టెన్ డిగ్రీ ఛానల్ (అండమాన్, నికోబార్‌లను వేరు చేస్తుంది)ను నైన్ డిగ్రీ ఛానల్ (లక్షద్వీప్ సమూహాన్ని విభజిస్తుంది)తో కలపడం.
• నర్మద, తాపిలను డెల్టా ఏర్పరిచే నదులనుకోవడం. అవి పగులు లోయల్లో ప్రవహించి ఈస్ట్యూరీలు ఏర్పరుస్తాయి.
• రుతుపవనాలు స్థిర తేదీకి దేశమంతా వ్యాపిస్తాయని రాయడం. NCERT జూలై మధ్య, IMD సాధారణ తేదీ జూలై 8 రెండూ ఉటంకిస్తారు.
• సంవత్సరం లేకుండా రికార్డు పంట లేదా ఖనిజ విలువను చెప్పడం. ఎప్పుడూ "2025-26 మూడో ముందస్తు అంచనా" లేదా "2022-23" అని రాయండి.
• జనగణన 2027 ప్రకటనను ఫలితంగా భావించడం. తదుపరి విడుదల వరకు జనాభా అంకెలు 2011వే.

17. ఏడు రోజుల పునశ్చరణ ప్రణాళిక

1. మొదటి రోజు: స్థానం, సరిహద్దు పట్టిక, అక్షాంశాలు, రేఖాంశాలు, సమయం. గ్రీన్‌విచ్, IST ఉదాహరణలను చూడకుండా మళ్లీ చేయండి.
2. రెండో రోజు: భూ స్వరూపం, హిమాలయాలు, ఉత్తర మైదాన పట్టీలు, పీఠభూమి, కనుమలు.
3. మూడో రోజు: హిమాలయ నదులు; పొడవు, పుట్టుక, ఉపనదులు; పరీక్షల్లో వచ్చే "దుఃఖదాయని" నదులు.
4. నాలుగో రోజు: ద్వీపకల్ప నదులు, 6వ విభాగంలోని పట్టిక, AP లింకు.
5. ఐదో రోజు: శీతోష్ణస్థితి, రుతుపవన దశలు, IMD 2026 అంకెలు.
6. ఆరో రోజు: నేలలు, అడవులు, వ్యవసాయం; ISFR, ముందస్తు అంచనా అంకెలతో ముగించండి.
7. ఏడో రోజు: ఖనిజాలు, జనాభా, తర్వాత ప్రపంచం: ఖండాలు, మహాసముద్రాలు, పర్వతాలు, ఎడారులు. సమయ పరిమితితో మాక్ టెస్ట్ రాయండి.

పరీక్షకు ముఖ్య వాస్తవాలు

• భారతదేశం: సుమారు 3.28 మిలియన్ చ.కి.మీ., ఏడో అతిపెద్ద దేశం, ప్రపంచ భూభాగంలో 2.4 శాతం, భూ సరిహద్దు 15,106.7 కి.మీ., తీరరేఖ 7,516.6 కి.మీ. (MHA వార్షిక నివేదిక 2023-24).
• ప్రామాణిక రేఖాంశం 82°30' తూర్పు; IST గ్రీన్‌విచ్ కంటే 5 గంటల 30 నిమిషాలు ముందు; కర్కాటక రేఖ 23°30' ఉత్తరం.
• గ్రేట్ హిమాలయ శ్రేణి సుమారు 2,500 కి.మీ. పొడవు; భాబర్ 8 నుంచి 10 కి.మీ., తరాయ్ 10 నుంచి 20 కి.మీ.; ఉత్తర మైదానాలు సుమారు 3,200 కి.మీ. పొడవు.
• అనైముడి, 2,695 మీ., ద్వీపకల్పంలో ఎత్తైన శిఖరం; బారెన్ ద్వీపం భారతదేశంలోని ఏకైక క్రియాశీల అగ్నిపర్వతం.
• గోదావరి 1,465 కి.మీ., కృష్ణా 1,401, నర్మద 1,312, మహానది 851, కావేరి 800, తాపి 724.
• పారుదల ప్రాంతంలో సుమారు 77 శాతం బంగాళాఖాతానికి, 23 శాతం అరేబియా సముద్రానికి.
• రుతుపవనాలు 2026 (IMD): దీర్ఘకాలిక సగటులో 87 శాతం, కేరళలో ఆరంభం జూన్ 4, తిరోగమనం ఆరంభం సెప్టెంబర్ 19.
• ISFR 2023: అటవీ విస్తీర్ణం 21.76 శాతం, చెట్ల విస్తీర్ణం 3.41 శాతం, మొత్తం 25.17 శాతం.
• మూడో ముందస్తు అంచనాలు 2025-26: ఆహార ధాన్యాలు 376.56 మిలియన్ టన్నులు.
• IBM 2022-23: ఖనిజ ఉత్పత్తి విలువ రూ. 1,20,108 కోట్లు, ఒడిశా మొదటి స్థానం.
• జనగణన 2011: 1,210,854,977 మంది, లింగ నిష్పత్తి 943, అక్షరాస్యత 74.04 శాతం, సాంద్రత 382.
• ప్రపంచం: ఛాలెంజర్ డీప్ సుమారు 10,935 మీ.; ఎవరెస్టు 8,848.86 మీ. (2020); సహారా సుమారు 9.2 మిలియన్ చ.కి.మీ.; 24 సమయ మండలాలు; అంతర్జాతీయ తేదీ రేఖ 180° దగ్గర.

10 ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. భారతదేశ ప్రామాణిక రేఖాంశం ఏది? a) 68°7' తూర్పు b) 82°30' తూర్పు c) 97°25' తూర్పు d) 75°00' తూర్పు సమాధానం: b. IST దీని ఆధారంగా లెక్కిస్తారు; ఇది గ్రీన్‌విచ్ కంటే 5 గంటల 30 నిమిషాలు ముందు.

2. ఉత్తర మైదానాల్లో ప్రవాహాలు మళ్లీ పైకి వచ్చే చిత్తడి పట్టీ ఏది? a) భాబర్ b) తరాయ్ c) భంగర్ d) ఖాదర్ సమాధానం: b. భాబర్‌లో ప్రవాహాలు రాళ్ల పొరల్లో అదృశ్యమవుతాయి; దాని దక్షిణాన తరాయ్ ఉంటుంది.

3. ద్వీపకల్ప పీఠభూమిలో ఎత్తైన శిఖరం ఏది? a) దొడ్డబెట్ట b) మహేంద్రగిరి c) అనైముడి d) నల్లమల సమాధానం: c. అనైముడి 2,695 మీ.; దొడ్డబెట్ట 2,637 మీ.తో రెండోది.

4. పశ్చిమంగా ప్రవహించి అరేబియా సముద్రంలో కలిసే ద్వీపకల్ప నది ఏది? a) కృష్ణా b) మహానది c) నర్మద d) కావేరి సమాధానం: c. నర్మద పగులు లోయలో ప్రవహించి ఈస్ట్యూరీ ఏర్పరుస్తుంది.

5. భారతదేశ పారుదల ప్రాంతంలో బంగాళాఖాతం వైపు వెళ్లేది సుమారు ఎంత శాతం? a) 23 శాతం b) 50 శాతం c) 66 శాతం d) 77 శాతం సమాధానం: d. మిగిలినది అరేబియా సముద్రానికి వెళుతుంది.

6. 2026 నైరుతి రుతుపవన కాలంలో దేశవ్యాప్త వర్షపాతాన్ని IMD ఎలా నమోదు చేసింది? a) LPAలో 87 శాతం b) LPAలో 96 శాతం c) LPAలో 104 శాతం d) LPAలో 112 శాతం సమాధానం: a. దీర్ఘకాలిక సగటు 868.6 మి.మీ.కు 759.4 మి.మీ.; లోటు విభాగం.

7. నల్ల నేలకు అత్యంత అనుకూల పంట ఏది? a) తేయాకు b) పత్తి c) జీడిమామిడి d) జనపనార సమాధానం: b. దీన్ని రేగుర్ అని కూడా అంటారు; ఇది దక్కన్ లావాపై ఏర్పడుతుంది.

8. ISFR 2023 ప్రకారం భారతదేశ భౌగోళిక వైశాల్యంలో అటవీ విస్తీర్ణం శాతం ఎంత? a) 17.00 b) 21.76 c) 25.17 d) 33.00 సమాధానం: b. 25.17 శాతం అంటే అటవీ, చెట్ల విస్తీర్ణం కలిపి.

9. గ్రీన్‌విచ్‌లో మధ్యాహ్నం 12 అయినప్పుడు 90° తూర్పు వద్ద స్థానిక సమయం ఎంత? a) ఉదయం 6 b) మధ్యాహ్నం 12 c) సాయంత్రం 6 d) అర్ధరాత్రి 12 సమాధానం: c. డిగ్రీకి నాలుగు నిమిషాల చొప్పున 6 గంటలు ముందు.

10. ప్రపంచంలో అతిపెద్ద వేడి ఎడారి ఏది? a) గోబీ b) థార్ c) సహారా d) కలహారి సమాధానం: c. అంటార్కిటిక్, ఆర్కిటిక్ ఎడారులు పెద్దవే కానీ అవి శీతల ధ్రువ ఎడారులు.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

భారతదేశంలో లోపల పొడవైన నది ఏది? గంగ, 2,525 కి.మీ. సింధు మొత్తం పొడవులో ఎక్కువే కానీ భారతదేశంలో ఉన్నది సుమారు 1,114 కి.మీ. మాత్రమే; బ్రహ్మపుత్ర పొడవైన టిబెట్ భాగం కూడా దేశం బయటే.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ప్రత్యేక భూగోళ సన్నద్ధత అవసరమా? అవును. రాష్ట్ర నదులు, జిల్లాలు, ఓడరేవులు, ఖనిజాలు, పంటలు, అడవులకు పైన లింకు ఇచ్చిన ప్రత్యేక వ్యాసాలు ఉన్నాయి. ఈ వ్యాసం మూడు పరీక్షలకు సమానంగా అవసరమైన జాతీయ స్థాయిని కవర్ చేస్తుంది.

రుతుపవనాలు దేశమంతా వ్యాపించే తేదీని పాఠ్యపుస్తకాలు, IMD వేర్వేరుగా ఎందుకు చెబుతాయి? NCERT జూలై మధ్యనాటికి ఉపఖండమంతా వ్యాపిస్తుందని వివరిస్తే, IMD దేశమంతా కప్పే సాధారణ తేదీగా జూలై 8ను వాడుతుంది. ప్రశ్నలో పేర్కొన్న మూలాన్ని అనుసరించండి.

పంటలు, ఖనిజాల తాజా అంకెలు స్థిరమైనవేనా? కావు. ముందస్తు అంచనాలు సవరిస్తారు; ఇక్కడ ఇచ్చిన ఖనిజ విలువ 2022-23 ఎడిషన్‌ది. ప్రతి అంకెతో సంవత్సరం రాయండి.

జనగణన 2027 డేటా త్వరలో పరీక్షల్లో వస్తుందా? త్వరలో కాదు. గణన 2027 ఫిబ్రవరిలో జరగాల్సి ఉంది; అందువల్ల ప్రశ్నలు ఇప్పటికీ 2011 జనగణన ఆధారంగా ఉంటాయి.

ప్రపంచ భూగోళం నుంచి పరీక్షలు ఎంత అడుగుతాయి? సాధారణంగా కొన్ని ప్రశ్నలు: ఖండాలు, మహాసముద్రాలు, నదులు, పర్వతాలు, ఎడారులు, సమయం. పై పట్టికలు సాధారణ సమితిని కవర్ చేస్తాయి.

పునశ్చరణకు మ్యాప్ అవసరమా? అవును. వారానికి ఒకసారి ఖాళీ అవుట్‌లైన్ మ్యాప్‌లో హిమాలయ, ద్వీపకల్ప నదులను గీయండి; ఇనుప ఖనిజ పట్టీలను, పశ్చిమ, తూర్పు కనుమలను గుర్తించండి.

సంబంధిత వ్యాసాలు

• AP భూగోళ నోట్స్: నదులు, జిల్లాలు, ఓడరేవులు
• AP నదులు, ఆనకట్టలు, సాగునీటి ప్రాజెక్టుల నోట్స్
• AP వ్యవసాయం, నీటిపారుదల, పంటల నోట్స్
• AP ఖనిజాలు, పరిశ్రమలు, SEZలు, ఓడరేవుల నోట్స్
• AP అడవులు, వన్యప్రాణులు, జాతీయ పార్కులు
• భారత పాలిటీ, రాజ్యాంగం నోట్స్: APPSC, DSC, AP పోలీస్
• భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ మౌలికాంశాలు: APPSC, DSC, AP పోలీస్
• ఈ వ్యాసం ఇంగ్లీష్ వెర్షన్

pareeksha.in లో ప్రాక్టీస్ చేయండి

ఈ నోట్స్‌ను ఒకసారి చదివాక pareeksha.in లో సమయ పరిమితితో భూగోళ సెట్ రాసి, ప్రతి తప్పు సమాధానాన్ని అది వచ్చిన పట్టికతో సరిపోల్చండి. ఈ ప్లాట్‌ఫామ్‌లో 10 Lakh+ MCQs, 100+ Exams మరియు 5,000+ Full-Length Mocks ఉన్నాయి. రుతుపవనాలు, ఉత్పత్తి, జనగణన వంటి కాలసంబంధ అంకెలను తాజా అధికారిక విడుదలతో సరిచూసుకోండి.

మూలాలు మరియు ధృవీకరణ

ఈ వ్యాసం కోసం తెరిచిన పేజీలు:

• NCERT భూగోళశాస్త్రం, 11వ తరగతి, India: Physical Environment (2026-27 పునర్ముద్రణ): స్థానం, నిర్మాణం, భూ స్వరూపం, నదీ వ్యవస్థ, శీతోష్ణస్థితి, సహజ వృక్ష సంపద అధ్యాయాలు (ncert.nic.in).
• NCERT భూగోళశాస్త్రం, 10వ తరగతి, Contemporary India II (2026-27 పునర్ముద్రణ): వనరులు, అభివృద్ధి (భూ వినియోగం, నేలలు), వ్యవసాయం, ఖనిజాలు, శక్తి వనరులు.
• NCERT భూగోళశాస్త్రం, 11వ తరగతి, Practical Work in Geography, అక్షాంశం, రేఖాంశం, కాలం అధ్యాయం; Fundamentals of Physical Geography లోని మహాసముద్రాలు, ఖండాలు, భూ స్వరూప అధ్యాయాలు (సందర్భం కోసం).
• NCERT భూగోళశాస్త్రం, 12వ తరగతి, India: People and Economy, జనాభా అధ్యాయం (2011 జనగణన సాంద్రత, వృద్ధి).
• హోం మంత్రిత్వ శాఖ, వార్షిక నివేదిక 2023-24, సరిహద్దు నిర్వహణ అధ్యాయం (భూ సరిహద్దు, తీరరేఖ).
• భారత వాతావరణ శాఖ, Salient Features of the 2026 Southwest Monsoon Season (2026 సెప్టెంబర్ 30).
• ఫారెస్ట్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా, India State of Forest Report 2023, వాల్యూమ్ I (ముఖ్య ఫలితాలు, పట్టికలు), FSI నివేదిక పేజీ.
• వ్యవసాయ, రైతు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ, మూడో ముందస్తు అంచనాలు 2025-26 (2026 మే 27 విడుదల వార్తా కథనం నుంచి అంకెలు చదివాను; మంత్రిత్వ శాఖ సైట్ తెరుచుకోలేదు).
• ఇండియన్ బ్యూరో ఆఫ్ మైన్స్, Indian Mineral Industry at a Glance 2022-23 (2025 మే).
• ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో, జనగణన 2027 వివరణ నోట్ (2026 ఏప్రిల్ 25).
• 2011 జనగణన, భారత భూగోళం, ఖండాలు, మహాసముద్రాలు, నదులు, ఎడారుల జాబితాలు, సెవెన్ సమ్మిట్స్, ఎవరెస్టు, సమయ మండలాలపై వికీపీడియా పేజీలు (సరిచూడటానికి మాత్రమే: 2011 తుది మొత్తాలు, ప్రపంచ సూచన విలువల కోసం).
• NOAA నేషనల్ ఓషన్ సర్వీస్, "How many oceans are there".

ప్రాథమిక మూలంలో ధృవీకరించలేక, పాఠ్యంలో జాగ్రత్తగా చెప్పినవి: భూ సరిహద్దు మొత్తం (మూలాల మధ్య తేడా ఉంది, MHA 15,106.7 కి.మీ. వాడాం); కర్కాటక రేఖ గుండా వెళ్లే ఎనిమిది రాష్ట్రాల జాబితా (ప్రామాణిక అట్లాస్ జాబితా, ప్రాథమిక మూలంలో తెరవలేదు); కర్కాటక, మకర, ఆర్కిటిక్, అంటార్కిటిక్ రేఖల అక్షాంశాలు (ప్రామాణిక విలువలు); ప్రపంచ ఖండాలు, మహాసముద్రాలు, నదులు, ఎడారుల అంకెలు (సూచన సారాంశాల్లో సరిచూశాను, జాతీయ సంస్థ పట్టికలో కాదు); నైలు-అమెజాన్ పొడవు చర్చ; 2011 జనగణన లింగ నిష్పత్తి, అక్షరాస్యత, పట్టణ శాతం (సూచన సారాంశం నుంచి చదివాను); మూడో ముందస్తు అంచనాలు (వార్తా కథనం నుంచి చదివాను); ఇండియన్ బ్యూరో ఆఫ్ మైన్స్ యియర్‌బుక్ తర్వాతి ఎడిషన్లు, ISFR 2023 కంటే కొత్త అటవీ నివేదిక ఏదైనా ఉంటే వాటి గురించి.